İçeriğe geç
Teslis Üzerine

Augustinus · Teslis Üzerine

VII. Kitap

  1. Biraz önce ertelediğimiz soruyu, Tanrı'nın izin verdiği ölçüde, şimdi daha dikkatle araştıralım: Teslis'teki kişilerin her birine, öteki ikisiyle birlikte değil de kendi başına, Tanrı, büyük, bilge, hakiki, her şeye kadir, adil ve Tanrı hakkında ilişkisel olarak değil, kendine göre söylenebilecek başka ne varsa, denebilir mi; yoksa bunlar ancak Teslis anlaşıldığında mı söylenir? Soruyu doğuran, Mesih'in Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği olduğunun yazılmış olmasıdır. Acaba Baba kendi bilgeliğinin ve gücünün öyle bir babası mıdır ki doğurduğu bu bilgelikle bilge, doğurduğu bu güçle kudretli olsun; her zaman kudretli ve bilge olduğu için de gücü ve bilgeliği her zaman doğurmuş olsun? Çünkü şunu demiştik: Eğer öyleyse, niçin kendisiyle büyük olduğu büyüklüğünün, kendisiyle iyi olduğu iyiliğinin, kendisiyle adil olduğu adaletinin ve başka ne varsa onların da babası olmasın? Yahut bütün bunlar birçok adla aynı bilgelikte ve güçte anlaşılıyorsa —daha önce ele aldığımız gibi büyüklük güçle, iyilik bilgelikle, bilgelik de yine güçle aynıysa—, bunlardan birini andığımda sanki hepsini anıyormuşum gibi anlaşılması gerektiğini hatırlayalım. Demek ki şu soruluyor: Baba tek başına da bilge midir, kendi kendisi için bilgeliğin kendisi midir; yoksa söyleyen olması nasılsa bilge olması da öyle midir? Çünkü Baba doğurduğu Sözle söyleyendir: Dile getirilen, ses çıkaran ve geçip giden bir sözle değil; Tanrı'nın katında olan, Tanrı olan ve her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Sözle; kendisine eşit olan ve onunla kendini her zaman ve değişmez biçimde söylediği Sözle. Çünkü Baba'nın kendisi söz değildir; oğul ya da suret olmadığı gibi. Baba söyleyen olarak ise —yaratıkta meydana gelen, ses çıkarıp geçip giden zamansal Tanrı seslerini bir yana bırakıyorum—, yani o eş-ebedî Sözle söyleyen olarak tek başına değil, o Sözle birlikte anlaşılır; çünkü o Söz olmadan elbette söyleyen değildir. Peki bilge olması da söyleyen olması gibi midir? Öyle ki Söz nasılsa bilgelik de öyle olsun; Söz olmak bilgelik olmakla, güç olmakla da aynı şey olsun; güç, bilgelik ve Söz aynı şey olsun ve Oğul ile Suret gibi ilişkisel olarak söylensin? Böylece Baba tek başına kudretli ya da bilge olmasın, doğurduğu güç ve bilgelikle birlikte kudretli ve bilge olsun; tıpkı tek başına söyleyen olmayıp doğurduğu o Sözle ve o Sözle birlikte söyleyen olması gibi; aynı şekilde doğurduğu büyüklükle ve o büyüklükle birlikte büyük olsun? Eğer bir şeyle büyük, başka bir şeyle Tanrı değil de Tanrı olduğu şeyle büyükse —çünkü onun için büyük olmak başka, Tanrı olmak başka değildir—, o zaman tek başına Tanrı da olmadığı, doğurduğu Tanrılıkla ve o Tanrılıkla birlikte Tanrı olduğu sonucu çıkar. Böylece Oğul, Baba'nın bilgeliği ve gücü olduğu gibi, Baba'nın sözü ve sureti olduğu gibi, Baba'nın Tanrılığı da olur. Onun için var olmak başka, Tanrı olmak başka olmadığına göre, Oğul Baba'nın sözü ve sureti olduğu gibi Baba'nın özü de olur. Dolayısıyla Baba, Baba olması bir yana, ancak bir Oğlu olduğu için bir şey olur. Yalnız ona "Baba" denmesi değil —bunun kendine göre değil, Oğul'a göre ilişkisel olarak söylendiği ve onun bir Oğlu olduğu için Baba olduğu açıktır—, kendine göre ne ise düpedüz öyle olması da kendi özünü doğurmuş olmasından ileri gelir. Çünkü doğurduğu büyüklükten başka bir şeyle büyük olmadığı gibi, doğurduğu özden başka bir şeyle var da olmaz; çünkü onun için var olmak başka, büyük olmak başka değildir. Öyleyse kendi büyüklüğünün babası, kendi gücünün ve bilgeliğinin babası olduğu gibi kendi özünün de babası mıdır? Çünkü onun büyüklüğü gücüyle, özü de büyüklüğüyle aynıdır.

    88

    CAPUT PRIMUM. 1. Iam nunc quaeramus diligentius, quantum dat Deus, quod paulo ante distulimus: Utrum et singula quaeque in Trinitate persona possit et per se ipsam non cum caeteris duabus dici Deus, aut magnus, aut sapiens, aut verus, aut omnipotens, aut iustus, et si quid aliud dici de Deo potest, non relative, sed ad se ipsum; an vero non dicantur ista, nisi cum Trinitas intelligitur. Hoc enim quaestionem facit, quia scriptum est, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam: utrum ita sit pater sapientiae atque virtutis suae, ut hac sapientia sapiens sit quam genuit, et hac virtute potens quam genuit; et quia semper potens et sapiens, semper genuit virtutem et sapientiam. Dixeramus enim si ita est, cur non et magnitudinis suae pater sit qua magnus est, et bonitatis qua bonus, et iustitiae qua iustus, et alia si qua sunt? Aut si haec omnia pluribus vocabulis in eadem sapientia et virtute intelliguntur, ut ea sit magnitudo quae virtus, ea bonitas quae sapientia, et ea rursus sapientia quae virtus, sicut iam tractavimus; meminerimus, cum aliquid horum nomino, sic accipiendum esse, ac si omnia commemorem. Quaeritur ergo an Pater etiam singulus sit sapiens, atque ipsa sibi ipse sapientia, an ita sit sapiens quomodo dicens. Verbo enim quod genuit dicens est; non verbo quod profertur, et sonat, et transit; sed Verbo quod erat apud Deum, et Deus erat Verbum, et omnia per ipsum facta sunt: Verbo aequali sibi, quo semper atque incommutabiliter dicit se ipsum. Non est enim ipse verbum, sicut nec filius, nec imago. Dicens autem: exceptis illis temporalibus vocibus Dei, quae in creatura fiunt; nam sonant, et transeunt: dicens ergo illo coaeterno Verbo, non singulus intelligitur, sed cum ipso Verbo, sine quo non est utique dicens. Itane et sapiens sicut dicens, ut ita sit sapientia, sicut Verbum, et hoc sit Verbum esse quod est esse sapientiam; hoc etiam esse virtutem, ut virtus et sapientia et Verbum idem sit, et relative dicatur, sicut Filius et imago: atque ille non singulus potens, vel sapiens, sed cum ipsa virtute et sapientia quam genuit; sicut non singulus dicens, sed eo Verbo, et cum eo Verbo quod genuit; atque ita magnus ea et cum ea magnitudine quam genuit? Et si non alio magnus, alio Deus, sed eo magnus quo Deus, quia non aliud illi est magnum esse, aliud Deum esse; consequens est ut nec Deus singulus, sed ea et cum ea deitate quam genuit, ut sic sit Filius deitas Patris, sicut sapientia et virtus Patris, et sicuti est Verbum et imago Patris. Et quia non aliud illi est esse, aliud Deum esse, ita sit etiam essentia Patris Filius, sicuti est Verbum et imago eius. Ac per hoc etiam excepto eo quod Pater est, non sit aliquid Pater, nisi quia est ei Filius: ut non tantum id quod dicitur Pater, quod manifestum est eum non ad se ipsum, sed ad Filium relative dici, et ideo Patrem quia est ei Filius; sed omnino ut sit quod ad se ipsum est, ideo sit quia genuit essentiam suam. Sicut enim magnus est, non nisi ea quam genuit magnitudine; ita et est non nisi ea quam genuit essentia; quia non est aliud illi esse, aliud magnum esse. Itane igitur pater est essentiae suae, sicut pater est magnitudinis suae, sicut pater est virtutis ac sapientiae suae? Eadem quippe eius magnitudo quae virtus, et eadem essentia quae magnitudo.

    88_2

  1. Bu tartışma, Mesih'in Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği olduğunun yazılmış olmasından doğdu. Bu yüzden söze sığmayanı söylemek istediğimizde söz şu darboğazlara sıkışır. Ya Mesih'in Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği olmadığını söyleyip Elçi'ye utanmazca ve dinsizce karşı koyacağız. Ya Mesih'in Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliği olduğunu kabul edip onun Babası'nın kendi gücünün ve bilgeliğinin babası olmadığını söyleyeceğiz; bu da daha az dinsizce değildir, çünkü o zaman Mesih'in de babası olmaz, zira Mesih Tanrı'nın gücü ve Tanrı'nın bilgeliğidir. Ya Baba'nın kendi gücüyle kudretli, kendi bilgeliğiyle bilge olmadığını söyleyeceğiz; bunu kim söylemeye cesaret eder? Ya Baba'da var olmanın başka, bilge olmanın başka olduğunu, yani onun bilge olduğu şeyle var olmadığını anlayacağız; bu, ruh hakkında anlaşılagelir: Ruh bazen akılsız, bazen bilgedir, çünkü tabiatı değişebilirdir, en yüce ve kusursuz biçimde basit değildir. Ya da Baba'nın kendine göre hiçbir şey olmadığını, yalnız Baba olmasının değil, düpedüz var olmasının da Oğul'a göre ilişkisel olarak söylendiğini kabul edeceğiz. O zaman Oğul nasıl Baba'yla aynı özden olur? Çünkü Baba kendine göre ne özdür ne de kendine göre vardır; onun için var olmak bile Oğul'a göredir. Hayır, o zaman tek ve aynı özden olmaları çok daha güçlü bir anlamda doğrudur; çünkü Baba ile Oğul tek ve aynı özdür: Baba'nın var olmasının kendisi kendine göre değil Oğul'a göredir; Baba bu özü doğurmuştur ve ne ise bu özle odur. Demek ki hiçbiri kendine göre değil midir ve ikisi de birbirine göre mi ilişkisel olarak söylenir? Yoksa yalnız Baba'ya, yalnız Baba denmesi değil, ona söylenen her şey mi Oğul'a göre ilişkisel olarak söylenir; Oğul'a ise kendine göre de bir şey mi söylenir? Öyleyse Oğul'a kendine göre ne söylenir? Özün kendisi mi? Ama Oğul, Baba'nın gücü ve bilgeliği, Baba'nın Sözü ve Sureti olduğu gibi Baba'nın özüdür. Yahut Oğul'a kendine göre öz deniyorsa, Baba ise öz değil özün doğurucusuysa ve kendine göre değil de doğurduğu bu özle var oluyorsa —tıpkı doğurduğu bu büyüklükle büyük olduğu gibi—, o zaman Oğul'a kendine göre büyüklük de, güç de, bilgelik de, Söz de, Suret de denir. Peki suretin kendine göre söylenmesinden daha saçma ne olabilir? Yahut suret ve Söz, güç ve bilgelikle aynı şey değilse, yani suret ve Söz ilişkisel olarak, güç ve bilgelik ise başka bir şeye göre değil kendine göre söyleniyorsa, o zaman Baba doğurduğu bilgelikle bilge olmaktan çıkar. Çünkü Baba bu bilgeliğe göre ilişkisel olarak söylenip de bilgelik ona göre ilişkisel olarak söylenmezlik edemez; ilişkisel olarak söylenen her şey birbirine göre söylenir. Geriye şu kalıyor: Oğul öz olarak da Baba'ya göre ilişkisel olarak söylenir. Bundan da hiç beklenmedik bir anlam çıkar: Özün kendisi öz değildir; ya da hiç değilse "öz" dendiğinde öz değil, ilişkisel bir şey gösterilir. Tıpkı "efendi" dendiğinde öz değil, köleye bağlanan ilişkisel bir şeyin gösterilmesi gibi; "insan" ya da buna benzer, başka bir şeye göre değil kendine göre söylenen bir şey dendiğinde ise öz gösterilir. Demek ki bir insana efendi dendiğinde, insan olarak kendisi özdür, efendi olarak ise ilişkisel olarak söylenir; çünkü "insan" kendine göre, "efendi" köleye göre söylenir. Ama ele aldığımız konuda öz ilişkisel olarak söyleniyorsa, özün kendisi öz değildir.

