İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural XIV.

AT10.437Aynı soru cisimlerin reel uzamına aktarılmalı ve bütünüyle çıplak şekiller aracılığıyla hayal gücüne sunulmalıdır; çünkü anlayış onu böylece çok daha seçik biçimde kavrar.

Hayal gücünün yardımından da faydalanmak için şunu belirtmeliyiz: Bilinmeyen bir şey önceden bilinen başka bir şeyden her çıkarıldığında, bu yüzden yeni bir varlık cinsi bulunmuş olmaz. Yalnızca bütün bu bilgi, aranan şeyin önermede verilen şeylerin tabiatına şu ya da bu tarzda katıldığını kavrayacağımız noktaya kadar genişletilmiş olur. Örneğin doğuştan kör olan birine, renklerin bizim hislerden edindiğimiz türden gerçek fikirlerini hiçbir kanıtla kavratabileceğimizi ummamalıyız. Ama biri ana renkleri bir zaman görmüş, ara ve karışık renkleri ise hiç görmemişse, görmediği renklerin imgelerini de ötekilere benzerliklerinden yola çıkarak bir tür çıkarımla zihninde canlandırabilir.

AT10.437

Quaestione sufficienter intellecta, videndum est praecise, in quo difficultas ejus consistat, vt haec ab omnibus alijs abstracta facilius solvatur. Non semper sufficit quaestionem intelligere, ad cognoscendum in quo sita sit ejus difficultas; sed insuper reflectendum est ad singula quae in illa requiruntur, vt si quae occurrant nobis inventu facilia, illa omittamus, et illis ex propositione sublatis, illud tantum remaneat quod ignoramus. Vt in illa quaestione de vase paulo ante descripto, facile quidem animadvertimus quomodo vas faciendum sit: columna in ejus medio statuenda, avis pingenda, etc.; quibus omnibus rejectis, vt ad rem non facientibus, superest nuda difficultas in eo, quod aqua prius in vase contenta, postquam ad certam altitudinem pervenit, tota effluat; quod vnde accidat, est quaerendum. Hic igitur tantum operae pretium esse dicimus, illa omnia, quae in propositione data sunt, ordine perlustrare, rejiciendo illa, quae ad rem non facere aperte videbimus, necessaria retinendo, et dubia ad diligentius examen remittendo. REGULA XIV. Eadem est ad extensionem realem corporum transferenda, et tota per nudas figuras imaginationi proponenda: ita enim longe distinctius ab intellectu percipietur. Vt autem etiam imaginationis vtamur adjumento, notandum est, quoties vnum quid ignotum ex aliquo alio jam ante cognito deducitur, non idcirco novum aliquod genus entis inveniri, sed tantum extendi totam hanc cognitionem ad hoc, vt percipiamus rem quaesitam participare hoc vel illo modo naturam eorum quae in propositione data sunt. Ex. gr., si quis a nativitate caecus sit, non sperandum est vllis vnquam argumentis nos effecturos vt veras percipiat colorum ideas, quales nos habemus a sensibus haustas; sed si quis primarios colores viderit quidem aliquando, intermedios autem et mixtos nunquam, fieri potest vt illorum etiam, quos non vidit, imagines ex aliorum similitudine per deductionem quamdam effingat.

AT10.439Aynı şekilde, mıknatısta anlayışımızın şimdiye kadar benzerini hiç kavramadığı bir varlık cinsi varsa, onu bir gün akıl yürüterek bileceğimizi ummamalıyız; bunun için ya yeni bir hisle donatılmış olmamız ya da tanrısal bir zihne sahip olmamız gerekirdi. Ama zaten bilinen varlıkların ya da tabiatların, mıknatısta görünen sonuçların aynısını meydana getiren karışımını en seçik biçimde kavrarsak, bu konuda insan zihninin başarabileceği her şeye ulaştığımıza inanacağız.

Gerçekten de uzam, şekil, hareket ve benzerleri gibi zaten bilinen bütün bu varlıklar (onları saymanın yeri burası değil) farklı öznelerde aynı fikirle bilinir: Bir tacın şeklini, gümüşten de olsa altından da olsa aynı biçimde tasavvur ederiz. Bu ortak fikir de bir özneden ötekine ancak yalın bir karşılaştırmayla aktarılır; bu karşılaştırmayla, aranan şeyin şu ya da bu bakımdan verilmiş bir şeye benzediğini, onunla aynı ya da ona eşit olduğunu ileri süreriz. Öyle ki her akıl yürütmede hakikati tam olarak ancak karşılaştırma yoluyla biliriz. Örneğin şurada: Her A, B'dir; her B, C'dir; öyleyse her A, C'dir. Burada aranan şeyle verilen şey, yani A ile C, ikisinin de B olması bakımından birbiriyle karşılaştırılır, vb. Ama sık sık uyardığımız gibi kıyasların biçimleri şeylerin hakikatini kavramaya hiçbir katkı sağlamaz. Bu yüzden okur onları büsbütün bir yana atar ve tek bir şeyin tek başına, yalın ve saf sezgisiyle edinilmeyen bütün bilgilerin iki ya da daha çok şeyin birbiriyle karşılaştırılmasıyla edinildiğini düşünürse faydasını görür. İnsan aklının neredeyse bütün çabası da bu işlemi hazırlamaktan ibarettir. Çünkü karşılaştırma açık ve yalın olduğunda, onun sağladığı hakikati sezmek için hiçbir sanatın yardımına değil, yalnızca tabiatın ışığına ihtiyaç vardır.

Şunu da belirtmeliyiz: Karşılaştırmalar, ancak aranan şeyle verilen şey belli bir tabiata eşit ölçüde katıldığında yalın ve açık diye adlandırılır. Ötekilerin hepsi ise yalnızca şu yüzden hazırlığa muhtaçtır: O ortak tabiat ikisinde eşit ölçüde bulunmaz, içine sarılmış olduğu başka bazı ilişkilere ya da orantılara göre bulunur. İnsan çabasının başlıca kısmı da bu orantıları, aranan şeyle bilinen bir şey arasındaki eşitliğin açıkça görüleceği noktaya indirmekten ibarettir.

