Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
31. Bölüm
31Evodius: Belki bir şey getiremezdim; ama çocukken, bedenin geri kalanından koparılmış kertenkele kuyruklarının çırpınmasına ne kadar şaşırdığımızı hatırlıyorum. Bu hareketin ruh olmadan meydana geldiğine kendimi hiçbir şekilde inandıramıyorum. Ruh bedenle birlikte kesilebildiğine göre, nasıl olup da hiçbir uzamı olmadığını da anlamıyorum.
Augustinus: Şöyle cevap verebilirdim: Hava ile ateş, dördünün birbirine karışabilmesi için ruhun varlığı sayesinde topraktan ve nemli olan bedende tutulur. Aynı ruh ayrılınca bunlar yukarıya doğru kaçıp kurtulurken o küçük cisimleri hareket ettirirler; yara ne kadar tazeyse, ne kadar ani fışkırırlarsa o kadar hızlı. Sonra kaçan şey gittikçe azaldıkça hareket gevşer, sonunda da hepsi uçup gidince durur. Ama beni bu cevaptan, kendi gözlerimle gördüğüm bir şey alıkoyuyor. Bunu inanılmayacak kadar geç gördüm; ama elbette görmem gerekenden geç değil. Kısa süre önce Liguria'da bir çiftlikte bulunuyorduk. O sırada öğrenimleri için yanımda bulunan delikanlılarımız, gölgeli bir yerde yere uzanmışken, sürünen çok ayaklı küçük bir hayvan, uzun bir kurtçuk diyeyim, gördüler. Bu hayvan halk arasında bilinir; ama söyleyeceğim şeyi onda hiç denememiştim. İçlerinden birinin elinde rastlantıyla bir yazı kalemi vardı; kalemi ters çevirip hayvanı ortasından vurdu. Bunun üzerine bedenin iki parçası yaradan zıt yönlere ayrıldı; ayaklarını öyle hızlı ve öyle hiç zayıflamamış bir çabayla kullanıyorlardı ki sanki bu türden iki ayrı hayvandılar. Bu mucizeden dehşete düşen ve sebebini merak eden gençler, yaşayan parçaları hemen Alypius'la birlikte oturduğumuz yere getirdiler. Biz de az şaşırmadık; parçaların yazı levhasının üzerinde, gidebildikleri her yöne koştuklarını görüyorduk. Birine kalemle dokunulunca acının olduğu yere doğru kıvrılıyor, öteki hiçbir şey hissetmeden başka yerde kendi hareketlerini sürdürüyordu. Daha ne diyeyim? Bunun nereye kadar gittiğini denedik; kurtçuğu, daha doğrusu artık kurtçukları birçok parçaya böldük. Hepsi öyle hareket ediyordu ki, bunu biz yapmamış olsaydık ve taze yaralar görünmeseydi, her birinin ayrı doğduğuna ve kendi başına yaşadığına inanırdık.
Ama o zaman, gözlerini bana dikmiş bakan o delikanlılara söylediğimi şimdi sana söylemekten çekiniyorum. Çünkü öyle bir yere vardık ki, sana davamı inandırıcı biçimde destekleyen başka bir cevap vermezsem, bu kadar uzun bir konuşmayla tahkim ettiğimiz bütün çabamız tek bir kurtçuk tarafından delinip yıkılmış görünecek. Onlara, başladıkları gibi derslerinde yollarını sürdürmelerini öğütlemiştim; böylece iş gerektirirse bunları araştırmaya ve öğrenmeye bir gün daha hazırlıklı olarak geleceklerdi. Onlar ayrıldıktan sonra Alypius'la konuştuklarımızı, ikimiz de kendi küçük gücümüz ölçüsünde hatırlayıp tahmin yürütüp araştırırken söylediklerimizi anlatmak istesem, ta başından beri bunca dolambaç ve kıvrımla söylenenlerden çok daha fazlasını söylememiz gerekir. Yine de sana ne düşündüğümü saklamayacağım. Cisim, cisimde bulunan suret, yer, zaman ve hareket hakkında —ki bunlar tam da bu soru yüzünden pek ince ve pek derin biçimde tartışılır— o zaman pek çok şey bilmiyor olsaydım, ruhun cisim olduğunu söyleyenlere zaferi vermeye meylederdim. Bu yüzden seni elimden geldiğince tekrar tekrar uyarıyorum: Ruhu Tanrı'nın kendisine kadar götüren adımlarını düzeltip sağlamlaştırıncaya kadar, pek geveze olan ve bedenin bu hislerine fazlasıyla güvenen insanların ne kitaplarına ne de tartışmalarına körü körüne atıl. Yoksa ruhun, bu bedende oturduğu sürece gurbette kaldığı o pek gizli ve pek sakin zihin meskeninden, tembellik ve ataletle olduğundan çok daha kolay, böyle meşgalelerle ve emeklerle uzaklaşırsın.