    88_2
    1. Haec disputatio nata est ex eo quod scriptum est, Christum esse Dei virtutem et Dei sapientiam. Quapropter in eas angustias sermo coarctatur, cum ineffabilia fari cupimus, ut aut dicamus Christum non esse Dei virtutem et Dei sapientiam, atque ita impudenter et impie resistamus Apostolo: aut Christum quidem Dei virtutem et Dei sapientiam esse fateamur, sed eius Patrem non esse patrem virtutis et sapientiae suae, quod non minus impium est; sic enim nec Christi erit pater, quia Christus Dei virtus et Dei sapientia est: aut non esse Patrem virtute sua potentem, neque sapientia sua sapientem; quod quis audeat dicere? aut aliud in Patre intelligi esse, aliud sapientem esse, ut non hoc ipso sit quo sapiens est; quod de anima intelligi solet, quae alias insipiens, alias sapiens est, velut natura mutabilis, et non summe perfecteque simplex: aut Patrem non esse aliquid ad se ipsum, et non solum quod Pater est, sed omnino quod est, ad Filium relative dici. Quomodo ergo eiusdem essentiae Filius cuius Pater, quandoquidem ad se ipsum, nec essentia est, nec omnino est ad se ipsum, sed etiam esse ad Filium illi est? Atenim multo magis unius eiusdemque essentiae, quia una eademque essentia Pater et Filius; quandoquidem Patri non ad se ipsum est ipsum esse, sed ad Filium, quam essentiam genuit, et qua essentia est quidquid est. Neuter ergo ad se est, et uterque ad invicem relative dicitur: an Pater solus non solum quod Pater dicitur, sed omnino quidquid dicitur relative ad Filium dicitur; ille autem dicitur et ad se? et si ita est, quid dicitur ad se? an, ipsa essentia? sed Patris essentia est Filius, sicut Patris virtus et sapientia, sicut Verbum Patris et imago Patris: aut si essentia dicitur ad se Filius, Pater autem non est essentia, sed genitor essentiae, non est autem ad se ipsum, sed hac ipsa essentia quam genuit, sicut hac ipsa magnitudine magnus quam genuit; ergo et magnitudo dicitur ad se Filius, ergo et virtus, et sapientia, et Verbum, et imago. Quid autem absurdius, quam imaginem ad se dici? Aut si non idipsum est imago et Verbum, quod est virtus et sapientia, sed illa relative dicuntur, haec autem ad se, non ad aliud; incipit non ea sapientia quam genuit, sapiens esse Pater, quia non potest ipse ad eam relative dici, et illa ad eum relative non dici. Omnia enim quae relative dicuntur, ad invicem dicuntur. Restat itaque ut etiam essentia Filius relative dicatur ad Patrem. Ex quo conficitur inopinatissimus sensus, ut ipsa essentia non sit essentia; vel certe cum dicitur essentia, non essentia, sed relativum indicetur. Quomodo cum dicitur dominus, non essentia indicatur, sed relativum quod refertur ad servum; cum autem homo dicitur, vel aliquid tale, quod ad se, non ad aliud dicitur, tunc indicatur essentia. Homo ergo cum dominus dicitur, ipse homo essentia est, dominus vero relative dicitur: homo enim ad se dicitur, dominus ad servum; hoc autem unde agimus, si essentia ipsa relative dicitur, essentia ipsa non est

    88_3

Buna şu da eklenir: İlişkisel olarak söylenen her öz, ilişki bir yana bırakıldığında da bir şeydir. Örneğin efendi olan insan, köle olan insan, yük hayvanı olan at, kaparo olan para: İnsan, at ve para kendine göre söylenir ve cevherler ya da özlerdir; efendi, köle, yük hayvanı ve kaparo ise bir şeye göre ilişkisel olarak söylenir. Ama insan, yani bir cevher olmasaydı, ilişkisel olarak efendi denecek kimse olmazdı; at bir öz olmasaydı, ilişkisel olarak yük hayvanı denecek bir şey olmazdı; para bir cevher olmasaydı, ona ilişkisel olarak kaparo da denemezdi. Bu yüzden Baba da kendine göre bir şey değilse, bir şeye göre ilişkisel olarak söylenecek kimse de büsbütün yoktur. Renk renkli bir şeye bağlanır; renk hiçbir şekilde kendine göre söylenmez, her zaman renkli bir şeyindir; rengi olduğu şey ise, renkli denmesi bakımından renge bağlansa da, cisim denmesi bakımından kendine göre söylenir. Baba'nın durumu böyle değildir: Ona kendine göre hiçbir şey söylenmediği, söylenen her şeyin Oğul'a göre söylendiği; Oğul'un ise hem kendine göre hem Baba'ya göre söylendiği hiçbir şekilde düşünülmemelidir. Yani "büyük büyüklük" ve "kudretli güç" dendiğinde Oğul'un elbette kendine göre söylendiği, Baba'nın kendisiyle büyük ve kudretli olduğu büyüklük ve güç dendiğinde ise büyük ve kudretli Baba'nınki olarak söylendiği düşünülmemelidir. Hayır, öyle değil; ikisi de cevherdir ve ikisi de tek cevherdir. Beyazın beyazlık olmadığını söylemek nasıl saçmaysa, bilgenin bilgelik olmadığını söylemek de öyle saçmadır; beyazlığa kendine göre beyaz dendiği gibi, bilgeliğe de kendine göre bilge denir. Ama cismin beyazlığı öz değildir; çünkü öz cismin kendisidir, beyazlık da onun keyfiyetidir. Bu yüzden cisme bu keyfiyetten ötürü beyaz denir; oysa cisim için var olmak ile beyaz olmak aynı şey değildir. Çünkü orada şekil başka, renk başkadır; ikisi de kendinde değil, bir kütlededir; o kütle de ne şekil ne renktir, şekillenmiş ve renklenmiş bir şeydir. Bilgelik ise hem bilgedir, hem kendi kendisiyle bilgedir. Bilgelikten pay alarak bilge olan herhangi bir ruh yeniden akılsızlaşsa da bilgelik kendinde kalır; ruh akılsızlığa dönüştüğünde bilgelik değişmez. Bilgelik, kendisiyle bilge olan şeyde, beyazlığın kendisiyle beyaz olan cisimde bulunduğu gibi bulunmaz; çünkü cisim başka bir renge dönüştüğünde o beyazlık kalmaz, büsbütün var olmaktan çıkar. Eğer bilgeliği doğurmuş olan Baba da onunla bilge oluyorsa ve onun için var olmak bilge olmakla aynı değilse, Oğul onun evladı değil keyfiyeti olur ve orada artık en yüce basitlik olmaz. Ama böyle olması düşünülemez; çünkü orada gerçekten en yüce biçimde basit bir öz vardır. Demek ki orada var olmak bilge olmakla aynıdır. Orada var olmak bilge olmakla aynıysa, Baba doğurduğu o bilgelikle bilge değildir; yoksa onu Baba değil, bilgelik Baba'yı doğurmuş olurdu. Çünkü "Onun için var olmak bilge olmakla aynıdır" dediğimizde "Bilge olduğu şeyle vardır" demekten başka ne demiş oluruz? Bu yüzden onun bilge olmasının sebebi neyse, var olmasının sebebi de odur. Dolayısıyla doğurduğu bilgelik onun bilge olmasının sebebiyse, var olmasının sebebi de odur. Bu da ancak bilgeliğin onu doğurmasıyla ya da yapmasıyla olabilir. Ama hiç kimse bilgeliğin Baba'yı doğurduğunu ya da yarattığını hiçbir şekilde söyleyemez. Bundan daha çılgınca ne olabilir? Demek ki Baba'nın kendisi de bilgeliktir. Oğul'a da "Baba'nın ışığı" dendiği gibi "Baba'nın bilgeliği" denir; yani nasıl ışıktan ışıktır ve ikisi tek ışıktır, öyle de bilgelikten bilgeliktir ve ikisi tek bilgeliktir diye anlaşılır. Demek ki tek özdürler de; çünkü orada var olmak bilge olmakla aynıdır. Bilgelik için bilge olmak, kudret için kudretli olmak, ebediyet için ebedî olmak, adalet için adil olmak, büyüklük için büyük olmak neyse, öz için de var olmak odur. O basitlikte bilge olmak var olmaktan başka bir şey olmadığı için, orada bilgelik özle aynıdır.

88_3

essentia. Huc accedit, quia omnis essentia quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo: sicut homo dominus, et homo servus, et equus iumentum, et nummus arrha, homo et equus et nummus ad se dicuntur, et substantiae sunt vel essentiae; dominus vero et servus et iumentum et arrha, ad aliquid relative dicuntur. Sed si non esset homo, id est aliqua substantia, non esset qui relative dominus diceretur: et si non esset equus quaedam essentia, non esset quod iumentum relative diceretur: ita si nummus non esset aliqua substantia, nec arrha posset relative dici. Quapropter si et Pater non est aliquid ad se ipsum, non est omnino qui relative dicatur ad aliquid. Non enim, sicut ad aliquid coloratum refertur color eius, nec omnino ad se dicitur color, sed semper alicuius colorati est; illud autem cuius color est, etiam si eo quod coloratum dicitur, ad colorem refertur, tamen id quod corpus dicitur, ad se dicitur: ita nullo modo ita putandum est Patrem non dici aliquid ad se ipsum, sed quidquid dicitur ad Filium dici; eumdem vero Filium et ad se ipsum dici, et ad Patrem, cum dicitur magnitudo magna et virtus potens, utique ad se ipsum, et magnitudo atque virtus magni et potentis Patris, qua Pater magnus et potens est. Non ergo ita, sed utrumque substantia, et utrumque una substantia. Sicut autem absurdum est dicere, candidum non esse candorem; sic absurdum est dicere, sapientem non esse sapientiam: et sicut candor ad se ipsum candidus dicitur, ita et sapientia ad se ipsam dicitur sapiens. Sed candor corporis non est essentia; quoniam ipsum corpus essentia est, et illa eius qualitas: unde et ab ea dicitur candidum corpus, cui non hoc est esse quod candidum esse. Aliud enim ibi forma, et aliud color; et utrumque non in se ipso, sed in aliqua mole, quae moles nec forma, nec color est, sed formata et colorata. Sapientia vero et sapiens est, et se ipsa sapiens est. Et quoniam quaecumque anima participatione sapientiae fit sapiens, si rursus desipiat, manet tamen in se sapientia, nec cum anima fuerit in stultitiam commutata, illa mutatur: non ita est in eo qui ex ea fit sapiens, quemadmodum candor in corpore quod ex illo candidum est. Cum enim corpus in alium colorem fuerit mutatum, non manebit candor ille, sed omnino esse desinet. Quod si et Pater qui genuit sapientiam, ex ea fit sapiens, neque hoc est illi esse quod sapere, qualitas eius est Filius; non proles eius, et non ibi erit iam summa simplicitas. Sed absit ut ita sit; quia vere ibi est summe simplex essentia: hoc ergo est ibi esse quod sapere. Quod si hoc est ibi esse quod sapere, non per illam sapientiam quam genuit sapiens est Pater; alioquin non ipse illam, sed illa eum genuit. Quid enim aliud dicimus, cum dicimus, Hoc illi est esse quod sapere, nisi, Eo est quo sapiens est? Quapropter quae causa illi est ut sapiens sit, ipsa illi causa est ut sit: proinde si sapientia quam genuit, causa illi est ut sapiens sit, etiam ut sit ipsa illi causa est. Quod fieri non potest, nisi gignendo eum aut faciendo. Sed neque genitricem, neque conditricem Patris ullo modo quisquam dixerit sapientiam. Quid enim insanius? Ergo et Pater ipse sapientia est: et ita dicitur Filius sapientia Patris, quomodo dicitur lumen Patris; id est, ut quemadmodum lumen de lumine, et utrumque unum lumen; sic intelligatur sapientia de sapientia, et utrumque una sapientia: ergo et una essentia; quia hoc est ibi esse quod sapere. Quod enim est sapientiae sapere, et potentiae posse, et aeternitati aeternam esse, iustitiae iustam esse, magnitudini magnam esse; hoc est essentiae ipsum esse. Et quia in illa simplicitate non est aliud sapere quam esse, eadem ibi sapientia est quae essentia.

