Sevillalı Isidorus · Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)
II. Kitap: Şeylerin Farkları Üzerine
2.1I. Tanrı ve Rab
1. Bazıları Deus (Tanrı) ile Dominus (Rab) arasındaki farkı şöyle tanımlamıştır: "Tanrı" adından Baba, "Rab" adından Oğul anlaşılır. Oysa Kutsal Kitap her ikisine de hem Tanrı hem Rab der.
2. Bununla birlikte bu iki ad birbirinden ayrılır. Birincisi tabiatın adıdır ve sevgiye yöneliktir; ikincisi gücün adıdır ve korkuya uygundur. Kısacası "Tanrı" adından neyi seveceğini, "Rab" adından neyden korkacağını öğren.
LIBER SECUNDUS DE DIFFERENTIIS RERUM. DIFFERENTIA PRIMA. 1. Inter Deum et Dominum ita quidam definierunt, ut in Dei appellatione Patrem, in Domino Filium intelligerent. Scriptura autem sacra utrumque et Deum affirmat et Dominum. 2. Sed tamen invicem haec vocabula discernuntur. Primum enim naturae nomen est pertinens ad amorem; secundum potestatis, congruens ad timorem. Denique ex Dei vocabulo adverte quid diligas, ex Domini appellatione cognosce quid metuas.
2.2II. Teslis ve Birlik
3. Teslis ile birlik arasındaki ayrım şudur: Tanrılığın ayrılmaz cevheri sebebiyle birlik, Kişilerin farklılığı sebebiyle Teslis denir. Çünkü Kişilerde ayrılık vardır, Tanrılıkta hiçbir ayrım yoktur. Doğuran, doğan ve çıkan vardır: üç ad, ama tek cevher. Tıpkı ateş, parlaklık ve rengin üç ayrı ad, ama tek şey olması gibi.
4. Kişilerin ilişkisinde Teslis vardır, tabiatın cevherinde ise tek Tanrı: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Baba'nın Tanrı olduğuna Havari tanıklık eder: "Her şeyin kendisinden geldiği tek Tanrı Baba." Oğul'un Tanrı olduğunu da başka bir yerde kendisi söyler: "Atalar onlarındır, ten bakımından Mesih de onlardan gelir; O her şeyin üstünde olan, çağlar boyu mübarek Tanrı'dır."
5. Kutsal Ruh'un Tanrı olduğunu ise yine aynı Havari şöyle söyler: "Armağanlar çeşitlidir ama Ruh aynıdır; işler çeşitlidir ama Tanrı aynıdır." İşte Baba, Oğul ve Kutsal Ruh Tanrı'dır; ama bu Teslis'te tanrıların üçlü bir sayısına inanmamak gerekir.
6. Çünkü şöyle yazılmıştır: "Ben Tanrı'yım, benden başka Tanrı yoktur." Bir de şu: "Dinle, ey İsrail: Tanrın Rab birdir." Demek ki üç tanrıya inanmak dine aykırıdır, Kişilerde Teslis'i ayırt etmemek de saygısızlıktır.
II. 3. Inter Trinitatem et unitatem haec distinctio est, quod unitas propter inseparabilem deitatis substantiam, trinitas vero propter personarum diversitatem vocatur. In personis enim discretio est, in Divinitate nulla distinctio. Est enim gignens, genitus et procedens. Tria quidem nomina, sed substantia una. Sicut enim ignis, candor et color, tria quidem sunt vocabula, sed res una. 4. In relatione enim personarum trinitas est, in substantia vero naturae unus Deus est: Pater scilicet, et Filius, et Spiritus sanctus. De Patre quia Deus est testatur Apostolus dicens, Unus Deus Pater, ex quo omnia; ita de Filio, quia Deus est, alibi ipse dicit: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. 5. De Spiritu autem sancto, quia Deus est, idem qui et supra sic dicit: Divisiones donationum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus. Ecce Pater, et Filius, et Spiritus sanctus Deus, sed non triplex deorum numerus in hac Trinitate est credendus. 6. Scriptum est enim: Ego sum Deus, et non est alius Deus praeter me. Et illud: Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est. Tres ergo deos credere profanum est; trinitatem in personis non distinguere impium est.
2.3III. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh
7. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un Kişileri şöyle ayrılır: Baba ne yapılmıştır ne doğmuştur. Oğul doğmuştur, yapılmamıştır. Kutsal Ruh ne yapılmış ne doğmuştur, Baba'dan ve Oğul'dan çıkmaktadır. Buna göre Baba'nın doğuşsuz ebediyeti, Oğul'un ebediyetle birlikte doğuşu, Kutsal Ruh'un ise doğuşsuz ve ebedî çıkışı vardır.
8. Baba başlangıcını hiç kimseden almaz, Oğul kökenini Baba'dan alır, Kutsal Ruh Baba'dan ve Oğul'dan çıkar. Ama bunları Teslis hakkında insan tabiatının kavrayabildiği kadarıyla söylüyoruz. Yoksa Teslis'in iç sırlarını kim gereğince düşünebilir? Baba, Oğul ve Kutsal Ruh nasıl üç Kişi, tek tabiattır?
9. Baba nasıl doğmamış, Oğul nasıl doğmuş, Kutsal Ruh nasıl ne doğmamış ne doğmuştur? Oğul nasıl Baba'dan doğmuştur da Kutsal Ruh Baba'dan ve Oğul'dan çıkar? Oğul nasıl doğarak çıkar da Kutsal Ruh çıkarak doğmaz? Baba nasıl hiçbir zaman Oğul'suz değildir de Oğul'u Oğul'suz doğurmuştur?
10. Oğul nasıl hiçbir zaman Kutsal Ruh'suz değildir de "Ben gitmezsem Tesellici size gelmez" der? Oğul nasıl kendinden değil Baba'dandır da kendisinden olduğu Baba'dan sonra gelmez? Kutsal Ruh nasıl Baba'dan ve Oğul'dan çıkar da kendisinden çıktığı Kişiler ondan önce gelmez?
11. Üçü nasıl bir, bir nasıl üçtür? Birbirlerine göre nasıl üç, özce nasıl birdirler? Bunları kim düşünebilir, kim kavrayabilir? Mesih'in insan olarak doğuşunun sırlarını bile kavrayamıyorsak, ilahî tabiatın sırlarını nasıl kavrayacağız?
III. 7. Inter personam Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ita secernitur. Quod pater, nec factus, nec natus est. Filius natus, non factus; Spiritus sanctus, nec factus, nec natus, sed ex Patre Filioque procedens est. Proinde Pater aeternitatem habet sine nativitate, Filius nativitatem cum aeternitate; Spiritus vero sanctus processionem sine nativitate, cum aeternitate. 8. Pater ex nullo exordium ducit, Filius ex Patre originem sumit, Spiritus vere sanctus ex Patre Filioque procedit. Haec tamen a nobis ita dicuntur de Trinitate, ut potest humana natura capere. Nam quis considerare sufficiat ipsius Trinitatis interna mysteria? Quomodo Pater, Filius, et Spiritus sanctus tres personae sunt, una natura? 9. Quomodo Pater ingenitus, Filius genitus, Spiritus sanctus nec ingenitus, nec genitus? Quomodo Filius de Patre natus est, Spiritus sanctus de Patre procedit et Filio? Quomodo Filius nascendo procedit, Spiritus autem sanctus procedendo non nascitur? Quomodo Pater nunquam sine Filio, et tamen sine Filio Pater genuit Filium? 10. Quomodo Filius nunquam sine Spiritu sancto, et tamen ait: Nisi ego abiero, Paracletus non veniet ad vos? Quomodo Filius non de se sed de Patre est, nec tamen ei est posterior de quo est? Quomodo Spiritus sanctus de Patre procedit et Filio, nec tamen ab eis praeceditur a quibus procedit? 11. Quomodo tria unum sunt, et unum tria? Quomodo ad se invicem relative tria sunt, et essentialiter unum sunt? Quis ista consideret? Quis ista comprehendat? Si enim humanae nativitatis Christi secreta non capimus, divinae naturae mysteria quomodo capiemus?
2.4IV. Tanrı'nın Cevheri ve Özü
12. Bazıları Tanrı'nın cevheri ile özü arasındaki farkı şöyle tanımlamıştır: Cevher, başkasından olmayan, her zaman kendinden olan, yani kendi içindeki güçle varlığını sürdürendir. Tanrı'da öz denmesinin sebebi ise O'nun her zaman var olması, bir vakit başlamamış ve bitmeyecek olmasıdır; her zaman var olmak O'na özgüdür.
IV. 12. Inter substantiam et essentiam Dei hoc quidam definierunt, quod substantia est hoc quod non est ab alio, sed semper ex sese est, hoc est propria intra se virtute subsistit; essentia vero in Deo idcirco est dicta, quia semper est, nec incipiens quando, nec desinens est, sed esse semper proprium ejus est.
2.5V. Oğul'un Baba'ya Eşit ve Ondan Küçük Oluşu
13. Oğul'un kimi yerde Baba'ya eşit, kimi yerde ondan küçük olmasındaki fark şudur: Birincisi ebedî cevhere, ikincisi insan tabiatına aittir. Kadından doğduğu için kul suretinde Baba ondan büyüktür; ten olmadan önce bulunduğu Tanrı suretinde ise Baba'ya eşittir. "Baba benden büyüktür" sözü birincisi için, "Ben ve Baba biriz" sözü ikincisi için söylenmiştir. Demek ki Tanrı olduğu ölçüde Baba'ya eşit, insan olduğu ölçüde ona bağlıdır.
V. 13. Inter hoc quod Filius nunc aequalis, nunc minor est Patre, ista est differentia. Primum aeternae substantiae est, alterum humanae naturae. In forma enim servi, quia factus est ex muliere, Pater major illo est; in forma autem Dei, in qua erat ante carnis assumptionem, Patri coaequalis est. Propter illud dictum est, Pater major me est; propter hoc, Ego, et Pater, unum sumus. Aequalis ergo Patri in quantum Deus est, subjectus vero in quantum homo est.
2.6VI. Biricik ve İlk Doğan
14. Mesih'e kimi yerde "biricik", kimi yerde "ilk doğan" denmesindeki fark nedir? Birincisi Baba'yla, ikincisi bizimle ilgilidir. Çünkü Tanrılığının yüceliği bakımından Baba'nın biriciğidir; İncil'in dediği gibi: "Onun yüceliğini gördük, Baba'dan gelen biriciğin yüceliğini; lütuf ve hakikatle doluydu."
15. Kardeşlik ortaklığı bakımından ise bütün yaratıkların ilk doğanıdır; Havari'nin dediği gibi: "Ta ki kendisi birçok kardeş arasında ilk doğan olsun." Demek ki Tanrılık cevherinde biricik, insanlığı üstlenişinde ilk doğandır; lütufta ilk doğan, tabiatta biricik; Havari'ye göre birçok kardeş arasında ilk doğan, Tanrı'dan gelen yegâne biricik. Bu yüzden hem Kardeş hem Rab diye anılır: ilk doğan olduğu için Kardeş, biricik olduğu için Rab.
VI. 14. Quid differt inter id quod Christus nunc unigenitus, nunc primogenitus esse praedicatur? Horum primum ad Patrem pertinet, alterum ad nos. Nam secundum divinitatis excellentiam Unigenitus est a Patre juxta Evangelium, quod dicit: Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis. 15. At vero, secundum fraternam societatem, primogenitus universae creaturae, juxta id quod Apostolus ait: ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Est ergo unigenitus in substantia deitatis, primogenitus in susceptione humanitatis: primogenitus in gratia, unigenitus in natura; primogenitus, juxta Apostolum, in multis fratribus; unigenitus tantum ex Deo solus. Inde est quod Frater nuncupatur et Dominus: Frater, quia primogenitus; Dominus vero, quia unigenitus.
2.7VII. Tanrı'nın Oğlu'na Verilen Çeşitli Adların Ayrımı
16. Tanrı'nın Oğlu hakkında ayırt edilen adların farkları ve anlamları pek çoktur. Bunların bazıları tabiîdir, Tanrılığının yüceliğiyle ilgilidir; bazıları ise arazîdir. Tabiî olanlar şunlardır: Tanrı, Her Şeye Kadir, Kusursuz, Tanrı'nın Oğlu, Söz, İlke, Güç, Bilgelik, Suret, Parıltı ya da Biçim, Kol.
17. Arazî olanlar şunlardır: Kuzu, Kâhin, Kaya, Taş, İnsan, Aslan, Dana, Kartal ve bunlara benzer adlar. Tanrı'dan doğduğu için Tanrı, Her Şeye Kadir'den doğduğu için Her Şeye Kadir, Kusursuz'dan doğduğu için Kusursuz denir. Tanrı'nın Oğlu'dur, çünkü Baba ne ise odur, ama Baba olan kişi değildir.
18. Tanrı'nın Oğlu Söz'dür; çünkü tam anlamıyla ilahî ağızdan çıkmıştır, ya da tabiatının cevherinde görünür ve cismanî hiçbir şey yoktur, ya da Baba her şeyi onun aracılığıyla kurmuş veya buyurmuştur, ya da Baba onun aracılığıyla bilinir olmuştur. Baba için İlke'dir, çünkü her şeyin kökeni ve sebebidir. Sağ El denir, çünkü bütün yaratıklar onun eseriyle şekillenmiştir.
19. Kol denir, çünkü her şey onun tarafından tutulur. Güç denir, çünkü Baba'nın bütün kudreti kendisindedir; göğün ve yerin bütün yaratıklarını yönetir, bir arada tutar ve idare eder. Bilgelik'tir, çünkü ilmin bütün sırlarını ve bilgeliğin gizlerini o açar. Suret'tir, çünkü benzerliği gerçektir.
20. Baba'nın görünüşünden farkı yoktur, tabiatı da özü de ondan ayrılmaz. Parıltı denir, çünkü Baba'nın kendisi ışık iken Oğul da ondan ayrılmaksızın ışıktan çıkan parıltı gibi çıkar. Biçim'dir, çünkü kul suretini alarak işlerinde ve kudret eserlerinde Baba'ya benzemiş, onun suretini ve ölçüsüz büyüklüğünü kendinde göstermiştir.
21. Aracı'dır, çünkü insan ile Tanrı arasında ortadadır; her iki tabiatın cevherini, yani insanî alçakgönüllülüğün suretini ve Tanrılığın yüceliğini kendinde taşır. Kuzu denir, masumluğu ve teninin çektiği acı sebebiyle. Kâhin denir, çünkü bizim için kendini Baba'ya kurban olarak sunmuştur. Kaya denir, çünkü iman edenlerin sağlam dayanağı, iman etmeyenlerin ise tökezleyip düştüğü yerdir. Köşe Taşı denir, çünkü Eski ve Yeni Ahit'i, karşıdan gelen iki duvarı bir köşe gibi kendinde birleştirmiş, imanın birliğinde bir araya getirmiştir.
22. İnsan denir, çünkü ten bakımından Bakire'den acı çekebilir ve ölümlü olarak doğmuştur. Aslan denir, krallığı ve şeytanı ölümde yendiği kudreti sebebiyle. Dana denir, çünkü milletlerin kurtuluşu için kurban edilmiştir. Kartal denir, çünkü dirilerek göğün yıldızlarına dönmüş, geldiği Baba'nın tahtına yeniden çıkmıştır.
VII. De variorum nominum distinctione, quae Filio Dei attribuuntur. 16. Jam vero differentiae vel significationes nominum quae in Dei Filio distinguuntur plurimae sunt. Sed ex his quaedam sunt naturalia ad divinitatis ejus excellentiam pertinentia. Quaedam vero accidentia. Naturalia sunt: Deus, Omnipotens, Perfectus, Filius Dei, Verbum, Principium, Virtus, Sapientia, Imago, Splendor sive Figura, Brachium. 17. Accidentia sunt ista: Agnus, Sacerdos, Petra, Lapis, Homo, Leo, Vitulus, Aquila, et his similia. Deus dicitur quia ex Deo genitus est, Omnipotens ab Omnipotente, Perfectus a Perfecto: Filius Dei est, quia dum hoc ipsum sit quod Pater, non tamen ipse est qui Pater. 18. Verbum est Filius Dei, quia proprie de divino ore processit, vel quia nihil in substantia naturae suae visibile vel corporeum est, vel pro eo quod Pater per eum omnia condidit sive jussit, vel quia per illum innotuit. Pater principium ex eo quod rerum omnium origo et causa sit. Dextera, propter effectum totius creaturae, quae per ipsum formata est. 19. Brachium, quia ab ipso omnia continentur. Virtus pro eo quod omnem potestatem Patris in semetipsum habeat, et omnem coeli terraeque creaturam gubernet, contineat atque regat. Sapientia est pro eo quod ipse revelet omnia mysteria scientiae, et arcana sapientiae. Imago est propter similitudinis veritatem. 20. Species enim Patris indifferens est, habens in se indiscretam naturam, sive essentiam. Splendor appellatur, quia dum sit ipse Pater lux, ita Filius ab eo inseparabiliter quasi splendor ex luce procedit. Figura est, quia, suscipiens formam servi, operum virtutumque similitudine Patris in se imaginem atque immensam magnitudinem designavit. 21. Mediator est, quia inter hominem et Deum medius est, habens in se substantiam utriusque naturae, id est, humanae humilitatis formam, et divinitatis excellentiam. Porro, Agnus propter innocentiam, et passionem carnis appellatur. Sacerdos, quia semetipsum Patri hostiam pro nobis obtulit. Petra, quod firmitas sit credentium, offensio et ruina incredulorum. Lapis angularis, quia Vetus et Novum Testamentum, veluti duo parietes ex adverso venientes, tanquam angulus, sibimet copulavit ac fidei unitate conjunxit. 22. Homo, quia secundum carnem ex Virgine natus est passibilis atque mortalis. Leo, propter regnum et potentiam, per quam in morte Zabulum vicit. Vitulus, quia propter salutem gentium immolatus est. Aquila, pro eo quod resurgens ad astra coeli remeavit, et ad sedem paternam unde venerat iterum rediit.
2.8VIII. Mesih'in Doğuşu ve Bizim Doğuşumuz
23. Mesih'in doğuşu ile bizimki arasındaki fark şudur: Her insan suç kanunundan ana rahmine düşmüştür; o ise tenin arzusundan ya da erkekle birleşmeden değil, Kutsal Ruh'tan doğmuştur. Çünkü kökenin tabiatını almış, buyruğu çiğnemenin suçunu almamıştır. Bedeni Bakire'den almış, annesinin teninin bekâretini gidermemiştir. Yine biz tek doğuşla var oluruz; o ise Tanrılık ve insanlık olmak üzere iki doğuşla.
24. Birincisinden doğuşunu, ikincisinden yaratılışını almıştır. Çünkü ilahî doğumla doğmuş, insanî doğumla yapılmıştır. Birincisi zamansızdır, ikincisi zamanın doluluğunda gerçekleşmiştir. Biz iki cevherden, yani beden ve ruhtan oluşuruz; o ise üçten: Söz, beden ve ruh. Bu yüzden hem Tanrılığının hem insanlığımızın ikili cevherini kendinde taşıyan, kusursuz Tanrı ve insan olarak anılır.
VIII. 23. Inter nativitatem Christi et nostram hoc interest, quod omnis homo ex delicti lege invenitur esse conceptus, ille autem non ex concupiscentia carnis, vel ex virili coitu, sed de Spiritu sancto natus est. Naturam quippe traxit originis, non culpam praevaricationis. Corpus ex Virgine sumpsit, virginitatem maternae carnis non abstulit. Item, nos ex una generatione subsistimus; ille autem ex duabus, divinitatis et humanitatis. 24. Ex prima nativitatem sumpsit, ex altera creationem. Natus enim divina generatione, factus humana. Primum fuit sine tempore, secundum in plenitudine temporis. Nos ex duabus subsistimus substantiis; corporis, videlicet, atque animae; ille vero ex tribus: verbi, corporis, et animae. Inde est quod perfectus praedicatur Deus et homo, habens in se geminam substantiam, et divinitatis suae, et humanitatis nostrae.
