Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural XIII.
AT10.429Bir soruyu tam olarak anlıyorsak, onu her gereksiz kavramdan soyutlamalı, en yalın biçimine indirmeli ve sayımla mümkün olduğu kadar küçük parçalara bölmeliyiz.
Diyalektikçileri yalnızca şu noktada taklit ediyoruz: Onlar kıyas biçimlerini öğretmek için kıyasların terimlerinin, yani malzemesinin bilindiğini varsayarlar; biz de burada aynı biçimde sorunun tam olarak anlaşılmış olmasını önkoşul sayıyoruz. Ama onlar gibi iki uç terimi ve orta terimi ayırmıyoruz; bütün meseleyi şöyle ele alıyoruz: Birincisi, her soruda bilinmeyen bir şey olmalıdır, yoksa boşuna sorulurdu. İkincisi, bu şey bir biçimde belirtilmiş olmalıdır, yoksa başka herhangi bir şeyi değil de onu araştırmaya yönelmiş olmazdık. Üçüncüsü, bu şey ancak bilinen başka bir şey aracılığıyla belirtilebilir.
Bütün bunlar eksik sorularda da bulunur. Örneğin mıknatısın tabiatının ne olduğu sorulursa, "mıknatıs" ve "tabiat" kelimeleriyle anlatıldığını anladığımız şey bilinir ve bizi başka bir şeyi değil de bunu aramaya bu yöneltir vb.
Ex quaestionibus autem aliae intelliguntur perfecte, etiamsi illarum solutio ignoretur, de quibus solis agemus in duodecim regulis proxime sequentibus; aliae denique non perfecte intelliguntur, quas ad duodecim posteriores regulas reservamus. Quam divisionem non sine consilio invenimus, tum vt nulla dicere cogamur quae sequentium cognitionem praesupponant, tum vt illa priora doceamus, quibus etiam ad ingenia excolenda prius incumbendum esse sentimus. Notandum est, inter quaestiones quae perfecte intelliguntur, nos illas tantum ponere, in quibus tria distincte percipimus: nempe, quibus signis id quod quaeritur possit agnosci, cum occurret; quid sit praecise, ex quo illud deducere debeamus; et quomodo probandum sit, illa ab invicem ita pendere, vt vnum nulla ratione possit mutari, alio immutato. Adeo vt habeamus omnes praemissas, nec aliud supersit docendum, quam quomodo conclusio inveniatur, non quidem ex vna re simplici vnum quid deducendo (hoc enim sine praeceptis fieri posse jam dictum est), sed vnum quid ex multis simul implicatis dependens tam artificiose evolvendo, vt nullibi major ingenij capacitas requiratur, quam ad simplicissimam illationem faciendam. Cujusmodi quaestiones, quia abstractae sunt vt plurimum, et fere tantum in Arithmeticis vel Geometricis occurrunt, parum vtiles videbuntur imperitis; moneo tamen in hac arte addiscenda diutius versari debere et exerceri illos, qui posteriorem hujus methodi partem, in qua de alijs omnibus tradamus, perfecte cupiant possidere. REGULA XIII. Si quaestionem perfecte intelligamus, illa est ab omni superfluo conceptu abstrahenda, ad simplicissimam revocanda, et in quam minimas partes cum enumeratione dividenda. Atque in hoc vno Dialecticos imitamur, quod, sicut illi, ad syllogismorum formas tradendas, eorumdem terminos, sive materiam cognitam esse supponunt, ita etiam nos hic praerequirimus quaestionem esse perfecte intellectam. Non autem, vt illi, duo extrema distinguimus et medium; sed hoc pacto rem totam consideramus: primo, in omni quaestione necesse est aliquid esse ignotum, aliter enim frustra quaereretur; secundo, illud idem debet esse aliquo modo designatum, aliter enim non essemus determinati ad illud potius quam ad aliud quidlibet investigandum; tertio, non potest ita designari, nisi per aliud quid quod sit cognitum. Quae omnia reperiuntur etiam in quaestionibus imperfectis: vt si quaeratur qualis sit magnetis natura, id quod intelligimus significari per haec duo vocabula, magnes et natura, est cognitum, a quo determinamur ad hoc potius quam ad aliud quaerendum, etc.