Sonra şunu belirtmeliyiz: Bu eşitliğe ancak daha çoğu ve daha azı kabul eden şey indirgenebilir ve bunların hepsi "büyüklük" kelimesinin kapsamına girer. Öyle ki önceki kurala göre güçlüğün terimleri her özneden soyutlandıktan sonra, artık yalnızca genel olarak büyüklüklerle uğraştığımızı anlamalıyız.

Ama o zaman da bir şeyi hayal gücüyle canlandırabilmek ve saf anlayışı değil, muhayyilede çizilmiş imgelerin yardım ettiği anlayışı kullanmak için son olarak şunu belirtmeliyiz: Genel olarak büyüklükler hakkında söylenen her şey herhangi bir özel büyüklüğe de uygulanabilir.

AT10.439

Eodem modo, si in magnete sit aliquod genus entis, cui nullum simile intellectus noster hactenus perceperit, non sperandum est nos illud vnquam ratiocinando cognituros; sed vel aliquo novo sensu instructos esse oporteret, vel mente divina; quidquid autem hac in re ab humano ingenio praestari potest, nos adeptos esse credemus, si illam jam notorum entium sive naturarum mixturam, quae eosdem qui in magnete apparent, effectus producat, distinctissime percipiamus. Et quidem omnia haec entia jam nota, qualia sunt extensio, figura, motus, et similia, quae enumerare non est hujus loci, per eamdem ideam in diversis subjectis cognoscuntur, neque aliter imaginamur figuram coronae, si sit argentea, quam si sit aurea; atque haec idea communis non aliter transfertur ex vno subjecto ad aliud, quam per simplicem comparationem, per quam affirmamus quaesitum esse secundum hoc vel illud simile, vel idem, vel aequale cuidam dato: adeo vt in omni ratiocinatione per comparationem tantum veritatem praecise cognoscamus. Ex. gr., hic: omne A est B, omne B est C, ergo omne A est C; comparantur inter se quaesitum et datum, nempe A et C, secundum hoc quod vtrumque sit B, etc. Sed quia, vt saepe jam monuimus, syllogismorum formae nihil juvant ad rerum veritatem percipiendam, proderit lectori, si illis plane rejectis, concipiat omnem omnino cognitionem, quae non habetur per simplicem et purum vnius rei solitariae intuitum, haberi per comparationem duorum aut plurium inter se. Et quidem tota fere rationis humanae industria in hac operatione praeparanda consistit; quando enim aperta est et simplex, nullo artis adjumento, sed solius naturae lumine est opus ad veritatem, quae per illam habetur, intuendam. Notandumque est, comparationes dici tantum simplices et apertas, quoties quaesitum et datum aequaliter participant quamdam naturam; caeteras autem omnes non aliam ob causam praeparatione indigere, quam quia natura illa communis non aequaliter est in vtroque, sed secundum alias quasdam habitudines sive proportiones in quibus involvitur; et praecipuam partem humanae industriae non in alio collocari, quam in proportionibus istis eo reducendis, vt aequalitas inter quaesitum, et aliquid quod sit cognitum, clare videatur. Notandum est deinde, nihil ad istam aequalitatem reduci posse, nisi quod recipit majus et minus, atque illud omne per magnitudinis vocabulum comprehendi: adeo vt, postquam juxta regulam praecedentem difficultatis termini ab omni subjecto abstracti sunt, hic tantum deinceps circa magnitudines in genere intelligamus nos versari. Vt vero aliquid etiam tunc imaginemur, nec intellectu puro vtamur, sed speciebus in phantasia depictis adjuto: notandum est denique, nihil dici de magnitudinibus in genere, quod non etiam ad quamlibet in specie possit referri.

AT10.441Bundan kolayca şu sonuç çıkar: Genel olarak büyüklükler hakkında söylendiğini anlayacağımız şeyleri, hayal gücümüzde hepsinden daha kolay ve daha seçik biçimde çizilecek olan büyüklük türüne aktarırsak bunun az faydası olmayacaktır. Bu türün de, şekilli olması dışında her şeyden soyutlanmış olan cismin reel uzamı olduğu, on ikinci kuralda söylediklerimizden çıkar; orada muhayyilenin kendisini, içinde var olan fikirlerle birlikte, uzamlı ve şekilli gerçek, reel bir cisimden başka bir şey olarak tasavvur etmemiştik. Bu kendiliğinden de apaçıktır, çünkü orantıların bütün farkları başka hiçbir öznede bu kadar seçik biçimde gösterilemez. Gerçi bir şeyin ötekinden daha çok ya da daha az beyaz, bir sesin ötekinden daha çok ya da daha az tiz olduğu söylenebilir, başka şeyler için de böyle; ama böyle bir fazlalığın iki kat mı, üç kat mı vb. bir orantıda olduğunu, şekilli cismin uzamıyla bir tür analoji kurmadan tam olarak belirleyemeyiz.

Öyleyse şu kesin ve sabit kalsın: Tam olarak belirlenmiş sorular, orantıları eşitliklere açmaktan ibaret olan güçlük dışında hemen hiçbir güçlük içermez. Tam olarak böyle bir güçlüğün bulunduğu her şey de kolayca başka her özneden ayrılabilir ve ayrılmalıdır; sonra da uzama ve şekillere aktarılmalıdır. Bu yüzden bundan sonra yirmi beşinci kurala kadar başka her düşünceyi bir yana bırakıp yalnızca bunları ele alacağız.

Burada aritmetik ve geometri çalışmalarına yatkın bir okur bulmayı dilerdik; gerçi böyle bir okurun bu alanlarda henüz yetişmemiş olmasını, sıradan usulle eğitilmiş olmasına tercih ederim. Çünkü burada vereceğim kuralları bu ilimleri öğrenmede kullanmak (ki bunun için tamamen yeterlidirler) başka herhangi bir soru türünde kullanmaktan çok daha kolaydır. Bu kullanımın daha yüksek bir bilgeliğe ulaşmadaki faydası da o kadar büyüktür ki, yöntemimizin bu kısmının matematik problemleri için bulunmadığını, tersine matematiğin neredeyse yalnızca bu yöntemi geliştirmek için öğrenilmesi gerektiğini söylemekten çekinmem. Bu ilimlerden, kendiliğinden bilinen ve herkesin gözü önünde duran birkaç şey dışında hiçbir şey varsaymayacağım. Ama bu ilimlerin başkalarında genellikle bulunan bilgisi, açık hatalarla bozulmamış olsa bile, birçok çarpık ve kötü kavranmış ilkeyle karartılmıştır; bunları ileride yer yer düzeltmeye çalışacağız.