2.9IX. Mesih'in Ölümü ve Bizim Ölümümüz
25. Mesih'in ölümü ile bizimki arasındaki fark da şudur: Biz ölüme buyruğu çiğnemenin hak ettiği karşılık olarak düşeriz; o ise kurtuluşumuz için ölümü kendi isteğiyle üstlenmiştir. Kendisi şöyle tanıklık eder: "Canımı vermeye gücüm vardır; onu benden kimse almaz, ben kendim veririm."
IX. 25. Item hoc distat inter mortem Christi et nostram. Nos enim in mortem pro merito praevaricationis incurrimus, ille autem sponte mortem pro nostra salute suscepit secundum quod ipse testatur dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam, et nemo eam tollit a me, sed ego pono eam.
2.10X. Mesih'in Dirilişi ve Bizim Dirilişimiz
26. Mesih'in dirilişi ile bizimki şöyle ayrılır: Bizim diriliş zamanımız dünyanın sonuna ertelenmiştir, onunki üçüncü gün gerçekleşmiştir. O dirilmek için hiç kimseye muhtaç olmamıştır, biz onun merhametiyle dirileceğiz.
X. 26. Inter resurrectionem Christi et nostram sic discrepat: quod nobis resurrectionis tempus usque in finem saeculi differtur, illius vero die tertio celebratur; ille nullius eguit ut resurgeret, nos illo miserante resurgimus
2.11XI. Dünyanın Yaratılışı ve Şekillenişi
27. Dünyanın yaratılışı ile şekillenişi arasındaki fark şudur: Maddenin cevheri bakımından her şey en başta bir arada yaratılmıştır; şu söze göre: "Ebediyen yaşayan, her şeyi bir arada yarattı."
28. Türlerin ayrılması bakımından ise her şey altı günün sırasıyla şekillenmiştir. Çünkü bütün yaratılışın kökeni bir arada var olmuş, türler ve suretler ise zamanın ilerleyişiyle ortaya çıkmıştır.
29. Önce göğün ve yerin karışık, biçimsiz maddesi yapıldı; Yunanlar buna kaos der. Sonradan bundan teker teker çeşitli türler ve kendilerine özgü suretler çıktı. Kutsal Kitap bu maddeden şöyle söz eder: "Dünyayı biçimsiz maddeden yapan Sen." Biçimsiz denmesi, henüz karışık ve karanlık olması, görünür türlerle ve çeşitli suretlerle ayrılmamış olması sebebiyledir.
30. Ama madde hiçten yapılmıştır, dünyanın türleri ise biçimsiz maddeden. Dolayısıyla Her Şeye Kadir Tanrı her günden ve zamandan önce iki şey kurmuştur: melek yaratılışını ve biçimsiz maddeyi. Hiçten yapılmış olan bu madde, kendisinden yapılan şeylerden ebediyetle değil, yalnız kökenle öncedir; ezgiden önce gelen ses gibi.
31. Çünkü ebediyen yaşayan, her şeyi bir arada yaratmıştır. Demek ki Tanrı her şeyi hiçten kurmamıştır, bazılarını bir şeyden, bazılarını hiçten kurmuştur: dünyayı, meleği ve ruhları hiçten, insanı ve dünyanın öteki yaratıklarını bir şeyden.
XI. 27. Inter creationem mundi et formationem ejus haec est differentia, quod originaliter secundum materiae substantiam simul cuncta creata sunt, juxta illud quod dicitur: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul. 28. At vero secundum distinctionem specierum per sex dierum alternationem formata sunt. Totius enim creaturae origo simul exstitit, species tamen et forma per temporum incrementa processerunt. 29. Nam primum materia facta coeli et terrae confusa atque informis, quam Graeci chaos appellant. De qua postmodum singillatim per species varias formasque proprias prodierunt. De qua materia Scriptura loquitur: Qui fecisti mundum de materia informi. Quae ob hoc informis, quia adhuc confusa erat atque obscura, et necdum per visibiles species, variasque formas discreta. 30. Sed materia facta est de nihilo. Mundi autem species de informi materia. Proinde duas res ante omnem diem et tempus condidit Deus omnipotens: angelicam, videlicet, creaturam, et informem materiam; quae quidem dum sit ex nihilo facta, praecessit tamen res ex se factas non aeternitate, sed sola origine, sicut sonus cantum. 31. Nam qui vivit in aeternum, creavit omnia simul. Itaque non omnia ex nihilo condidit Deus, sed quaedam ex aliquo, quaedam autem ex nihilo. De nihilo mundum, angelum et animas; ex aliquo hominem et caeteras mundi creaturas.
2.12XII. İki Cennet
32. Biri yeryüzündeki cennettir; ilk insanlar orada bedenle yaşamıştır. Öteki gökteki cennettir; mutluların ruhları bedenden çıkar çıkmaz oraya götürülür, layık oldukları mutlulukla sevinerek bedenlerine kavuşmayı beklerler. Rab bu cennetten söz ederek hırsıza şöyle demiştir: "Bugün benimle cennette olacaksın." Ama en başta ilk insanın suçu bizi cennetten kovmuş, bu sürgün gurbetine atmıştır.
33. Bu yüzden onun buyruğu çiğneme suçuyla bağlıyız ve hükmün gereği olarak babanın buyruk çiğnemesinin cezasını haklı olarak ödüyoruz. Çünkü ilk insan öyle yaratılmıştı ki yaşların ilerlemesiyle, araya ölüm girmeden, cismanî cennetin hayatından gökteki cennetin hayatına geçecekti.
34. Ama bu iyilikle yetinmek istemediği için yaratılışının liyakatinden hemen yoksun kaldı, ruhun ve bedenin ikili ölümünü buldu. Hakikati bilmemeye ve yaşlanmaya düştü, günahıyla işlediği suçu bütün soyuna aktardı: yalnız kendi iradesiyle suç işleyenlere değil, henüz fiilî günaha karışamayanlara da.
35. Bu yüzden küçük çocuklara vaftiz suyunun lütfu verilir. Çünkü onların kendi işledikleri bir günahları olmasa bile, babanın buyruk çiğnemesinin zararı köken yoluyla onlarda vardır. Bunun için Peygamber Davut da kendi şahsında insan soyuna ağlayarak şöyle yakınır: "İşte kötülükler içinde ana rahmine düştüm, annem beni günahlar içinde doğurdu."
XII. De duplici paradiso. 32. Unus est terrenus, ubi primorum hominum corporaliter vita exstitit, alter coelestis, ubi animae beatorum, statim ut a corpore exeunt, transferuntur, atque, digna felicitate laetantes, exspectant receptionem corporum suorum. De hoc paradiso Dominus ad latronem dixit: Hodie mecum eris in paradiso. Originaliter autem primi hominis culpa nos de paradiso expulit, et in hanc exsilii peregrinationem dejecit. 33. Inde est quod praevaricationis suae reatu astringimur. Unde merito sententiae debito poenam paternae praevaricationis exsolvimus. Nam ita primus homo est conditus, ut per augmentum aetatum sine media morte de vita corporalis paradisi commutaretur ad vitam paradisi coelestis. 34. Sed quia hoc bono contentus esse noluit, protinus suae conditionis merito caruit, mortemque geminam animae et corporis invenit. Ignorantiam veri et vetustatem obtinuit, atque in omnem progeniem peccati sui praevaricationem transmisit, non tantum in hos qui proprio delinquunt arbitrio, sed etiam in illos qui nondum implicari valent actuali peccato. 35. Inde est quod parvulis lavacri gratia conceditur. Quia etsi non est illis peccatum proprii operis, inest tamen originaliter noxa paternae praevaricationis. Unde et propheta David ex semetipso humanum genus deplorans conqueritur dicens: Ecce in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis peperit me mater mea.
2.13XIII. Şeylerin Basamakları
36. Şeylerin basamakları ya da farkları altıdır: cansızlar, canlılar, akılsızlar, akıllılar, ölümlüler, ölümsüzler; en sonda her şeyin üstünde, çağlar boyu mübarek olan TANRI vardır. Birinci basamak büyümeyen, hayattan ve hareketten yoksun olanlardır; taşlardaki gibi.
37. İkinci basamak büyüyen, hayatı ve hareketi olup hissi olmayanlardır; otlardaki ve ağaçlardaki gibi. Bunlarda hissiz bir hayat ve hareket bulunmasaydı ne filiz verebilir ne de büyüyebilirlerdi. Hissi olmadan hayatı olan bu varlıklar taşlardan ve topraktan üstün tutulur.
38. Üçüncü basamak yalnız büyüyüp yaşamakla kalmayan, aynı zamanda hisseden ama akletmeyenlerdir; hayvanlardaki gibi. Dördüncü basamak büyüyen, yaşayan, hisseden ve akleden, ama canlılar gibi ölümlü olanlardır; insanlardaki gibi.
39. Beşinci basamak hisseden, akleden ve ölümsüz olanlardır; meleklerdeki gibi. Altıncısı değişmez, sonsuz ve basit olandır; bütün bu tabiat ondan soluğunu alır, onunla hareket eder, onunla yönetilir ve idare edilir. Bu, Tanrı'dır.
40. Bütün bunlar basamak basamak yükseldikçe tabiatlarının niteliğiyle de birbirini geçer. Ağaç taştan, hayvan ağaçtan, insan hayvandan, melek insandan üstün tutulur; Tanrı ise meleklerin üstündedir.
XIII. De rerum gradibus. 36. Gradus vel differentiae rerum sex sunt. Id est, non viventia, viventia, irrationabilia, rationabilia, mortalia, immortalia; novissimus DEUS, qui est super omnia benedictus in saecula. Primus gradus est eorum quae non crescunt, vita motuque carent, qualis est in lapidibus. 37. Secundus gradus, in iis quae crescunt, vitam motumque sine sensu habent, qualis est in herbis, vel in arboribus, quibus si minime vita insensibilis, motusque inesset, nec germinare utique, neque crescere possent; atque ista quae vitam sine sensu habent lapidibus praeponuntur et terrae. 38. Tertius gradus est in iis quae non solum crescunt et vivunt, sed etiam sentiunt, at non intelligunt, qualis est in pecoribus. Quartus gradus est in iis quae crescunt, vivunt, sentiunt, et intelligunt, sed tamen mortalia, ut animalia sunt, qualis est in hominibus. 39. Quintus est in iis quae sentiunt, et intelligunt, et immortalia sunt, qualis est in angelis. Sextus, id quod immutabile et infinitum, et simplex est, a quo omnis haec natura inspiratur, movetur, gubernatur, et regitur, quod est Deus. 40. Sed haec quidem omnia, sicut gradibus crescunt, ita sibi qualitate naturae praecellunt. Nam arbor praefertur lapidi, et pecus arbori, et homo pecori, angelus homini, et Deus praeponitur angelis.
2.14XIV. Melekler, Cinler ve İnsanlar
41. Eskiler melekler, cinler ve insanlar arasındaki farkı şöyle yazmıştır: Melekler ruhanî cevherdir, bütün yaratıklardan önce yaratılmışlardır. Tabiatça değişebilir kurulmuş, ama Tanrı'yı seyretmekle değişmez kılınmışlardır. Ruhça etkilenmez, zihince akıllı, zamanca ebedî, saadetçe sürekli, mutlulukça güvendedirler, geleceği önceden bilirler. Buyrulunca dünyayı yönetir, gönderilince üstün havadan beden alırlar, göklerde kalırlar.
42. Cinler kirli ruhlardır: ince ve gezgin, ruhça etkilenebilir, zihince akıllı, bedence havaî, zamanca ebedî; insanlığın düşmanı, zarar vermeye istekli, kibirle kabarık, aldatmada kurnaz, hilede her zaman yenidirler. Hisleri kışkırtır, duyguları yanıltır, hayatı altüst eder, uykuları kaçırır, hastalık getirir, zihinleri korkutur, uzuvları çarpıtır, kuraları yönetir, göz boyamayla kehanet uydurur, aşk tutkusuna ayartır, arzu ateşi akıtır, kutsanmış heykellerin içine gizlenir, çağrılınca gelirler. Gerçeğe benzer yalanlar söyler, çeşitli biçimlere girer, kimi zaman melek görüntüsüne bürünürler. Vaktiyle kibir yüzünden göksel yurttan düşmüşler, şimdi havada yaşarlar.
43. İnsanlar akla yatkın, kavrayışla bilge, dille konuşkan, tabiatça terbiyeden daha güçlü, duruşça dik, yüzce yukarı dönük, görünüşçe hep benzer, teker teker birbirinden farklıdır. Ruhça ölümsüz, hisçe zayıf, bedence kırılgan, zihince hafif, huyca çeşitli, yanılgıca birbirine eşit değildirler. Çalışmaya tembel, hazza düşkün, emekte boş, servetçe geçici, kaygıyla sıkıntılıdır; tek tek ölümlü, nesilce değişken, hayattan şikâyetçi, zamanca hızlı, bilgeliğe yavaş, ölüme çabuktur; geçmişten yoksun, şimdiden az nasipli, gelecekten emin değildirler. Kötülük içinde ana rahmine düşer, günah içinde doğar, emek içinde yaşar, acı içinde ölürler; sonra külden kalkarak kimi yüceliğe, kimi cezaya, borçlarını öderler.
XIV. 41. Inter angelos, daemones, et homines hanc differentiam veteres scripserunt, quod angeli sint spiritualis substantia, ante omnem creaturam creati, natura mutabiles conditi, sed contemplatione Dei immutabiles facti, animo impassibiles, mente rationales, tempore aeterni, beatitudine perpetui, felicitate securi, futuri praescii, Jussi mundum regunt, missi corpora ex excellenti aere sumunt, in coelestibus commorantur. 42. Daemones sunt impuri spiritus, subtiles et vagi, animo passibiles, mente rationabiles, corpore aerei, tempore aeterni, humanitatis inimici, nocendi cupidi, superbia tumidi, fallacia callidi, semper in fraude novi. Commovent sensus, fingunt affectus, vitam turbant, somnos inquietant, morbos inferunt, mentes terrent, membra distorquent, sortes regunt, praestigiis oracula fingunt, cupidinem amoris illiciunt, ardorem cupiditatis infundunt, in consecratis imaginibus delitescunt; invocati adsunt, veris similia mentiuntur, mutantur in diversis figuris, interdum in angelorum imaginibus transformantur. Hi quondam a sede coelesti ob superbiam lapsi, nunc in aere commorantur. 43. Homines sunt ratione capaces, intellectu sapientes, ore loquaces, natura magis quam doctrina valentes, statu rigidi, vultu erecti, figura universi similes, et inter se dissimiles singuli, animo immortales, sensu imbecilli, corpore fragiles, mente leves, diversi moribus, impares erroribus, ad studia inertes, proni ad voluptates, cassi labore, divitiis caduci, sollicitudine anxii, singillatim mortales, prole mutabiles, vita queruli, tempore celeres, tardi ad sapientiam, veloces ad mortem, de praeteritis nudi, de praesentibus exigui, de futuris incerti; concipiuntur in iniquitate, in peccato nascuntur, in labore vivunt, in dolore moriuntur; denuo alii ad gloriam, alii ad poenam de favilla surgentes debitum solvunt.
2.15XV. Meleklerin ve İnsanların Suçu
44. Meleklerin suçu ile insan tabiatının suçu arasındaki ayrım nedir, neden biri kurtarılır, öteki sonsuza dek lanetlenir? Suç işleyen melekler bağışlanmazlar, çünkü tenin zayıflığı onlara hiçbir yük bindirmez. İnsanlar ise günahtan sonra bağışlanmaya dönebilirler, çünkü zayıflığın ağırlığını balçık maddeden almışlardır.
45. Tenin yaratılışı sebebiyle onlara kurtuluşa dönüş yolu açık olduğunu Mezmur yazarı ispat eder; şöyle der: "O bizim yapımızı bilir. Hatırla, ya Rab, toprak olduğumuzu." Bir de şöyle: "Cevherimin ne olduğunu hatırla." Oysa şeytan da kötü ruhlar da ne bağışlanabilir ne bağışlanmayı hak eder. Aynı dönek hakkında yazıldığı gibi: "Yüreği taş gibi katılaşacaktır", yani tövbe pişmanlığıyla yumuşamayacaktır.
XV. Inter praevaricationem angelicam et humanam. 44. Quae sit discretio praevaricationis angelicae et humanae naturae, cur ista redimitur, illa sine fine damnatur? Praevaricatores quippe angeli ideo veniam non habent, eo quod fragilitatis carnalis nulla graventur infirmitate. Homines autem post peccatum idcirco ad veniam reverti possunt, propterea quod pondus infirmitatis ex lutea traxerunt materia. 45. Probat Psalmista quod propter carnis conditionem reditus eis pateat ad salutem; sic enim dicit: Ipse scit figmentum nostrum. Memento, Domine, quod terra sumus. Et iterum: Memorare quae mea substantia. At vero diabolus, vel maligni spiritus, nec possunt habere veniam, nec merentur, sicut scriptum est de eodem apostata, cujus cor, quasi lapis, indurabitur, scilicet, ut poenitentiae compunctione non emolliatur.
2.16XVI. İnsan ve Hayvan
46. İnsan ile hayvan arasındaki ayrım şudur: İnsan, beden ile yaşayan ruhtan birleşmiş, ruhanî bir bağla şekillenmiş, akıl ve hür iradeyle var olan, kusurlara da faziletlere de açık bir canlıdır. Hayvan ise akılsız, ölümlü, et ve kanın hareketiyle can bulan bir canlıdır; bu yüzden ruhu ölümden sonra etiyle birlikte dağılır. (Onlardan ayrıldığımız bir şey daha ekle: Onlar yere eğik, toprağa dönüktür; bizim ise yüzümüz tabiatça göğe kalkıktır. Onlara başıboşluk ve bolluk, bize ise anlamamızı ve Tanrı'yı itiraf etmemizi sağlayan akıl ve söz verilmiştir.)
XVI. 46. Inter hominem et pecus ista est discretio. Homo est animal ex corpore animaque vivente compositum, atque spirituali compactione formatum, subsistens ratione, liberique arbitrii voluntate, vitiorum capax, atque virtutum; at contra pecus est animal irrationale, mortale, motu carnis et sanguinis animatum; unde et anima eorum post mortem simul cum carne dissolvitur. (Adde et aliud, per quod ab eis distinguitur. Illa prona sunt, et ad terram vergentia; nobis naturaliter vultus in coelum erectus est; illis otium et opulentia; nobis ratio et sermo concessus est, per quae intelligere et Deum confiteri possimus.)
2.17XVII. İnsan Bedeninin Uzuvları
47. Lactantius ve yazarların çoğu insan bedeninin yapısını ve tek tek uzuvların farkını şöyle tanımlamıştır: İnsan (homo) adını topraktan (humus) alır. Ölümlü ve ölümsüz iki ayrı cevherden oluşur. Bedeni kemiklerden ve etten meydana gelir ve dört unsura ayrılır.
48. Çünkü kendinde ateşten, havadan, sudan ve topraktan bir şey taşır. Toprak ette, sıvı kanda, hava soluk alıp vermede, ateş hayat sıcaklığında bulunur. Gerçekten insan bedeninin dört bölümlü yapısı dört unsurun görünüşünü yansıtır. Baş göğe karşılık gelir; onda güneş ve ayın iki ışığı gibi iki göz vardır.