  1. Demek ki Baba ile Oğul birlikte tek öz, tek büyüklük, tek hakikat, tek bilgeliktir. Ama Baba ile Oğul ikisi birlikte tek Söz değildir, çünkü ikisi birlikte tek Oğul değildir. Oğul Baba'ya bağlanıp kendine göre söylenmediği gibi, Söz de "Söz" dendiğinde sözü olduğu kişiye bağlanır. Çünkü Oğul olduğu şeyle Söz'dür, Söz olduğu şeyle Oğul'dur. Baba ile Oğul birlikte elbette tek Oğul olmadığına göre, Baba ile Oğul'un birlikte ikisinin tek Sözü olmadığı sonucu çıkar. Bu yüzden Oğul, bilgelik olduğu şeyle Söz değildir; çünkü "Söz" kendine göre değil, Oğul'un Baba'ya göre söylenmesi gibi, yalnız sözü olduğu kişiye göre ilişkisel olarak söylenir; bilgelik ise öz olduğu şeyle söylenir. Bu yüzden öz tek olduğu için bilgelik de tektir. Söz de bilgeliktir, ama bilgelik olduğu şeyle Söz değildir; çünkü Söz ilişkisel olarak, bilgelik özce anlaşılır. Öyleyse "Söz" dendiğinde sanki "doğmuş bilgelik" deniyormuş gibi anlayalım; öyle ki o hem Oğul hem Suret olsun. Bu iki kelime, yani "doğmuş bilgelik" söylendiğinde, birinde, yani "doğmuş"ta Söz, Suret ve Oğul anlaşılsın ve bütün bu adlarda öz gösterilmesin, çünkü bunlar ilişkisel olarak söylenir. Öbüründe, yani "bilgelik"te ise —çünkü bu kendine göre de söylenir, zira bilgelik kendi kendisiyle bilgedir— öz de gösterilsin ve onun var olması bilge olmasıyla aynı olsun. Bu yüzden Baba ile Oğul birlikte tek bilgeliktir, çünkü tek özdürler; ayrı ayrı ise özden öz olduğu gibi bilgelikten bilgeliktir. Dolayısıyla Baba Oğul olmadığı, Oğul da Baba olmadığı, ya da biri doğmamış, öbürü doğmuş olduğu için tek öz olmadıkları sonucu çıkmaz; çünkü bu adlarla onların ilişkisel olanları gösterilir. İkisi birlikte tek bilgelik ve tek özdür; orada var olmak bilge olmakla aynıdır. Ama ikisi birlikte Söz ya da Oğul değildir; çünkü orada var olmak Söz ya da Oğul olmakla aynı değildir; nitekim bunların ilişkisel olarak söylendiğini yeterince gösterdik.

    89

    CAPUT II. 3. Pater igitur et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia. Sed non Pater et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius. Sicut enim Filius ad Patrem refertur, non ad se ipsum dicitur; ita et Verbum ad eum cuius Verbum est refertur, cum dicitur Verbum. Eo quippe Filius quo Verbum, et eo Verbum quo Filius. Quoniam igitur Pater et Filius simul non utique unus Filius, consequens est ut Pater et Filius simul non amborum unum Verbum. Et propterea non eo Verbum quo sapientia; quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative ad eum cuius Verbum est, sicut Filius ad Patrem: sapientia vero eo quo essentia. Et ideo quia una essentia, una sapientia. Quoniam vero et Verbum sapientia est, sed non eo Verbum quo sapientia; Verbum enim relative, sapientia essentialiter intelligitur: id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ac si dicatur, nata sapientia, ut sit et Filius et imago. Et haec duo cum dicuntur, id est, nata sapientia, in uno eorum eo quod est nata, et Verbum, et imago, et Filius intelligatur, et in his omnibus nominibus non ostendatur essentia, quia relative dicuntur: at in altero quod est sapientia, quoniam et ad se dicitur, se ipsa enim sapiens est, etiam essentia demonstretur, et hoc eius esse quod sapere. Unde Pater et Filius simul una sapientia, quia una essentia, et sigillatim sapientia de sapientia, sicut essentia de essentia. Quapropter, non quia Pater non est Filius; et Filius non est Pater, aut ille ingenitus, ille autem genitus, ideo non una essentia: quia his nominibus relativa eorum ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia, et una essentia, ubi hoc est esse quod sapere: non autem simul uterque Verbum aut Filius, quia non hoc est esse quod Verbum aut Filium esse: sicut iam satis ostendimus ista relative dici.

    90

  1. Peki niçin Kutsal Yazılar'da bilgelik hakkında, onun Tanrı tarafından doğurulduğunu ya da yaratıldığını göstermek dışında neredeyse hiçbir şey söylenmez? Doğurulmuş bilgelik, her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı bilgeliktir. Yaratılmış ya da yapılmış bilgelik ise insanlarda olduğu gibidir: Yaratılmamış ve yapılmamış, doğmuş olan o bilgeliğe dönüp onunla aydınlandıklarında, kendilerinde onların bilgeliği denecek bir şey meydana gelir. Ya da Kutsal Yazılar'ın önceden bildirdiği ya da anlattığı şu olay söz konusudur: Söz beden oldu ve aramızda yaşadı; çünkü Mesih, insan olduğu için bu şekilde yapılmış bilgelik oldu. Yoksa o Kitaplar'da bilgeliğin ancak Tanrı'dan doğduğunu ya da yapıldığını göstermek için konuşması ya da onun hakkında ancak bu yüzden bir şey söylenmesi —Baba'nın kendisi de bilgelik olduğu hâlde—, bize övülüp taklit edilmesi gereken bilgeliğin, taklidiyle biçimlendiğimiz o bilgelik olmasından mıdır? Çünkü Baba onu Sözü olsun diye söyler: Ağızdan ses çıkararak dile getirilen ya da dile getirilmeden önce düşünülen bir söz gibi değil —bu, zaman aralıkları içinde tamamlanır; o ise ebedîdir—. O Söz bizi aydınlatarak hem kendisi hem Baba hakkında insanlara söylenmesi gereken şeyi bize söyler. Bu yüzden der ki: "Oğul'u Baba'dan başka kimse bilmez; Baba'yı da Oğul'dan ve Oğul'un onu açmak istediği kişiden başka kimse bilmez." Çünkü Baba Oğul aracılığıyla, yani kendi Sözü aracılığıyla açar. Bizim dile getirdiğimiz bu zamansal ve gelip geçici söz hem kendini hem hakkında konuştuğumuz şeyi gösteriyorsa, her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Tanrı Sözü ne kadar daha çok gösterir! O, Baba'yı Baba olduğu gibi gösterir; çünkü kendisi de öyledir ve bilgelik ve öz olması bakımından Baba neyse odur. Söz olması bakımından ise Baba neyse o değildir; çünkü Söz Baba değildir ve Söz, elbette Baba olmayan Oğul gibi ilişkisel olarak söylenir. Bu yüzden Mesih Tanrı'nın gücü ve bilgeliğidir; çünkü güç ve bilgelik olan Baba'dan o da güç ve bilgeliktir. Tıpkı ışık olan Baba'dan ışık, hayat pınarı olan Baba Tanrı'nın katında hayat pınarı olması gibi. "Çünkü hayat pınarı sendedir, senin ışığınla ışığı göreceğiz" der. Çünkü "Baba'nın kendisinde hayatı olduğu gibi, Oğul'a da kendisinde hayata sahip olmayı verdi." "Dünyaya gelen her insanı aydınlatan gerçek ışık vardı"; bu ışık, Tanrı'nın katında olan Söz'dü; "Ve Söz Tanrı'ydı." "Tanrı ise ışıktır ve onda hiç karanlık yoktur"; ama cisimsel değil tinsel bir ışıktır. Yine de Elçilere "Siz dünyanın ışığısınız" dendiği gibi aydınlatılmakla meydana gelmiş bir tinsel ışık değildir; her insanı aydınlatan ışıktır, şimdi ele aldığımız o en yüce bilgeliğin kendisi olan Tanrı'dır. Demek ki Oğul, bilgelik olan Baba'dan bilgeliktir; tıpkı ışıktan ışık ve Tanrı'dan Tanrı olduğu gibi. Öyle ki tek başına Baba da ışıktır, tek başına Oğul da ışıktır; tek başına Baba da Tanrı'dır, tek başına Oğul da Tanrı'dır; demek ki tek başına Baba da bilgeliktir, tek başına Oğul da bilgeliktir. İkisi birlikte tek ışık ve tek Tanrı olduğu gibi, ikisi birlikte tek bilgeliktir. Ama Oğul Tanrı'dan bize bilgelik, adalet ve kutsallık oldu; çünkü zaman içinde, yani belli bir zamandan itibaren, onunla ebediyen kalmak için ona dönüyoruz. O da belli bir zamandan itibaren beden olan Söz oldu ve aramızda yaşadı.

    90

    CAPUT III. 4. Cur ergo in Scripturis nunquam fere de sapientia quidquam dicitur, nisi ut ostendatur a Deo genita vel creata? genita scilicet, per quam facta sunt omnia: creata vero vel facta, sicut in hominibus, cum ad eam quae non creata et facta, sed genita est, convertuntur et illustrantur; in ipsis enim fit aliquid quod vocetur eorum sapientia: vel illud Scripturis praenuntiantibus aut narrantibus, quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; hoc modo enim Christus facta sapientia est, quia factus est homo. An propterea non loquitur in illis Libris sapientia, vel de illa dicitur aliquid, nisi quod eam de Deo natam ostendat, aut factam, quamvis sit et Pater ipse sapientia, quia illa nobis sapientia commendanda erat et imitanda, cuius imitatione formamur? Pater enim eam dicit, ut Verbum eius sit; non quomodo profertur ex ore verbum sonans, aut ante pronuntiationem cogitatur: spatiis enim temporum hoc completur, illud autem aeternum est, et illuminando dicit nobis et de se et de Patre, quod dicendum est hominibus. Ideoque ait, Nemo novit Filium, nisi Pater; et nemo novit Patrem, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare: quia per Filium revelat Pater, id est, per Verbum suum. Si enim hoc verbum quod nos proferimus temporale et transitorium, et se ipsum ostendit, et illud de quo loquimur; quanto magis Verbum Dei, per quod facta sunt omnia? Quod ita ostendit Patrem sicuti est Pater: quia et ipsum ita est, et hoc est quod Pater, secundum quod sapientia est et essentia. Nam secundum quod Verbum, non hoc est quod Pater: quia Verbum non est Pater, et Verbum relative dicitur, sicut Filius, quod utique non est Pater. Et ideo Christus virtus et sapientia Dei, quia de Patre virtute et sapientia etiam ipse virtus et sapientia est, sicut lumen de Patre lumine, et fons vitae apud Deum Patrem, utique fontem vitae. Quoniam apud te, inquit, est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen: quia sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit Filio habere vitam in semetipso: et erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, et lumen hoc Verbum erat apud Deum; sed et Deus erat Verbum. Deus autem lumen est, et tenebrae in eo non sunt ullae: lumen vero non corporale, sed spirituale: neque ita spirituale, ut illuminatione factum sit, quemadmodum dictum est Apostolis, Vos estis lumen mundi; sed lumen quod illuminat omnem hominem, ea ipsa et summa sapientia Deus, unde nunc agimus. Sapientia ergo Filius de sapientia Patre, sicut lumen de lumine, et Deus de Deo, ut et singulus Pater lumen, et singulus Filius lumen; et singulus Pater Deus, et singulus Filius Deus: ergo et singulus Pater sapientia, et singulus Filius sapientia. Et sicut utrumque simul unum lumen, et unus Deus, sic utrumque una sapientia. Sed Filius factus est nobis sapientia a Deo, et iustitia et sanctificatio, quia temporaliter nos ad eum convertimus, id est, ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus in aeternum. Et ipse ex quodam tempore Verbum caro factum est, et habitavit in nobis.