Uzamdan, uzunluğu, genişliği ve derinliği olan her şeyi anlıyoruz; bunun gerçek bir cisim mi yoksa yalnızca mekân mı olduğunu soruşturmuyoruz. Daha fazla açıklamaya da ihtiyaç yok gibi görünüyor, çünkü hayal gücümüz hiçbir şeyi bundan daha kolay kavramaz.

Ama bilginler çoğu zaman tabiî ışığı dağıtacak ve köylülerin bile her zaman bildiği şeylerde karanlık bulacak kadar ince ayrımlar kullandıkları için onlara şunu hatırlatmak gerekir: Burada uzamla, öznenin kendisinden ayrı ve ondan ayrılmış bir şey kastedilmiyor; genel olarak da gerçekte hayal gücünün alanına girmeyen bu tür felsefî varlıkları kabul etmiyoruz. Örneğin biri, tabiatta uzamlı olan her şey hiçliğe indirgense bile uzamın kendisinin tek başına var olmasının çelişkili olmadığına kendini inandırabilir; ama bu kavramı kurarken cismanî bir fikir kullanmaz, yalnızca yanlış hükmeden anlayışı kullanır.

AT10.441

Ex quibus facile concluditur, non parum profuturum, si transferamus illa, quae de magnitudinibus in genere dici intelligemus, ad illam magnitudinis speciem, quae omnium facillime et distinctissime in imaginatione nostra pingetur: hanc vero esse extensionem realem corporis abstractam ab omni alio, quam quod sit figurata, sequitur ex dictis ad regulam duodecimam, vbi phantasiam ipsam cum ideis in illa existentibus nihil aliud esse concepimus, quam verum corpus reale extensum et figuratum. Quod per se etiam est evidens, cum in nullo alio subjecto distinctius omnes proportionum differentiae exhibeantur; quamvis enim vna res dici possit magis vel minus alba quam altera, item vnus sonus magis vel minus acutus, et sic de caeteris, non tamen exacte definire possumus, vtrum talis excessus consistat in proportione dupla vel tripla, etc., nisi per analogiam quamdam ad extensionem corporis figurati. Maneat ergo ratum et fixum, quaestiones perfecte determinatas vix vllam difficultatem continere, praeter illam quae consistit in proportionibus in aequalitates evolvendis; atque illud omne, in quo praecise talis difficultas invenitur, facile posse et debere ab omni alio subjecto separari, ac deinde transferri ad extensionem et figuras, de quibus solis idcirco deinceps vsque ad regulam vigesimam quintam, omissa omni alia cogitatione, tractabimus. Optaremus hoc in loco lectorem nancisci ad Arithmeticae et Geometriae studia propensum, etiamsi in ijsdem nondum versatum esse malim, quam vulgari more eruditum: vsus enim regularum, quas hic tradam, in illis addiscendis, ad quod omnino sufficit, longe facilior est, quam in vllo alio genere quaestionum; hujusque vtilitas est tanta ad altiorem sapientiam consequendam, vt non verear dicere hanc partem nostrae methodi non propter mathematica problemata fuisse inventam, sed potius haec fere tantum hujus excolendae gratia esse addiscenda. Nihilque supponam ex istis disciplinis, nisi forte quaedam per se nota et vnicuique obvia; sed earumdem cognitio, prout ab alijs solet haberi, etiamsi nullis apertis erroribus sit corrupta, plurimis tamen obliquis et male conceptis principijs obscuratur, quae passim in sequentibus emendare conabimur. Per extensionem intelligimus, illud omne quod habet longitudinem, latitudinem, et profunditatem, non inquirentes, sive sit verum corpus, sive spatium tantum; nec majori explicatione indigere videtur, cum nihil omnino facilius ab imaginatione nostra percipiatur. Quia tamen saepe litterati tam acutis vtuntur distinctionibus, vt lumen naturale dissipent, et tenebras inveniant etiam in illis quae a rusticis nunquam ignorantur: monendi sunt, hic per extensionem non distinctum quid et ab ipso subjecto separatum designari, neque in vniversum nos agnoscere ejusmodi entia philosophica, quae revera sub imaginationem non cadunt. Nam etiamsi aliquis sibi persuadere possit, ex. gr., si ad nihilum reducatur quidquid est extensum in rerum natura, non repugnare interim, ipsam extensionem per se solam existere, non vtetur tamen idea corporea ad hunc conceptum, sed solo intellectu male judicante.

AT10.443Bunu kendisi de kabul edecektir, yeter ki o sırada muhayyilesinde kurmaya çalışacağı uzam imgesine dikkatle baksın. Çünkü bu imgeyi her özneden yoksun olarak kavramadığını, onu hükmettiğinden büsbütün farklı biçimde tasavvur ettiğini fark edecektir. Öyle ki anlayış şeyin hakikati hakkında neye inanırsa inansın, bu soyut varlıklar muhayyilede hiçbir zaman öznelerinden ayrı olarak biçimlenmez.

Bundan sonra hayal gücünün yardımı olmadan hiçbir şey yapmayacağımız için, kelimelerin her bir anlamının anlayışımıza hangi fikirlerle sunulması gerektiğini dikkatle ayırt etmek zahmete değer. Bu yüzden şu üç söyleyiş biçimini incelemeye sunuyoruz: "Uzam yer kaplar", "cismin uzamı vardır" ve "uzam cisim değildir".

Bunlardan birincisi, uzamın nasıl uzamlı olan şey yerine alındığını gösterir. Çünkü "uzam yer kaplar" desem de "uzamlı olan yer kaplar" desem de tamamen aynı şeyi tasavvur ederim. Ama yine de belirsizlikten kaçınmak için "uzamlı olan" kelimesini kullanmak bu yüzden daha iyi değildir. Çünkü bu kelime tasavvur ettiğimiz şeyi, yani bir öznenin uzamlı olduğu için yer kapladığını o kadar seçik biçimde göstermezdi; biri bunu, "canlı olan yer kaplar" demişim gibi, yalnızca uzamlı olanın yer kaplayan bir özne olduğu biçiminde yorumlayabilirdi. Burada uzamlı olandan değil de uzamdan söz edeceğimizi söylememizin sebebi budur; gerçi uzamın uzamlı olandan başka türlü tasavvur edilmemesi gerektiğini düşünüyoruz.