AT10.431Ama ayrıca bir sorunun tam olması için onun büsbütün belirlenmiş olmasını istiyoruz; öyle ki verilenlerden çıkarılabilecek şeyden başka hiçbir şey aranmasın. Örneğin biri bana, Gilbert'in yaptığını ileri sürdüğü deneylerden, doğru olsunlar yanlış olsunlar, tam olarak mıknatısın tabiatı hakkında ne sonuç çıkarılması gerektiğini sorarsa; yine, yalnızca şu verilerden yola çıkarak sesin tabiatı hakkında ne hüküm verdiğimi sorarsa: A, B ve C diye üç tel eşit ses çıkarır; varsayıma göre B, A'dan iki kat kalındır, ama ondan uzun değildir ve iki kat ağır bir ağırlıkla gerilir; C ise A'dan kalın değildir, yalnızca iki kat uzundur, ama yine de dört kat ağır bir ağırlıkla gerilir vb. Bundan, bütün eksik soruların tam sorulara nasıl indirgenebileceği kolayca anlaşılır; bu, yeri gelince daha geniş açıklanacaktır. Bu kurala nasıl uyulabileceği de görülür: İyi anlaşılmış bir güçlüğü her gereksiz kavramdan soyutlamak ve onu, artık şu ya da bu konuyla uğraştığımızı değil, yalnızca genel olarak bazı büyüklükleri birbiriyle karşılaştırdığımızı düşüneceğimiz bir biçime indirmek. Örneğin mıknatıs hakkında yalnızca şu ya da bu deneylere bakmaya karar verdikten sonra, düşüncemizi öteki bütün deneylerden uzaklaştırmakta hiçbir güçlük kalmaz.
Buna ayrıca, beşinci ve altıncı kurallara göre güçlüğün en yalın biçimine indirilmesi ve yedinci kurala göre bölünmesi gerektiği de eklenir. Örneğin mıknatısı birçok deneyden yola çıkarak incelersem, deneyleri birbiri ardınca ayrı ayrı gözden geçireceğim; yine söylendiği gibi sesi incelersem, önce A ile B tellerini, sonra A ile C'yi vb. ayrı ayrı karşılaştıracağım ki sonra hepsini birden yeterli bir sayımla kuşatayım. Bir önermenin terimleri hakkında arı anlayışın, son çözüme girişmeden önce uyması gereken yalnızca bu üç şey vardır; tabii önerme sonraki on bir kuralın kullanılmasını gerektiriyorsa. Bunun nasıl yapılacağı bu incelemenin üçüncü kısmından daha açık anlaşılacaktır. Sorular derken içinde doğru ya da yanlış bulunan her şeyi anlıyoruz; her biri hakkında ne yapabileceğimizi belirlemek için bunların farklı türlerini saymak gerekir.
Yalın ya da birleşik şeylerin yalnızca sezgisinde yanlışlık olamayacağını daha önce söyledik; bu anlamda bunlara soru da denmez. Onlar hakkında belirli bir yargıda bulunmaya karar verir vermez bu adı alırlar. Çünkü yalnızca başkalarının bize sorduğu şeyleri sorular arasında saymıyoruz; Sokrates'in bilgisizliği, daha doğrusu şüphesi de, Sokrates ona ilk kez yönelip her şeyden şüphe ettiğinin doğru olup olmadığını araştırmaya başladığında ve bunu ileri sürdüğünde bir soruydu. Aradığımız ise ya kelimelerden şeyler, ya sonuçlardan sebepler, ya sebeplerden sonuçlar, ya parçalardan bütün ya da başka parçalar, ya da son olarak bunlardan birkaçı birdendir.