49. Göğüs havaya bağlanır, çünkü nefesin soluğu ondan, havadan rüzgârların esmesi gibi çıkar. Karın denize benzetilir, çünkü bütün sıvılar suların toplanması gibi orada toplanır. Ayaklar da toprağa benzetilir, çünkü uzuvların en sonudur ve toprak gibi kuru ve katıdır. Zihin ise başın kalesine yerleştirilmiştir, tıpkı gökteki Tanrı gibi, her şeyi yukarıdan gözetsin ve yönetsin diye.
50. İnsan göğü seyretmek için dik ve kalkık yaratılmıştır; hayvanlar gibi yere eğik ve toprağa dönük değildir. En tepesine baş (caput) yerleştirilmiş, hisler ve sinirler buradan başladığı (capere initium) için bu ad verilmiştir. Baştaki saçlar ya güzel görünmek ya da soğuğun ve sıcağın zararını uzak tutmak içindir.
51. Aziz Augustinus'un dediği gibi, başta üç beyin karıncığı gibi bir şey bulunur: Biri öndedir, yüze doğru; bütün his ondan gelir. Biri arkadadır, enseye doğru; bütün hareket ondan gelir. Üçüncüsü ikisinin arasındadır ve hafıza onda canlıdır, öyle ki hareket hissin ardından geldiğinde insan, yaptığını unutup yapılacak olanı ona bağlayamaz duruma düşmesin.
52. Facies (yüz) adını, insanı tanınır kılmasından (notitiam facere) alır. Facies ile vultus arasındaki fark şudur: Facies ağzın ve yüzün tabiî ve sabit görünüşüdür; vultus ise değişkendir, ruhun durumuna göre kâh sevinçli kâh üzgündür. Bu yüzden yüzünü sık sık değiştirenlere vultuosi denir.
53. Sakalın yüze kattığı yakışıklılık ne kadar büyüktür! Sakal güzelliğin işareti, erkekliğin belirtisidir; gençliği gösterir, cinsiyetin tabiatını ayırır. Gözler yüzdeki çukur deliklerin içine yerleştirilmiştir; alın (frons) adını bu delinmeden (foratus) almıştır. Mücevhere benzeyen gözler saydam zarlarla örtülüdür. Zihin bu zarların ardından, cam ya da ayna gibi parlayan bu yüzeylerden dışarıdaki şeyleri görür.
54. Bu kürelerin ortasında ışık kıvılcımları saklıdır; bunlara göz bebeği (pupilla) deriz, görme kabiliyeti bunlarda bulunur. Yüce Yapıcı, gözler zarara karşı daha korunaklı olsun diye onları örtülerle gizlemiştir. Bu yüzden onlara oculi denmiş, sanki "gizlenmişler" (occultati), yani her yandan korunanlar denmiştir. Gözlere bir de kirpikli göz kapakları (palpebrae) verilmiştir; adlarını çırpınmaktan (palpitare) alırlar. Çünkü birbirine kavuşarak gözlerin bakışını dinlendirirler; sıra sıra dizilmiş kıllar da gözleri korur.
55. Kaşlar da kısa kıllarla süslenmiştir ve yukarıdan bir şey düşmesin diye gözleri seddeler gibi korur. Aures (kulaklar) adını sesleri içmekten (haurire) alır; bir harf değişikliğiyle sanki audes denmiştir. Ses ve seslenme bunların içinden bir salyangoz kabuğundan geçer gibi iner; çünkü darbe alan hava çember çember halkalar hâlinde hareket eder.
56. Genae (yanaklar) genua'dan (dizler) adlandırılmıştır. Çünkü insanın ana rahminde büzülmüş olarak oluştuğu, dizlerin yukarıda durduğu ve gözleri çukur ve derin kılacak biçimde şekillendirdiği söylenir. Bu yüzden birinin gözyaşını akıtmak isteyenler onun dizlerine dokunur ve dizleri adına yalvarır; çünkü dizler rahimde gözleri şekillendirmiş ve beslemiştir. Yanakların, tepeler gibi hafifçe yükselen kabarıklığı gözleri her yandan gelecek darbelerden korur.
57. Nares (burun delikleri) denmesinin sebebi, havanın ya da soluğun bunların içinde durmadan yüzmesidir (nare). Üç işleri vardır: soluk almak, koku almak ve beynin atıklarını dışarı akıtmak. Os (ağız) sanki bedenin kapısıdır (ostium). İki işi vardır: yiyecek almak ve dille konuşmak.
58. Labia (dudaklar) yalamaktan (lambere) adlandırılmıştır. Üstteki dudağa labium, alttakine labrum deriz. Dil (lingua) adını yiyeceği bağlamaktan (ligare) almıştır. Ruhun tercümanı olan dil, hareketleriyle sesi kelimelere ayırır: damağa ve dişlere çarparak ya da dudakları sıkıştırarak.
XVII. Inter humani corporis membra. 47. Rationem autem humani corporis singulorumque membrorum differentiam Lactantius, sive plerique auctorum, ita definierunt, dicentes: Homo dictus est ab humo. Hic ex diversis subsistit substantiis, ex mortali et immortali. Corpus autem ejus ex ossibus et carnibus constat, dividiturque in quatuor elementa. 48. Habet enim in se aliquid ignis, aeris, aquae et terrae. Ratio autem terrae in carne est: humoris in sanguine, aeris in spiritu, ignis in calore vitali. Siquidem quadripartita humani corporis ratio quatuor elementorum designat speciem. Caput namque ad coelum refertur, in quo sunt duo oculi, quasi duo luminaria solis et lunae. 49. Pectus aeri conjungitur, quia sic inde emittitur spiraminis flatus, sicut ex aere ventorum spiritus. Venter autem mari assimilatur, propter collectionem omnium humorum, quasi congregationem aquarum. Vestigia postremo terrae comparantur, eo quod sunt ultima membrorum arida, sive sicca, sicut et terra. Jam vero in capitis arce mens collocata est, tanquam in coelo Deus, ut ab alto speculetur omnia, atque regat. 50. Factus est autem homo ad contemplationem coeli rigidus, et erectus, non sicut pecora in humum prona, atque vergentia; in cujus summitate caput est collocatum, datumque illi hoc nomen, quod hinc capiant initium sensus et nervi. Capilli autem capitis, vel ad speciem sunt decoris, vel ad arcendam frigoris injuriam, sive caloris. 51. In capite autem, ut ait sanctus Augustinus, Tres tanquam ventriculi cerebri constituti sunt: unus anterior ad faciem, a quo sensus omnis; alter posterior ad cervicem, a quo motus omnis; tertius inter utrumque, in quo memoria vigere demonstratur, ne cum sensum sequitur motus, non connectat homo quod faciendum est, si fuerit oblitus quod fecit. 52. Facies dicta est, eo quod notitiam faciat hominis. Inter faciem autem et vultum haec est differentia, quod facies naturalis et certus oris habitus est; vultus vero varius et secundum affectionem animi modo laetus, modo tristis. Unde et vultuosi dicuntur qui vultum saepe commutant. 53. Jam vero barbae ratio quantam vultus confert decentiam? Barba est decoris signum, virilitatis indicium, quae et juventutem significat, et sexus naturam distinguit. Oculi autem in facie concavis foraminibus inclusi sunt, a quo foratu frons nominata est. Iidem quoque oculi gemmarum habentes similitudinem membranis perlucentibus conteguntur. Per quas membranas, quasi per vitrum, vel speculum refulgentes, mens ea quae foris sunt transpicit. 54. In medio autem horum orbium scintillae luminum conclusae tenentur, quas pupillas vocamus, quibus cernendi gratia continetur; et ut oculi munitiores essent ab injuria, eos Opifex summus tegminibus occuluit. Unde et oculos esse dictos, quasi occultatos (id est, undique munitos) quibus adhibitae sunt palpebrae a palpitando dictae. Quia concurrentes invicem oculorum obtutum reficiunt, pilis in ordine astantibus ad munitionem eorum. ' 55. Supercilia quoque pilis brevibus adornata sunt, quasi quibusdam aggeribus oculis praebentes custodiam, ne quid superne incidat. Aurium inde dictum nomen est, a vocibus hauriendis. Per immutationem enim litterae aures veluti audes, sunt nominatae. Per has enim sonum vocemque, quasi per cochleam descendere. Quod aer ictus in circulum orbemque moveatur. 56. Genae, a genibus dictae. Quia complicatum in utero gigni formarique hominem aiunt, ita ut genua sursum sint, quibus oculi formentur, ut cavi ac reconditi fiant. Ideoque et qui alicujus lacrymas elicere cupiunt, genua tangunt, ac per ea deprecantur, quod in utero formaverint oculos, atque enutrierint. Ipse genarum tumor instar collium leniter exsurgens ab omni parte contra imminentes ictus, oculos efficit tutos. 57. Nares dictae, quod per eas aer, vel spiritus nare non desinit. In his enim tria sunt officia: unum ducendi spiritus, alterum capiendi odoris, tertium purgamenta cerebri defluendi. Os dictum est, quasi corporis ostium. Cujus species in duobus constat officiis: sumendi victum, et loquendi lingua. 58. Labia a lambendo nominata. Quod autem superius est labium dicimus; quod inferius, labrum. Linguae nomen a ligando cibo impositum. Haec interpres animae vocem motibus suis in verba distinguit, vel illisione palati, ac dentium, vel compressione labiorum.
2.17_259. Dişler (dentes) sanki yiyeceği bölenlerdir (dividentes). Yiyeceği kesip ufaltarak boğaza ve mideye daha elverişli biçimde iletirler. Bunlardan yiyeceği kesen ön dişlere karşılıklı dişler (adversi), yiyeceği çiğneyen arka dişlere azı dişleri (molares) denir; köpek dişleri (canini) ise yirmi yaşında çıkar.
60. Diş etleri (gingivae) dişleri doğurmaktan (gignere) adlandırılmıştır; dişlerin çıplaklığını örterek ağza büyük güzellik verirler. Boğaz (fauces) dar borulardır, sanki foces; ses soluğu göğsün derinliklerinden bu yollardan fırlayarak sesi çıkarır.
61. Çene kemikleri (mandibulae) çenelerin (maxillae) çiğnediğimiz (mandere) kısımlarıdır. Maxilla küçültme ile söylenmiştir, palus'tan paxillus gibi. Boyun (collum) sütuna (columna) benzediği için böyle anılır; çünkü dik ve yuvarlaktır. İçinde iki boru vardır: biri yiyecek, öteki hava için. Yukarıdakine rumen denir, yiyecek ve içecek bundan yutulur; bu yüzden yediğini geri getirip yeniden çiğneyen hayvanlara "geviş getirir" (ruminare) denir. Aşağıdakine gurgulio (gırtlak borusu) denir; birbirine tutunan, kıvrılabilen kemiklerden yapılmıştır. Burundan ciğere doğru uzanır, soluk bundan geçer. Kapağına sublinguium denir, sanki küçük dil; borunun deliğini açar ve kapar ki hava bir anda hızla gelip iç kısımları zedelemesin.
62. Manus (eller) denir, çünkü bütün bedene bir armağandır (munus) ve yemeği (mandere) onlarla yeriz. Avuç (palma) parmakları açılmış eldir, dalları açılmış ağaç gibi. Parmaklar kapanınca da yumruk (pugnus) olur.
63. Parmakların sayısı mükemmel, sırası pek yerindedir. Hepsini yöneten ilkine başparmak (pollex) denir, çünkü ötekiler arasında en çok o üstündür (pollet), yani güçlüdür. İkincisine işaret parmağı ve selam parmağı (index, salutaris) denir, çünkü çoğu zaman bununla gösterir ve selam veririz. Üçüncüsüne orta ya da edepsiz parmak (medius, impudicus) denir; dördüncüsüne hekim parmağı (medicus), çünkü hekimler ezilmiş göz merhemini bununla alır; beşincisine kulak parmağı (auricularis), çünkü kulağımızı bununla kaşırız.
64. İnsanın göğsü (pectus) görünüşten (aspectus) adını almıştır. Çünkü dilsiz hayvanlarda yere doğru basık ve gözden uzaktır; insanda ise görünmeye açık ve diktir. Akılla dolu olanın gizli ve alçakta olması yakışmazdı.
65. Meme başları (papillae) memelerin uçlarıdır. Memeler (mammae) göğsün hafifçe yükselen kabarıklarıdır. Kadınlara yavruyu beslemek için, erkeklere yalnız süs olsun, göğüs biçimsiz görünmesin diye verilmiştir. Kadınlarda da göğüsten başka yerde olmaları yakışmazdı, çünkü düşünen canlı gıdasını yürekten almalıydı.
66. Göbek (umbilicus) karnın ortasını gösteren basılmış bir işarettir. Yavru rahimdeyken onun aracılığıyla beslensin diye yapılmıştır. Dalak ve karaciğer sanki bulanmış kandan pıhtılaşmış görünür. Tabiat bilgisi üzerine tartışanlara göre şehvetin hazzı karaciğerde, öfke hâli ödde, korku yürekte, sevinç dalakta bulunur. Ciğerlerde ise hava tutulur; hava yürekten atardamar (arteria) denen damarlarla yayılır, soluk alıp vermenin çekişiyle yavaş yavaş bütün bedene can verir.
67. Karaciğerde ateş yerleşiktir; ateş sanki beynin yüce yerine, bedenimizin göğüne doğru kanatlanır gibi görünür. Gözlerin ışınları da oradan fırlar, ve bir merkezden çıkar gibi ondan yalnız gözlere değil öteki hislere de ince borular uzanır. Gerçekten karaciğerde hazzın işi ile yiyecekleri sıcak kucaklamasıyla pişirip kana dönüştürme işinin bulunduğunu söylerler.
68. Bağırsakların düzeni şöyledir: Aldıkları yiyecekleri yavaş yavaş boşaltsınlar ve içlerindeki sıvıyı azar azar alsınlar diye uzun kıvrımlarla halka halka dizilmişlerdir. Alvus (mide, karın boşluğu) adını, yiyecekle karışmış bütün sıvının bir yatağa (alveus) akar gibi ona akıp dönmesinden alır; yiyeceklerin özsuyu ile, kenarındaki vadileri sulayan bir ırmak gibi, söylenemez bir biçimde bütün bedeni doldurur.
69. Alvus, venter ve uterus birbirinden farklıdır. Venter dışarıdan görünen karındır, göğüsten kasığa kadar uzanır. Alvus yiyeceğin alındığı ve boşaltıldığı iç kısımdır. Uterus yalnız kadınlarda bulunur, gebe kaldıkları yerdir. Ama yazarlar bunları karıştırır ve uterus'u her iki cinsin karnı için kullanırlar.
70. Genitalia (cinsel organlar) adlarından anlaşıldığı gibi doğurmaktan (gignere) adlandırılmıştır. Kabalardaki toplu et oturma işi için yapılmıştır, bedenin ağırlığı bastırınca kemikler ezilmesin diye. Femina (uyluklar) femur'un kısımlarıdır, ata binerken onlarla atın sırtına tutunuruz. Bu yüzden savaşçıların atları "uyluklarıyla sürdüğü" söylenir.
71. Genua (dizler) genae'den (yanaklar) adlandırılmıştır, çünkü rahimde onlara yapışıktır ve gözlerle akrabadır. Ennius'un "dizler dar yanakları sıkıştırır" demesi bundandır. Tibiae (kaval kemikleri) sanki tubae'dir (borular). Plantae (tabanlar) düzlükten (planities) adını alır; çünkü
- Dentes dicti, quasi cibos dividentes. Siquidem escam incidunt et comminuunt, opportunius gutturi et stomacho tradunt. Horum priores, qui cibum praecidunt, adversi dentes dicuntur; molares intimi, qui cibos subigunt; canini, qui vigesimo aetatis anno existunt. 60. Gingivae a gignendis dentibus nominatae, quae magnam pulchritudinem ori conferunt, dum nuditatem dentium tegunt. Fauces sunt angustae fistulae, quasi foces, per quas vocalis spiritus ab intimo pectore exiliens sonum vocis emittit. 61. Mandibulae maxillarum partes sunt quibus mandimus. Dicta autem maxilla per diminutionem, sicut paxillus a palo. Collum ad instar columnae vocatum. Est enim rigidum et rotundum. Duae sunt in eo fistulae: una ciborum, altera aeris. Harum superior rumen vocatur, qua cibus et potio devoratur; unde bestiae quae cibum revocant ac remandunt ruminare dicuntur: altera inferior vocatur gurgulio ex ossibus compacta, et cohaerentibus et flexuosis; haec a naribus ad pulmonem patens ob transmeantem spiritum. Cujus operculum sublinguium dicitur, quasi parva lingua, quae foramen ejus recludit et aperit, ne per partes juncta fistula impetu veniens, violenter aer interna corrumpat. 62. Manus dictae eo quod munus sint omni corpori, et quod ab ipsis mandimus. Palma manus est dispansis digitis, sicut et arbor dispansis ramis. Item, sicut contractis digitis, pugnus. 63. Digitorum quoque numerus perfectus est, et ordo decentissimus. Ex his primus rector omnium et moderator pollex vocatur, eo quod plurimum inter caeteros polleat, id est praevaleat. Secundus index et salutaris vocatur, quia eo fere ostendimus et salutamus. Tertius medius vel impudicus, quartus medicus, quod eo tritum collyrium a medicis colligitur. Quintus auricularis, quod eo aurem scalpimus. 64. Porro pectus hominis ab aspectu vocatum. In mutis enim animantibus ad terram oppressum est, atque ab aspectu remotum; hominis autem aspectui patens et erectum. Plenum enim ratione non decebat esse latens et humile. 65. Papillae sunt mammarum capitula. Mammae autem tumores pectoris leviter exsurgentes: haec sunt feminis ad alendum fetum datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus esse videretur. Neque enim decebat in feminis alibi esse, quam ut animal intelligens ex corde alimoniam sumeret. 66. Porro umbilicus est nota impressa quae medium ventrem designat. Ad hoc factus, ut per eum fetus dum est in utero nutriatur. Splenis autem et jecoris viscera quasi ex conturbato sanguine videntur esse concreta. Juxta eos autem qui de physicis disputant, voluptatem venereae concupiscentiae consistere dicunt in jecore, affectum autem iracundiae in felle, pavoris in corde, in splene laetitiae. In pulmonibus vero aerem contineri, qui a corde per venas quas arterias vocant, diffunditur, ut paulatim inspirandi et respirandi tractu totum animet corpus. 67. In jecore ignis habet sedem, qui velut subvolare ostenditur in excelsum cerebri locum, tanquam in coelum corporis nostri. Unde et radii emicunt oculorum, et de cujus medio, velut centro quodam, quaedam non solum ad oculos, sed caeteros sensus tenues fistulae deducuntur. Siquidem in eo volunt esse officium voluptatis, et decoctionis ciborum complexu, et calefactu suo in sanguinem mutandorum. 68. Intestinorum autem ratio: idcirco longis anfractibus in circulorum ordinata sunt modum, ut susceptos cibos paulatim egerant, et ex ipsis ea quae intrinsecus sunt, humorem sensim suscipiant. Alvus dictus eo quod in eum, quasi in alveum, omnis humor cibo permistus defluat ac recurrat, et inenarrabili modo ciborum succo universum corpus, quasi e latere valles vicinas irrigando adimpleat. 69. Porro alvus venter, et uterus differunt. Venter enim est qui apparet extrinsecus, pertinetque a pectore ad inguen. Alvus est interior pars, qua cibus recipi et purgari solet. Uterum solae mulieres habent in quo concipiunt. Confundunt tamen haec auctores, et uterum pro utriusque sexus ventre ponunt. 70. Genitalia autem, sicut ipsum nomen docet, a gignendo dicta. Natium caro conglobata sedendi officio facta est, ne, premente corporis mole, ossibus cederet. Femina sunt femorum partes, quibus in equitando tergis equorum adhaeremus. Unde et proeliatores feminibus equos admisisse dicuntur. 71. Genua a genis dicta, eo quod in utero cohaereant, et cognata sint oculis. Unde Ennius, genua comprimit arta gena. Tibiae dictae sunt quasi tubae. Plantae vero a planitie nuncupatae, quia non rotundae, ut in
2.17_3dört ayaklılarda olduğu gibi yuvarlak değildir, yoksa insan ayakta duramazdı; düz ve uzunca yapılmıştır ki bedene denge versin. Topuklar (calces) ise ayakların nasırından (callum) böyle adlandırılmıştır.