    90_2

  1. İşte bu yüzden Kutsal Yazılar'da bilgelik hakkında bir şey bildirildiğinde ya da anlatıldığında —ister kendisi konuşsun, ister onun hakkında konuşulsun—, bize en çok Oğul ima edilir. Bu Suret'in örneğine bakarak biz de Tanrı'dan ayrılmayalım; çünkü biz de Tanrı'nın suretiyiz. Elbette eşit bir suret değil; Baba tarafından Oğul aracılığıyla yapılmış, o Suret gibi Baba'dan doğmamış bir suret. Biz aydınlatıldığımız için suretiz; o ise aydınlatan ışık olduğu için. Bu yüzden o, kendisinin bir örneği olmadan bize örnektir. Çünkü o, Baba'ya doğru kendisinden önce giden birini taklit etmez; Baba'dan hiçbir şekilde ayrılamaz, çünkü kendisinden olduğu kişi neyse o da odur. Biz ise çabalayarak kalıcı olanı taklit eder, yerinde duranın ardından gideriz; onda yürüyerek ona doğru ilerleriz. Çünkü Tanrılığıyla bizim için ebedî konak olan, alçakgönüllülüğüyle bizim için zamansal bir yol oldu. Kibirle düşmemiş temiz ve akıl sahibi tinlere, Tanrı'nın suretinde, Tanrı'ya eşit ve Tanrı olarak örnek olur. Aynı örneği, günahların kirliliği ve ölümlülük cezası yüzünden Tanrı'yı göremeyen düşmüş insana da geri dönüş örneği olarak sunmak için kendini boşalttı; Tanrılığını değiştirerek değil, bizim değişebilirliğimizi üstlenerek. Kul suretini alıp bu dünyaya, yanımıza geldi; oysa zaten bu dünyadaydı, çünkü dünya onun aracılığıyla yapılmıştı. Yukarıda Tanrı'yı görenlere örnek, aşağıda insana hayranlıkla bakanlara örnek, sağlamlara kalıcılık için örnek, zayıflara iyileşmek için örnek, ölecek olanlara korkmamak için örnek, ölmüşlere dirilmek için örnek olsun diye; her şeyde birinciliği kendisi tutarak. Çünkü insan saadete ulaşmak için Tanrı'dan başkasının ardından gitmemeliydi, ama Tanrı'yı hissedemiyordu. İnsan olmuş Tanrı'nın ardından giderek, hem hissedebildiğinin hem de ardından gitmesi gerekenin ardından aynı anda gitmiş olacaktı. Öyleyse onu sevelim ve bize verilmiş olan Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüş sevgiyle ona yapışalım. Demek ki Kutsal Yazı bilgelik hakkında konuştuğunda, bilgece yaşayarak ardından gittiğimiz Oğul hakkında konuşmasına şaşmamak gerekir. Çünkü Baba'ya eşit olan Suret, Tanrı'nın suretine göre yeniden biçimlenelim diye bize bu örneği verir; gerçi Baba da ışık ve Tanrı olduğu gibi bilgeliktir.
  1. Kutsal Ruh da, ister ikisini birleştiren ve bizi onlara bağlayan en yüce sevgi olsun —"Tanrı sevgidir" diye yazıldığı için bu yersiz bir söz değildir—, nasıl bilgelik olmasın? Çünkü ışıktır, zira "Tanrı ışıktır." Ya da Kutsal Ruh'un özü başka bir şekilde, ayrı ayrı ve kendine özgü olarak adlandırılmalıysa, Tanrı olduğu için elbette ışıktır; ışık olduğu için de elbette bilgeliktir. Kutsal Ruh'un Tanrı olduğunu ise Kutsal Yazı, Elçi'nin ağzından yüksek sesle söyler: "Tanrı'nın tapınağı olduğunuzu bilmiyor musunuz?" der ve hemen ekler: "Tanrı'nın Ruhu sizde yaşar." Çünkü Tanrı kendi tapınağında yaşar. Tanrı'nın Ruhu Tanrı'nın tapınağında bir hizmetkâr gibi yaşamaz; nitekim başka bir yerde daha açıkça şöyle der: "Bedenlerinizin, içinizde olan ve Tanrı'dan aldığınız Kutsal Ruh'un tapınağı olduğunu ve kendinize ait olmadığınızı bilmiyor musunuz? Çünkü büyük bir bedelle satın alındınız; öyleyse Tanrı'yı bedeninizde yüceltin." Peki bilgelik, tinsel ve değişmez ışıktan başka nedir? Şu güneş de ışıktır, ama cisimseldir; tinsel yaratık da ışıktır, ama değişmez değildir. Demek ki Baba ışıktır, Oğul ışıktır, Kutsal Ruh ışıktır; ama birlikte üç ışık değil, tek ışıktır. Bu yüzden Baba bilgeliktir, Oğul bilgeliktir, Kutsal Ruh bilgeliktir; birlikte üç bilgelik değil, tek bilgeliktir. Orada var olmak bilge olmakla aynı olduğu için Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek özdür. Orada var olmak Tanrı olmaktan başka bir şey de değildir; demek ki Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek Tanrı'dır.

    90_2
    1. Propterea igitur cum pronuntiatur in Scripturis, aut enarratur aliquid de sapientia, sive dicente ipsa sive cum de illa dicitur, Filius nobis potissimum insinuatur. Cuius imaginis exemplo et nos non discedamus a Deo, quia et nos imago Dei sumus: non quidem aequalis, facta quippe a Patre per Filium, non nata de Patre sicut illa. Et nos quia illuminamur lumine; illa vero, quia lumen illuminans: et ideo illa sine exemplo nobis exemplum est. Neque enim imitatur praecedentem aliquem ad Patrem a quo nunquam est omnino separabilis, quia idipsum est quod ille de quo est. Nos autem nitentes imitamur manentem, et sequimur stantem, et in ipso ambulantes tendimus ad ipsum: quia factus est nobis via temporalis per humilitatem, quae mansio nobis aeterna est per divinitatem. Quoniam quippe spiritibus mundis intellectualibus, qui superbia non lapsi sunt, in forma Dei et Deo aequalis et Deus praebet exemplum: ut se idem exemplum redeundi etiam lapso praeberet homini, qui propter immunditiam peccatorum poenamque mortalitatis Deum videre non poterat, semetipsum exinanivit, non mutando divinitatem suam, sed nostram mutabilitatem assumendo; et formam servi accipiens, venit ad nos in hunc mundum, qui in hoc mundo erat, quia mundus per eum factus est; ut exemplum sursum videntibus Deum, exemplum deorsum mirantibus hominem, exemplum sanis ad permanendum, exemplum infirmis ad convalescendum, exemplum morituris ad non timendum, exemplum mortuis ad resurgendum esset, in omnibus ipse primatum tenens. Quia enim homo ad beatitudinem sequi non debebat nisi Deum, et sentire non poterat Deum; sequendo Deum hominem factum, sequeretur simul et quem sentire poterat, et quem sequi debebat. Amemus ergo eum et inhaereamus illi, charitate diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Non igitur mirum, si propter exemplum quod nobis ut reformemur ad imaginem Dei praebet imago aequalis Patri, cum de sapientia Scriptura loquitur, de Filio loquitur, quem sequimur vivendo sapienter: quamvis et Pater sit sapientia, sicut lumen et Deus. 6. Spiritus quoque sanctus sive sit summa charitas utrumque coniungens nosque subiungens, quod ideo non indigne dicitur quia scriptum est, Deus charitas est: quomodo non est etiam ipse sapientia; cum sit lumen, quoniam Deus lumen est? sive alio modo essentia Spiritus sancti singillatim ac proprie nominanda est: quoniam Deus est, utique lumen est: et quoniam lumen est, utique sapientia est. Deum autem esse Spiritum sanctum, Scriptura clamat apud Apostolum qui dicit, Nescitis quia templum Dei estis? Statimque subiicit, Et Spiritus Dei habitat in vobis. Deus enim habitat in templo suo. Non enim tanquam minister habitat Spiritus Dei in templo Dei, cum alio loco evidentius dicat: Nescitis quia corpora vestra templum in vobis est Spiritus sancti, quem habetis a Deo, et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno: glorificate ergo Deum in corpore vestro. Quid est autem sapientia, nisi lumen spirituale et incommutabile? Est enim et sol iste lumen, sed corporale est; et spiritualis creatura lumen, sed non incommutabile. Lumen ergo Pater, lumen Filius, lumen Spiritus sanctus: simul autem non tria lumina, sed unum lumen. Et ideo sapientia Pater, sapientia Filius, sapientia Spiritus sanctus; et simul non tres sapientiae, sed una sapientia: et quia hoc est ibi esse quod sapere, una essentia Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nec aliud est ibi esse quam Deum esse: unus ergo Deus Pater et Filius et Spiritus sanctus.