Sed insuper vt quaestio sit perfecta, volumus illam omnino determinari, adeo vt nihil amplius quaeratur, quam id quod deduci potest ex datis: vt si petat aliquis a me quid de natura magnetis sit inferendum praecise ex illis experimentis, quae Gilbertus se fecisse asserit, sive vera sint, sive falsa; item, si petat, quid de natura soni judicem praecise tantum ex eo quod tres nervi A, B, C, aequalem edant sonum, inter quos ex suppositione B duplo crassior est quam A, sed non longior, et tenditur a pondere duplo graviori; C vero non quidem crassior est quam A, sed duplo longior tantum, et tenditur tamen a pondere quadruplo graviori, etc. Ex quibus facile percipitur, quomodo omnes quaestiones imperfectae ad perfectas reduci possint, vt fusius exponetur suo loco; et apparet etiam, quo modo haec regula possit observari, ad difficultatem bene intellectam ab omni superfluo conceptu abstrahendam, eoque reducendam, vt non amplius cogitemus nos circa hoc vel illud subjectum versari, sed tantum in genere circa magnitudines quasdam inter se componendas: nam, v. gr., postquam determinati sumus ad haec vel illa tantum de magnete experimenta spectanda, nulla superest difficultas in cogitatione nostra ab omnibus alijs removenda. Additur praeterea, difficultatem esse ad simplicissimam reducendam, nempe juxta regulas quintam et sextam, et dividendam juxta septimam: vt si magnetem examinem ex pluribus experimentis, vnum post aliud separatim percurram; item si sonum, vt dictum est, separatim inter se comparabo nervos A et B, deinde A et C etc., vt postea omnia simul sufficienti enumeratione complectar. Atque haec tria tantum occurrunt circa alicujus propositionis terminos servanda ab intellectu puro, antequam ejus vltimam solutionem aggrediamur, si sequentium vndecim regularum vsu indigeat; quae quomodo facienda sint, ex tertia parte hujus Tractatus clarius patebit. Intelligimus autem per quaestiones, illa omnia in quibus reperitur verum vel falsum; quarum diversa genera enumeranda sunt ad determinandum, quid circa vnamquamque praestare valeamus. Jam jam diximus, in solo intuitu rerum, sive simplicium, sive copulatarum, falsitatem esse non posse; neque etiam hoc sensu quaestiones appellantur, sed nomen illud acquirunt, statim atque de ijsdem judicium aliquod determinatum ferre deliberamus. Neque enim illas petitiones tantum, quae ab alijs fiunt, inter quaestiones numeramus; sed de ipsa etiam ignorantia, sive potius dubitatione Socratis quaestio fuit, cum primum ad illam conversus Socrates coepit inquirere, an verum esset se de omnibus dubitare, atque hoc ipsum asseruit. Quaerimus autem vel res ex verbis, vel ex effectibus causas, vel ex causis effectus, vel ex partibus totum, sive alias partes, vel denique plura simul ex istis.
AT10.433Güçlük sözün karanlığında olduğunda, kelimelerden şeylerin arandığını söyleriz. Buna yalnızca bütün bilmeceler girmez: Sfenks'in, önce dört ayaklı, sonra iki ayaklı, en sonunda da üç ayaklı olan hayvan hakkındaki bilmecesi gibi; yine kıyıda duran, balık tutmak için olta ve kamışlarla donanmış balıkçıların, yakaladıklarına artık sahip olmadıklarını, tersine henüz yakalayamadıklarına sahip olduklarını söyledikleri bilmece gibi vb. Bunun dışında bilginlerin tartıştığı şeylerin büyük çoğunluğunda da sorun hemen hep bir ad sorunudur. Büyük zihinler hakkında, şeyleri yeterince uygun kelimelerle açıklamadıkları her seferde onları yanlış kavradıklarını düşünecek kadar kötü düşünmemeliyiz. Örneğin çevreleyen cismin yüzeyine "yer" dediklerinde, gerçekte yanlış hiçbir şey kavramazlar, yalnızca "yer" adını kötüye kullanırlar. Bu ad ortak kullanımda, bir şeyin burada ya da orada olduğunu söyletmemizi sağlayan o yalın ve kendiliğinden bilinen tabiatı anlatır. Bu tabiat tamamen, yerde olduğu söylenen şeyin dış mekânın kısımlarıyla belli bir ilişkisinden ibarettir; bazıları "yer" adının çevreleyen yüzey için kullanıldığını görünce, ona yanlış olarak "iç nerede" (ubi intrinsecum) demişlerdir. Öteki örnekler de böyledir. Bu ad soruları o kadar sık karşımıza çıkar ki, filozoflar kelimelerin anlamı konusunda hep uzlaşsalardı tartışmalarının hemen hepsi ortadan kalkardı.
Bir şeyin var olup olmadığını ya da ne olduğunu araştırdığımız her seferde sonuçlardan sebepler aranır… (Metin burada kesiktir.)