72. Ayak parmakları hem güzellik hem fayda sağlar. Çünkü parmaklarımızı yere bastırıp zemine dayanarak hamle ve sıçrama yapmasak koşamazdık. Bedenin öteki kemikleri, eti taşıyan sütunlar gibi yerleştirilmiş ve sinir bağlarıyla bağlanmıştır ki en uygun hareketle bükülebilsinler. Lactantius ve ötekiler bedenin yapısı hakkında bunları yazmıştır.
quadrupedibus, ne stare non possit homo, sed planae et longiores formatae sunt, ut stabile corpus efficerent. Calces autem a callo pedum sic nominatae sunt. 72. Pedum digiti et decorem et usum ferunt. Nam currere non possemus, nisi digitis in humum pressis soloque nitentibus impetum saltumque captamus. Reliqua ossa corporis, velut columnae quaedam, quibus caro sustentatur, inserta sunt, et nervorum vinculis colligata, ut aptissimo motu flectantur. Haec Lactantius caeterique de ratione corporis scripserunt.
2.18XVIII. Vir ve Homo
73. Bazıları vir ile homo arasında şu farkı görmüştür: Vir iki bilgiyle donanmış olup belagati bilgelikle birleştirir; homo ise hayvanları yalnız tabiatın verdiği konuşmayla geçer. Vir adının Yunanca apo tēs aretēs'ten, yani faziletten (virtus) geldiğini söylemişlerdir. Virtus ise eskilerde bütün şeylerin ilmi demekti. Biz ise aynı kişiye hem vir hem homo deriz. Mesih hakkında da okuduğumuz budur; Kutsal Kitap'ta ona hem vir hem homo denir.
XVIII. 73. Inter virum et hominem quidam distinxerunt hoc interesse, quod vir utraque scientia praeditus eloquentiam cum sapientia retinet: Homo loquacitate tantum naturae bestiis praepollet. Virum autem dixerunt ἀπὸ τη̃ς ἀρετη̃ς, id est a virtute. Virtus autem apud veteres scientia rerum omnium nuncupatur. Nos autem unum eumdemque et virum, et hominem nuncupamus. Juxta quod et de Christo legitur, qui tam vir in sanctis Scripturis quam et etiam homo vocatur.
2.19XIX. Çocukluk ve Öteki Çağlar
74. Bilgeler bebeklik, çocukluk ve öteki çağları şöyle tanımlamıştır: İnsanın birinci çağı bebeklik, ikincisi çocukluk, üçüncüsü delikanlılık, dördüncüsü gençlik, beşincisi yaşlılık, altıncısı ihtiyarlıktır. İlk iki çağ, hayatları basit olduğu için yedişer yıllık birer haftayla biter: bebeklik yedinci, çocukluk on dördüncü yılda sona erer. Sonra gelen delikanlılık, akıl ve eylem sebebiyle iki haftadan oluşur; bu ikisi çocuklarda henüz yoktu. Bu çağ on beşinci yıldan yirmi sekizinci yıla kadar uzanır.
75. Ardından gelen gençlik, üç şey sebebiyle, akıl, eylem ve beden gücü sebebiyle üç hafta sürer. Bu çağ yirmi sekizinci yılda başlar, kırk dokuzuncu yılda tamamlanır; kadınlarda doğurma da o zaman biter.
76. Yaşlılık ise o üç şeye ruhun ve bedenin ağırbaşlılığı eklendiği için dört haftada tamamlanır. Bu çağ ellinci yılda başlar, yetmiş yedinci yılda biter. Son çağ olan ihtiyarlık belli bir yıl sayısıyla sınırlanmaz, yalnız tabiatın sonuyla kapanır.
XIX. 74. Inter infantiam et pueritiam et reliquas aetates, sapientes ita definierunt. Prima hominis aetas infantia, secunda pueritia, tertia adolescentia, quarta juventus, quinta senectus, sexta senium. Duae primae aetates singulis annorum terminantur hebdomadibus, propter simplicem vitam. Nam infantia septimo anno finitur, quartodecimo pueritia, dehinc sequens adolescentia duabus constat hebdomadibus propter intellectum et actionem. Quae duae nondum erant in I pueris, et porrigitur haec aetas a quinto decimo anno usque ad XXVIII. 75. Post haec succedens juventus tribus hebdomadibus permanet, propter tria illa, intellectum et actionem, corporisque virtutem. Ista aetas a XXVIII anno exoritur, et quadragesimo nono consummatur, quando et in feminis partus deficit. 76. Porro senectus quatuor hebdomadibus completur propter accedentem illis tribus.animi et corporis gravitatem. Incipit enim haec aetas a quinquagesimo anno, et septuagesimo septimo terminatur. Ultima vero senium nullo certo annorum tempore definitur, sed solo naturae fine concluditur.
2.20XX. Senectus ve Senium
77. Senectus (yaşlılık) ile senium (ihtiyarlık) arasındaki fark şudur: Senectus gençlikten ihtiyarlığa doğru eğilen, ama henüz yıpranmamış çağdır; senium ise yorgun ve son çağdır, hayatın son nefesini verir.
XX. 77. Inter senectutem et senium hoc differt, quod senectus vergens aetas a juventute in senium, nondum tamen decrepita; senium vero est fessa atque extrema aetas, et vitam ultimam anhelans.
2.21XXI. Infans ve Puer
78. Bilgelerden bazıları infans ile puer arasında ayrım yapmıştır. Infans, derler, henüz konuşamayana (fari) denir. Puer ise saflıktan (puritas) adını alır, sanki purus'tur; ya da henüz yanaklarında tüy ve çiçek bitmemiştir.
79. Puella (kız) küçüklükten (parvitas) adını alır, sanki pulla'dır. Bu yüzden pupillus ve pupilla diye konumu sebebiyle değil, çocukluk yaşı sebebiyle deriz. Eskiden infans gibi puer de hem erkeğe hem kıza denirdi. Halk dilinin puerpera (lohusa) demesi bundandır. Tam anlamıyla puerpera ilk kez doğuranlara denir, çünkü pek genç yaşta (puellae) doğururlar.
80. Çocukluktan çıkan erkeklere puber denir, çünkü artık doğurtma gücünü kazanırlar; kadınlara ise virgo ya da virago denir. Virago ya erkekten (vir) alındığı için ya da erkek gücünde olduğu için böyle anılır. Ergenlikten çıkanların hepsine birden adolescens denir. Bu ad büyümekten (adolescere) gelir. Bu yüzden tarımdan söz eden biri olgunlaşan meyveye adolescens demiştir.
81. Delikanlılıktan sonra iuvenes (gençler) olurlar. Iuvenes denir, çünkü yardım edebilmeye (iuvare) başlarlar; sığırlarda buzağılıktan çıkana iuvencus denmesi gibi.
82. Orta çağda olanlara tam anlamıyla vir ve mulier denir. Lactantius'un dediği gibi, vir denmesi onda kadınlardan daha büyük bir kuvvet (vis) bulunmasındandır; virtus adı da buradan gelir. Mulier ise yumuşaklıktan (mollities) gelir, bir harf değiştirilip bir harf çıkarılarak, sanki mollier.
83. Erkeklere daha çok güç verilmesinin sebebi kadınların evlilik sabrına daha kolay zorlanabilmesidir. Kadına mulier denmesi bekâretin bozulmasından değil, yalnız yaşının olgunluğundandır; erkeğe de vir denmesi, kadınla birleşmekten uzak dursa bile, yalnız erkekliğindendir.
84. Son çağda olanlara senes ve anus denir. Bazıları senes adının, kendilerini bilmemelerinden (se nescire), aşırı yaşlılıktan bunamalarından geldiğini düşünür. Bu yüzden Platon der ki: "His çocuklarda büyür, gençlerde güçlüdür, yaşlılarda azalır." Anus ise çok yıldan (annus) gelir, sanki annosa'dır.
XXI 78. Inter infantem et puerum quidam ex sapientibus distinxerunt. Infans, inquiunt, dicitur, qui nondum fari potest. Puer autem a puritate vocatus quasi purus, sive quia nondum lanuginem floremque genarum inducunt. 79. Puella autem a parvitate vocata, quasi pulla. Unde pupillos et pupillas non pro conditione, sed pro aetate puerili vocamus. Puer olim et masculus et femina appellabatur, sicut infans. Hinc consuetudo communis puerperam vocat. Proprie autem puerperas dici quae primum enixae sunt pueros, eo quod puellae admodum pariant. 80. Egressi pueritiam masculi, puberes appellantur, quia jam gignendi potestatem sumunt; feminae vero virgines vel viragines dicuntur. Dicta autem virago, vel quod a viro sumpta sit, vel quod sit masculini vigoris. Simul pubertatem egressi, adolescentes appellantur. Adolescentes autem dicti ab adolescendo atque crescendo. Unde et quidam, de agricultura loquens, maturescentem fructum adolescentem vocavit. 81. Post adolescentiam quoque juvenes fiunt. Juvenes autem dicti, quod juvare posse incipiunt, ut bobus juvencus dicitur, cum a vitulo discedit. 82. Jam vero mediae aetatis proprie dicuntur vir et mulier. Vir itaque nuncupatus, ut ait Lactantius, quia major in eo vis sit quam in feminis, et hinc virtus nomen accipit. Item mulier a mollitie dicta, immutata et detracta littera, quasi mollier. 83. Sed ideo viris plus roboris datum est, ut facilius ad patientiam conjugalem feminae cogerentur. Mulier autem non pro corruptela integritatis, sed pro sola maturitate aetatis mulier nominatur; sicut et vir pro sola virilitate, etiamsi ab opere femineae admixtionis habeatur immunis. 84. Extremae jam aetatis, senes et anus vocantur. Senes autem quidam dictos putant, eo quod se nesciunt, et per nimiam aetatem delirent atque desipiant. Unde et Plato: In pueris crescit sensus, in juvenibus viget, in senibus minuitur. Anus autem ex multis annis dicta est, quasi annosa.
2.22XXII. Rationabile ve Rationale
85. Bilgelerden biri rationabile ile rationale arasında şu farkı söylemiştir: Rationale, insan gibi aklın kavrayışını kullanandır; rationabile ise akılla söylenen ya da yapılandır.
XXII. 85. Inter rationabile et rationale hoc interesse sapiens quidam dixit: Rationale est quod rationis utitur intellectu, ut homo; rationabile vero quod ratione dictum vel factum est.
2.23XXIII. Zihin ve Akıl
86. Zihin ile akıl arasındaki fark şudur: Zihin ruhun en üstün kısmıdır, anlayış ondan çıkar. Akıl ise zihnin görüşünü keskinleştiren, doğruyu yanlıştan ayıran bir ruh hareketidir.
XXIII. 86. Inter mentem et rationem hoc differt. Mens est pars animae praestantior, a qua procedit intelligentia. Ratio vero est motus quidam animi visum mentis acuens, veraque a falsis distinguens.
2.24XXIV. Hafıza, Zihin ve Düşünce
87. Hafıza, zihin ve düşünce arasındaki ayrım şudur: Hafıza geçmişi tutar, zihin geleceği önceden görür, düşünce şimdiyi kavrar.
XXIV. 87. Inter memoriam, mentem, et cogitationem, talis distinctio est, quod memoria praeterita retinet, mens futura praevidet, cogitatio praesentia complectitur.
2.25XXV. His ve Hafıza
88. His ile hafıza arasındaki fark şudur: His bir şeyi bulmaktır, hafıza bulunan şeyi hatırlamak. Biri arayıp bulur, öteki bulunanı saklar.
XXV. 88. Inter sensum et memoriam hoc interest. Sensus, rei cujusque adinventio; memoria, rei inventae recordatio: ille excogitat et reperit, haec reperta custodit.
2.26XXVI. Akledilirler ve Hissedilirler
89. Eskiler akledilirlerle hissedilirleri şöyle ayırmıştır: Akledilirler zihinle ve ruhla algılanan şeyler, hissedilirler ise cismanî görme ve dokunmayla hissedilen şeylerdir.
90. Bedenin beş hissi vardır: görme, işitme, koku, tat, dokunma. Görmenin konusu şekil, renk ve ölçüdeki büyüklüktür; işitmenin konusu ses ve seslenme; kokunun konusu güzel ya da başka türlü kokular; tadın konusu acı ya da tatlı lezzet; dokunmanın konusu sıcak ya da soğuk, sert ya da yumuşak ya da düz şeylerdir.
91. Bu beş his unsurların kısımlarından doğar, ama dört unsurun hepsinden değil, yalnız havadan ve topraktan. Görme, koku ve işitme havadan; dokunma ve tat topraktan doğar.
XXVI. 89. Inter intelligibilia et sensibilia taliter veteres discreverunt: intelligibilia esse quae mente animoque percipiuntur; sensibilia autem, quae visu tactuque corporeo sentiuntur. 90. Sunt autem sensus corporei quinque: visus, auditus, odoratus, gustus, tactus. Visui subjacet habitus, et color, seu magnitudo mensurae. Auditui voces et sonus, odoratui odorum fragrantia, vel quae aliter se habent, gustui sapor amarus seu dulcis, tactui calida vel frigida, aspera vel mollia, seu lenia. 91. Hi autem quinque sensus ex partibus elementorum sunt, sed non ex omnibus elementis quatuor, sed ex aere terraque gignuntur. Ex aere quidem visus, odoratus, auditus; ex terra tactus saporque nascitur.
2.27XXVII. Ruh ve Beden
92. Ruh ile beden şöyle ayrılır: Ruh cisimsiz, akleden, akıllı, görünmez, hareket eden ve ölümsüz bir cevherdir. Kökeni bilinmez; ama tabiatında karışık, yoğun ya da toprak türünden, sulu, havaî ya da ateşten hiçbir şey yoktur. Beden ise görünür, hareket eden, ölümlü bir cevherdir; tohumunu kusurdan, maddesini toprak tortusundan alır. Ruh ruhanî bir yaratık olduğu için başlangıcı olduğunu bilir, sonu olduğunu bilmez. Çünkü melekler neyse ruhlar da odur: başlangıçları vardır, sonları yoktur. Beden ise ateş, hava, su ve toprak olmak üzere dört unsurdan oluştuğu için, ruh çıkınca çözülür ve geldiği yere döner. Bu yüzden kısmen ölümlü, kısmen ölümsüzüz. Çünkü ruhun tabiatını meleklerle, teni ise hayvanlarla ortak taşırız.
XXVII. 92. Inter animam et corpus ita secernitur: anima est substantia incorporea, intellectualis, rationalis, invisibilis, atque mobilis, et immortalis, habens ignotam originem, nihil tamen in natura sua mixtum concretum, vel terrenum, nihil humidum, nihil flabile, vel igneum; at contra corpus est substantia visibilis, atque mobilis, mortalis, habens semen ex vitio, et ex terrena faece materiam. Sed anima, quia spiritualis creatura est, initium novit, finem habere non novit. Sicut enim angeli, ita et anima: sunt. Habent enim initium, finem nullum. Corpus autem, quia ex quatuor elementis constat, ignis, aeris, aquae, et terrae, dum fuerit excedente anima resolutum, redit rursus unde fuerat ortum. Inde et partim mortales, partim immortales sumus. Animae enim naturam communem habemus cum angelis, carnem vero cum pecoribus.
2.28XXVIII. Ten ve Beden
93. Bilgelerden biri ten ile beden arasında şöyle ayrım yapmıştır: Ten, tam anlamıyla kan, sinir ve kemiklerden oluşandır. Beden ise, ten dense de, kimi zaman havadan da olur; böylesi dokunmaya ve görmeye gelmez, ama çoğu zaman görünür ve dokunulurdur. Duvar bedendir ama ten değildir; taş bedendir ama ten değildir. Havari de gök cisimlerinden ve yer cisimlerinden söz eder. Gök cisimleri güneş, ay ve yıldızlardır; yer cisimleri ateş, hava, su, toprak ve bu unsurlardan sayılan öteki cansız şeylerdir.
XXVIII. 93. Inter carnem et corpus quidam sapiens distinxit dicens: Caro est quae proprie sanguine, nervis, ossibusque distinguitur; corpus vero, quanquam et caro dicatur, interdum tamen et aereum nominatur, quod tactui visuique non subjaceat, et plerumque est visibile atque tangibile. Paries corpus est, sed non caro; lapis corpus est, sed non caro. Sic et Apostolus corpora coelestia appellat, et corpora terrestria. Caeleste corpus solis, lunae et stellarum, terrestre ignis, aeris, aquae, terrae, et reliquorum, quae absque anima iis censentur elementis.
2.29XXIX. Animus ve Anima
94. Lactantius, bazı filozofların animus ile anima arasında şöyle bir ayrım yaptığını düşünür: "Bazıları derler ki, yaşadığımız anima başkadır, hissedip bildiğimiz animus başkadır; çünkü delilerde olduğu gibi kimi zaman bedende anima sağlam kalır, animus yok olur.
95. Ayrıca anima'nın ölümle, animus'un uykuyla uyuduğunu eklerler. Bunların ayrı olduğunu, eylem işlevlerinin ayrı olmasından çıkarırlar. Ama ikisini ayırt etmeden alanlar daha doğru delil getirir: Hissiz yaşayamayız, hayatsız hissedemeyiz.
96. Bu yüzden birbirinden hiç ayrılmayan şey bölünemez. Yaşama gücüne sahip olan ile hissetme ve akıldan yararlanma gücüne sahip olan bir ve aynı şeydir; ikisi bir olduğu halde, sonuçlarının farklılığına göre ayrı adlar almıştır. Spiritus ruhun cisimlerin suretlerini alan kısmı olduğu gibi, animus da aynı ruhun hisseden ve bilen kısmıdır; mens de aynı ruhun bütün akıl ve anlayışın kavrandığı parçasıdır.
97. Aynı biçimde voluntas, anlaşılan şeylere onay verdiğimiz, memoria düşünülmüş şeyleri hatırladığımız kısımdır. Bunların adları çok olsa da cevherde adlardaki gibi bölünmezler, çünkü ruh tektir. Ruh seyrederken spiritus, hissederken sensus, bilirken animus, anlarken mens, ayırt ederken ratio, onay verirken voluntas, hatırlarken memoria, uzuvlara can verirken anima'dır. Kâh bilir, kâh aklını yitirir; kâh kaygılar biraz uzaklaşınca bedenin uykusuyla okşanıp dinlenir, sonra yeniden uyarılınca şeylerin suretlerini seyretmeye hemen koşar."