    91

  1. Söze sığmayan şeyler hakkında konuşmak gerektiği için, hiçbir şekilde söyleyemediğimizi bir şekilde dile getirebilelim diye bizim Yunanlarımız "tek öz, üç cevher", Latinler ise "tek öz ya da cevher, üç kişi" dediler; çünkü daha önce söylediğimiz gibi, bizim dilimizde, yani Latincede öz ile cevher genellikle aynı anlamda anlaşılır. Söylenen şey hiç değilse bilmece içinde anlaşılsın diye böyle denmesi uygun görüldü; öyle ki hakiki imanın üç olduğunu bildirdiği şeylerin ne olduğu sorulduğunda bir şey söylenmiş olsun. Çünkü iman Baba'nın Oğul olmadığını, Tanrı'nın armağanı olan Kutsal Ruh'un da ne Baba ne Oğul olduğunu bildirir. Öyleyse "Üç ne?" ya da "Üç kim?" diye sorulduğunda, bu üçünü kapsayacak bir tür adı ya da cins adı bulmaya koyuluruz; ama zihne bir şey gelmez, çünkü Tanrılığın aşkın üstünlüğü alışılmış dilin imkânını aşar. Çünkü Tanrı söylendiğinden daha doğru düşünülür ve düşünüldüğünden daha doğru vardır. Yakup'un İbrahim olmadığını, İshak'ın da ne İbrahim ne Yakup olduğunu söylediğimizde, elbette üç olduklarını kabul ederiz: İbrahim, İshak ve Yakup. Ama "Üç ne?" diye sorulduğunda, onları tür adıyla çoğul olarak adlandırıp "üç insan" diye cevap veririz; cins adıyla ise "üç canlı" deriz; çünkü eskilerin tarif ettiği gibi insan akıllı, ölümlü bir canlıdır. Ya da Kutsal Yazılar'ımızın konuşmayı âdet edindiği gibi "üç can" deriz; çünkü bütünü, yani beden ve candan oluşan bütün insanı daha iyi olan kısmıyla, yani canla adlandırmak uygun görülür. Nitekim Yakup'la birlikte Mısır'a yetmiş beş canın indiği söylenmiştir; bu kadar insan yerine. Aynı şekilde senin atının benimki olmadığını, başka birinin üçüncü atının da ne benim ne senin olduğunu söylediğimizde, üç olduklarını kabul ederiz; "Üç ne?" diye soran birine tür adıyla "üç at", cins adıyla "üç canlı" diye cevap veririz. Yine öküzün at olmadığını, köpeğin de ne öküz ne at olduğunu söylediğimizde, üç şeyden söz ederiz; "Üç ne?" diye soranlara artık tür adıyla "üç at", "üç öküz" ya da "üç köpek" demeyiz, çünkü aynı türün içinde değildirler. Cins adıyla "üç canlı" deriz; ya da daha yüksek bir cinsle "üç cevher", "üç yaratık" ya da "üç tabiat" deriz. Çoğul olarak tek bir tür adıyla söylenen her şey, tek bir cins adıyla da söylenebilir. Ama tek bir cins adıyla adlandırılan her şeyi tek bir tür adıyla da adlandıramayız. Nitekim tür adı olan "üç at" dediğimiz şeylere "üç canlı" da deriz; ama ata, öküze ve köpeğe yalnız "üç canlı" ya da "üç cevher" deriz —bunlar cins adlarıdır—, ya da bunlar hakkında cins olarak söylenebilecek başka bir ad varsa onu deriz; ama tür adları olan "üç at", "üç öküz" ya da "üç köpek" diyemeyiz. Çünkü bir adın gösterdiği şeye ortaklaşa sahip olan şeyleri, çoğul da olsa o tek adla söyleriz. İbrahim, İshak ve Yakup insan olmaya ortaklaşa sahiptir; bu yüzden onlara üç insan denir. At, öküz ve köpek de canlı olmaya ortaklaşa sahiptir; bu yüzden onlara üç canlı denir. Aynı şekilde üç defneye üç ağaç da deriz; ama defneye, mersine ve zeytine yalnız üç ağaç, üç cevher ya da üç tabiat deriz. Aynı şekilde üç taşa üç cisim de deriz; ama taşa, tahtaya ve demire yalnız üç cisim deriz, ya da daha yüksek bir cins adıyla da adlandırılabiliyorlarsa onunla. Öyleyse Baba, Oğul ve Kutsal Ruh üç olduğuna göre, üç ne olduklarını ve neye ortaklaşa sahip olduklarını araştıralım. Baba olmak onlar için ortak değildir; öyle olsaydı birbirlerinin babası olurlardı. Dostlar ise birbirlerine göre ilişkisel olarak söylendiklerinden, birbirlerinin dostu oldukları için onlara "üç dost" denebilir. Ama orada böyle değildir; çünkü orada yalnız Baba babadır; hem de iki kişinin değil, biricik Oğul'un babasıdır. Üç oğul da değildirler; çünkü orada Baba oğul değildir, Kutsal Ruh da değildir. Üç kutsal ruh da değildirler; çünkü Kutsal Ruh, Tanrı'nın armağanı da dendiği kendine özgü anlamıyla, ne Baba'dır ne Oğul. O hâlde üç ne? Eğer üç kişiyse, kişi olmak onlar için ortaktır; demek ki konuşma alışkanlığımıza bakarsak bu ad onlar için ya bir tür ya da bir cins adıdır. Ama tabiat farkı olmayan yerde birçok şey cins adıyla öyle söylenir ki tür adıyla da söylenebilir. Çünkü defne, mersin ve zeytine ya da at, öküz ve köpeğe tür adıyla —bunlara "üç defne", ötekilere "üç öküz"— değil de cins adıyla —bunlara "üç ağaç", ötekilere "üç canlı"— dedirten şey, tabiat farkıdır.

    91

    CAPUT IV. 7. Itaque loquendi causa de ineffabilibus, ut fari aliquo modo possemus, quod effari nullo modo possumus, dictum est a nostris Graecis una essentia, tres substantiae: a Latinis autem, una essentia vel substantia, tres personae; quia, sicut iam diximus, non aliter in sermone nostro, id est, latino, essentia quam substantia solet intelligi. Et dum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur, placuit ita dici, ut diceretur aliquid cum quaereretur quid tria sint, quae tria esse fides vera pronuntiat, cum et Patrem non dicit esse Filium, et Spiritum sanctum quod est donum Dei nec Patrem dicit esse nec Filium. Cum ergo quaeritur quid tria, vel quid tres, conferimus nos ad inveniendum aliquod speciale vel generale nomen, quo complectamur haec tria, neque occurrit animo, quia excedit supereminentia divinitatis usitati eloquii facultatem. Verius enim cogitatur Deus quam dicitur, et verius est quam cogitatur. Cum enim dicimus non eumdem esse Iacob qui est Abraham, Isaac autem nec Abraham esse nec Iacob, tres esse utique fatemur, Abraham, Isaac et Iacob. Sed cum quaeritur quid tres, respondemus tres homines, nomine speciali eos pluraliter appellantes; generali autem, si dicamus tria animalia: homo enim, sicut veteres definierunt, animal est rationale, mortale: aut sicut Scripturae nostrae loqui solent, tres animas, cum a parte meliore totum appellari placet, id est, ab anima, et corpus et animam, quod est totus homo. Ita quippe dictum est in Aegyptum descendisse cum Iacob animas septuaginta quinque, pro tot hominibus. Item cum dicimus equum tuum non eum esse qui meus est, et tertium alicuius alterius nec meum esse nec tuum, fatemur tres esse: et interroganti quid tres, respondemus tres equos nomine speciali, generali autem tria animalia. Item cum dicimus bovem non esse equum, canem vero nec bovem esse nec equum, tria quaedam dicimus: et percontantibus quid tria, non iam speciali nomine dicimus tres equos, aut tres boves, aut tres canes, quia non eadem specie continentur; sed generali, tria animalia; sive superiore genere, tres substantias, vel tres creaturas, vel tres naturas. Quaecumque autem plurali numero enuntiantur specialiter uno nomine, etiam generaliter enuntiari possunt uno nomine. Non autem omnia quae generaliter nomine uno appellantur, etiam specialiter appellare uno nomine possumus. Nam tres equos, quod est nomen speciale, etiam animalia tria dicimus: equum vero et bovem et canem, animalia tria tantum dicimus vel substantias, quae sunt generalia nomina, et si quid aliud de his generaliter dici potest; tres vero equos, aut boves, aut canes, quae specialia vocabula sunt, non ea possumus dicere. Ea quippe uno nomine quamvis pluraliter enuntiamus quae communiter habent illud quod eo nomine significatur. Abraham quippe et Isaac et Iacob commune habent id quod est homo; itaque dicuntur tres homines: equus quoque et bos et canis commune habent id quod est animal; dicuntur ergo tria animalia. Ita tres aliquas lauros, etiam tres arbores dicimus; laurum vero et myrtum et oleam, tantum tres arbores vel tres substantias, aut tres naturas: atque ita tres lapides, etiam tria corpora; lapidem vero et lignum et ferrum, tantum tria corpora, vel si quo etiam superiore generali nomine dici possunt. Pater ergo et Filius et Spiritus sanctus, quoniam tres sunt, quaeramus quid tres sint, et quid commune habeant. Non enim commune illis est id quod Pater est, ut invicem sibi sint patres; sicut amici, cum relative ad alterutrum dicantur, possunt dici tres amici, quod invicem sibi sunt. Non autem hoc ibi, quia tantum Pater ibi pater; nec duorum pater, sed unici Filii. Nec tres filii, cum Pater ibi non sit filius, nec Spiritus sanctus. Nec tres spiritus sancti, quia et spiritus sanctus propria significatione qua etiam donum Dei dicitur, nec Pater nec Filius. Quid igitur tres? Si enim tres personae, commune est eis id quod persona est: ergo speciale hoc aut generale nomen est eis, si consuetudinem loquendi respicimus. Sed ubi est naturae nulla diversitas, ita generaliter enuntiantur aliqua plura, ut etiam specialiter enuntiari possint. Naturae enim differentia facit ut laurus et myrtus et olea, aut equus et bos et canis, non dicantur speciali nomine, istae, tres lauri; aut illi, tres boves: sed generali, et istae, tres arbores: et illa, tria animalia.

    91_2

Burada ise öz bakımından hiçbir farklılık olmadığına göre, bu üçünün bir tür adına sahip olması gerekirdi; ama böyle bir ad bulunmaz. Çünkü "kişi" bir cins adıdır; o kadar ki insan ile Tanrı arasında bu kadar büyük bir fark olduğu hâlde insana da bu ad verilebilir.

  1. Sonra, bu cins adı konusunda da şu sorulur: Eğer kişi olmak onlar için ortak olduğu için "üç kişi" diyorsak —yoksa böyle hiçbir şekilde denemezdi; tıpkı oğul olmak onlar için ortak olmadığından "üç oğul" denmemesi gibi—, niçin "üç tanrı" da demiyoruz? Elbette Baba kişi, Oğul kişi, Kutsal Ruh kişi olduğu için üç kişidir; öyleyse Baba Tanrı, Oğul Tanrı, Kutsal Ruh Tanrı olduğuna göre niçin üç tanrı değildir? Ya da bu üçü söze sığmaz bir birleşme yüzünden birlikte tek Tanrı ise, niçin tek kişi de değildir? Öyle ki her birine ayrı ayrı —ister Baba, ister Oğul, ister Kutsal Ruh olsun— Tanrı desek de "üç tanrı" diyemediğimiz gibi, her birine ayrı ayrı kişi desek de "üç kişi" diyemeyelim? Yoksa bunun sebebi Kutsal Yazı'nın "üç tanrı" dememesi midir? Ama Kutsal Yazı'nın bir yerde "üç kişi"den söz ettiğini de bulmuyoruz. Yoksa Kutsal Yazı bu üçüne ne "üç kişi" ne "tek kişi" dediği için —çünkü "Rab'bin kişisi" diye okuyoruz, "Rab olan kişi" diye değil—, konuşmanın ve tartışmanın zorunluluğu yüzünden "üç kişi" demek serbest olmuştur da, bu Kutsal Yazı söylediği için değil, ona karşı çıkmadığı için midir? "Üç tanrı" deseydik ise Kutsal Yazı "Dinle, ey İsrail: Tanrın Rab tek Tanrı'dır" diyerek karşı çıkardı. O zaman niçin "üç öz" demek de serbest değildir? Kutsal Yazı bunu da aynı şekilde söylemediği gibi ona karşı da çıkmaz. Çünkü "öz" üçü için ortak bir tür adıysa, niçin onlara "üç öz" denmesin? Tıpkı "insan" bütün insanlar için ortak bir tür adı olduğundan İbrahim, İshak ve Yakup'a "üç insan" denmesi gibi. Yok eğer "öz" tür adı değil de cins adıysa —çünkü insana da, hayvana da, ağaca da, yıldıza da, meleğe de öz denir—, niçin bunlara "üç öz" denmesin; tıpkı üç ata "üç canlı", üç defneye "üç ağaç", üç taşa "üç cisim" denmesi gibi? Ya da Teslis'in birliği yüzünden "üç öz" değil de "tek öz" deniyorsa, niçin Teslis'in aynı birliği yüzünden "üç cevher" ya da "üç kişi" değil de "tek cevher" ve "tek kişi" denmiyor? Çünkü öz adı onlar için nasıl ortaksa, öyle ki her birine ayrı ayrı öz denir, cevher ya da kişi adı da onlar için öyle ortaktır. Söylediğimiz şeyleri bizim âdetimize göre kişiler hakkında nasıl anlıyorsak, Yunanların âdetine göre cevherler hakkında da öyle anlamak gerekir. Çünkü bizim "üç kişi, tek öz ya da cevher" dediğimiz gibi, onlar da "üç cevher, tek öz" derler.