Şimdi "cismin uzamı vardır" sözlerine geçelim. Burada "uzam"ın "cisim"den başka bir şey gösterdiğini anlarız; ama muhayyilemizde biri cismin, öteki uzamın olmak üzere iki seçik fikir kurmayız, yalnızca uzamlı cismin tek bir fikrini kurarız. Şeyin kendisi bakımından bu, "cisim uzamlıdır", daha doğrusu "uzamlı olan uzamlıdır" demekten farksızdır. Bu, yalnızca başka bir şeyde bulunan ve hiçbir zaman öznesiz tasavvur edilemeyen varlıklara özgüdür. Öznelerinden reel olarak ayrılan şeylerde ise durum başkadır. Örneğin "Petrus'un serveti var" desem, Petrus fikri servet fikrinden büsbütün farklıdır. Yine "Paulus zengindir" desem, "zengin zengindir" demişim gibi değil, büsbütün başka bir şey tasavvur ederim. Çoğu kimse bu farkı ayırt etmediği için, Paulus'un serveti Paulus'tan başka bir şey olduğu gibi uzamın da uzamlı olandan ayrı bir şey içerdiğini yanlış olarak sanır.

Son olarak "uzam cisim değildir" denirse, "uzam" kelimesi yukarıdakinden çok farklı bir anlamda alınır. Bu anlamda ona muhayyilede hiçbir özel fikir karşılık gelmez; bu önermenin tamamını, bu tür soyut varlıkları ayırma yetisine tek başına sahip olan saf anlayış kurar. Çoğu kimsenin hataya düşmesinin sebebi de budur: Bu anlamda alınan uzamın hayal gücüyle kavranamayacağını fark etmeyip onu kendilerine gerçek bir fikirle tasavvur ederler. Böyle bir fikir de zorunlu olarak cisim kavramını içerdiğinden, bu şekilde tasavvur edilen uzamın cisim olmadığını söylediklerinde, farkında olmadan aynı şeyin hem cisim olduğu hem de olmadığı çelişkisine düşerler.

AT10.443

Quod ipse fatebitur, si attente reflectat ad illam ipsam extensionis imaginem, quam tunc in phantasia sua fingere conabitur: advertet enim, se eamdem non percipere omni subjecto destitutam, sed omnino aliter imaginari quam judicet; adeo vt illa entia abstracta (quidquid credat intellectus de rei veritate) nunquam tamen in phantasia a subjectis separata formentur. Quia vero nihil deinceps sine imaginationis auxilio sumus acturi, operae pretium est caute distinguere, per quas ideas singulae verborum significationes intellectui nostro sint proponendae. Quamobrem has tres loquendi formas considerandas proponimus: extensio occupat locum, corpus habet extensionem, et extensio non est corpus. Quarum prima ostendit, quomodo extensio sumatur pro eo quod est extensum; idem enim plane concipio, si dicam: extensio occupat locum, quam si dicam: extensum occupat locum. Neque tamen idcirco, ad fugiendam ambiguitatem, voce extensum vti melius est: non enim tam distincte significaret id quod concipimus, nempe subjectum aliquod occupare locum, quia extensum est; possetque aliquis interpretari tantum extensum esse subjectum occupans locum, non aliter quam si dicerem: animatum occupat locum. Quae ratio explicat, quare hic de extensione nos acturos esse dixerimus, potius quam de extenso, etiamsi eamdem non aliter concipiendam esse putemus quam extensum. Jam pergamus ad haec verba: corpus habet extensionem, vbi extensionem aliud quidem significare intelligimus quam corpus; non tamen duas distinctas ideas in phantasia nostra formamus, vnam corporis, aliam extensionis, sed vnicam tantum corporis extensi; nec aliud est, a parte rei, quam si dicerem: corpus est extensum, vel potius: extensum est extensum. Quod peculiare est istis entibus quae in alio tantum sunt, nec vnquam sine subjecto concipi possunt; aliterque contingit in illis, quae a subjectis realiter distinguuntur: nam si dicerem, ver. gr.: Petrus habet divitias, plane diversa est idea Petri ab illa divitiarum: item si dicerem: Paulus est dives, omnino aliud imaginarer, quam si dicerem, dives est dives. Quam diversitatem plerique non distinguentes falso opinantur, extensionem continere aliquid distinctum ab eo quod est extensum, sicut divitiae Pauli aliud sunt quam Paulus. Denique si dicatur: extensio non est corpus, tunc extensionis vocabulum longe aliter sumitur quam supra; atque in hac significatione nulla illi peculiaris idea in phantasia correspondet, sed tota haec enuntiatio ab intellectu puro perficitur, qui solus habet facultatem ejusmodi entia abstracta separandi. Quod plerisque erroris occasio est, qui non animadvertentes extensionem ita sumptam non posse ab imaginatione comprehendi, illam sibi per veram ideam repraesentant; quae idea cum necessario involvat corporis conceptum, si dicant extensionem ita conceptam non esse corpus, imprudenter implicantur in eo, quod idem simul sit corpus et non corpus.

AT10.445Uzam, şekil, sayı, yüzey, çizgi, nokta, birim vb. adların, gerçekte kendilerinden ayrı olmadıkları bir şeyi dışarıda bırakacak kadar dar bir anlam taşıdığı önermeleri ayırt etmek çok önemlidir. Örneğin şöyle denildiğinde: "Uzam ya da şekil cisim değildir"; "sayı sayılan şey değildir"; "yüzey cismin, çizgi yüzeyin, nokta da çizginin sınırıdır"; "birim kemiyet değildir" vb. Bütün bu ve benzeri önermelerin doğru olabilmesi için hayal gücünden büsbütün uzak tutulmaları gerekir; bu yüzden ileride onlarla uğraşmayacağız.

