İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural IX.

AT10.400Zihnin bakışını bütünüyle en küçük ve en kolay şeylere çevirmek ve hakikati seçik ve açık biçimde sezmeye alışıncaya kadar bunlar üzerinde uzun süre durmak gerekir.

Anlayışımızın iki işlemini, sezgiyi ve çıkarımı açıkladık; ilimleri öğrenmek için yalnızca bunları kullanmamız gerektiğini söylemiştik. Şimdi bu ve bir sonraki önermede, bu işlemleri yapmaya daha yatkın hâle gelmek için nasıl çaba göstermemiz gerektiğini ve aynı zamanda zihnin iki başlıca yetisini, yani şeyleri tek tek seçik biçimde sezerek keskin görüşü, şeyleri ustalıkla birbirinden çıkararak da ince zekâyı nasıl geliştirebileceğimizi açıklamaya geçiyoruz.

Zihnin sezgisini nasıl kullanmamız gerektiğini gözlerle bir karşılaştırmadan bile anlarız. Çünkü birçok nesneye aynı bakışta birden bakmak isteyen kişi hiçbirini seçik biçimde görmez; aynı biçimde, düşüncenin tek bir edimiyle birçok şeye birden dikkat etmeye alışmış kişinin zihni de bulanıktır.

AT10.400

Sed quoties ad alicujus rei cognitionem mentem applicabit, vel illam omnino reperiet; vel certe ab aliquo experimento pendere perspiciet, quod in sua potestate non sit, ideoque non culpabit ingenium suum, quamvis ibi sistere cogatur; vel denique rem quaesitam omnem humani ingenij captum excedere demonstrabit, ac proinde non se idcirco magis ignarum esse arbitrabitur, quia non minor scientia est hoc ipsum quam quodvis aliud cognovisse. REGULA IX. Oportet ingenij aciem ad res minimas et maxime faciles totam convertere, atque in illis diutius immorari, donec assuescamus veritatem distincte et perspicue intueri. Expositis duabus intellectus nostri operationibus, intuitu et deductione, quibus solis ad scientias addiscendas vtendum esse diximus, pergimus in hac et sequenti propositione explicare, qua industria possimus aptiores reddi ad illas exercendas, et simul duas praecipuas ingenij facultates excolere, perspicacitatem scilicet, res singulas distincte intuendo, et sagacitatem, vnas ex alijs artificiose deducendo. Et quidem, quomodo mentis intuitu sit vtendum, vel ex ipsa oculorum comparatione cognoscimus. Nam qui vult multa simul objecta eodem intuitu respicere, nihil illorum distincte videt; et pariter, qui ad multa simul vnico cogitationis actu solet attendere, confuso ingenio est.

AT10.401Ama ince işlerle uğraşan ve gözlerinin bakışını dikkatle tek tek noktalara yöneltmeye alışmış zanaatkârlar, alışkanlıkla en küçük ve en ince şeyleri bile kusursuz ayırt etme yeteneği kazanırlar. Aynı biçimde, düşüncelerini hiçbir zaman aynı anda çeşitli nesneler arasında dağıtmayan, onu hep bütünüyle en yalın ve en kolay şeyleri düşünmeye veren kişiler de keskin görüşlü olurlar.

Ölümlülerin ortak bir kusurudur: Zor şeyler onlara daha güzel görünür. Çoğu kişi bir şeyin çok açık ve yalın sebebini gördüğünde hiçbir şey bilmediğini sanır; bu arada da filozofların, çoğunlukla hiç kimsenin yeterince incelemediği temellere dayansa da, yüce ve uzaklardan getirilmiş bazı gerekçelerine hayran kalır. Karanlığı ışıktan daha çok sevenler gerçekten de aklı başında olmayan kişilerdir. Oysa şunu belirtmek gerekir: Gerçekten bilenler hakikati, ister yalın ister karanlık bir konudan çıkarmış olsunlar, aynı kolaylıkla ayırt ederler; çünkü her hakikate bir kez ulaştıktan sonra onu benzer, tek ve seçik bir edimle kavrarlar. Bütün fark yoldadır: Yol, vardırdığı hakikat ilk ve en mutlak ilkelerden ne kadar uzaksa elbette o kadar uzun olmalıdır.

Öyleyse herkes, düşüncesiyle aynı anda o kadar az ve o kadar yalın şeyi kuşatmaya alışmalıdır ki, en seçik biçimde bildiği şeyi sezdiği kadar seçik biçimde sezmediği hiçbir şeyi bildiğini sanmasın.