    91_2

    Hic vero ubi nulla est essentiae diversitas, oportet ut speciale nomen habeant haec tria, quod tamen non invenitur. Nam persona generale nomen est, in tantum ut etiam homo possit hoc dici, cum tantum intersit inter hominem et Deum. 8. Deinde in ipso generali vocabulo, si propterea dicimus tres personas, quia commune est eis id quod persona est (alioquin nullo modo possunt ita dici, quemadmodum non dicuntur tres filii, quia non commune est eis id quod est filius); cur non etiam tres deos dicimus? Certe enim quia Pater persona, et Filius persona, et Spiritus sanctus persona, ideo tres personae: quia ergo Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, cur non tres dii? Aut quoniam propter ineffabilem coniunctionem haec tria simul unus Deus; cur non etiam una persona, ut ita non possimus dicere tres personas, quamvis singulam quamque appellemus personam, quemadmodum non possumus dicere tres deos, quamvis quemque singulum appellemus Deum, sive Patrem, sive Filium, sive Spiritum sanctum? An quia Scriptura non dicit tres deos? Sed nec tres personas alicubi Scripturam commemorare invenimus. An quia nec tres, nec unam personam Scriptura dicit haec tria (legimus enim personam Domini, non personam Dominum), propterea licuit loquendi et disputandi necessitate tres personas dicere, non quia Scriptura dicit, sed quia Scriptura non contradicit: si autem diceremus tres deos, contradiceret Scriptura, dicens, Audi, Israel; Dominus Deus tuus, Deus unus est? Cur ergo et tres essentias non licet dicere, quod similiter Scriptura, sicut non dicit, ita nec contradicit? Nam essentia si speciale nomen est commune tribus, cur non dicantur tres essentiae, sicut Abraham, Isaac, et Iacob, tres homines, quia homo speciale nomen est commune omnibus hominibus? Si autem speciale nomen non est essentia, sed generale, quia homo, et pecus, et arbor, et sidus, et angelus essentia dicitur; cur non dicuntur istae tres essentiae, sicut tres equi dicuntur tria animalia, et tres lauri dicuntur tres arbores, et tres lapides tria corpora? Aut si propter unitatem Trinitatis non dicuntur tres essentiae, sed una essentia; cur non propter eamdem unitatem Trinitatis non dicuntur tres substantiae vel tres personae, sed una substantia et una persona? Quam enim est illis commune nomen essentiae, ita ut singulus quisque dicatur essentia, tam illis commune est vel substantiae vel personae vocabulum. Quod enim de personis secundum nostram, hoc de substantiis secundum Graecorum consuetudinem, ea quae diximus, oportet intelligi. Sic enim dicunt illi tres substantias, unam essentiam, quemadmodum nos dicimus tres personas, unam essentiam vel substantiam.

    91_3

  1. O hâlde, sapkınların tuzaklarına ya da yanılgılarına karşı uzun uzun tartışmak gerektiğinden bu kelimelerin konuşmanın zorunluluğuyla doğduğunu kabul etmekten başka ne kalıyor? İnsanın yoksulluğu, yaratıcısı Rab Tanrı hakkında zihninin gizli köşesinde —ister dindar bir imanla, ister herhangi bir anlayışla— kavrayabildiği ölçüde tuttuğu şeyi konuşarak insanların hislerine ulaştırmaya çalıştığında, o en yüce eşitlikte herhangi bir farklılık anlaşılmasın diye "üç öz" demekten korktu. Öte yandan belli üç şeyin olmadığını da söyleyemezdi; Sabellius bunu dediği için sapkınlığa düştü. Çünkü dindarca inanılması gereken şey Kutsal Yazılar'dan en kesin biçimde bilinir ve zihnin bakışı onu kuşku götürmez bir kavrayışla yakalar: Baba vardır, Oğul vardır, Kutsal Ruh vardır; Oğul Baba ile aynı değildir, Kutsal Ruh da ne Baba ne Oğul ile aynıdır. İnsanın yoksulluğu bu üçüne ne diyeceğini aradı ve "cevherler" ya da "kişiler" dedi. Bu adlarla bir farklılık anlaşılmasını istemedi, ama tekliği de kabul etmek istemedi; öyle ki orada "tek öz" denmesinden yalnız birlik değil, "üç cevher" ya da "üç kişi" denmesinden de üçlük anlaşılsın. Çünkü Tanrı için var olmak kendi başına durmakla aynıysa, "üç öz" denmediği gibi "üç cevher" de denmemeliydi; tıpkı Tanrı için var olmak bilge olmakla aynı olduğundan "üç öz" demediğimiz gibi "üç bilgelik" de dememiz gibi. Onun için Tanrı olmak var olmakla aynı olduğundan, "üç öz" demek de "üç tanrı" demek kadar caiz değildir. Ama Tanrı için var olmak başka, kendi başına durmak başkaysa —Tanrı için var olmak başka, Baba ya da Rab olmak başka olduğu gibi; çünkü var olmak kendine göre söylenir, Baba ise Oğul'a göre, Rab de hizmet eden yaratığa göre söylenir—, o zaman Tanrı ilişkisel olarak kendi başına durur; tıpkı ilişkisel olarak doğurması ve ilişkisel olarak hükmetmesi gibi. Böylece cevher artık cevher olmaz, çünkü ilişkisel bir şey olur. Çünkü "var olmak"tan (esse) öz (essentia) adı türetildiği gibi, "kendi başına durmak"tan (subsistere) da cevher (substantia) adını türetiriz. Ama cevherin ilişkisel olarak söylenmesi saçmadır; çünkü her şey kendine göre kendi başına durur; Tanrı ise ne kadar daha çok!

    91_3
    1. Quid igitur restat, nisi ut fateamur loquendi necessitate parta haec vocabula, cum opus esset copiosa disputatione adversum insidias vel errores haereticorum? Cum enim conaretur humana inopia loquendo proferre ad hominum sensus, quod in secretario mentis pro captu tenet de Domino Deo creatore suo, sive per piam fidem, sive per qualemcumque intelligentiam, timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diversitas. Rursus non esse tria quaedam, non poterat dicere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur quod pie credendum est, et aspectu mentis indubitata perceptione perstringitur, et Patrem esse, et Filium, et Spiritum sanctum; nec Filium esse eumdem qui Pater est, nec Spiritum sanctum eumdem esse vel Patrem vel Filium. Quaesivit quid tria diceret: et dixit substantias sive personas, quibus nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem noluit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod dicitur una essentia, sed et trinitas ex eo quod dicuntur tres substantiae vel personae. Nam si hoc est Deo esse quod subsistere, ita non erant dicendae tres substantiae, ut non dicuntur tres essentiae: quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere, sicut non tres essentias, ita nec tres sapientias dicimus. Sic enim quia hoc illi est Deum esse quod est esse, tam tres essentias quam tres deos dici fas non est. Si autem aliud est Deo esse, aliud subsistere, sicut aliud Deo esse, aliud Patrem esse vel Dominum esse; quod enim est, ad se dicitur, Pater autem ad Filium et Dominus ad servientem creaturam dicitur: relative ergo subsistit, sicut relative gignit et relative dominatur. Ita iam substantia non erit substantia, quia relativum erit. Sicut enim ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. Absurdum est autem ut substantia relative dicatur: omnis enim res ad se ipsam subsistit; quanto magis Deus?

    92

  1. Gerçi Tanrı'nın kendi başına durduğunu söylemek ona yakışır mı? Bu kelime haklı olarak, bir dayanakta bulunduğu söylenen şeylerin kendilerine dayandığı şeyler hakkında anlaşılır; cisimdeki renk ya da şekil gibi. Cisim kendi başına durur, bu yüzden cevherdir; renk ve şekil ise kendi başına duran ve dayanak olan cisimdedir; bunlar cevher değil, cevherde olan şeylerdir. Bu yüzden o renk ya da o şekil var olmaktan çıkarsa, cisimden cisim olmayı almaz; çünkü cisim için var olmak, şu ya da bu şekli ya da rengi korumak değildir. Demek ki asıl anlamıyla cevher denen şeyler, değişebilir ve basit olmayan şeylerdir. Tanrı ise asıl anlamıyla cevher denebilecek biçimde kendi başına duruyorsa, onda bir dayanakta olur gibi bir şey bulunur ve o basit değildir; yani onun için var olmak, onun hakkında kendine göre söylenen başka bir şeyle —büyük, her şeye kadir, iyi ve Tanrı hakkında yersiz olmadan söylenen buna benzer ne varsa— aynı değildir. Oysa Tanrı'nın kendi iyiliğinin dayanağı olarak onun altında durduğunu, o iyiliğin cevher ya da daha doğrusu öz olmadığını, Tanrı'nın kendisinin kendi iyiliği olmayıp iyiliğin onda bir dayanakta olur gibi bulunduğunu söylemek günahtır. Buradan açıktır ki Tanrı'ya "cevher" denmesi kelimeyi kötüye kullanmaktır; daha yaygın bir adla, doğru ve asıl anlamıyla söylenen "öz" anlaşılsın diye böyle denir. Belki de "öz" yalnız Tanrı'ya denmelidir. Çünkü gerçekten var olan yalnız odur, çünkü değişmezdir; kulu Musa'ya adını bildirirken de bunu söyledi: "Ben, olan'ım" ve "Onlara diyeceksin ki: 'Olan' beni size gönderdi." Yine de ister asıl anlamıyla söylendiği gibi "öz", ister kötüye kullanılarak söylendiği gibi "cevher" densin, ikisi de bir şeye göre ilişkisel olarak değil, kendine göre söylenir. Bu yüzden Tanrı için var olmak kendi başına durmakla aynıdır; dolayısıyla Teslis tek özse, tek cevherdir de. Belki de "üç cevher" yerine "üç kişi" demek daha uygundur.

    92

    CAPUT V. 10. Si tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere: de his enim rebus recte intelligitur, in quibus subiectis sunt ea quae in aliquo subiecto esse dicuntur, sicut color aut forma in corpore. Corpus enim subsistit, et ideo substantia est: illa vero in subsistente atque subiecto corpore, quae non substantiae sunt, sed in substantia; et ideo si esse desinat, vel ille color, vel illa forma, non adimunt corpori esse corpus, quia non hoc ei est esse, quod illam vel illam formam coloremve retinere. Res ergo mutabiles neque simplices, proprie dicuntur substantiae. Deus autem si subsistit ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tanquam in subiecto, et non est simplex, cui hoc sit esse quod illi est quidquid aliud de illo ad illum dicitur, sicut magnus, omnipotens, bonus, et si quid huiusmodi de Deo non incongrue dicitur: nefas est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit vel potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tanquam in subiecto: unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod vere ac proprie dicitur; ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam. Est enim vere solus, quia incommutabilis est, idque nomen suum famulo suo Moysi enuntiavit, cum ait, Ego sum qui sum; et, dices ad eos: Qui est, misit me ad vos. Sed tamen sive essentia dicatur quod proprie dicitur, sive substantia quod abusive; utrumque ad se dicitur, non relative ad aliquid. Unde hoc est Deo esse quod subsistere, et ideo si una essentia Trinitas, una etiam substantia. Fortassis igitur commodius dicuntur tres personae, quam tres substantiae.