Şunu da dikkatle belirtmeliyiz: Bu adların aynı anlamı korudukları ve öznelerden aynı şekilde soyutlanmış olarak söylendikleri, ama reel olarak kendilerinden ayrı olmayan hiçbir şeyi dışarıda bırakmadıkları ya da olumsuzlamadıkları bütün öteki önermelerde hayal gücünün yardımından faydalanabiliriz ve faydalanmalıyız. Çünkü o zaman anlayış tam olarak yalnızca kelimenin gösterdiği şeye dikkat etse bile, hayal gücü şeyin gerçek bir fikrini kurmalıdır; böylece anlayış, gerektiğinde şeyin kelimede ifade edilmemiş öteki koşullarına dönebilir ve onların dışarıda bırakıldığına hiçbir zaman düşüncesizce hükmetmez. Örneğin sayı söz konusuysa, çok sayıda birimle ölçülebilen bir özne tasavvur edelim. Anlayış o an yalnızca bu öznenin çokluğunu düşünse de, sonradan sayılan şeyin kavramımızdan dışlandığını varsayan bir sonuç çıkarmamasına dikkat edeceğiz. Sayılara şaşırtıcı sırlar ve düpedüz saçmalıklar yükleyenler böyle yapar; sayıyı sayılan şeylerden ayrı bir şey olarak tasavvur etmeselerdi bunlara elbette bu kadar inanmazlardı. Aynı şekilde, şekil söz konusuysa, yalnızca şekilli olması bakımından tasavvur edilen uzamlı bir özneyle uğraştığımızı düşünelim. Cisim söz konusuysa, aynı özneyle, ama uzun, geniş ve derin olarak uğraştığımızı düşünelim. Yüzey söz konusuysa, aynı özneyi uzun ve geniş olarak tasavvur edelim; derinliği olumsuzlamayalım, yalnızca göz ardı edelim. Çizgi söz konusuysa, yalnızca uzun olarak; nokta söz konusuysa, bir varlık olması dışında her şeyi göz ardı ederek yine aynı özneyi tasavvur edelim.

Bütün bunları burada uzun uzun açıklıyorum; ama ölümlülerin zihinleri öyle önyargılarla doludur ki, pek az kişinin bu konuda her türlü yanılma tehlikesinden yeterince korunmuş olacağından ve bu uzun konuşmada düşüncemin açıklamasını fazla kısa bulacaklarından hâlâ korkuyorum. Çünkü aritmetik ve geometri sanatları, bütün sanatların en kesini olsalar da, burada bizi yanıltır. Hangi hesapçı, sayılarının yalnızca anlayış tarafından her özneden soyutlanmadığını, hayal gücüyle de gerçekten her özneden ayırt edilmesi gerektiğini düşünmez? Hangi geometrici, çizgilerin genişlikten, yüzeylerin derinlikten yoksun olduğuna hükmederken, ama sonra yine bunları birbirinden kurarken, çelişen ilkelerle nesnesinin apaçıklığını bulandırmaz? Akışından yüzeyin meydana geldiğini tasavvur ettiği çizginin gerçek bir cisim olduğunu, genişlikten yoksun olan çizginin ise cismin bir tarzından başka bir şey olmadığını fark etmez vb.

Ama bunları sayıp dökmekle daha fazla oyalanmayalım. Nesnemizin nasıl tasavvur edilmesi gerektiğini varsaydığımızı açıklamak daha kısa olacaktır; öyle ki aritmetik ve geometrideki bütün hakikati onun hakkında olabildiğince kolay ispat edebilelim.

AT10.445

Ac magni est momenti distinguere enuntiationes, in quibus ejusmodi nomina: extensio, figura, numerus, superficies, linea, punctum, vnitas, etc., tam strictam habent significationem, vt aliquid excludant, a quo revera non sunt distinctae, vt cum dicitur: extensio, vel figura non est corpus; numerus non est res numerata; superficies est terminus corporis, linea superficiei, punctum lineae; vnitas non est quantitas, etc. Quae omnes et similes propositiones ab imaginatione omnino removendae sunt, vt sint verae; quamobrem de illis in sequentibus non sumus acturi. Notandumque est diligenter, in omnibus alijs propositionibus, in quibus haec nomina, quamvis eamdem significationem retineant, dicanturque eodem modo a subjectis abstracta, nihil tamen excludunt vel negant, a quo non realiter distinguantur, imaginationis adjumento nos vti posse et debere: quia tunc, etiamsi intellectus praecise tantum attendat ad illud quod verbo designatur, imaginatio tamen veram rei ideam fingere debet, vt ad ejus alias conditiones vocabulo non expressas, si quando vsus exigat, idem intellectus possit converti, nec illas vnquam imprudenter judicet fuisse exclusas. Vt si de numero sit quaestio, imaginemur subjectum aliquod per multas vnitates mensurabile, ad cujus solam multitudinem licet intellectus in praesenti reflectat, cavebimus tamen ne inde postea aliquid concludat, in quo res numerata a nostro conceptu exclusa fuisse supponatur: sicuti faciunt illi qui numeris mira tribuunt mysteria et meras nugas, quibus certe non tantam adhiberent fidem, nisi numerum a rebus numeratis distinctum esse conciperent. Item, si agamus de figura, putemus nos agere de subjecto extenso, sub hac tantum ratione concepto, quod sit figuratum; si de corpore, putemus nos agere de eodem, vt longo, lato et profundo; si de superficie, concipiamus idem, vt longum et latum, omissa profunditate, non negata; si de linea, vt longum tantum; si de puncto, idem omisso omni alio, praeterquam quod sit ens. Quae omnia quamvis fuse hic deducam, ita tamen praeoccupata sunt mortalium ingenia, vt verear adhuc, ne valde pauci hac in parte ab omni errandi periculo sint satis tuti, explicationemque mei sensus nimis brevem in longo sermone reperiant; ipsae enim artes Arithmetica et Geometria, quamvis omnium certissimae, nos tamen hic fallunt: quis enim Logista numeros suos ab omni subjecto, non modo per intellectum abstractos, sed per imaginationem etiam vere distinguendos esse non putat? quis geometra repugnantibus principijs objecti sui evidentiam non confundit, dum lineas carere latitudine judicat, et superficies profunditate, quas tamen easdem postea vnas ex alijs componit, non advertens lineam, ex cujus fluxu superficiem fieri concipit, esse verum corpus; illam autem, quae latitudine caret, non esse nisi corporis modum, etc.? Sed ne in his recensendis diutius immoremur, brevius erit exponere, quo pacto nostrum objectum concipiendum esse supponamus, vt de illo, quidquid in Arithmeticis et Geometricis inest veritatis, quam facillime demonstremus.