XXIX. 94. Inter animum et animam Lactantius distinguere philosophos quosdam ita existimat: Quidam, inquit, aiunt aliud esse animam qua vivimus; aliud animum quo sentimus et sapimus, quia, valente in corpore anima, nonnunquam animus perit, sicut accidere dementibus solet. 95. Addunt quoque animam morte sopiri, animum somno. Ob hoc inde putant esse divisum, eo quod actionis officio separentur. Qui vero utrumque indifferenter accipiunt, veracius argumentantur: Quod nec vivere sine sensu possumus, nec sentire sine vita. 96. Idcirco nequaquam posse esse divisum quod a se minime separatur. Sed idem unum, et vivendi habere vigorem, et sentiendi. perfrui ratione; et dum sunt utraque unum, varia sumpsere vocabula, pro diversitate effectionum. Sicut enim spiritus pars animae est per quam imagines rerum corporalium imprimuntur, sic animus pars ejusdem animae est, quo sentitur et sapitur; sicut et mens ejusdem portio est, per quam omnis ratio intelligentiaque percipitur. 97. Sicut voluntas, qua intellecta consentiuntur; sicut memoria, qua meditata rememorantur. Et haec quidem dum multiplici constant appellatione, non tamen ita dividuntur in substantia sicut in nomine, quia eadem una est anima. Quae dum contemplatur, spiritus est; dum sentit, sensus est; dum sapit, animus est, dum intelligit, mens est; dum discernit, ratio est; dum consentit, voluntas est; dum recordatur, memoria est; et dum membra vegetat, anima est et modo sapit, modo desipit, modo remotis paulisper curis, corporis sopore delinita quiescit, rursusque commota ad contemplandas rerum imagines protinus excitata recurrit.
2.30XXX. Ruh (anima) ve Tin (spiritus)
98. Öğretmenler anima ile spiritus arasında şu farkı söylemiştir: Anima insanın hayatının kendisidir, bedene his ve hareket verir. Spiritus ise ruhun akıllı bir gücü ve kudretidir; insan tabiat kanunu gereği bu güçle öteki hayvanlardan üstün görünür. Dolayısıyla anima insanı canlı kılan hayat soluğudur; spiritus ise tensel arzuları ayakları altına alan ve ölümlü insanı hayatın değişmezliğine çağıran güçtür.
99. Spiritus'un anima olduğuna Müjdeci kesin olarak tanıklık eder, çünkü Mesih'in tende aldığı ruha spiritus demiştir. Rab, "Canımı vermeye gücüm vardır" demişti; onu şüphesiz çarmıhta başını eğip spiritus'unu teslim ettiğinde vermiştir. Her anima spiritus olabilir, ama her spiritus anima değildir. Çünkü Tanrı'nın kendisi spiritus'tur ama anima değildir; melekler ve rüzgârlar da spiritus'tur ama anima değildir.
100. Ruhun kendisinin ne olduğunu, nasıl olduğunu, nerede bulunduğunu, hangi surete ve hangi güce sahip olduğunu bu dünyanın bilgeleri hiçbir şekilde kesin olarak belirleyememiştir. Kimileri ruhun ateş, kimileri kan olduğunu, kimileri cisimsiz ve hiçbir şekli olmadığını söylemiştir. Bazıları da saygısız bir küstahlıkla onun ilahî tabiatın bir parçası olduğuna inanmıştır.
101. Biz ise ruhun ateş ya da kan olmadığını, cisimsiz, etkilenebilir ve değişebilir olduğunu, ağırlıktan, şekilden ve renkten yoksun bulunduğunu söyleriz. Ruhun Tanrı'nın bir parçası değil yaratığı olduğunu, Tanrı'nın cevherinden de unsurların alttaki herhangi bir maddesinden de değil, hiçten yaratıldığını söyleriz.
102. Çünkü birinin dediği gibi, Tanrı onu kendinden yapmış olsaydı asla kusurlu, değişken ya da sefil olmazdı. Yine görünür unsurlardan yapılmış olsaydı, ya topraktan katılık, ya sudan ıslaklık, ya havadan soluk, ya ateşten sıcaklık taşırdı. Ama bunların hepsinden yoksun olduğu için, onlardan gelmediği açıktır, çünkü onlarla hiçbir ortak yanı yoktur.
103. Bu yüzden bazılarının onu cismanî sanması yanlıştır; çünkü ruh, Tanrı gibi değişmez olmasa da Tanrı gibi cisimsiz olsun diye Tanrı'nın suretinde yaratılmıştır. Ruhu cismanî sayarsak Tanrı'nın da beden biçimi olduğuna inanmış oluruz, çünkü onu kendi suretinde kurmuştur.
104. Eskilerden bazıları bu ruhun üç kısmı olduğunu söylemiştir: akıllı kısım, öfkeli kısım ve arzulu kısım. Akıllı kısımla görünmeyeni görür, öfkeli kısımla öfkesinin hamlelerini düzeltir ve yola getirir, arzulu kısımla tenin arzusunu ruhanî güçle zapt eder. Bazıları ruhun yurdunun göğüste olduğunu ileri sürmüş, bazıları onun gökteki yönetici gibi başın kalesinde oturduğunu, her şeyi tepeden gözettiğini söylemiştir. Kimileri ona belli bir yer tayin etmemiş, bütün uzuvlara yayılarak dolaştığını söylemiştir.
105. Ruhun kökeni hakkında çeşitli kanaatler vardır. Kesin bir şey öne sürme cesaretine kalkışmadan, Babaların tartışmasında bu konuda ne düşünüldüğünü aktaralım. Onlardan en kutsalı Fulgentius bu konuda belirsiz bir görüş bildirir; sözlerini kısaca aktarmak gerekir: "Doğanların teni gibi bütün ruhların da Âdem'den geldiğine mi inanmalı, yoksa ruhlar yeni mi yapılır, ana babadan türemez mi? Bu meseleyi çözmek güçtür, çünkü karşı itirazlar her iki görüşü de yıkar.
106. Her bedene yeni ruh verildiğini savunanlara şöyle itiraz edilir: Ten gibi türemeyen küçük çocuğun ruhu, neden tenle birlikte aslî günaha ortak sayılır? Tanrı, tenle ortak bir günahı olmayan ruhu tenle birlikte ebedî ateşe gönderecek kadar haksız mıdır? Bu itiraz karşısında onlar tamamen çaresiz kalır. Öte yandan ruhların bedenlerle birlikte türediğini söyleyenler, küçük çocuklarda Tanrı'nın adil yargısını savunabilirler: Türeyişleri ortak olduğu gibi aslî günahları da ortaktır. Ama ana rahmine düşmeden yok olan tohumlar düşünülünce onlar da büsbütün susar.
107. Çünkü insan ruhunun yaratılış armağanında bedeni alması gerektiği kesindir; burada kısa bir süre bile yaşadığı bedeni dirilişte geri alması zorunludur. O halde, ister döllenmeyen ister gece rüyasında dökülen tohumların can taşıdığını kim söyleyebilir? Bunun ne kadar saçma ve akıldan bütünüyle uzak olduğunu her bilge görür. Ruhun kökeni konusunda taraflar bu önermelerle birbirini yener; her biri ötekinin önermesini yıkar, ama kendi önerdiğini kuramaz.
XXX. 98. Inter animam et spiritum hoc differre doctores dixerunt, quod anima ipsa vita est hominis, praestans sensum motumque corporis: spiritus autem ipsius animae est quaedam vis et potentia rationalis, per quam lege naturae praestare videtur caeteris pecoribus. Proinde anima flatus vitae est, animalem hominem faciens; spiritus autem, vis quae carnales concupiscentias calcat, atque mortalem ad immutabilitatem vitae hominem provocat. 99. Certissime autem spiritum animam esse evangelista testatur, quia animam quam Christus in carne suscepit spiritum nominavit. Nam cum dixisset Dominus, Potestatem habeo ponendi animam meam, hanc sine dubio tunc posuit, quando in cruce, inclinato capite, spiritum tradidit. Omnis autem anima spiritus esse potest, non tamen omnis spiritus anima. Nam ipse Deus spiritus est, et tamen anima non est; angeli quoque et venti spiritus sunt, et tamen animae non sunt. 100. Ipsa autem anima quid sit, qualis sit, ubi sit, quam formam habeat, vel quam vim, nullo modo certissime sapientes hujus mundi definierunt. Alii namque ignem animam, alii sanguinem esse dixerunt, alii incorpoream, neque habere ullam figuram. Nonnulli quoque eamdem divinae naturae esse partem impia temeritate crediderunt. 101. Nos autem eamdem non ignem, vel sanguinem, sed incorpoream dicimus, passibilem, atque mutabilem, carentem pondere, figura, sive colore. Nec dicimus animam partem, sed creaturam esse Dei, nec de substantia Dei, vel de qualibet subjacenti elementorum materia, sed ex nihilo fuisse creatam. 102. Nam, ut ait quidam, si eam Deus ex semetipso fecisset, nequaquam vitiosa, vel mutabilis, vel misera esset. Item, si ex elementis esset visibilibus facta, haberet utique vel ex terra soliditatem, aut ex aqua humorem, aut flatum ex aere, aut calorem ex igne; sed quia his omnibus caret, apparet eam inde non esse, quia cum illis nihil probatur habere commune. 103. Unde et prave a quibusdam creditur esse corporea, quae propter id ad imaginem Dei facta est ut si non immutabilis ut Deus esset, tamen incorporea ut Deus existeret. Si enim corpoream credimus animam, ergo et Deum credimus habere corporis formam, quia eadem ad suam condidit imaginem. 104. Hujus autem animae partes nonnulli veteres tres esse dixerunt: rationale, irascibile, et concupiscibile. Rationale, per quod invisibilia conspicit; irascibile, per quod impetus irae suae emendat et corrigit; concupiscibile, per quod concupiscentiam carnis spirituali virtute compescit. Cujus domicilium quidam in pectore esse voluerunt, quidam vero in capitis arce eam habitare dixerunt, tanquam in coelo rectorem, ut a summo omnia contempletur. Alii nullum ei certum locum definierunt, sed eam per omnes artus infusam discurrere dicunt. 105. De origine ejus variae habentur opiniones: verum tamen, sine affirmandi praesumptione, quid inde Patrum disputatio senserit, referamus. Inter quos sanctissimus Fulgentius incertam de hac quaestione sic profert sententiam, cujus breviter verba ponenda sunt: " Utrum, inquit, sicut caro nascentium, sic omnes animae ex Adam venire credantur, an novae fiant, et ex parentibus minime propagentur? Quae quaestio in definiendo difficilis est, quia contrariis objectionibus destruitur. 106. Nam illi qui novas animas contendunt singulis corporibus dari, cum illis opponi coeperit cur anima parvuli, quae non propagatur, ut caro, cum carne originalis peccati teneatur consortio? Nunquid injustus est Deus, ut cum carne mittat animam in ignem aeternum, quae cum carne non habet commune peccatum? Hoc cum illis opponitur, omnino deficiunt. At contra illi qui asserunt animas cum ipsis corporibus propagari, possunt quidem in parvulis justum Dei judicium firmare, ut commune habeant peccatum originale, sicut communem vindicant utriusque esse propagationem. Sed in consideratione seminum quae non concepta pereunt, et ipsi penitus obmutescunt. 107. Animam quippe humanam certum est in ipso conditionis suae munere percepisse. Quae necesse est ut corpus in quo hic quantulumcunque tempus vixerit, in resurrectione recipiat. Quis ergo dicat animata semina profluxisse, sive illa quae non concipiuntur, sive illa quae nocturna illusione funduntur? Quod omnis sapiens videt quam sit absurdum et a ratione omnibus modis alienum. His ergo propositionibus de origine animae partes se invicem vincunt, quia unaquaeque earum alteram propositionem destruit, et ipsa non valet astruere quod proponit.
2.30_2108. Bu yüzden bu mesele daha temkinle araştırılmalıdır; özellikle de kutsal kişiler bu konuda kesin bir şey belirlememiş, Kutsal Yazılar'ın otoritesi de açık bir şey söylememiştir. Yine de şu tutulmalıdır: Küçük çocukların ruhları aslî günahın bağıyla bağlıdır; vaftiz sırrını almazlarsa göksel krallığın ortağı olamazlar. Tenle ortak günahları olacak ve onunla aynı hükümle ebedî ateşe mahkûm edileceklerdir."
- Ob hoc de hac quaestione cautius quaerendum est: maxime quod a sanctis viris nihil certius definitum est, nec sanctarum Scripturarum auctoritate quidquam manifestius pronuntiatur. Illud tamen tenendum est parvulorum animas nexu peccati originalis esse astrictas, quae nisi percipiant baptismatis sacramentum, regni coelestis participes esse non possunt; sed cum carne commune habebunt peccatum, et pari judicio damnabuntur in ignem aeternum.
2.31XXXI. Tenin Arzusu ve Tinin Arzusu
109. Tenin arzusu ile tinin arzusu arasındaki fark şudur: Tenin arzusu ruhun kirli bir zevke yönelen çirkin hareketidir; tinin arzusu ise zihnin kutsal fazilet isteğine yanan yönelimidir. Biri kendine rıza gösterenleri krallığa, öteki sonsuz azaba gönderir. Öteki ilk insanın mahkûmiyetinden inen günah kanunudur; bu ise Kurtarıcımızın armağanından gelen zihin kanunudur. Bunlar kusurlara ve faziletlere duyulan eğilimle her gün ölümcül bir çarpışma içinde birbirine karşı koyar.
110. Tenin arzusu önce düşüncede kusurların cazibesini doğurur, tinin arzusu ise ona karşı durmadan kutsal düşünceler koyar. Biri boş masal ve sözlerle eğlenir, öteki Kutsal Yazılar'ın üzerinde düşünmekle ve buyruklarıyla; biri yeryüzü şeylerinin seyirlikleriyle sevinir, öteki göksel sevinçleri seyretmekle. Biri dünyevî sevinçleri arar, öteki inler ve iç çeker; biri uyuşuk uyku ve tembellikle bedeni gevşetir, öteki uykusuz gecelerde ve yerinde dualarda çabalar.
111. Biri oburlukla karnın cazibesi ve boğazın isteğiyle kızışır, öteki orucun ve perhizin eziyetleriyle kendini eritir. Biri şehvete boyun eğerek, düşüncede kurduğu çirkin eylem isteklerini hazzın doruğunda gerçekleştirmeye çabalar; öteki iffetin ve hayânın güzelliğini sever. Biri açgözlülük ateşiyle yanarak kazanç arzular ve dünyevî şeylerin kaybından kaçar; öteki dünyayı hor görerek yalnız Mesih'i kendine ayırır. Biri kıskançlıkla kimsenin kendisinden üstün ya da kendisine eşit olmasına razı olmaz, herkesin ilerlemesinden içteki yaranın zehriyle erir; öteki herkesin faziletlerine sevinir, sevgiyle kendinden küçükleri öne geçirir.
112. Biri öfkeyle kızışarak hiçbir şeye sakince katlanmaz, zihni altüst ederek sesini gürültüye kadar yükseltir; öteki hiçbir kışkırtmayla sarsılmaz, huzur ve yumuşaklıkla her şeye sabırla dayanır. Biri ters bir şey başına gelince kedere bulanır; öteki hiçbir üzüntüyle kırılmaz, yakınlarının kötülüklerine katlanırken bile içteki sevincinden ayrılmaz. Biri makam hırsıyla insanların övgüsüne bulanır, boş şanın cazibesiyle okşanır; öteki alçakgönüllülüğü sever ve yalnız zihni gören Tanrısını hoşnut etmekten zevk alır. Biri kibir gururuyla şişerek zavallı yüreği yükseltir; öteki yüksekliğinden düşmemek için kendini en aşağıya kadar indirir.
113. Daha ne diyelim? Tenin arzusu kendine rıza gösterenleri bütün kusurların kalabalığına yuvarlar; tinin arzusu ise düşen zihni, tükenmesin diye, gelecek yüceliğin ümidiyle güçlendirir. Dolayısıyla tenin arzusu üstün gelse bile hiç ümitsizliğe kapılmamak gerekir, çünkü mücadele yenilendiğinde onu daha şanlı biçimde de yenebiliriz. Tinin arzusu üstün gelse de zaferinden emin olamaz, çünkü kurnaz düşman kimi zaman yenilse bile sonunda galipleri yener; ilk çarpışmada vuramadıklarını sonunda aldatmaya çabalar.
114. Tenin arzusunun bu hayatın sonuna kadar savaşmaktan vazgeçmemesi de bundandır. Ama tinin arzusu sonuna kadar üstün gelirse, zaferin güvenli barışında kendi galipleriyle sonsuza dek hüküm sürer. Arzunun dikeni yok olduğunda artık ne tin tene ne ten tine karşı koyacaktır; ikisi ebedî barış uyumuyla birleşerek hiçbir kavga olmaksızın Kurtarıcılarına sonsuza dek bağlanacaktır.
XXXI. 109. Inter concupiscentiam carnis et spiritus hoc interest: concupiscentia carnis est motus animae turpis in effectum sordidae delectationis; concupiscentia vero spiritus, ardens intentio. mentis in desideria sanctae virtutis. Ista sibi consentientes mittit ad regnum, illa ad supplicium sempiternum. Illa lex peccati est, de primi hominis damnatione descendens, ista lex mentis est de munere Redemptoris nostri procedens. Hae autem sibi invicem pro affectu virtutum ac vitiorum, quotidiana colluctatione lethaliter adversantur. 110. Concupiscentia namque carnis primum illecebras vitiorum in cogitationibus gignit, concupiscentia vero spiritus e contrario cogitationes sanctas indesinenter opponit. Illa fabulis vanis oblectatur et verbis, ista Scripturarum meditationibus atque praeceptis; illa gaudet spectaculis rerum terrestrium; ista contemplatione coelestium gaudiorum. Illa terrena gaudia quaerit, ista gemitus et suspiria trahit: illa torpore somni atque pigritia corpus relaxat, ista vigiliis et competentibus orationibus elaborat. 111. Illa per ingluviem illecebris ventris et desideriis gutturis aestuat, ista semetipsam jejuniis et abstinentiae cruciatibus macerat. Illa luxuriae subdita turpium perpetrationum affectus, quos intentione cogitationis agit, perfectione voluptatis explere contendit; ista castitatis et pudicitiae pulchritudinem diligit. Illa avaritiae flamma succensa appetit lucrum et fugit damna temporalium rerum; ista contemnens mundum solum sibi vindicat Christum. Illa invidia nullum sibi superiorem vel aequalem esse permittit, sed interno livore vulneris de cunctorum profectu tabescit; ista de cunctorum virtutibus gaudet, et minores sibi per charitatem praeponit. 112. Illa, ira exaestuans, nihil aequanimiter portat, sed perturbatam mentem usque ad vocis tumultum exaltat; ista nulla exasperatione movetur, sed per tranquillitatem et mansuetudinem patienter omnia sustinet. Illa tristitia inficitur, dum quaelibet adversa persenserit; ista nullo moerore frangitur, sed etiam mala de proximis portans, ab interiore gaudio non movetur. Illa ambitione honorum, inficitur humanis laudibus, vel illecebris vanae gloriae delinitur; ista humilitatem amat, et soli Deo suo, qui inspector est mentis, placere delectat. Illa inflata superbiae fastu cor miserum elevat; ista, ne a celsitudine sua corruat, usque ad infima seipsam humiliat. 113. Sed quid plura? Concupiscentia carnis in omnium vitiorum multitudinem consentientes sibi praecipitat, concupiscentia vero spiritus mentem lapsam ne deficiat, spe futurae gloriae corroborat. Proinde illa, quamvis superet, nullatenus desperandum est, quia, reparato certamine, possumus de ea etiam gloriosius triumphare. Ista quamvis vincat, de victoria non est secura, quia callidus hostis, etsi devictus interdum, tamen victores ultimo vincit. Et quos prima congressione non percutit, decipere in finem contendit. 114. Hinc est etiam quod ipsa concupiscentia carnis usque in hujus vitae terminum dimicare non cessat. Sed si concupiscentia spiritus usque in finem superet, victoriae pace secura in aeternum cum suis victoribus regnat. Quando, consummato concupiscentiae aculeo, nec carni spiritus, neque caro spiritui adversabitur. Sed utraeque invicem aeternae pacis concordia copulatae, Redemptori suo sine oppugnatione in perpetuum adhaerebunt.