Ama bize çözülmek üzere bir soru konduğunda, çoğu zaman onun hangi türden olduğunu, kelimelerden şeylerin mi, sonuçlardan sebeplerin mi vb. arandığını hemen fark etmediğimiz için, bunlar hakkında tek tek daha fazla şey söylemek bana gereksiz görünüyor. Herhangi bir güçlüğün çözümü için yapılması gereken her şeyi birlikte ve sırayla izlersek daha kısa ve daha elverişli olacaktır. Dolayısıyla herhangi bir soru verildiğinde, önce neyin arandığını seçik biçimde anlamaya çalışmak gerekir.
Çünkü bazıları önermeleri araştırırken çoğu zaman öyle acele ederler ki, aranan şey belki karşılarına çıkarsa onu hangi işaretlerle tanıyacaklarını fark etmeden, başıboş zihinlerini onların çözümüne verirler. Bunlar, efendisinin bir yere gönderdiği ve itaat etmeye o kadar hevesli olduğu için, buyrukları daha almadan ve nereye gitmesi emredildiğini bilmeden koşmaya can atan bir uşak kadar akılsızdırlar.
Ama her soruda, bilinmeyen bir şey olması gerekse de (yoksa boşuna sorulurdu), bu şeyin yine de belirli koşullarla öyle belirtilmiş olması gerekir ki, başka bir şeyi değil de tam olarak onu araştırmaya yönelmiş olalım.
Res ex verbis quaeri dicimus, quoties difficultas in orationis obscuritate consistit; atque huc referuntur non solum omnia aenigmata, quale fuit illud Sphingis de animali, quod initio est quadrupes, deinde bipes, et tandem postea fit tripes; item, illud piscatorum qui, stantes in littore, hamis et arundinibus ad pisces capiendos instructi, aiebant se non habere amplius illos quos ceperant, sed vice versa se habere illos quos nondum capere potuerant, etc.; sed praeterea in maxima parte eorum de quibus litterati disputant, fere semper de nomine quaestio est. Neque oportet de majoribus ingenijs tam male sentire, vt arbitremur illos res ipsas male concipere, quoties easdem non satis aptis verbis explicant: si quando, ex. gr., superficiem corporis ambientis vocant locum, nullam rem falsam revera concipiunt, sed tantum nomine loci abutuntur, quod ex vsu communi significat illam naturam simplicem et per se notam, ratione cujus aliquid dicitur hic esse vel ibi; quae tota in quadam relatione rei, quae dicitur esse in loco, ad partes spatij exterioris, consistit, et quam nonnulli, videntes nomen loci a superficie ambiente esse occupatum, vbi intrinsecum improprie dixerunt, et sic de caeteris. Atque hae quaestiones de nomine tam frequenter occurrunt vt, si de verborum significatione inter Philosophos semper conveniret, fere omnes illorum controversiae tollerentur. Ex effectibus causae quaeruntur, quoties de aliqua re, vtrum sit, vel quid sit, investigamus ⟦…⟧ Caeterum quia, dum aliqua quaestio nobis solvenda proponitur, saepe non statim advertimus, cujus illa generis existat, nec vtrum res ex verbis, vel causae ab effectibus etc., quaerantur: idcirco de his in particulari dicere plura, supervacaneum mihi videtur. Brevius enim erit et commodius, si simul omnia quae facienda sunt ad cujuslibet difficultatis solutionem ordine persequamur; ac proinde, qualibet data quaestione, imprimis enitendum est, vt distincte intelligamus, quid quaeratur. Frequenter enim nonnulli in propositionibus investigandis ita festinant, vt ad illarum solutionem vagum ingenium applicent, antequam animadverterint, quibusnam signis rem quaesitam, si forte occurrerit, internoscent: non minus inepti quam puer aliquo missus a domino, qui tam cupidus esset obsequendi, vt currere festinaret nondum mandatis acceptis, nec sciens quonam ire juberetur. At vero in omni quaestione, quamvis aliquid debeat esse incognitum, alioqui enim frustra quaereretur, oportet tamen hoc ipsum certis conditionibus ita esse designatum, vt omnino simus determinati ad vnum quid potius quam ad aliud investigandum.
AT10.435Bu koşulları incelemeye daha en baştan girişmemiz gerektiğini söylüyoruz. Bu da şöyle olur: Her birini seçik biçimde sezmek için zihnimizin keskin bakışını onlara çeviririz ve aradığımız bilinmeyenin her bir koşulla ne ölçüde sınırlandığını dikkatle soruştururuz. Çünkü insan zihinleri burada iki türlü yanılır: Ya soruyu belirlemek için verilenden fazlasını varsayarlar ya da tersine bir şeyi atlarlar.