AT10.447Demek ki burada uzamlı bir nesneyle uğraşıyoruz ve onda uzamın kendisinden başka hiçbir şeyi göz önüne almıyoruz. "Kemiyet" kelimesinden de bilerek kaçınıyoruz, çünkü bazı filozoflar kemiyeti bile uzamdan ayıracak kadar incelikçidir. Bütün soruların, bilinen başka bir uzamla karşılaştırılarak bilinmesi gereken belli bir uzamdan başka bir şeyin aranmadığı noktaya getirildiğini varsayıyoruz. Çünkü burada yeni bir varlığın bilgisini beklemiyoruz; yalnızca orantıları, ne kadar karışık olurlarsa olsunlar, bilinmeyen şeyin bilinen bir şeye eşit bulunacağı noktaya indirmek istiyoruz. O hâlde başka öznelerde bulunan bütün orantı farklarının iki ya da daha çok uzam arasında da bulunabileceği kesindir. Bu yüzden amacımız için, uzamın kendisinde orantı farklarını ortaya koymaya yardım edebilecek her şeyi göz önüne almamız yeter; bunlar da yalnızca üç tanedir: boyut, birim ve şekil.

Boyuttan, bir öznenin ölçülebilir sayılmasını sağlayan tarz ve bakımdan başka bir şey anlamıyoruz. Öyle ki yalnızca uzunluk, genişlik ve derinlik cismin boyutları değildir; ağırlık da öznelerin tartılmasını sağlayan bir boyuttur, hız hareketin boyutudur ve bu türden sonsuz sayıda başka boyut vardır. Çünkü birçok eşit parçaya bölünmenin kendisi, ister reel ister yalnızca zihinsel olsun, asıl anlamıyla şeyleri saymamızı sağlayan boyuttur; sayıyı meydana getiren tarzın da asıl anlamıyla bir boyut türü olduğu söylenir, gerçi kelimenin anlamında bir fark vardır. Çünkü parçaları bütünle ilişkileri içinde göz önüne alırsak saydığımız söylenir; tersine bütünü parçalara bölünmüş olarak görürsek onu ölçeriz. Örneğin yüzyılları yıllarla, günlerle, saatlerle ve anlarla ölçeriz; anları, saatleri, günleri ve yılları sayarsak da sonunda yüzyılları doldururuz.

Bundan açıkça anlaşılır ki aynı öznede sonsuz sayıda farklı boyut olabilir. Bunlar ölçülen şeylere hiçbir şey eklemez; ister öznelerin kendisinde reel bir temelleri olsun, ister zihnimizin keyfine göre uydurulmuş olsunlar, aynı şekilde anlaşılırlar. Cismin ağırlığı, hareketin hızı ya da yüzyılın yıllara ve günlere bölünmesi reel bir şeydir; ama günün saatlere ve anlara bölünmesi vb. öyle değildir. Yine de bunların hepsi, burada ve matematik ilimlerinde yapılması gerektiği gibi yalnızca boyut bakımından göz önüne alınırsa aynı durumdadır; temellerinin reel olup olmadığını incelemek daha çok fizikçilerin işidir.

Bunu fark etmek geometriye büyük bir ışık tutar, çünkü geometride hemen herkes kemiyetin üç türünü, yani çizgiyi, yüzeyi ve cismi kötü kavrar. Daha önce de anlatıldığı gibi çizgi ve yüzey, cisimden ya da birbirinden gerçekten ayrı şeyler olarak kavranamaz. Yalnızca anlayış tarafından soyutlanmış olarak yalın biçimde göz önüne alınırlarsa da, insanda hayvan ile canlının cevherin farklı türleri olmasından daha fazla kemiyetin farklı türleri değildirler.

AT10.447

Hic ergo versamur circa objectum extensum, nihil plane aliud in eo considerantes praeter ipsam extensionem, abstinentesque de industria a vocabulo quantitatis, quia tam subtiles sunt quidam Philosophi, vt illam quoque ab extensione distinxerint; sed quaestiones omnes eo deductas esse supponimus, vt nihil aliud quaeratur, quam quaedam extensio cognoscenda, ex eo quod comparetur cum quadam alia extensione cognita. Cum enim hic nullius novi entis cognitionem expectemus, sed velimus duntaxat proportiones quantumcumque involutas eo reducere, vt illud, quod est ignotum, aequale cuidam cognito reperiatur: certum est omnes proportionum differentias, quaecumque in alijs subjectis existunt, etiam inter duas vel plures extensiones posse inveniri; ac proinde sufficit ad nostrum institutum, si in ipsa extensione illa omnia consideremus, quae ad proportionum differentias exponendas possunt juvare, qualia occurrunt tantum tria, nempe dimensio, vnitas, et figura. Per dimensionem, nihil aliud intelligimus, quam modum et rationem, secundum quam aliquod subjectum consideratur esse mensurabile: adeo vt non solum longitudo, latitudo et profunditas sint dimensiones corporis, sed etiam gravitas sit dimensio, secundum quam subjecta ponderantur, celeritas sit dimensio motus, et alia ejusmodi infinita. Nam divisio ipsa in plures partes aequales, sive sit realis, sive intellectualis tantum, est proprie dimensio secundum quam res numeramus; et modus ille qui numerum facit, proprie dicitur esse species dimensionis, quamvis sit aliqua diversitas in significatione nominis. Si enim consideramus partes in ordine ad totum, tunc numerare dicimur; si contra totum spectamus vt in partes distributum, illud metimur: ver. gr., saecula metimur annis, diebus, horis, et momentis; si autem numeremus momenta, horas, dies et annos, tandem saecula implebimus. Ex quibus patet, infinitas esse posse in eodem subjecto dimensiones diversas, illasque nihil prorsus superaddere rebus dimensis, sed eodem modo intelligi, sive habeant fundamentum reale in ipsis subjectis, sive ex arbitrio mentis nostrae fuerint excogitatae. Est enim aliquid reale gravitas corporis, vel celeritas motus, vel divisio saeculi in annos et dies; non autem divisio diei in horas et momenta, etc. Quae tamen omnia eodem se habent modo, si considerentur tantum sub ratione dimensionis, vt hic et in Mathematicis disciplinis est faciendum; pertinet enim magis ad Physicos examinare, vtrum illarum fundamentum sit reale. Cujus rei animadversio magnam Geometriae affert lucem, quoniam in illa fere omnes male concipiunt tres species quantitatis: lineam, superficiem, et corpus. Jam enim ante relatum est, lineam et superficiem non cadere sub conceptum vt vere distinctas a corpore, vel ab invicem; si vero considerentur simpliciter, vt per intellectum abstractae, tunc non magis diversae sunt species quantitatis, quam animal et vivens in homine sunt diversae species substantiae.