AT10.401

Sed Artifices illi, qui in minutis operibus exercentur, et oculorum aciem ad singula puncta attente dirigere consueverunt, vsu capacitatem acquirunt res quantumlibet exiguas et subtiles perfecte distinguendi; ita etiam illi, qui varijs simul objectis cogitationem nunquam distrahunt, sed ad simplicissima quaeque et facillima consideranda totam semper occupant, fiunt perspicaces. Est autem commune vitium Mortalibus, vt quae difficilia pulchriora videantur; et plerique nihil se scire existimant, quando alicujus rei causam valde perspicuam et simplicem vident, qui interim sublimes quasdam et alte petitas Philosophorum rationes admirantur, etiamsi illae vt plurimum fundamentis nitantur a nemine satis vnquam perspectis, male sani profecto qui tenebras chariores habent quam lucem. Atqui notandum est illos, qui vere sciunt, aequa facilitate dignoscere veritatem, sive illam ex simplici subjecto, sive ex obscuro eduxerint: vnamquamque enim simili, vnico, et distincto actu comprehendunt, postquam semel ad illam pervenerunt; sed tota diversitas est in via, quae certe longior esse debet, si ducat ad veritatem a primis et maxime absolutis principijs magis remotam. Assuescant igitur omnes oportet, tam pauca simul et tam simplicia cogitatione complecti, vt nihil vnquam se scire putent, quod non aeque distincte intueantur, ac illud quod omnium distinctissime cognoscunt.

AT10.402Bazı insanlar buna ötekilerden çok daha yatkın doğar; ama zihinler sanatla ve alıştırmayla da buna çok daha yatkın hâle getirilebilir. Burada bence her şeyden çok hatırlatılması gereken tek bir şey var: Herkes, ilimlerin, ne kadar gizli olurlarsa olsunlar, büyük ve karanlık şeylerden değil, yalnızca kolay ve daha kolay ulaşılır şeylerden çıkarılması gerektiğine kesinlikle inanmalıdır.

Örneğin tabiî bir gücün aynı anda uzak bir yere ve aradaki bütün ortamdan geçerek ulaşıp ulaşamayacağını incelemek istersem, bu tür etkilerin bir anda gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırmak için zihnimi hemen mıknatısın kuvvetine ya da yıldızların tesirine, hatta aydınlanmanın hızına bile çevirmem; çünkü bunu ispatlamak, aranan şeyden daha zor olurdu. Daha çok cisimlerin yer değiştirme hareketleri üzerinde düşünürüm, çünkü bütün bu alanda bundan daha hissedilir bir şey olamaz. Bir taşın bir yerden başka bir yere bir anda varamayacağını fark ederim, çünkü taş bir cisimdir; ama taşı hareket ettirene benzer bir güç, bir özneden ötekine çıplak olarak geçiyorsa, ancak bir anda iletilir. Örneğin ne kadar uzun olursa olsun bir değneğin bir ucunu hareket ettirirsem, değneğin o kısmını hareket ettiren gücün, aynı anda zorunlu olarak öteki bütün kısımlarını da hareket ettirdiğini kolayca kavrarım; çünkü güç bu durumda çıplak olarak iletilir, taştaki gibi kendisini taşıyan bir cisimde bulunmaz.

Aynı biçimde, bir ve aynı yalın sebepten aynı anda zıt sonuçların nasıl üretilebileceğini anlamak istersem, bazı hıltları dışarı atıp başkalarını tutan ilaçları hekimlerden ödünç almam; Ay'ın ışığıyla ısıttığını, gizli bir keyfiyetle de soğuttuğunu söyleyerek kehanette bulunmam. Bunun yerine, aynı ağırlığın bir ve aynı anda bir kefeyi kaldırırken ötekini indirdiği teraziye ve benzeri şeylere bakarım.

AT10.402

Ad quod quidem nonnulli longe aptiores nascuntur, quam caeteri, sed arte etiam et exercitio ingenia ad hoc reddi possunt longe aptiora; vnumque est quod omnium maxime hic monendum mihi videtur, nempe vt quisque firmiter sibi persuadeat, non ex magnis et obscuris rebus, sed ex facilibus tantum et magis obvijs, scientias quantumlibet occultas esse deducendas. Nam, e. g., si velim examinare, vtrum aliqua potentia naturalis possit eodem instanti transire ad locum distantem, et per totum medium, non statim ad magnetis vim, vel astrorum influxus, sed ne quidem ad illuminationis celeritatem, mentem convertam, vt inquiram vtrum forte tales actiones fiant in instanti: hoc enim difficilius possem probare quam quod quaeritur; sed potius ad motus locales corporum reflectam, quia nihil in toto hoc genere magis sensibile esse potest. Et advertam lapidem quidem non posse in instanti ex vno loco ad alium pervenire, quia corpus est; potentiam vero, similem illi quae lapidem movet, nonnisi in instanti communicari, si ex vno subjecto ad aliud nuda perveniat. V. gr., si quantumvis longissimi baculi vnam extremitatem moveam, facile concipio potentiam, per quam illa pars baculi movetur, vno et eodem instanti alias etiam omnes ejus partes necessario movere, quia tunc communicatur nuda, neque in aliquo corpore existit, vt in lapide, a quo deferatur. Eodem modo, si agnoscere velim, quomodo ab vna et eadem simplici causa contrarij simul effectus possint produci, non pharmaca a Medicis mutuabor, quae humores quosdam expellant, alios retineant; non de Luna hariolabor, illam per lumen calefacere, et refrigerare per qualitatem occultam: sed potius intuebor libram, in qua idem pondus vno et eodem instanti vnam lancem elevat, dum aliam deprimit, et similia.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…