2.32XXXII. İlahî Lütfun Akışı ve İnsan İradesi
115. İlahî lütfun akışı ile insanın iradesi arasındaki fark şudur: İrade özgür bir gücün isteğidir; kendi başına, kendiliğinden iyiyi de kötüyü de arzulayabilir. Lütuf ise ilahî merhametin karşılıksız armağanıdır; iyi iradenin başlangıcını da işin sonucunu da onunla kazanırız. Hiç kimse göksel lütfun yardımıyla desteklenmedikçe hür iradenin gücüyle bir şey başaramaz. Çünkü ilahî lütuf, iyi olsun diye insandan önce davranır; insan iradesi Tanrı'nın lütfundan önce gelmez, Tanrı'nın lütfu isteyen insandan önce davranır ki iyiyi de istesin.
116. İnsan tenin ağırlığıyla öyle sürüklenir ki günaha kolay, tövbeye tembeldir. Düşecek gücü kendinden gelir, ama kalkacak gücü kendinde yoktur; meğer ki Yaratıcının lütfu, kaldırmak için yerde yatana elini uzatsın. Nitekim ilk insanın yitirdiği hür irade insana Tanrı'nın lütfuyla geri verilir. Çünkü o, iyiye başlama konusunda hür iradeye sahipti; ama bu başlangıç Tanrı'nın yardımıyla tamamlanacaktı. Bizim ise hür iradeyle başlamamız da tamamlamamız da Tanrı'nın lütfundan gelir. Çünkü iyiye başlamak da onu bitirmek de lütuf armağanını veren ve hür iradeyi bizde yenileyen Tanrı'dandır.
117. Demek ki yaptığımız iyilik, önden giden ve ardından gelen lütuf sebebiyle Tanrı'nındır; ona uyan hür irademiz sebebiyle de bizimdir. Eğer Tanrı'nın olmasaydı neden ona teşekkür ederdik? Eğer bizim olmasaydı neden iyi işlerin karşılığını beklerdik? O halde lütfun bizden önce davranması Tanrı'dan, önden giden lütfu iyi işlerle izlememiz bizdendir. Kimse liyakatleriyle Tanrı'dan önce gelip onu kendine borçlu tutamaz. Ama herkese karşı adil olan Yaratıcı şaşırtıcı bir biçimde kimilerini önceden belirleyerek önceden seçer, kimilerini de adil bir yargıyla kendi kötü huylarında bırakır. Bu yüzden lütuf armağanına insan gücüyle ya da iradenin liyakatiyle ulaşılmadığı, yalnız ilahî merhametin iyiliğiyle bağışlandığı apaçık doğrudur.
118. Çünkü kimileri onun önden giden, karşılıksız merhametinin armağanıyla kurtulur ve merhamet kapları olurlar; kimileri ise reddedilmiş olarak cezaya önceden belirlenmiş, mahkûm edilmiş ve gazap kapları olmuşlardır. Bunun örneği henüz doğmamış Esav ile Yakup'tur. Aynı gebelikten ve aynı doğumdan gelmiş, aslî günahın aynı bağıyla bağlanmış olmalarına rağmen, önden giden ilahî merhametin karşılıksız iyiliği birini kendine çekmiş, adaletin şiddeti ötekini nefret edilen biri olarak yıkım yığınında bırakıp mahkûm etmiştir. Tanrı'nın peygamber aracılığıyla dediği gibi: "Yakup'u sevdim, Esav'dan nefret ettim."
119. Bundan çıkan sonuç şudur: Lütuf önceden gelen hiçbir liyakate değil, yalnız ilahî çağrıya göre verilir. Hiç kimse, reddedilenlere karşı adil, seçilenlere karşı merhametli olan önceden belirleyici Tanrı'nın tasarısından başka bir yolla kurtulmaz ya da mahkûm olmaz, seçilmez ya da reddedilmez. Çünkü "Rab'bin bütün yolları merhamet ve hakikattir."
120. Lütuf armağanından önce insanda irade hürdür, ama iyi değildir, çünkü lütfun yardımı olmadan zayıf kalır. Nasıl ki göz ışığın hizmetinden yoksun kalınca göremezse, insan iradesi de lütfun ışığından yoksun kalınca hiçbir şey yapamaz; "bu dünyaya gelen her insanı aydınlatan" o ışıktan. Hür irade kendi başına her kötülüğe hazırdır, iyiliğe ise yalnız lütuf armağanıyla yönelir. Lütuf insana hem iyiyi istemeyi hem yapmayı, geçmiş kötülüklere ağlamayı, şimdiki suçlardan hem düşüncede hem eylemde sakınmayı sağlar. Havari bunu daha açık yazar: "Kendi başımıza, sanki kendimizden geliyormuş gibi bir şey düşünecek yeterlikte değiliz; yeterliğimiz Tanrı'dandır." Dolayısıyla lütuf iyiliği bütün insan soyuna değil, yalnız iman yoluyla aydınlananlara ulaşır; çünkü imanın sesi bütün milletlere erişmemiştir.
121. Bu yüzden Havari şöyle der: "İnanmadıkları kişiye nasıl seslenecekler? Duymadıkları kişiye nasıl inanacaklar?" Lütuf armağanı kime verilirse verilsin, eşit verilmez; alanların liyakatine göre ölçüyle dağıtılır. Yazıldığı gibi: "Herkese işlerine göre karşılık verecektir."
122. Lütfun her armağanı herkese tam olarak verilmez, her birine ayrı armağanlar dağıtılır; ta ki bedenin uzuvları gibi ayrı işleri olsun ve biri ötekinin sahip olmadığı şeye muhtaç olsun. Böylece uzuvlar birbirine gerekli oldukça her şey ortak olur.
XXXII. 115. Inter gratiae divinae infusionem et humani arbitrii voluntatem hoc interest: arbitrium est voluntas liberae potestatis, quae per se sponte, vel bona, vel mala appetere potest; gratia autem est divinae misericordiae donum gratuitum, per quod et bonae voluntatis initium et operis promeremur effectum. Nullus autem liberi arbitrii quidquam potest praevalere virtute, nisi supernae gratiae sustentetur juvamine. Divina quippe gratia praevenitur homo, ut bonus sit, nec humanum arbitrium Dei gratiam antecedit; sed ipsa gratia Dei volentem hominem praevenit ut etiam bene velit. 116. Nam pondere carnis homo sic agitur, ut ad peccandum sit facilis, et ad poenitendum piger. Habet de se unde corruat, et non habet unde consurgat, nisi, gratia Conditoris, ut erigatur manum jacenti extendat. Denique homini per Dei gratiam liberum restauratur arbitrium, quod primus homo perdiderat. Nam ille habuit inchoandi boni liberum arbitrium, quod tamen Dei adjutorio perficeretur. Nos vero, et inchoationem liberi arbitrii, et perfectionem de Dei sumimus gratia. Quia et incipere et perficere bonum de ipso habemus, a quo et gratiae donum datum, et liberum arbitrium in nobis est restauratum. 117. Dei est ergo bonum quod agimus propter gratiam praevenientem, et subsequentem. Nostrum vero est, propter obsequentem liberi arbitrii voluntatem. Nam si Dei non esset, cur illi gratias agimus? Et si nostrum non est, quare retributionem bonorum operum exspectamus? Proinde ergo in eo quod gratia praevenimur, Dei est, in eo vero quod bene operando praevenientem gratiam sequimur, nostrum est. Nemo autem Deum meritis antecedit, ut tenere eum quasi debitorem possit. Sed miro modo aequus omnibus conditor alios praedestinando praeeligit, alios in suis moribus pravis justo judicio derelinquit. Unde verissimum est gratiae munus non ex humana virtute vel ex merito arbitrii consequi, sed solius divinae pietatis bonitate largiri. 118. Quidam enim gratissimae misericordiae ejus praevenientis dono salvantur, effecti vasa misericordiae; quidam vero reprobi habiti, ad poenam praedestinati, damnantur, effecti vasa irae. Quod exemplum de Esau et Jacob nondum natis colligitur. Qui dum essent una conceptione vel partu editi, parique nexu peccati originalis astricti, alterum tamen eorum ad se misericordiae divinae praevenientis bonitas gratuita traxit, alterum quadam justitiae severitate odio habitum in massa perditionis relictum damnavit. Sicut per prophetam idem Deus loquitur dicens: Jacob dilexi, Esau autem odio habui. 119. Unde consequens est nullis praevenientibus meritis conferri gratiam, sed sola vocatione divina. Neque quemquam salvari sive damnari, eligi vel reprobari, nisi ex proposito praedestinantis Dei, qui justus est in reprobatis, misericors in electis. Universae enim viae Domini misericordia et veritas. 120. Ante gratiae enim donum liberum quidem est in homine arbitrium, sed non bonum, quia sine gratiae adjutorio manet infirmum. Nam sicut oculus videre non valet, si caret officio luminis, ita humanae voluntatis arbitrium nihil valet, si luminis gratia indigeat; illud utique quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Liberum autem arbitrium ad omne malum promptum est per semetipsum, ad bonum vero nequaquam nisi per gratiae donum: et eadem praestat homini et bona velle et facere, mala praeterita flere, tam a cogitatione quam ab opere delicta praesentia cavere, quod etiam Apostolus manifestius scribit dicens: Non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Itaque non in omne genus hominum gratiae beneficium tenditur, sed in illis tantum qui per fidem illuminantur; nec enim in cunctis gentibus fidei pervenit auditus. 121. Unde et Apostolus: Quomodo, inquit, invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei quem non audierunt? Ipsius etiam gratiae donum quibuscunque datur, non aequaliter conceditur, sed ad mensuram pro merito accipientium distribuitur, juxta quod scriptum: qui reddet unicuique secundum opera sua. 122. Omne autem donum gratiae non omnibus ad integrum datur, sed singulis dona singula distribuuntur, ut scilicet, quasi membra corporis singula officia habeant, et alter indigeat altero quod non habet alter; proinde omnia fiunt communia, dum fiunt sibimet membra invicem necessaria.
2.33XXXIII. Kanun ve İncil
123. Kanun ile İncil arasındaki fark şudur: Kanun'da harf, İncil'de lütuf vardır. Biri gölgeye, öteki surete sahiptir. Biri suç sebebiyle, öteki aklanma için verilmiştir. Biri bilgisizlik günahını gösterir, öteki tanınan günahtan kaçınmaya yardım eder. Biri kötülüğe düşmüşleri azarlar, öteki günahkârları kendi iyiliğiyle özgür kılar. Biri kısasın ödenmesini buyurur, öteki düşmanlar için bile dua etmeyi emreder. Biri evliliğin dizginlerini gevşeterek çoğalmayı ve doğurmayı buyurur, öteki perhizkârlığı öğütler.
124. Orada yalnız bedenin sünneti vaaz edilir, burada yüreğin ve bedenin yıkanışı; orada Kenan krallığı ve dünyevî şeylerin vaatleri, burada ebedî hayat ve göklerin krallığı vaat edilir. Orada Sebt'in boşluğu ve dinlenmesi kutlanır, burada Sebt'in dinlenmesi Mesih'te bulunur; o şöyle demiştir: "Ey bütün yorgunlar ve yükü ağır olanlar, bana gelin; ben sizi rahatlatırım, canlarınız huzur bulur." Orada temiz olmayan hayvanların eti yasaktır, burada Mesih'in bedeninde, yani kutsallarında, o temiz olmayan hayvanların insan huylarına işaret ettiği hiçbir şey kabul edilmez.
125. Orada hayvanlar kurban edilerek et ve kan sunuları sunulurdu, burada o hayvanların işaret ettiği, Mesih'in eti ve kanının kurbanı sunulur. Orada kuzu etiyle Fısıh kutlanır, burada Fısıh kuzumuz olan Mesih kurban edilmiştir; o lekesiz gerçek Kuzu'dur. Orada Yeni Ay başları kutlanır, burada Mesih'te yeni yaratık olunur; Havari Pavlus'un dediği gibi: "Kim Mesih'teyse yeni bir yaratıktır; eskiler geçmiştir, işte her şey yeni olmuştur."
126. Daha ne diyelim? Kanun'da olaylar gelecekteki şeyleri göstermek üzere simgeyle bildirilirdi; lütufta ise oralarda haber verilenler İncil hakikatinde gerçekleşir. Yine Kanun'da buyruklar ve vaatler yazılmıştır: Buyruklar Kanun'u yerine getirmeyi ya da korumayı emreder, vaatler ise ayinlerin simgelerine bürünmüş olarak gelecek İncil lütfunu vaaz ederdi. Demek ki buyruklar Kanun'da tutulur, vaatler ise İncil'in doluluğunda tamamlanır. Çünkü İnciller Kanun'u, Ahitlerin doluluğu da buyruğun anlamını tamamlar.
127. Yine Kanun günahları yalnız göstermiş, gidermemiş, kendi korkusu altına aldığı herkesi köle yapmıştır; bu yüzden Havari, önceki halkın kölelik ruhuna sahip olduğunu öğretir. İncil ise gelince Kanun'un zalimliğini kaldırmıştır: Kanun'un kölelik ruhuyla cezalandırdığı günahları evlat edinme ruhuyla bağışlamış, köleleri evlat yapmış, Kanun'u yerine getirme sevgisini herkese bağışlamış; sonradan cezayı gerektirecek şeyler yapılırsa yine aynı evlat edinme ruhuyla affetmiştir. İyi yapmanın örneğini vermiş, öğrettiklerinin yapılabilmesi için de yardımcı Ruh'u akıtmıştır.
128. O halka verilen kanun buyruklarına, daha iyilerle karşılaştırıldığında "iyi olmayan" bile denir, çünkü buyurduklarını gerçekleştiremezler. İncil'in lütfu ise dışarıdan emrettiğinin gerçekleşmesi için içeriden yardım eder. Hezekiel'in tanıklığıyla da şöyle denir: "Onlara iyi olmayan buyruklar verdim." Çünkü bunlarda daha zayıf anlayışlara, yararsız sayılabilecek bazı şeylerin yapılması izin verilmiştir; Tanrı'nın İsrailoğullarının arzusunun Mısırlıların ganimetiyle doymasına izin vermesi gibi.
129. Tensel halk intikamda ölçüyü aştığı için Kanun tensel olanlara kötülüğe kötülükle karşılık verme izni vermiştir; İnciller bunu daha güçlü olanlara yasaklar. Bunlara "iyi olmayan" denmesinin sebebi, İncil'le karşılaştırıldığında Kanun buyruklarının aşağıda kalmasıdır. Kurtarıcımızın gelişinden önce milletler Kanun'a itaat etmemiştir, çünkü Kanun henüz ruhanî anlamıyla anlaşılmıyordu. Kanun harfi bakımından ağır ve katı şeyler emrediyordu, bu yüzden hor görülüyordu. İncil'in lütfu gelince Kanun'un sertliğini yumuşatmış ve putperest halkı kendine çekmiştir.
XXXIII. 123. Inter Legem et Evangelium hoc interest, quod in Lege littera est, in Evangelio gratia: illa habuit umbram, ista imaginem; illa data est propter transgressionem, ista propter justificationem; illa ignorantiae demonstrat peccatum, ista agnitum adjuvat, ut vitetur; illa flagitiis deditos increpat, ista peccantes bonitate propria liberat; illa talionem reddendum decrevit, ista etiam pro inimicis orare jussit: illa, conjugiorum indultis habenis, crescere et generare praecepit, ista continentiam suasit. 124. Illic praedicatur circumcisio sola carnis, hic lavacrum in ablutione cordis et corporis; illic Chananitidis regnum et promissiones rerum temporalium continentur, hic vita aeterna regnumque coelorum promittitur; illic sabbati otium et requies celebratur, hic ipsa sabbati requies in Christo habetur, qui dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos, et invenietis requiem animabus vestris. Illic esus animalium immundorum prohibetur, hic in corpore Christi, id est in sanctis suis, non admittitur quidquid per illa animalia immunda in mores hominum figurabatur. 125. Illic, pecoribus immolatis, carnis et sanguinis hostiae offerebantur, hic sacrificium carnis et sanguinis Christi offertur, quod per illa animalia figurabatur; illic ex carne Agni Pascha celebratur, hic Pascha nostrum immolatus est Christus, qui est verus Agnus immaculatus. Illic Neomeniae, id est novae lunae principia celebrantur, hic nova creatura in Christo accipitur, sicut Paulus apostolus ait: Si qua in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt nova. 126. Quid plura? In lege per figuram res gestae in significationem futurorum annuntiabantur, in gratia vero, evangelicae veritatis, quae illic denuntiata fuerunt, explentur. Item in lege mandata scripta sunt et promissa, sed mandata legem implere vel conservare jubebant, promissa vero, figuris obtecta sacramentorum, futuram Evangelii gratiam praedicabant. In lege ergo mandata tenentur, promissa vero in Evangelii plenitudine consummantur. Legem enim Evangelia complent, et significationem praecepti plenitudo Testamentorum. 127. Item nihil aliud lex praestitit, nisi quod solum peccata monstravit, non abstulit, et sub suo terrore redactos omnes servos effecit, et inde spiritum servitutis habuisse priorem populum Apostolus docuit. Evangelium vero veniens crudelitatem legis amovit; peccata, quae lex puniebat per spiritum servitutis, laxavit per spiritum adoptionis, filios ex servis reddidit, amorem implendae legis omnibus condonavit, et, si deinceps punienda commiserunt, per eumdem spiritum adoptionis indulget: formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuit adjutorem Spiritum infudit. 128. Nam praecepta legalia quae illi populo data sunt, comparatione meliorum, etiam non bona dicuntur, quia quae praecipiunt non perficiunt; gratia vero Evangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur juvat. Ezechielis etiam testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona. Utique quia in eis quaedam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud, ubi Deus Israelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit. 129. Nam pro eo quod carnalis populus modum egrederetur vindictae, lex permittit carnalibus vicem rependere mali, quod Evangelia firmioribus vetant. Proinde ergo dicuntur non bona, quoniam Evangelio comparata, legis praecepta inferiora noscuntur. Ante adventum enim Redemptoris nostri, gentilis populus ideo non obtemperavit legi, quia nondum intelligebatur sensu spirituali. Lex enim gravia atque dura secundum litteram jubebat, ideo contemnebatur. Venit autem gratia Evangelii, temperavit legis austeritatem, applicavitque sibi gentilem populum.
2.34XXXIV. Faal Hayat ve Seyir Hayatı
130. Faal hayat ile seyir hayatı arasındaki ayrım şudur: Faal hayat adalet işleri ve yakının faydasıyla uğraşır; seyir hayatı ise her işten uzak durarak yalnız Tanrı sevgisine bağlanır. Biri iyi yaşayışın işlerinde, öteki değişmez hakikatin seyrindedir. Biri imandan güç alarak bu gurbette yaşar, öteki iyi yaşayanları krallığa kadar götürür.
131. Faal hayatın ödülleri büyüktür, seyir hayatının daha büyük. Faal hayat iyi işlerle başlar, seyir hayatı yöneldiği yere varır. Faal hayatın işleri bedenle biter, seyir hayatının sevinçleri sonda daha da büyür. Biri faydalı ve iyi olsa da dinlenme gelince geçip gidecektir; öteki ise geçici iyi işin ödülü ve kalıcı dinlenmedir.
132. Seyir hayatını güzel ve kısır Rahel gösterir; çünkü seyrin inzivasında işlerin evlatları daha az doğar. Faal hayatı ise gözü zayıf ama verimli Lea gösterirdi. Çünkü eylem emek ister, daha az yükseğe bakar; ama yakının faydasına kendini daha çok verdiği için, evlatlarla büyür gibi işlerle daha verimli olur. Marta ile Meryem de böyledir: biri zihnini işte faziletlerle uğraştırıyor, öteki seyre dalmış dinleniyordu.