AT10.449Bu arada şunu da belirtmeliyiz: Cisimlerin üç boyutu, yani uzunluk, genişlik ve derinlik, birbirinden yalnızca adça ayrılır. Çünkü verilmiş herhangi bir katı cisimde, istediğimiz uzamı uzunluk, başka birini genişlik vb. olarak seçmemize hiçbir engel yoktur. Bu üç boyutun, yalnızca uzamlı olması bakımından her uzamlı şeyde reel bir temeli vardır; ama burada onlara, ya anlayışın uydurduğu ya da şeylerde başka temelleri olan sonsuz sayıdaki öteki boyutlardan daha fazla bakmıyoruz. Örneğin bir üçgeni tam olarak ölçmek istersek, şeyin kendisinde üç şeyi bilmemiz gerekir: ya üç kenarı ya iki kenarla bir açıyı ya da iki açıyla alanı vb. Yine bir yamukta beş, bir dörtyüzlüde altı şeyi vb. bilmemiz gerekir; bunların hepsine boyut denebilir. Burada hayal gücümüze en çok yardım eden boyutları seçmek için, ele alacağımız önermede istediğimiz kadar başka boyut bulunduğunu anlasak bile, muhayyilemizde çizilmiş birden ya da ikiden fazla boyuta hiçbir zaman aynı anda dikkat etmeyeceğiz. Çünkü sanatın işi, onları olabildiğince çok boyuta ayırmaktır; öyle ki aynı anda ancak pek azına, ama sırayla hepsine dikkat edelim.

Birim, yukarıda birbiriyle karşılaştırılan bütün şeylerin eşit ölçüde katılması gerektiğini söylediğimiz o ortak tabiattır. Soruda daha önceden belirlenmiş bir birim yoksa, birim olarak ya verilmiş büyüklüklerden birini ya da başka herhangi bir büyüklüğü alabiliriz; bu da bütün ötekilerin ortak ölçüsü olur. Birimde, birbiriyle karşılaştırılacak uç terimlerde kaç boyut varsa o kadar boyut olduğunu anlayacağız. Onu ya başka her şeyden soyutlayarak yalnızca uzamlı bir şey olarak tasavvur edeceğiz (o zaman geometricilerin, akışından çizgiyi kurdukları noktayla aynı olur) ya bir tür çizgi olarak ya da bir kare olarak.

Şekillere gelince, yalnızca onlar aracılığıyla bütün şeylerin fikirlerinin nasıl kurulabileceği yukarıda gösterildi. Burada hatırlatılması gereken şudur: Şekillerin sayısız farklı türünden yalnızca ilişkilerin ya da orantıların bütün farklarını en kolay ifade edenleri kullanacağız. Birbiriyle karşılaştırılan şeylerin yalnızca iki cinsi vardır: çokluklar ve büyüklükler. Onları kavrayışımıza sunmak için elimizde iki şekil cinsi de var. Örneğin üçgen sayıyı gösteren noktalar (şekil) ya da birinin soyunu açıklayan ağaç (şekil: BABA; altında OĞUL, KIZ) vb. çokluğu göstermeye yarayan şekillerdir. Üçgen, kare vb. gibi sürekli ve bölünmemiş şekiller (şekil) ise büyüklükleri açıklar.

AT10.449

Obiterque notandum est, tres corporum dimensiones, longitudinem, latitudinem, et profunditatem, nomine tenus ab invicem discrepare: nihil enim vetat, in solido aliquo dato, vtramlibet extensionem pro longitudine eligere, aliam pro latitudine, etc. Atque quamvis hae tres duntaxat in omni re extensa, vt extensa simpliciter, reale habeant fundamentum, non tamen illas magis hic spectamus, quam alias infinitas, quae vel finguntur ab intellectu, vel alia in rebus habent fundamenta: vt in triangulo, si illud perfecte velimus dimetiri, tria a parte rei noscenda sunt, nempe vel tria latera, vel duo latera et vnus angulus, vel duo anguli et area, etc.; item in trapezio quinque, sex in tetraedro, etc.; quae omnia dici possunt dimensiones. Vt autem hic illas eligamus, quibus maxime imaginatio nostra adjuvatur, nunquam ad plures quam vnam vel duas in phantasia nostra depictas simul attendemus, etiamsi intelligamus in propositione, circa quam versabimur, quotlibet alias existere; artis enim est ita illas in quam plurimas distinguere, vt nonnisi ad paucissimas simul, sed tamen successive ad omnes, advertamus. Vnitas est natura illa communis, quam supra diximus debere aequaliter participari ab illis omnibus quae inter se comparantur. Et nisi aliqua jam sit determinata in quaestione, possumus pro illa assumere, sive vnam ex magnitudinibus jam datis, sive aliam quamcumque, et erit communis aliarum omnium mensura; atque in illa intelligemus tot esse dimensiones, quot in ipsis extremis, quae inter se erunt comparanda, eamdemque concipiemus, vel simpliciter vt extensum quid, abstrahendo ab omni alio, tuncque idem erit cum puncto Geometrarum, dum ex ejus fluxu lineam componunt, vel vt lineam quamdam, vel vt quadratum. Quod attinet ad figuras, jam supra ostensum est, quomodo per illas solas rerum omnium ideae fingi possint; superestque hoc in loco admonendum, ex innumeris illarum speciebus diversis, nos illis tantum hic vsuros, quibus facillime omnes habitudinum sive proportionum differentiae exprimuntur. Sunt autem duo duntaxat genera rerum, quae inter se conferuntur, multitudines et magnitudines; habemusque etiam duo genera figurarum ad illas conceptui nostro proponendas: nam, ver. gr., puncta ⟦figura⟧ quibus numerus triangularis designatur, vel arbor quae alicujus prosapiam explicat ⟦figura: PATER; FILIUS, FILIA⟧, etc., sunt figurae ad multitudinem exhibendam; illae autem, quae continuae sunt et indivisae, vt triangulus, quadratum, etc. ⟦figurae⟧, magnitudines explicant.