    93

  1. Ama kendi tarafımızı tutuyor gibi görünmeyelim diye bunu da araştıralım. Gerçi Yunanlar da isteselerdi, "üç cevher, üç hypostasis" dedikleri gibi "üç kişi, üç prosopon" diyebilirlerdi. Ama belki kendi dillerinin âdetine göre daha uygun düştüğü için ötekini tercih ettiler. Çünkü kişiler bakımından da durum aynıdır: Tanrı için var olmak başka, kişi olmak başka değildir; büsbütün aynıdır. Çünkü var olmak kendine göre, kişi ise ilişkisel olarak söyleniyorsa, Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a "üç kişi" derken, bazılarına "üç dost", "üç akraba" ya da "üç komşu" dendiği gibi demiş oluruz; bunlar birbirlerine göredir, her biri kendine göre değil. Bu yüzden bunlardan her biri öteki ikisinin dostu, akrabası ya da komşusudur; çünkü bu adların ilişkisel bir anlamı vardır. Peki o zaman? Baba'nın Oğul'un ve Kutsal Ruh'un kişisi, Oğul'un Baba'nın ve Kutsal Ruh'un kişisi, Kutsal Ruh'un da Baba'nın ve Oğul'un kişisi olduğunu mu söyleyelim? Ama "kişi" kelimesi hiçbir yerde böyle kullanılmaz; bu Teslis'te "Baba'nın kişisi" dediğimizde de "Baba'nın cevheri"nden başka bir şey demiş olmayız. Bu yüzden Baba'nın cevheri, Baba olduğu şeyle değil var olduğu şeyle Baba'nın kendisi olduğu gibi, Baba'nın kişisi de Baba'nın kendisinden başka bir şey değildir. Çünkü "kişi" Oğul'a ya da Kutsal Ruh'a göre değil, kendine göre söylenir; tıpkı Tanrı, büyük, iyi, adil ve buna benzer başka şeylerin kendine göre söylenmesi gibi. Onun için var olmak, Tanrı olmakla, büyük olmakla, iyi olmakla nasıl aynıysa, kişi olmakla da öyle aynıdır. O hâlde niçin bu üçüne birlikte, tek öz ve tek Tanrı dediğimiz gibi tek kişi demiyor da "üç kişi" diyoruz; oysa "üç tanrı" ya da "üç öz" demiyoruz? Bunun sebebi ancak şudur: Üç olduklarını kabul ettiğimizde "Üç ne?" diye sorulursa büsbütün susmayalım diye, Teslis'in anlaşıldığı bu anlama hiç değilse tek bir kelimenin hizmet etmesini istiyoruz. Çünkü bazılarının düşündüğü gibi öz cins, cevher ya da kişi ise türse, daha önce söylediğim şeyi, yani "üç cevher" ya da "üç kişi" dendiği gibi "üç öz" de denmesi gerektiğini bir yana bırakıyorum; tıpkı at tür, canlı cins olduğu için "üç at"a "üç canlı" da denmesi gibi. Çünkü orada tür çoğul, cins tekil söylenmez, sanki "üç at, tek canlı" denmiş gibi; tür adıyla "üç at" dendiği gibi, cins adıyla da "üç canlı" denir. Yok eğer "cevher" ya da "kişi" adıyla bir türün değil, tekil ve bireysel bir şeyin gösterildiğini söylüyorlarsa —yani "cevher" ya da "kişi", bütün insanlara ortak olan "insan" gibi değil, "bu insan", yani İbrahim, İshak, Yakup ya da parmakla gösterilebilecek başka herhangi biri gibi söyleniyorsa—, aynı akıl yürütme onların da peşini bırakmaz. Çünkü İbrahim, İshak ve Yakup'a "üç birey" dendiği gibi "üç insan" ve "üç can" da denir. O hâlde bunları da cinse, türe ve bireye göre ele alırsak, niçin Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a "üç cevher" ya da "üç kişi" dendiği gibi "üç öz" denmiyor? Ama dediğim gibi, bunu geçiyorum; şunu söylüyorum: Öz cinsse, tek bir özün artık türleri yoktur; tıpkı canlı cins olduğu için tek bir canlının artık türleri olmaması gibi. Demek ki Baba, Oğul ve Kutsal Ruh tek bir özün üç türü değildir. Yok eğer öz, insanın tür olması gibi bir türse ve cevher ya da kişi dediğimiz o üçü bu aynı türe, İbrahim, İshak ve Yakup'un "insan" denen türe ortaklaşa sahip olmaları gibi ortaklaşa sahipse, şunu bilmeli: "İnsan" İbrahim'e, İshak'a ve Yakup'a nasıl bölünüyorsa, tek bir insan da tek tek bazı insanlara öyle bölünemez; büsbütün bölünemez, çünkü tek bir insan zaten tek tek bir insandır. O hâlde tek öz niçin üç cevhere ya da kişiye bölünsün? Çünkü öz, insan gibi bir türse, tek öz de tek insan gibidir. Yoksa aynı cinsiyetten, aynı beden mizacından ve aynı ruh yapısından üç insana tek tabiat dediğimiz gibi mi —çünkü üç insandırlar ama tabiatları tektir—, orada da "üç cevher, tek öz" ya da "üç kişi, tek cevher ya da öz" diyoruz? Bu bir bakıma benzerdir; çünkü Latince yazan eskiler, kullanıma gireli çok olmayan bu adlara, yani öz ya da cevhere sahip olmadan önce, bunların yerine "tabiat" diyorlardı. Demek ki bunları cinse ve türe göre değil, adeta ortak ve aynı bir maddeye göre söylüyoruz.

    93

    CAPUT VI. 11. Sed ne nobis videar suffragari, hoc quoque requiramus. Quanquam et illi, si vellent, sicut dicunt tres substantias, tres hypostases, possent dicere tres personas, tria prosopa. Illud autem maluerunt, quod forte secundum linguae suae consuetudinem aptius diceretur. Nam et in personis eadem ratio est: non enim aliud est Deo esse, aliud personam esse, sed omnino idem. Nam si esse ad se dicitur, persona vero relative; sic dicamus tres personas, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quemadmodum dicuntur aliqui tres amici, aut tres propinqui, aut tres vicini, quod sint ad invicem, non quod unusquisque eorum sit ad se ipsum. Quapropter quilibet ex eis amicus est duorum caeterorum, aut propinquus aut vicinus, quia haec nomina relativam significationem habent. Quid ergo? num placet ut dicamus Patrem personam esse Filii et Spiritus sancti, aut Filium personam esse Patris et Spiritus sancti, aut Spiritum sanctum personam esse Patris et Filii? Sed neque persona ita dici alicubi solet, neque in hac Trinitate cum dicimus personam Patris, aliud dicimus quam substantiam Patris. Quocirca, ut substantia Patris ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris, non aliud quam ipse Pater est: ad se quippe dicitur persona, non ad Filium vel Spiritum sanctum; sicut ad se dicitur Deus et magnus, et bonus, et iustus, et si quid aliud huiusmodi. Et quemadmodum hoc illi est esse quod Deum esse, quod magnum, quod bonum esse; ita hoc illi est esse quod personam esse. Cur ergo non haec tria simul unam personam dicimus, sicut unam essentiam et unum Deum, sed tres dicimus personas, cum tres Deos aut tres essentias non dicamus; nisi quia volumus vel unum aliquod vocabulum servire huic significationi qua intelligitur Trinitas, ne omnino taceremus interrogati, quid tres, cum tres esse fateremur? Nam si genus est essentia, species autem substantia sive persona, ut nonnulli sentiunt, omitto illud quod iam dixi, oportere appellari tres essentias, ut appellantur tres substantiae vel personae, sicut appellantur tres equi, eademque animalia tria, cum sit species equus, animal genus. Neque enim species ibi pluraliter dicta est, et genus singulariter, tanquam diceretur tres equi unum animal: sed sicut tres equi speciali nomine, ita tria animalia generali nomine. Quod si dicunt substantiae vel personae nomine non speciem significari, sed aliquid singulare atque individuum; ut substantia vel persona non ita dicatur sicut dicitur homo, quod commune est omnibus hominibus, sed quomodo dicitur hic homo, velut Abraham, velut Isaac, velut Iacob, vel si quis alius qui etiam digito praesens demonstrari possit: sic quoque illos eadem ratio consequetur. Sicut enim dicuntur Abraham, Isaac et Iacob tria individua, ita tres homines, et tres animae. Cur ergo et Pater et Filius et Spiritus sanctus, si secundum genus et speciem et individuum etiam ista disserimus, non ita dicuntur tres essentiae, ut tres substantiae seu personae? Sed hoc, ut dixi, omitto: illud dico, si essentia genus est, una essentia iam non habet species; sicut quia genus est animal, unum animal iam non habet species. Non sunt ergo tres species unius essentiae, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Si autem species est essentia, sicut species est homo, tres vero illae quas appellamus substantias sive personas, sic eamdem speciem communiter habent, quemadmodum Abraham, Isaac et Iacob speciem quae homo dicitur, communiter habent; non sicut homo subdividitur in Abraham, Isaac et Iacob, ita unus homo et in aliquos singulos homines subdividi potest: omnino enim non potest, quia unus homo iam singulus homo est. Cur ergo una essentia in tres substantias, vel personas subdividitur? Nam si essentia species est sicut homo, sic est una essentia sicut unus homo: an sicut dicimus aliquos tres homines eiusdem sexus, eiusdem temperationis corporis, eiusdemque animi, unam esse naturam; tres enim sunt homines, sed una natura: sic etiam ibi dicimus tres substantias unam essentiam, aut tres personas unam substantiam vel essentiam? Hoc vero utcumque simile est, quia et veteres qui latine locuti sunt, antequam haberent ista nomina, quae non diu est ut in usum venerunt, id est essentiam vel substantiam, pro his naturam dicebant. Non itaque secundum genus et species ista dicimus; sed quasi secundum communem eamdemque materiam.

    93_2

Tıpkı aynı altından üç heykel yapılsa "üç heykel, tek altın" diyeceğimiz, ama altının cins, heykellerin tür olduğunu ya da altının tür, heykellerin birey olduğunu söylemeyeceğimiz gibi. Çünkü hiçbir tür kendi bireylerini aşıp dışarıdaki bir şeyi kapsamaz. Tür adı olan insanın ne olduğunu tarif ettiğimde, birey olan tek tek bütün insanlar aynı tarifin içinde yer alır ve insan olmayan hiçbir şey bu tarife girmez. Ama altını tarif ettiğimde, altına yalnız altından yapılmışlarsa heykeller değil, yüzükler ve altından yapılmış başka ne varsa o da girer; altından hiçbir şey yapılmasa da ona yine altın denir; heykeller de altından olmasalar heykel olmaktan çıkmazlar. Aynı şekilde hiçbir tür kendi cinsinin tarifini aşmaz. Canlıyı tarif ettiğimde, at bu cinsin bir türü olduğu için her at canlıdır; ama her heykel altın değildir. Bu yüzden altından üç heykel için haklı olarak "üç heykel, tek altın" desek de, bunu altını cins, heykelleri tür anlayarak söylemeyiz. Teslis'e de "üç kişi ya da cevher, tek öz ve tek Tanrı" derken bunu böyle, sanki tek bir maddeden üç şey kendi başına duruyormuş gibi söylemeyiz; o madde her ne ise bu üçünde açılıp serilmiş olsa bile. Çünkü bu Teslis'in dışında o özün başka hiçbir şeyi yoktur. Yine de "aynı özden üç kişi" ya da "üç kişi, tek öz" deriz. Ama aynı altından üç heykel diyebildiğimiz anlamda, sanki orada öz olan başka, kişi olan başkaymış gibi "aynı özden çıkmış üç kişi" demeyiz; çünkü orada altın olmak başka, heykel olmak başkadır. Üç insana "tek tabiat" ya da "aynı tabiattan üç insan" dendiğinde, onlara "aynı tabiattan çıkmış üç insan" da denebilir; çünkü aynı tabiattan bu tür başka üç insan da var olabilir. O Teslis'in özünden ise başka herhangi bir kişi hiçbir şekilde var olamaz. Sonra, bu şeylerde bir insan, üç insan birlikte olduğu kadar büyük değildir; iki insan da bir insandan daha fazla bir şeydir. Eşit heykellerde de üçünde birlikte, her birinde olduğundan daha çok altın vardır; birinde de ikisinde olduğundan daha az altın vardır. Ama Tanrı'da böyle değildir: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh birlikte, yalnız Baba'dan ya da yalnız Oğul'dan daha büyük bir öz değildir; o üç cevher ya da kişi —böyle denmeleri gerekiyorsa— birlikte her birine eşittir. Doğal insan bunu kavramaz. Çünkü zihninde cisimlerin görüntüleri gibi hayaller uçuşurken, küçük ya da büyük kütlelerden ve uzamlardan başka bir şey düşünemez.