Verilenden daha çok ve daha dar koşullar varsaymamaya dikkat etmeliyiz. Bu tehlike özellikle bilmecelerde ve zihinleri tuzağa düşürmek için ustalıkla uydurulmuş başka sorularda vardır; ama bazen öteki sorularda da, onları çözmek için kesinmiş gibi bir şey varsayılıyor göründüğünde ortaya çıkar: Bizi buna hiçbir kesin gerekçe değil, eskimiş bir kanaat inandırmıştır. Örneğin Sfenks'in bilmecesinde "ayak" kelimesinin yalnızca hayvanların gerçek ayaklarını gösterdiğini düşünmemeli, başka bazı şeylere de aktarılıp aktarılamayacağına bakmalıyız. Nitekim aktarılır: bebeğin ellerine ve yaşlıların bastonuna; çünkü ikisi de yürümek için bunları ayak gibi kullanır. Aynı şekilde balıkçıların bilmecesinde, balık düşüncesinin zihnimizi, yoksulların çoğu zaman istemeden üzerlerinde taşıdıkları ve yakaladıklarında attıkları o hayvanları düşünmekten alıkoyacak kadar kaplamasına izin vermemeliyiz. Yine bir zamanlar gördüğümüz şu kap gibi bir kabın nasıl yapılmış olduğu sorulsun: Ortasında bir sütun duruyordu, sütunun üstüne de içmeye can atıyormuş gibi duran bir Tantalos heykeli konmuştu. Kaba dökülen su, Tantalos'un ağzına girecek kadar yükselmediği sürece içinde gayet iyi duruyordu; ama talihsiz dudaklara ulaşır ulaşmaz hepsi bir anda akıp gidiyordu. İlk bakışta bütün hüner bu Tantalos heykelini yapmaktaymış gibi görünür. Oysa heykel aslında soruyu hiçbir şekilde belirlemez, yalnızca ona eşlik eder. Bütün güçlük şu tek noktadadır: Kabın, su belli bir yüksekliğe ulaşır ulaşmaz hepsi dışarı akacak, ama ondan önce hiç akmayacak biçimde nasıl yapılacağını aramak. Son olarak, yıldızlar hakkında elimizdeki bütün gözlemlerden onların hareketleri üzerine neyi ileri sürebileceğimiz sorulursa, Eskilerin yaptığı gibi Dünya'nın hareketsiz olduğunu ve evrenin ortasında durduğunu, sırf çocukluğumuzdan beri bize öyle göründü diye gerekçesiz varsaymamalıyız. Bunu da şüpheye çekmeliyiz ki sonra bu konuda neye kesin olarak hükmedebileceğimizi inceleyelim. Ötekiler de böyledir.
Atlayarak ise şu durumlarda kusur ederiz: Sorunun belirlenmesi için gereken bir koşul soruda ya açıkça belirtilmiştir ya da bir şekilde anlaşılması gerekir, ama biz onu hesaba katmayız. Örneğin aranan şey, yıldızların ya da kaynakların hareketi gibi tabiî bir sürekli hareket değil de insan becerisiyle yapılmış bir sürekli hareket olsun. Biri de, Dünya'nın kendi ekseni etrafında durmadan döndüğünü, mıknatısın ise Dünya'nın bütün özelliklerini taşıdığını düşünerek bunun yapılabileceğine inanan bazıları gibi, bu taşı daire çizerek dönecek biçimde yerleştirirse ya da hiç değilse hareketini öteki güçleriyle birlikte demire geçirirse sürekli hareketi bulacağını sansın. Bu gerçekleşse bile, o kişi sürekli hareketi sanatla yapmış olmaz; yalnızca tabiî olan bir hareketten faydalanmış olur, tıpkı bir çarkı akan bir ırmağa, hep dönecek biçimde yerleştiren biri gibi. Demek ki o kişi sorunun belirlenmesi için gereken koşulu atlamış olur, vb.