AT10.451Şimdi bunların hepsinden hangilerini burada kullanacağımızı açıklamak için şunu bilmek gerekir: Aynı cinsten varlıklar arasında bulunabilecek bütün ilişkiler iki başlığa indirgenir: düzene ya da ölçüye.

Şunu da bilmek gerekir: Düzeni bulup çıkarmak az çaba gerektirmez; bu, neredeyse bundan başka bir şey öğretmeyen bu yöntemin her yerinde görülebilir. Ama bulunduktan sonra düzeni bilmek hiçbir güçlük içermez; yedinci kurala göre, düzene konmuş parçaların her birini zihnimizle kolayca baştan sona gözden geçirebiliriz. Çünkü bu ilişki cinsinde şeyler birbirine yalnızca kendi başlarına bağlanır, ölçülerde olduğu gibi üçüncü bir şeyin aracılığıyla değil. Bu yüzden burada yalnızca ölçüleri çözmeyi ele alıyoruz. Gerçekten de A ile B arasındaki düzenin ne olduğunu, iki uçtan başka hiçbir şeyi göz önüne almadan bilirim; ama iki ile üç arasındaki büyüklük orantısının ne olduğunu, üçüncü bir şeyi, yani ikisinin ortak ölçüsü olan birimi göz önüne almadan bilemem.

Şunu da bilmek gerekir: Sürekli büyüklükler, varsayılan bir birim sayesinde bazen bütünüyle, her zaman da hiç değilse kısmen çokluğa indirgenebilir. Birimlerin çokluğu da sonra öyle bir düzene konabilir ki, ölçünün bilinmesine ait olan güçlük sonunda yalnızca düzene bakmaya bağlı hâle gelir; sanatın en büyük yardımı da bu ilerleyiştedir.

Son olarak şunu bilmek gerekir: Sürekli büyüklüğün boyutlarından hiçbiri uzunluk ve genişlikten daha seçik tasavvur edilmez. İki farklı şeyi birbiriyle karşılaştırırken de aynı şekil içinde aynı anda bunlardan fazla boyuta dikkat etmemeliyiz. Çünkü birbiriyle karşılaştırılacak ikiden çok farklı şeyimiz varsa, sanatın işi onları sırayla gözden geçirmek ve aynı anda yalnızca ikisine dikkat etmektir.

Bunlar fark edildiğinde kolayca şu sonuç çıkar: Burada önermeleri, geometricilerin ele aldığı şekillerin kendisinden de, söz konusu olan bu şekillerse, başka herhangi bir maddeden olduğu kadar soyutlamalıyız. Bu kullanım için de düz kenarlı ve dik açılı yüzeylerden ya da doğru çizgilerden başkasını tutmamalıyız; doğru çizgilere de şekil diyoruz, çünkü yukarıda söylendiği gibi onlarla da gerçekten uzamlı bir özneyi yüzeylerle olduğundan daha az tasavvur etmeyiz. Son olarak aynı şekillerle bazen sürekli büyüklükleri, bazen de çokluğu, yani sayıyı göstermeliyiz. İlişkilerin bütün farklarını ortaya koymak için insan çabası bundan daha yalın bir şey de bulamaz.

AT10.451

Jam vero vt exponamus, quibusnam ex illis omnibus hic simus vsuri, sciendum est, omnes habitudines, quae inter entia ejusdem generis esse possunt, ad duo capita esse referendas: nempe ad ordinem, vel ad mensuram. Sciendum praeterea, in ordine quidem excogitando non parum esse industriae, vt passim videre est in hac methodo, quae fere nihil aliud docet; in ordine autem cognoscendo, postquam inventus est, nullam prorsus difficultatem contineri, sed facile nos posse juxta regulam septimam singulas partes ordinatas mente percurrere, quia scilicet in hoc habitudinum genere vnae ad alias referuntur ex se solis, non autem mediante tertio, vt fit in mensuris, de quibus idcirco evolvendis tantum hic tractamus. Agnosco enim, quis sit ordo inter A et B, nullo alio considerato praeter vtrumque extremum; non autem agnosco, quae sit proportio magnitudinis inter duo et tria, nisi considerato quodam tertio, nempe vnitate quae vtriusque est communis mensura. Sciendum etiam, magnitudines continuas beneficio vnitatis assumptitiae posse totas interdum ad multitudinem reduci, et semper saltem ex parte; atque multitudinem vnitatum posse postea tali ordine disponi, vt difficultas, quae ad mensurae cognitionem pertinebat, tandem a solius ordinis inspectione dependeat, maximumque in hoc progressu esse artis adjumentum. Sciendum est denique, ex dimensionibus magnitudinis continuae nullas plane distinctius concipi, quam longitudinem et latitudinem, neque ad plures simul in eadem figura esse attendendum, vt duo diversa inter se comparemus: quoniam artis est, si plura quam duo diversa inter se comparanda habeamus, illa successive percurrere, et ad duo duntaxat simul attendere. Quibus animadversis, facile colligitur: hic non minus abstrahendas esse propositiones ab ipsis figuris, de quibus Geometrae tractant, si de illis sit quaestio, quam ab alia quavis materia; nullasque ad hunc vsum esse retinendas praeter superficies rectilineas et rectangulas, vel lineas rectas, quas figuras quoque appellamus, quia per illas non minus imaginamur subjectum vere extensum quam per superficies, vt supra dictum est; ac denique per easdem figuras, modo magnitudines continuas, modo etiam multitudinem sive numerum esse exhibendum; neque quicquam simplicius, ad omnes habitudinum differentias exponendas, inveniri posse ab humana industria.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…