133. Seyrin inzivasına varmaya çabalayanlar önce faal hayatın yarış alanında çalışmalıdır ki adalet işleri günahların tortusunu boşaltırken Tanrı'yı görmek için temiz bir yürek sunabilsinler. Çünkü dünyevî şan arayan ya da tensel arzuların ayartılarına boyun eğen zihin şüphesiz seyirden men edilir. Bu yüzden halk Kanun'u dağdan alırken, yani yüce seyirden, tensellerin merakı uzaklaştırılır. İncil'de de lejyondan iyileştirilen adam seyir yoluyla Rab'bin peşinden gitmek ister; ama evine dönmesi ve faal hayatın işleriyle uğraşması emredilir.
134. Seyir ve eylemin uygulamasında kimi zaman ruhlar arasında büyük farklar olur. Kimine yalnız seyir yarar, kimine yalnız faal hayat teselli verir. Kimine de ikisinin karışımı olan orta hayat daha faydalıdır; zihnin darlıklarını gidermek için, çünkü bu darlıklar çoğu zaman tek yöne yönelmekle beslenir ve iki yanın kısımlarıyla daha iyi dengelenir. Kurtarıcının gündüzleri şehirlerde işaretlerle ve mucizelerle parlaması bize faal hayatı önerir; dağda duaya kapanarak geceyi geçirmesi ise seyir hayatına işaret eder.
135. Bu yüzden Tanrı'nın kulu Mesih'i taklit ederek ne eylem hayatını yitirir ne seyir hayatını bırakır. Başka türlü yürüyen tökezler. Çünkü seyir yoluyla Tanrı sevilmesi gerektiği gibi, faal hayat yoluyla yakın sevilmelidir. Bu yüzden iki hayattan biri olmadan olamayacağımız gibi, iki sevgiden biri olmadan da hiçbir şekilde olamayız.
XXXIV. 130. Inter activam et contemplativam vitam, haec distinctio est: activa vita est quae in operibus justitiae et proximi utilitate versatur; contemplativa, quae vacans ab omni negotio, in sola Dei dilectione defigitur. Harum una in opere bonae conversationis, altera in contemplatione immutabilis veritatis est; una, quae ex fide in hac peregrinatione vivit, altera quae bene viventes usque ad regnum perducit. 131. Activae enim vitae magna sunt praemia, sed contemplativae potiora. Activa vita ex bonis operibus incipit, contemplativa pervenit ad quod intendit. Activae vitae opera cum corpore finiuntur, contemplativae autem gaudia in fine amplius crescunt. Illa autem, quamvis utilis et bona, tamen cum requies venerit, transitura; ista vero boni operis transituri merces est, et requies permansura. 132. Contemplativa vila per Rachel ostenditur, quae erat pulchra et sterilis, quia per contemplationis otium minus operum filii generantur. Activam autem vitam monstrabat Lia sine oculis, sed fecunda. Quia actio laboriosa quidem est, minusque alta considerans. Sed in eo quod se erga proximi utilitatem plus exhibet, fecundior operibus, quasi in filiis crescit. Sic Martha et Maria, quarum una virtutibus mentem exercebat in opere, altera requiescebat defixa in contemplatione. 133. Ii autem qui ad contemplationis otium venire contendunt, prius se in stadio activae vitae exercere debent, ut dum opera justitiae faeces peccatorum exhauriunt, cor mundum exhibeant ad videndum Deum. Nam mens quae adhuc temporalem gloriam quaerit, aut carnalis concupiscentiae tentationibus cedit, a contemplatione proculdubio prohibetur. Unde et populus dum legem acciperet a monte, id est a sublimi contemplatione, quasi carnalium curiositas removetur. Et. in Evangelio curatus a legione vult Dominum per contemplationem sequi; sed jubetur domum reverti, et in activae vitae operatione versari. 134. In ipso autem contemplationis et actionis usu interdum magna differentia animorum est. Nam quibusdam sola contemplatio proficit, quibusdam vero activa sola est consolatio. His media et de utrisque composita utilior est magis ad refovendas mentis angustias, quae solent per unius intentionem nutriri, ut de utriusque partibus melius temperentur. Nam quod Salvator per diem signis et miraculis coruscabat in urbibus, activam nobis vitam commendabat. Quod vero in monte orationis studio pernoctabat, vitam contemplationis significabat 135. Idcirco Dei servus juxta imitationem Christi, nec actualem vitam amittit, et contemplativam vitam agit. Aliter enim incedens offendit. Sicut enim per contemplationem amandus est Deus, ita per actualem vitam diligendus est proximus. Ac per hoc sic non possumus sine utraque esse vita, sicut et sine utraque in dilectione esse nequaquam possumus.
2.35XXXV. İman ve İş
136. İman ile iş arasındaki fark şudur: İmanla iyi işin imkânı başlar, işle iman tamamlanır. Çünkü imandan önce iş gelmez, iman işlerle tamamlanır. İmandan önce işler hiç fayda vermez, çünkü kurtuluşun yaratıcısını inkâr eden ya da bilmeyen, kötülükten sakınıp kurtuluşa uygun olanı yapamaz. Yine işsiz iman hiç fayda vermez, çünkü işiyle Tanrı'yı hor gören imanla Tanrı'yı hoşnut edemez.
137. Bu yüzden Yakup'a göre işsiz iman ölüdür, Pavlus'a göre imansız iş boştur. Bunlardan biri imanın gayretini, öteki işi över. Pavlus imandan önce hiçbir iyi iş olmadığını vaaz eder, Yakup iyi iş olmadan imanın hiçbir değeri olmadığını anlatır. Dolayısıyla birincisine göre imandan önce gelen işler fayda vermez, ikincisine göre imanın ardından gelenler çok fayda verir.
138. Yakup şöyle der: "Babamız İbrahim işlerle aklandı." Pavlus şöyle der: "İbrahim Tanrı'ya inandı ve bu ona doğruluk sayıldı." Peki ne diyelim? Birbirini yıkıyorlar mı? Asla. İkisi de bizi eğitiyor. Çünkü Pavlus'a göre İbrahim Tanrı'ya inandığında imanla aklanmayı hak etmiştir; Yakup'a göre sınandığında oğlunu kurban etmeyi reddetmediği için işlerle Tanrı'yı hoşnut etmiştir.
XXXV. 136. Inter Fidem et Opus hoc distat: per fidem possibilitas boni operis inchoatur, ex opere ipsa fides perficitur. Opus enim fide praevenitur, fides ex operibus consummatur. Opera autem ante fidem nequaquam prodesse, quia nihil valet a malo declinare et agere quod pertinet ad salutem ei qui ipsum salutis vel negat vel nescit auctorem. Item fides sine operibus nequaquam prodest, quia non potest per fidem Deo placere qui Deum contemnit in opere. 137. Ob hoc etiam fides sine operibus mortua est, juxta Jacobum; et opus extra fidem vacuum est, juxta Paulum. Horum enim alter fidei studium, alter opus laudat. Paulus praedicat ante fidem nullo modo esse opus bonum, Jacobus narrat fidem nihil valere sine opere bono. Ac per hoc, juxta primum, opera fidem praecedentia nihil prosunt; juxta alterum, subsequentia multum prosunt. 138. Jacobus dicit: Abraham pater noster ex operibus justificatus est. Paulus dicit: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam. Quid ergo? Utrique se destruunt? Absit. Sed utrique nos instruunt. Nam secundum Paulum, Abraham ex fide justificari meruit, quando credidit Deo; secundum Jacobum, ex operibus placuit, quando tentatus immolandum filium non recusavit.
2.36XXXVI. İman, Ümit ve Sevgi
139. İman, ümit ve sevgi arasındaki fark şudur: İman Tanrılığı itiraf etmek ve dinin sağlam temelidir; ümit gelecek iyilikleri beklemektir; sevgi Tanrı'ya ve yakına duyulan kusursuz sevgidir. Birincisi şimdiki inancı besler, ikincisi gelecek vaatleri bekler, üçüncüsü ebedî aşkı kucaklar. Bu üçü bu hayatın zamanında öyle bağlıdır ki biri öteki olmadan duramaz.
140. Gerçekten vaat edilenleri ümit etmeden gerçekten inanamayız; imanın inancı sağlam olmadan vaatleri bekleyemeyiz; imana inanması, ümide beklemesi için yardım eden Mesih'in kusursuz sevgisi olmadan da ne ümidin meyvesi ne imanın sağlamlığı bulunur. Havari'ye göre bu faziletler arasında başkanlık özellikle sevgiye verilmiş, kulluğu ise ebedî kalır.
141. Çünkü inanılan gelecek şeyler gelince iman duracak, her iyi kişinin beklediği saadeti alınca ümit son bulacaktır. Yalnız sevgi sonsuza dek kalacaktır; öteki ikisini Mesih'e götüren odur, ebedî sevinci tadan da yalnız odur.
XXXVI. 139. Inter fidem, spem et charitatem hoc differt: fides est divinitatis confessio, et religionis solidum fundamentum; spes est bonorum exspectatio futurorum; charitas est perfecta dilectio in Deum et proximum. Harum prima credulitatem fovet praesentem, secunda promissa praestolatur futurorum, tertia amorem complectitur aeternum. Quae quidem tria in hujus vitae tempore ita copulantur, ut altera sine altera stare non possit. 140. Denique veraciter credere non possumus, nisi ea quae promissa sunt speremus; nec poterimus sustinere promissa, nisi sit fidei credulitas firma; nec aderit fructus spei, vel stabilitas fidei, nisi fuerit perfecta charitas Christi, quae et fidem ut credat, adjuvet et spem spectationis corroboret. Cujus specialiter secundum Apostolum inter has virtutes traditur principatus, et cultus manet aeternus. 141. Nam et fides cessabit, dum futura quae creduntur advenerint; et spes finem habebit, dum beatitudinem quam quisque bonus praestolatur acceperit. Sola charitas in aeternum perseverabit, ipsa sola utramque perducens ad Christum, ipsa sola gaudio perfruens sempiterno.
2.37XXXVII. Amor, Dilectio ve Charitas
142. Amor ve dilectio ile charitas arasındaki fark şudur: Amor ve dilectio ortadadır, iki yana da hazırdır, kâh iyiye kâh kötüye dönerler. Charitas ise yalnız iyiye yönelir; adı öyle yükseltilmiştir ki Tanrı'nın kendisine Charitas denir. Kusursuz sevgi düşmanlara sabırla katlanan ve onları iyilikle yeniden kazanandır. Bunu yapmayan sevgiden çok uzaklaşır. Bunlar en yüksek ve tek iyiliklerdir, çünkü kimde bulunursa gerçekten bulunur. Öteki faziletler orta iyiliklerdir; bazıları onlara fayda için sahip olabilir, kibirlenip şişenler içinse yıkım olurlar.
143. Sevilmesi gereken dört şey vardır: Tanrı, yakın, tenimiz ve ruhumuz. Önce Tanrı sevgisi, ardından yakın sevgisi gelir. Tanrı sevgisiyle yakın sevgisi doğduğu gibi, yakın sevgisiyle de Tanrı sevgisi görünür. Tanrı sevgisi yakın sevgisinin kaynağıdır, yakın sevgisi de Tanrı sevgisinin bilinmesidir. Tanrı sevgisi korkuyla başlar, ama korku altında kalmaz. Çünkü korkudan gelen sevgi köle sevgisidir, özgür değildir; çünkü Tanrı aşkından değil, ceza korkusundan doğar.
144. Tanrı sevgisi üç şeyle ifade edilir ki insanda ilahî sevgiye tabi olmayan hiçbir şey kalmasın. "Tanrını bütün yüreğinle seveceksin" denince, bütün düşüncelerin Tanrı'ya yöneltilmesi buyrulur; "bütün canınla" denince ruhun bütün duygularının Tanrı'ya yöneltilmesi emredilir; "bütün aklınla" diye eklenince de anlayıp ayırt ettiğimiz bütün insan aklının ilahî şeylerle uğraşması gerektiği gösterilir.
145. Yakını sevmede de iki şey korunmalıdır: Başkalarından kendisine yapılmasını istediğini başkalarına yapmalı, kendisine yapılmasından korktuğunu başkalarına yapmamalıdır. Yakını sevmenin bu ikili gücünden bütün faziletler doğar; onlarla arzulanması gerekeni yararlı biçimde arzular, kaçınılması gerekenden sakınırız.
146. Rab'bin "İnsanların size nasıl davranmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle davranın" demesi yakına iyilik etmekle ilgilidir. Eski Ahit'te okunan "Kendine istemediğini başkasına yapma" sözü de kimsenin yakına kötülük etmemesi içindir. Yakın, bu iki maddeyle, iyilik yapılarak gözetildiğinde ve hiçbir kötülükle incitilmediğinde gereğince sevilmiş olur.
XXXVII. 142. Inter amorem et dilectionem, sive charitatem, hoc differt, quod amor et dilectio media sunt, et ad utrumque parata, modo in bonum, modo in malum vertuntur. Charitas autem non nisi in bonum; cujus etiam nomen eo usque extollitur, ut ipse Deus Charitas appelletur. Illa est enim perfecta charitas, quae inimicos et patienter sustinet, et benigne refovet. Qui vero haec non agit, longe a charitate discedit. Haec enim summa sola sunt bona. Nam a quibus habentur, utique veraciter habentur. Aliae vero virtutes media bona sunt, et quae ad utilitatem possunt ab aliquibus haberi, et ad perniciem, si de his arrogantes tumuerint. 143. Quatuor autem sunt diligenda: Deus scilicet, atque proximus, caro nostra, atque anima. Prior est autem amor Dei, sequens vero est et proximi. Sed sicut per amorem Dei amor fit proximi, sic per amorem proximi amor ostenditur Dei. Dilectio in Deum origo est dilectionis in proximum; et dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. Porro dilectio Dei a timore inchoat, sed non sub timore perseverat. Nam dilectio ex timore servilis est, non libera, quia non constat ex amore Dei, sed ex timore supplicii. 144. In tribus autem his rebus dilectio Dei exprimitur, ut nihil remaneat in homine quod non divinae dilectioni subdatur. Nam dum dicitur: Diliges Deum ex toto corde tuo, omnes cogitationes in Deum referendas praecipit; dum vero dicitur, ex tota anima, omnes affectiones animae ad Deum referri jussit; dum vero adjecit, ex tota mente, indicat omnem rationem humanam, qua intelligimus et discernimus, in rebus divinis esse occupandam. 145. Item duo sunt erga dilectionem proximi servanda: ut ipse praestet aliis quae sibi praestari et ab aliis vult, et quae sibi inferri pertimescit non inferat. Ex hac gemina dilectionis virtute in proximum omnes oriuntur virtutes, quibus aut utiliter ea quae sunt appetenda cupimus, aut quae vitanda sunt praecavemus. 146. Quod enim Dominus dicit: Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis, pertinet ad boni impensionem in proximum. Item quod in Veteri Testamento legitur: Quod tibi non vis, alteri ne feceris, pertinet ad cavendum ne quis malum inferat proximo. Ex his ergo duobus articulis congrue diligitur proximus, dum et beneficii impensione fovetur, et nulla malitia laeditur.
2.38XXXVIII. İlim ve Bilgelik
147. İlim ile bilgelik arasındaki fark şudur: İlim bilmeye, bilgelik seyre aittir. İlim dünyevî şeyleri iyi kullanır, kötülüklerden kaçınmakla ve iyilikleri anlamak ya da arzulamakla uğraşır; bilgelik ise yalnız ebedî olanı seyreder. Yine bazıları bilgelik ile basiret arasında şu farkın anlaşılmasını istemiştir: Bilgelik ilahî, basiret ya da ilim ise insanî işlerdedir. Kusursuz ilim, Tanrı'nın yapılmasını buyurduğu çok sayıda iyi işi yapmak, bunlardan dünyevî övgü beklememek ve kendini Tanrı'nın gözünde yararsız bir kul saymaktır.
XXXVIII. 147. Inter scientiam et sapientiam hoc interest: scientia ad agnitionem pertinet, sapientia ad contemplationem. Scientia temporalibus bene utitur, atque in vitandis malis, seu intelligendis vel appetendis bonis versatur: sapientia autem tantummodo aeterna contemplatur. Item nonnulli viri inter sapientiam et prudentiam intelligi voluerunt, ut sapientiam in divinis, prudentiam autem vel scientiam in hominis negotiis ponerent. Perfecta autem est scientia multa agere bona, et de illis laudem terrenam non quaerere quae Deus praecepit facere, et servum inutilem ante oculos Dei se existimare.
2.39XXXIX. Bilgelik ve Belagat; Felsefenin Kısımları
148. Bilgelik ile belagat şöyle ayrılır: Belagat kelimelerden oluşur. Bilgeliğin belagat olmadan da fayda verdiğinde şüphe yoktur; belagat ise bilgelik olmadan değer taşımaz. Çünkü ayrım gözetmeyen basiret ahmak gevezelikten daha iyidir. Kelime süsleri değil, şeyler üzerine çalışmalar fayda verir. Çünkü dediğimiz gibi belagat kelimelerin ilmidir, bilgelik ise şeylerin bilgisi ve sebeplerin kavranışıdır.
149. Eskiler bilgeliğe felsefe demiştir, yani insanî ve ilahî bütün şeylerin ilmi. Felsefenin üç kısmı olduğunu söylemişlerdir: fizik, mantık, etik. Fizik tabiata, etik ahlâka, mantık akla aittir. Birincisi tabiata ve şeylerin seyrine, ikincisi doğru yaşamanın eylemine ve bilgisine ayrılmıştır, üçüncüsü doğruyu yanlıştan ayırt etmeye konulmuştur.
150. Felsefenin bu üçlü türü dünya bilgelerine göre kısımlarına şöyle ayrılır: Fizikte yedi disiplin vardır derler: birincisi aritmetik, ikincisi geometri, üçüncüsü musiki, dördüncüsü astronomi, beşincisi müneccimlik, altıncısı mekanik, yedincisi tıp. Bu disiplinlerin mahiyeti kısaca şudur.
151. Aritmetik, bütün sayıların hesabının ve düzeninin dayandığı tariftir. Geometri büyüklüğün, kendine özgü işaret ve çizgilerle ya da biçimlerle ayrılan şekillerin disiplinidir. Geometri adı toprağın ölçülmesinden gelir; her tarlanın sınırı bununla çizilir. Bunu ilk olarak Mısırlılar, Nil'in taşkın zamanında karıştırdığı toprak sınırlarının gereği olarak bulmuştur. Musiki, sesle ya da hareketle gözlenebilen bir sanattır; kusursuz ezgi ilmiyle birlikte sayıların ve sesin kesin ölçüsünü içinde taşır. Üç biçimden oluşur: ses, kelime ve sayı.
152. Astronomi yıldızların kanunudur. Müneccimlik göğün ve burçların dönüşünü, yıldızların güçlerini, doğuş ve batışlarını tanımlayan hesaptır; müneccimler (mathematici) buna uyar. Mekanik bir tür ustalık ya da öğretidir; bütün şeylerin yapımının incelikle onda birleştiğini söylerler. Tıp bedenin dengesi ya da sağlığı için bulunmuş tedavi ilmidir. Bütün bunların bazıları dine uyar, bazıları ise her bakımdan ona yabancıdır.
153. Fizik sanatının türlerini ya da farklarını böylece saydıktan sonra şimdi mantığın kısımlarını ele alalım. Mantık diyalektik ve retorikten oluşur. Diyalektik, tartışmanın akıl yolu ya da kuralıdır; zihnin kavrayışını keskinleştirir, doğruyu yanlıştan ayırır. Retorik konuşma yoludur, hukukçuların ilmidir, hatipler buna uyar. Birinin dediği gibi, demirin zehirle silahlanması gibi düşünce de söz ustalığıyla silahlanır.