93_2

Sicut ex eodem auro si fierent tres statuae, diceremus tres statuas unum aurum, nec tamen diceremus genus aurum, species autem statuas; nec aurum speciem, statuas vero individua. Nulla quippe species individua sua transgreditur, ut aliquid extra comprehendat. Cum enim definiero quid sit homo, quod est nomen speciale, singuli quique homines qui sunt individua eadem definitione continentur, nec aliquid ad eam pertinet quod homo non sit. Cum vero aurum definiero, non solae statuae, si aureae fuerint, sed et annuli, etsi quid aliud de auro fuerit, ad aurum pertinebit; et si nihil inde fiat, aurum dicitur, quia etiamsi non sint aureae, non ideo non erunt statuae. Item nulla species excedit definitionem generis sui. Cum enim definiero animal, quoniam generis huius species est equus, omnis equus animal est, non autem statua omnis aurum est. Ideo quamvis in tribus statuis aureis, recte dicamus tres statuas unum aurum; non tamen ita dicimus, ut genus aurum, species vero statuas intelligamus. Nec sic ergo Trinitatem dicimus tres personas vel substantias, unam essentiam et unum Deum, tanquam ex una materia tria quaedam subsistant, etiamsi quidquid illud est, in his tribus explicatum sit. Non enim aliquid aliud eius essentiae est praeter istam Trinitatem: tamen tres personas eiusdem essentiae, vel tres personas unam essentiam dicimus: tres autem personas ex eadem essentia non dicimus, quasi aliud ibi sit quod essentia est, aliud quod persona; sicut tres statuas ex eodem auro possumus dicere; aliud enim illuc est esse aurum, aliud esse statuas. Et cum dicuntur tres homines una natura, vel tres homines eiusdem naturae, possunt etiam dici tres homines ex eadem natura, quia ex eadem natura et alii tres tales homines possunt existere; in illa vero essentia Trinitatis, nullo modo alia quaelibet persona ex eadem essentia potest existere. Deinde in his rebus non tantum est unus homo, quantum tres homines simul; et plus sunt aliquid homines duo, quam unus homo: et in statuis aequalibus plus auri est tres simul quam singulae, et minus auri est una quam duae. At in Deo non ita est: non enim maior essentia est Pater et Filius et Spiritus sanctus simul, quam solus Pater aut solus Filius; sed tres simul illae substantiae sive personae, si ita dicendae sunt, aequales sunt singulis: quod animalis homo non percipit. Non enim potest cogitare nisi moles et spatia, vel minuta vel grandia, volitantibus in animo eius phantasmatibus tanquam imaginibus corporum.

  1. Bu kirden arınıncaya kadar Baba'ya, Oğul'a ve Kutsal Ruh'a inansın: tek Tanrı'ya; yalnız, büyük, her şeye kadir, iyi, adil, merhametli olana; görünen ve görünmeyen her şeyin yaratıcısına; ve insanın gücü ölçüsünde onun hakkında layıkıyla ve doğru olarak söylenebilecek her şeye. "Yalnız Tanrı" diye Baba'yı duyduğunda Oğul'u ya da Kutsal Ruh'u ondan ayırmasın; çünkü Baba, kendisiyle birlikte tek Tanrı olduğu kişilerle birlikte yalnız Tanrı'dır. Nitekim Oğul'u "yalnız Tanrı" diye duyduğumuzda da onu Baba'dan ya da Kutsal Ruh'tan hiç ayırmadan anlamalıyız. "Tek öz" derken de birini ötekinden daha büyük, daha iyi ya da herhangi bir yönden farklı saymasın. Ama bu, Baba'nın kendisinin hem Oğul hem Kutsal Ruh olduğu anlamına gelmez; tek tek her birine birbirine göre söylenen öteki adlar da onlara ortak değildir: Yalnız Oğul'a söylenen "Söz" ya da yalnız Kutsal Ruh'a söylenen "Armağan" gibi. Bu yüzden bu adlar çoğul sayıyı da kabul eder; İncil'de yazıldığı gibi: "Ben ve Baba biriz." Hem "bir" dedi hem "biriz": "Bir" öze göredir, çünkü aynı Tanrı'dırlar; "biriz" ilişkiye göredir, çünkü biri Baba, öbürü Oğul'dur. Bazen özün birliğinden söz edilmez de yalnız ilişkisel olanlar çoğul olarak anılır: "Ben ve Baba ona geleceğiz ve onun yanında kalacağız." "Geleceğiz" ve "kalacağız" çoğuldur, çünkü önce "Ben ve Baba", yani birbirine göre ilişkisel olarak söylenen Oğul ve Baba denmiştir. Bazen de büsbütün örtülü olarak, Tekvin'deki gibi: "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım." Hem "yapalım" hem "suretimizde" çoğul olarak söylenmiştir ve ancak ilişkisel olanlara göre anlaşılmalıdır. Çünkü tanrılar yapsın ya da tanrıların suretinde ve benzerliğinde yapılsın diye değil; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh yapsın, Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un suretinde yapılsın diye denmiştir; öyle ki insan Tanrı'nın sureti olarak var olsun. Tanrı ise Teslis'tir. Ama Tanrı'nın bu sureti, ondan doğmuş değil onun tarafından yaratılmış olduğu için tam olarak eşit yapılmıyordu; bunu göstermek için insan, suret olduğu hâlde "surete göre" yapılmıştır: yani denklikle eşitlenmez, ama bir benzerlikle yaklaşır. Çünkü Tanrı'ya yerlerin aralıklarıyla değil, benzerlikle yaklaşılır; benzemezlikle de ondan uzaklaşılır. Bazıları şöyle ayırır: Suret Oğul'dur; insan ise suret değil, "surete göre"dir. Ama Elçi onları çürütür: "Erkek başını örtmemelidir, çünkü o Tanrı'nın sureti ve yüceliğidir." "Surete göre" demedi, "suret" dedi. Gerçi başka bir yerde "surete göre" dendiğinde, bu Baba'ya eşit suret olan Oğul'a göre denmiş gibi söylenmez; yoksa "suretimize göre" demezdi. Oğul yalnız Baba'nın sureti olduğuna göre bu suret nasıl "bizim" olabilir? Ama dediğimiz gibi, eşit olmayan benzerlik yüzünden insana "surete göre" denmiştir; "bizim" denmesi de insan Teslis'in sureti olsun diyedir: Oğul'un Baba'ya eşit olduğu gibi Teslis'e eşit olmayan, ama söylendiği gibi bir benzerlikle ona yaklaşan bir suret. Tıpkı birbirinden uzak şeylerde yer yakınlığının değil, bir tür taklit yakınlığının anlatılması gibi. Bu yüzden şöyle de denir: "Zihninizin yenilenmesiyle yeniden biçimlenin"; aynı kişilere şunu da der: "Öyleyse çok sevilen çocuklar olarak Tanrı'yı taklit edin." Yeni insan için de şöyle denir: "Onu yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımak üzere yenilenen." Yok eğer tartışma zorunluluğu yüzünden, ilişkisel adlar dışında da çoğul sayıyı kabul etmek uygun görülürse —öyle ki "Üç ne?" diye sorulduğunda tek bir adla cevap verilsin— ve "üç cevher" ya da "üç kişi" denirse, hiçbir kütle ya da aralık, ne kadar küçük olursa olsun hiçbir benzemezlik mesafesi düşünülmesin. Öyle ki orada bir şeyin bir şeyden daha küçük olabileceği herhangi bir şekilde, birinin ötekinden azıcık bile daha küçük olduğu anlaşılmasın; ne kişilerin karışması olsun ne de bir şeyi eşitsiz kılacak bir ayrım. Bu akılla kavranamıyorsa imanla tutulsun; ta ki peygamber aracılığıyla "İnanmazsanız anlamazsınız" diyen, yüreklerde parlayıncaya kadar.

    93_3
    1. Ex qua immunditia donec purgetur, credat in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Deum, solum, magnum, omnipotentem, bonum, iustum, misericordem, omnium visibilium et invisibilium conditorem, et quidquid de illo pro humana facultate digne vereque dici potest. Neque cum audierit Patrem solum Deum, separet inde Filium, aut Spiritum sanctum: cum eo quippe solus Deus, cum quo et unus Deus est; quia et Filium cum audimus solum Deum, sine ulla separatione Patris aut Spiritus sancti oportet accipere. Atque ita dicat unam essentiam, ut non existimet aliud alio, vel maius, vel melius, vel aliqua ex parte diversum. Non tamen ut Pater ipse sit et Filius et Spiritus sanctus, et quidquid aliud ad alterutrum singula dicuntur; sicut Verbum quod non dicitur nisi Filius, aut Donum quod non dicitur nisi Spiritus sanctus: propter quod etiam pluralem numerum admittunt, sicut in Evangelio scriptum est: Ego et Pater unum sumus. Et unum dixit; et, sumus: unum, secundum essentiam, quod idem Deus; sumus, secundum relativum, quod ille Pater, hic Filius. Aliquando et tacetur unitas essentiae, et sola pluraliter relativa commemorantur: Veniemus ad eum ego et Pater, et habitabimus apud eum. Veniemus et habitabimus, pluralis numerus est, quia praedictum est, Ego et Pater, id est, Filius et Pater, quae relative ad invicem dicuntur. Aliquando latenter omnino, sicut in Genesi: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Et faciamus, et nostram, pluraliter dictum est, et nisi ex relativis accipi non oportet. Non enim ut facerent dii, aut ad imaginem et similitudinem deorum; sed ut facerent Pater et Filius et Spiritus sanctus, ad imaginem Patris et Filii et Spiritus sancti, ut subsisteret homo imago Dei. Deus autem Trinitas. Sed quia non omnino aequalis fiebat illa imago Dei, tanquam non ab illo nata, sed ab eo creata, huius rei significandae causa, ita imago est ut ad imaginem sit: id est, non aequatur parilitate, sed quadam similitudine accedit. Non enim locorum intervallis, sed similitudine acceditur ad Deum, et dissimilitudine receditur ab eo. Sunt enim qui ita distinguunt, ut imaginem velint esse Filium: hominem vero non imaginem, sed ad imaginem. Refellit autem eos Apostolus dicens: Vir quidem non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Non dixit, Ad imaginem; sed imago. Quae tamen imago, cum alibi dicitur, Ad imaginem, non quasi ad Filium dicitur, quae imago aequalis est Patri; alioquin non diceret, ad imaginem nostram. Quomodo enim nostram, cum Filius solius Patris imago sit? Sed propter imparem, ut diximus, similitudinem dictus est homo ad imaginem: et ideo nostram, ut imago Trinitatis esset homo; non Trinitati aequalis sicut Filius Patri, sed accedens, ut dictum est, quadam similitudine; sicut in distantibus significatur quaedam vicinitas, non loci, sed cuiusdam imitationis. Ad hoc enim et dicitur, Reformamini in novitate mentis vestrae: quibus item dicit, Estote itaque imitatores Dei, sicut filii charissimi. Novo enim homini dicitur: Qui renovatur in agnitionem Dei, secundum imaginem eius qui creavit eum. Aut si iam placet propter disputandi necessitatem, etiam exceptis nominibus relativis, pluralem numerum admittere, ut uno nomine respondeatur, cum quaeritur, quid tria, et dicere tres substantias sive tres personas; nullae moles aut intervalla cogitentur, nulla distantia quantulaecumque dissimilitudinis, ut ibi intelligatur aliud alio vel paulo minus, quocumque modo minus esse aliud alio potest: ut neque personarum sit confusio, nec talis distinctio qua sit impar aliquid. Quod si intellectu capi non potest, fide teneatur, donec illucescat in cordibus ille qui ait per prophetam, Nisi credideritis non intelligetis.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…