Atque hae sunt conditiones, quibus examinandis statim ab initio dicimus esse incumbendum: quod fiet, si ad singulas distincte intuendas mentis aciem convertamus, inquirentes diligenter quantum ab vnaquaque illud ignotum quod quaerimus sit limitatum; dupliciter enim hic falli solent humana ingenia, vel scilicet aliquid amplius quam datum sit assumendo ad determinandam quaestionem, vel contra aliquid omittendo. Cavendum est, ne plura et strictiora, quam data sint, supponamus: praecipue in aenigmatis alijsque petitionibus artificiose inventis ad ingenia circumvenienda, sed interdum etiam in alijs quaestionibus, quando ad illas solvendas aliquid quasi certum supponi videtur, quod nulla nobis certa ratio, sed inveterata opinio persuasit. Ex. gr., in aenigmate Sphingis, non putandum est, pedis nomen veros tantum animalium pedes significare, sed videndum etiam, vtrum ad alia quaedam possit transferri, vt contingit, nempe ad manus infantis, et ad scipionem senum, quia vtrique his vtuntur quasi pedibus ad incedendum. Item, in illo piscatorum, cavendum est ne cogitatio piscium ita mentem nostram occupaverit, vt illam avertat a cogitatione illorum animalium, quae saepe pauperes secum inviti circumferunt, et capta rejiciunt. Item, si quaeratur quomodo constructum fuerit vas, quale vidimus aliquando, in cujus medio stabat columna, cui imposita erat Tantali effigies quasi bibere gestientis; in hoc autem vase aqua quidem infusa optime continebatur, quamdiu non erat satis alta vt os Tantali ingrederetur; sed statim atque ad infelicia labra pervenerat, tota protinus effluebat: videtur quidem prima fronte totum artificium consistere in hac Tantali effigie construenda, quae tamen revera nullo modo determinat quaestionem, sed illam tantum comitatur: tota enim difficultas in hoc vno consistit, vt quaeramus quo modo vas sit ita construendum, vt aqua ex eo tota effluat, statim atque ad certam altitudinem pervenerit, prius autem nullo modo. Item denique, si ex ijs omnibus, quas circa astra habemus, observationibus quaeritur, quid de illorum motibus possimus asserere, non gratis assumendum est, terram esse immobilem atque in rerum medio constitutam, vt fecere Antiqui, quia nobis ab infantia ita visum est; sed hoc ipsum etiam in dubium revocari debet, vt examinemus postea quid certi de hac re liceat judicare. Et sic de caeteris. Omissione vero peccamus, quoties aliqua conditio ad quaestionis determinationem requisita, in eadem vel expressa est, vel aliquo modo intelligenda, ad quam non reflectimus: vt si quaeratur motus perpetuus, non naturalis, qualis est astrorum vel fontium, sed ab humana industria factus, et aliquis (sicut nonnulli fieri posse crediderunt, existimantes terram perpetuo moveri circulariter circa suum axem, magnetem vero omnes terrae proprietates retinere) putet se motum perpetuum ita inventurum, si hunc lapidem ita aptaverit, vt in orbem moveatur, vel certe ferro suum motum cum alijs suis virtutibus communicet; quod etsi contingeret, non tamen motum perpetuum arte faceret, sed illo tantum qui naturalis est vteretur, non aliter quam si ad fluminis lapsum rotam ita applicaret, vt semper moveretur; omitteret igitur ille conditionem ad quaestionis determinationem requisitam, etc.
Soru yeterince anlaşıldıktan sonra güçlüğünün tam olarak nerede olduğuna bakmak gerekir; böylece güçlük bütün ötekilerden soyutlanır ve daha kolay çözülür.
Bir soruyu anlamak, güçlüğünün nerede yattığını bilmeye her zaman yetmez. Ayrıca soruda gereken şeylerin her birini tek tek düşünmek gerekir: Bulunması kolay şeylerle karşılaşırsak onları bırakırız; bunlar önermeden çıkarılınca geriye yalnızca bilmediğimiz şey kalır. Örneğin az önce anlattığımız kap sorusunda kabın nasıl yapılacağını kolayca fark ederiz: Ortasına bir sütun dikilecek, bir kuş resmedilecek vb. Bütün bunlar konuyla ilgisiz diye atılınca geriye çıplak güçlük kalır: Önceden kapta duran su belli bir yüksekliğe ulaştıktan sonra hepsi birden dışarı akıyor; bunun neden olduğunu aramak gerekir.
İşte burada zahmete değen tek şeyin şu olduğunu söylüyoruz: Önermede verilmiş olan her şeyi sırayla gözden geçirmek, konuyla ilgisi olmadığını açıkça gördüklerimizi atmak, gerekli olanları tutmak, şüpheli olanları da daha dikkatli bir incelemeye bırakmak.