154. Mantıktan sonra ahlâkın terbiyesine ait olan etik gelir. Etik iyi yaşamanın öğretmenidir ve dört ana fazilete ayrılır: basiret, adalet, cesaret ve itidal. Basiret gerçek imanı tanımak ve Kutsal Yazılar'ı bilmektir; onlarda şu üçlü anlama türüne dikkat etmek gerekir: Birincisi bazı şeylerin hiçbir simge olmadan tarihî olarak anlaşılmasıdır; On Buyruk gibi. İkincisi bazı şeylerin Kutsal Yazılar'da karışık biçimde hem olayların gerçekleşmesine hem de simgelerin anlamına göre anlaşılmasıdır; Sara ve Hacer hakkındaki kısım gibi: Önce gerçekten yaşamışlardır, sonra mecazen iki Ahit'i simgelerler.
155. Üçüncü tür yalnız ruhanî olarak anlaşılandır; Neşideler Neşidesi gibi. Bu kitap kelimelerin sesine ya da yaptırdığı işlere göre anlaşılırsa, sırların gücünden çok bedensel şehvet alınmış olur.
156. Basiretin türünü tanımladıktan sonra şimdi adaletin kısımlarını sıralayalım. Bunların ilki Tanrı'dan korkmak, dine saygı göstermek, ana babaya hürmet etmek, vatanı sevmek, herkese fayda sağlamak, kimseye zarar vermemek, kardeş sevgisi bağlarına sarılmak, başkalarının tehlikelerini üstlenmek, zavallılara yardım etmek, alınan iyiliğin karşılığını vermek, yargıda hakkaniyeti korumaktır.
157. Cesaret ruhun büyüklüğü, savaş faziletinin şanı, makamı ve serveti küçümsemektir. Felaketlere ya sabırla boyun eğer ya da güçlü biçimde direnir, hiçbir cazibeyle yumuşamaz, kötülüklerle kırılmaz, iyi talihle yükselmez, emeğe yenilmez, tehlikeye dayanıklıdır, paraya aldırmaz, açgözlülükten kaçar, kötülere karşı ruhunu tehlikeye hazırlar, hiçbir sıkıntıya boyun eğmez, şan arzusundan sakınır.
XXXIX. 148. Inter sapientiam et eloquentiam ita distinguunt: quod eloquentia constat ex verbis. Sapientiam sine eloquentia prodesse non est dubium. Eloquentia sine sapientia valere non potest. Melior enim est indiscreta prudentia quam stulta loquacitas. Rerum enim studia prosunt, non ornamenta verborum. Eloquentia enim, ut diximus, scientia est verborum; sapientia autem, cognitio rerum et intellectus causarum. 149. Porro sapientiam veteres philosophiam vocaverunt, id est omnium rerum humanarum atque divinarum scientiam. Hujus philosophiae partes tres esse dixerunt, id est, physicam, logicam, ethicam. Physica, naturalis est; Ethica, moralis; Logica, rationalis. Harum prima naturae et contemplationi rerum deputatur, secunda in actione et cognitione recte vivendi versatur, tertia in discernendo verum a falso ponitur. 150. Hoc trimodum philosophiae genus, juxta sapientes mundi in partibus suis, ita distinguitur. Ad physicam pertinere aiunt disciplinas septem, quarum prima est arithmetica, secunda geometria, tertia musica, quarta astronomia, quinta astrologia, sexta mechanica, septima medicina. Ratio autem earumdem disciplinarum breviter, ista est. 151. Arithmetica namque est definitio per quam numerorum omnium ratio vel ordo consistit. Geometria est disciplina magnitudinis, et figurarum notis lineamentisque propriis distincta, vel formis. Dicta autem Geometria a dimensione terrae, per quam uniuscujusque termini delineari solent. Hanc primum Aegyptii invenerunt pro necessitate terminorum terrae, quos Nilus inundationis tempore confundebat. Musica est ars spectabilis voce vel gestu, habens in se numerorum ac soni certam dimensionem cum scientia perfectae modulationis. Haec constat ex tribus modis, id est sono, verbis et numeris. 152. Astronomia est lex astrorum. Astrologia est ratio quae conversionem coeli et signorum definit, potestatesque et ortus siderum, et occasus. Hanc mathematici sequuntur. Mechanica est quaedam peritia, vel doctrina, ad quam subtiliter fabricas omnium rerum concurrere dicunt. Medicina est scientia curationum, ad temperamentum corporis, vel salutem inventa. E quibus quidem omnibus quaedam religioni conveniunt, quaedam vero longe modis omnibus aliena sunt. 153. Digestis generibus, sive differentiis physicae artis, nunc partes logices exsequamur. Constat autem ex dialectica et rhetorica. Dialectica est ratio sive regula disputandi, intellectum mentis acuens, veraque a falsis distinguens. Rhetorica est ratio dicendi, jurisperitorum scientia, quam oratores sequuntur. Hac, ut quidam ait sicut ferrum veneno, sententia armatur eloquio. 154. Post logicam sequitur ethica, quae ad institutionem pertinet morum. Haec enim bene vivendi magistra est, dividiturque in quatuor principales virtutes: prudentiam, scilicet, atque justitiam, fortitudinem, et temperantiam. Prudentia est agnitio verae fidei, et scientia Scripturarum, in qua intueri oportet illud trimodum intelligentiae genus. Quorum primum est per quod quaedam accipiuntur historialiter sine ulla figura, ut sunt decem praecepta; secundum est per quod quaedam in Scripturis permixto jure accipiuntur, tam secundum finem rerum gestarum, quam etiam juxta figurarum intellectum, sicut de Sara et Agar. Primum quod vere fuerint, dehinc quod tropice duo Testamenta figurentur. 155. Tertium genus est quod tantum spiritualiter accipitur, sicut de Canticis canticorum. Quae si juxta sonum verborum vel efficientium operis sentiantur, corporalis magis luxuria quam virtus sacramentorum accipitur. 156. Definito prudentiae genere, nunc partes justitiae subjiciamus, cujus primum est Deum timere, religionem venerari, honorem referre parentibus, patriam diligere, cunctis prodesse, nocere nulli, fraterna charitatis vincula amplecti, pericula aliena suscipere, opem ferre miseris, boni accepti vicissitudinem rependere, aequitatem in judiciis conservare. 157. Fortitudo est animi magnitudo, atque gloria bellicae virtutis, contemptus honorum et divitiarum. Haec adversis aut patienter cedit, aut fortiter resistit, nullis emollitur illecebris, adversis non frangitur, non elevatur secundis, invicta est ad labores, fortis ad pericula, pecuniam negligit, avaritiam fugit, contra improbos animum ad pericula praeparat, molestiis nullis cedit, gloriae cavet appetitus.
2.39_2158. İtidal her söz ve işte hayatın ölçüsüdür. Hayânın yoldaşıdır, alçakgönüllülük kuralını korur, ruhun huzurunu gözetir, perhizkârlığa ve iffete sarılır, edebi ve ahlâken güzel olanı besler, istekleri akılla dizginler, öfkeyi bastırır, hakarete karşılık vermez. Bunlardan basiret hakikati tanımaktan zevk alır, adalet Tanrı ve yakın sevgisini korur, cesaret faziletin gücüne sahiptir ve ölüm korkusunu küçümser, itidal tenin eğilimlerini ölçülü kılar ve istekleri söndürür. Birincisi inanır ve anlar, ikincisi sever, üçüncüsü isteği zapt eder, dördüncüsü ölçü koyar.
- Temperantia est modus vitae in omni verbo vel opere. Haec verecundiae comes est, humilitatis regulam custodit, tranquillitatem animi servat, continentiam et castitatem amplectitur, fovet decus et honestatem, restringit ratione appetitum, iram comprimit, nec rependit contumeliam. Sed ex his prudentia agnitione veri delectatur, justitia dilectionem Dei et proximi servat, fortitudo vim virtutis habet metumque mortis contemnit, temperantia affectiones carnis moderatur, et restinguit appetitum. Prima credit et intelligit, secunda diligit, tertia appetitum cohibet, quarta modum imponit.
2.40XL. Dört Kusurun Ayrımı
159. Filozoflar bu dört fazilet türüne karşı yine dört kusur koyar: korku, sevinç, arzu ve acı. Biz ise bunlara kusursuz kötülükler değil, orta şeyler deriz; çünkü huyların farklılığına göre iki yana da hazırdırlar, iradeye göre kâh iyiye kâh kötüye dönerler. Nitekim kötü kullanılan bazı faziletler kendilerinden kusur doğurur: Yumuşaklıktan kimi zaman gevşeklik, şefkatten disiplinin çözülmesi, adaletten zalimliğin ölçüsüz intikamı çıkar. Aynı biçimde bu dört şey iyi kullanılırsa fazilettir; yoksa faziletten kusura geçer.
160. Nitekim biri günah işlemekten korktuğunda, saadete ulaşmayı arzuladığında, günahları için acı duyduğunda, iyi işlere sevindiğinde, aşktan ve gayretten doğan bu hareketler fazilet sayılır. Buna karşılık biri dünyevî bir şeyden yoksun kalma korkusuna kapıldığında, yitirdiği şeyin acısıyla kırıldığında, dünyevî şeylerin arzusuyla tutuştuğunda ya da elde ettiği şeyin sevinciyle şımardığında, bunlara fazilet değil gerçekten kusur denir. Bunlardan ikisi gelecek zamana aittir, bir şey olmadan önce: korku ve arzu. Öteki ikisi geçmişe aittir, bir şey olduktan sonra: sevinç ve acı.
161. Tam ya da ana kusurlar sekizdir; bütün insan soyunu huzursuz ederler, büyük kusur kalabalığı bunlardan doğar: oburluk, zina, açgözlülük, kıskançlık, keder, öfke, boş şan ve en son, bunların önderi ve kökü olan kibir. Bunların hepsinden ikisi tenseldir, zina ve oburluk; ötekiler ruhanîdir.
162. Bunlar kendi kollarına şöyle ayrılır. Oburluk beş biçimde ayrılır. Birincisi, vaktinden önce yiyecek arzulamak; Yonatan'ın balı tadıp orucu bozması gibi. İkincisi, daha lezzetli yiyecekler aramak; çöldeki halkın man'ı hor görüp Mısır etini arzulaması gibi. Üçüncüsü, sıradan yiyecekleri aşırı özenle hazırlatmak; Eli'nin oğullarının âdete aykırı biçimde sunu getirenlerden çiğ et alıp kendilerine özenle hazırlatması gibi. Dördüncüsü, basit yiyecekleri aşırı yemek; bu yüzden Peygamber Sodom'u ekmekle doymakla suçlar. Beşincisi, ne olursa olsun bir şeyi istekle yemek; Esav'ın mercimek arzusuyla ilk oğulluk hakkını yitirmesi gibi.
163. Zina üç biçimde ayrılır. Birincisi, şehvet hazzıyla tenlerin birleşmesi; ikincisi, yalnız dokunmakla tenin şehvetinin kirlilikle uyarılması; üçüncüsü, çirkin düşüncenin yönelimiyle gece rüyasında kirlenmek. Kutsal Kitap'a göre dördüncü bir zina türü de vardır: zihnin her türlü yasak bozulması, putperestlik ve açgözlülük gibi; yasak arzu sebebiyle kanunun çiğnenmesi bunlardan olur.
164. Açgözlülük iki azaba ayrılır: malı artırma arzusu ve maldan yoksun kalma korkusu. Birinin dediği gibi: "Arzunun susuzluğu asla dolmaz, doymaz. Yalnız sahip oldukları şeyleri artırma aşkıyla değil, onları yitirme korkusuyla da eziyet çekerler."
165. Kıskançlık da iki ateşle yakar: Ya kişi kendisinin olmadığı için daha iyiyi kıskanır ya da kendine benzeyen birinin kendine eşit olmasına üzülür.
166. Sonra keder gelir. Cassianus'un dediği gibi üç türü vardır: Birincisi ölçülü ve akla uygun olan, suçlardan pişmanlıktan doğan keder. İkincisi çalkantılı ve akla aykırı olan, zihnin sıkıntısından ya da günahlardan ümit kesmekten doğan keder. Üçüncüsü öfkeden, uğranılan zarardan ya da engellenen arzudan gelen keder.
167. Boş şanın dört çeşit övüngenliği vardır. Kimi, armağanlara sahiptir ama vereni bilmez. Kimi, armağanları vereni lütfuyla değil, önceki liyakatleriyle aldığını söyler. Kimi, sahip olmadığı şeylere sahip olduğunu şişkinliğiyle sanır. Kimi de başkalarını hor görerek bir şeye yalnız kendisinin sahip olduğunu düşünür. Tek olma övüngenliğinden doğan yükseklik taslama daha yıkıcıdır.
168. Son olarak kibrin üç farklı türü vardır. Birinci tür, suç işleyerek ilahî buyrukları hor görenlerin kibridir. İkinci tür, buyrukları tutmakla ve faziletlerle kabaranların kibridir. Üçüncü tür, zihnin inadıyla büyüklerin emrine girmeye tenezzül etmeyenlerin kibridir.
XL. De distinctionibus quatuor vitiorum. 159. Contra haec tamen quatuor virtutum genera, totidem vitia philosophi opposita dicunt: metum, et gaudium, cupiditatem, et dolorem; nos autem haec ipsa non perfecta vitia, sed media nuncupamus, eo quod propter diversitatem morum ad utrumque parata sunt, et modo ad bonum, modo ad malum, pro arbitrii voluntate, vertuntur. Sic enim nonnullae male usae virtutes ex se vitia gignunt: veluti si ex mansuetudine interdum nascatur torpor, et ex pietate dissolutio disciplinae, vel ex justitia crudelitatis immoderata vindicta. Ita quatuor ista, si bene utantur, virtutes sunt; sin minus, ex virtutibus in vilia transeunt. 160. Hoc modo denique, cum quisque metuit peccare, vel cupit beatificari, dolet pro peccatis, gaudet in bonis operibus, jam tum hi motus, qui ab amore studioque procedunt, pro virtutibus accipiuntur. At contra, dum quisque metu carendi re aliqua terrena tenetur, vel dolore amissae rei frangitur, dumque rerum temporalium cupiditate inflammatur, aut gaudio adeptae rei extollitur, tunc non virtutes sed vere vitia nuncupantur. Ex his autem duo sunt futuri temporis, antequam quid eveniat, metus et cupiditas; alia duo praeteriti, cum quid acciderit, gaudium et dolor. 161. Octo sunt autem perfecta, vel principalia vitia, quae omne genus humanum inquietant, ex quibus vitiorum turba exoritur copiosa, id est: gulae concupiscentia, fornicatio, avaritia, invidia, tristitia, ira, inanis gloria, novissima dux ipsa et harum radix superbia. Ex quibus omnibus duo sunt carnalia, fornicatio et ingluvies ventris; reliqua spiritualia. 162. Quae quidem in membris suis taliter distinguuntur. Gulae concupiscentia in quinque modis distinguitur: primo modo, si ante tempus cibos quis appetat, sicut Jonathan gustu mellis jejunium solvit. Secundo modo, si lautiores escas quaerat, sicut populus eremi manna contempto, carnes Aegyptias concupivit. Tertio modo, si diligentius quisquam communes cibos procuret, sicut filii Heli extra morem crudam ab offerentibus carnem tollebant, quam sibi accuratius praepararent. Quarto modo, si viles escas nimium quisque sumat. Unde et propheta Sodomam de panis saturitate accusat. Quinto modo, si quis ex desiderio quodcunque sumat, sicut Esau pro lenticulae concupiscentia perdidit primogenita sua. 163. Fornicatio quoque trimodo genere discernitur. Primo quidem, dum per voluptatem luxuriae commistio carnis expletur; altero, dum sola attrectatione luxus carnis per immunditiam provocatur; tertio, dum intentione turpis cogitationis nocturna quisque illusione polluitur. Est et quartum genus fornicationis juxta Scripturam, omnis, scilicet, illicita corruptio mentis, sicut idololatria et avaritia, ex quibus fit praevaricatio legis propter illicitam concupiscentiam. 164. Porro avaritia in geminam distinguitur poenam, id est in concupiscentiam augendae rei, et in metum rei carendae. Sicut etiam quidam ait: Non enim unquam expletur neque satiatur cupiditatis sitis. Neque solum ea quae habent amore augendi excruciantur, sed etiam amittendi metu. 165. Ipsa quoque invidia duplici afficitur flamma, id est, cum aut meliori invidet in id quod ipse non est, aut dum quemlibet consimilem esse sibi aequalem dolet. 166. Sequitur tristitia, cujus tria sunt genera, quarum prima, ut ait Cassianus, temperata et rationabilis, de delictorum poenitudine veniens; altera perturbata, irrationabilis, de anxietate mentis seu desperatione peccatorum exoriens; tertia de iracundia, vel de illato damno, vel desiderio praepedito procedens. 167. Jam vero inanis gloria quadripartitam habet jactantiam. Nam sunt qui habent dona et donantem ignorant. Et sunt qui se dicant dona accepisse praecedentibus meritis, non pro gratia largientis. Item quidam sunt qui quod non habent se habere per tumorem existimant. Item quidam sunt qui, contemnendo alios, se aliquid habere singulariter putant. Perniciosior autem est elatio de singularitate jactantiae veniens. 168. Ultima superbia, trimodam habet differentiam: primum namque genus superbiae est eorum qui per transgressionem culpae contemptui habent divina praecepta; secundum genus eorum qui ex observatione attolluntur mandatorum, et elatione virtutum; tertium genus est eorum qui per contumaciam mentis subdi dedignantur seniorum imperiis.
2.40_2169. Bu kusurlar ilahî lütfun yardımıyla, karşıt faziletlerle iyileştirilir. Oburluğu uykusuz geceler ve yürek pişmanlığı bastırır. Zinayı yüreğin ezilmesi, bedenin çile çekmesi, sürekli dua, emek çalışması, cehennem korkusu ve göksel vatan aşkı söndürür. Kıskançlığı kardeş sevgisi yener. Göksel krallığı yalnız uyum içinde olanlar aldığına göre kıskançlığı atmak ve kardeşi sevmek gerekir.
170. Öfkeyi sabır ve sükûnet aklı yatıştırır. Açgözlülüğü sadaka ve ebedî karşılık ümidi boyunduruk altına alır. Kederi kardeşçe sohbetler ve Kutsal Yazılar'ın tesellisi alt eder. Kibri korku ayaklar altına alır: Boş şan okşadığı ruhu bütün faziletlerden uzaklaştırmasın, övüngenlikle kendini yitirip yok olmasın diye. Kibri Mesih'in alçakgönüllülüğünün örneği ve şeytanın düşüşünden korku bastırır. Şeytan olmadığı şey olmak isterken olduğu şeyi de yitirmiş, Tartaros'un derinliklerini hak etmiştir.
- Quae quidem vitia, divinitus divina adjuvante gratia, e contrario curantur virtutibus. Gulae concupiscentiam reprimunt vigiliae et compunctio cordis; fornicationem exstinguit contritio cordis, et corporis afflictio, et oratio assidua, vel laboris exercitium, metus gehennae, et amor coelestis patriae; invidiam superat amor dilectionis fraternae. Et quia coeleste regnum non accipiunt nisi concordes, abjicere invidiam convenit et diligere fratrem. 170. Iram temperat patientia, et ratio aequanimitatis. Avaritiam subjugat eleemosyna, et spes aeternae retributionis. Tristitiam subjugant fraterna alloquia, et consolatio Scripturarum. Arrogantiam calcat metus, ne vana gloria delinitum animum a virtutibus cunctis excludat, et per jactantiam perdat semetipsum, et pereat. Jam superbiam deprimit exemplum humilitatis Christi, atque diabolicae metus ruinae. Qui dum vult esse quod non erat, et ipsum quod erat perdidit, et Tartari inferna promeruit.