- E. Nihil haberem fortasse, nisi recordarer quantum pueri mirari soleremus palpitantes lacertarum caudas amputatas a cætero corpore; quem motum sine anima fieri nullo modo mihi persuadere possum: neque quo pacto fiat, ut nullum sit animæ spatium, quando præcidi etiam cum corpore potest, intelligo. A. Possem respondere aerem et ignem, quæ duo per animae præsentiam tenentur in corpore terreno et humido, ut omnium quatuor fiat contemperatio, dum post ejusdem animæ abscessum ad superna evadunt ac sese expediunt, movere illa corpuscula tanto concitatius, quanto plaga recentiore subito erumpunt: deinde porro motum languescere, postremo desinere, dum minus minusque fit quod effugit, ac deinde totum evolat. Sed ab hoc me revocat quod his hausi oculis pene serius quam credi potest; sed certe non serius quam deberem. Cum enim nuper in agro essemus Liguriæ, nostri illi adolescentes qui tunc mecum erant studiorum suorum gratia, animadverterunt humi jacentes in opaco loco, reptantem bestiolam multipedem, longum dico quemdam vermiculum: vulgo notus est, hoc tamen quod dicam nunquam in eo expertus eram. Verso namque stilo quem forte habebat unus illorum, animal medium percussit: tum ambæ partes corporis ab illo vulnere in contraria discesserunt, tanta pedum celeritate, ac nihilo imbecilliore nisu, quam si duo hujuscemodi animantia forent. Quo miraculo exterriti, causæque curiosi, ad nos, ubi simul ego et Alypius considebamus, alacriter viventia frusta illa detulerunt. Neque nos parum commoti, ea currere in tabula quaquaversum poterant, cernebamus: atque unum ipsorum stilo tactum, contorquebat se ad doloris locum, nihil sentiente alio, ac suos alibi motus peragente. Quid plura? Tentavimus, quatenus id valeret; atque vermiculum, imo jam vermiculos in multas partes concidimus: ita omnes movebantur, ut nisi a nobis illud factum esset, et comparerent vulnera recentia, totidem illos separatim natos, ac sibi quemque vixisse crederemus. 63. Sed tunc ego quod illis adolescentibus dixi, cum intenti me intuerentur, tibi nunc dicere vereor: jam enim tantum processimus, ut nisi tibi aliter respondero quod secundum meam causam probabiliter valet, tanta nostra intentio per tam longum munita sermonem, ab uno vermiculo penetrata succubuisse videatur. His autem praeceperam, ut in studiis, sicuti coeperant, suum cursum tenerent; ita eos opportunius aliquando ad quærenda et discenda ista, si res moneret, esse venturos. Sed quæ illis discedentibus cum Alypio sermocinatus sum, cum uterque nostrum pro suo quisque modulo recordaretur et conjectaret et quæreret, si exponere velim; longe plura nobis dicenda sunt, quam ab ipso principio tantis ambagibus atque anfractibus dicta sunt: non apud te tamen tacebo quod sentio. Nisi mihi tunc multa jam nota essent de corpore, de specie quæ inest corpori, de loco, de tempore, de motu, quæ subtilissime atque abstrusissime propter hanc ipsam quæstionem disseruntur; ad dandam palmam iis, qui corpus esse animam dicunt, declinarem. Quapropter te, ut possum, etiam atque etiam moneo, ne temere aut in libros aut in disputationes loquacissimorum hominum, nimiumque sensibus his corporis credentium te præcipites, donec corrigas firmesque vestigia, quæ usque ad ipsum Deum animam ducunt: ne ab illo secretissimo et tranquillissimo mentis habitaculo, a quo nunc, dum hæc incolit, peregrina est, studiis facilius et laboribus, quam inertia desidiaque avertaris.
31_2Augustinus: Şimdi, sezdiğim kadarıyla seni çok etkileyen şeye karşı şunu dinle. Bunu birçok cevap arasından, en güçlüsü olduğu için değil en kısası olduğu için; ötekilerden bana daha inandırıcı geldiği için değil, sana daha uygun düştüğü için seçebildim.
Evodius: Rica ederim, olabildiğince çabuk söyle.
Augustinus: İlk olarak şunu söylüyorum: Bazı cisimler kesildiğinde bunların niçin olduğu bizden büsbütün gizli kalsa bile, sırf bu yüzden, yukarıda sana gün ışığından açık görünen bunca şeyi yanlış sanacak kadar sarsılmamalıyız. Çünkü bu şeyin sebebi bizden gizli kalabilir: Ya insan tabiatından saklanmıştır; ya bir insan onu bilir ama ona soru soramayız; ya da bizim zekâmız öyledir ki, o kişi sorulduğunda bizi tatmin edemez. Bu yüzden karşı taraftan pek sağlam biçimde öğrendiğimiz ve en doğru olduğunu itiraf ettiğimiz şeyin elimizden kayıp gitmesi, koparılıp alınması mı gerekir? Oysa sorulduğunda kesin ve şüphesiz olduğunu söylediğin şeyler sapasağlam kalırsa, bu kurtçuktan çocuklar gibi korkmamız için hiçbir sebep yoktur; canlılığının ve böyle çoğalmasının sebebini gösteremesek bile. Diyelim ki birinin iyi bir insan olduğu senin için kesin ve sarsılmaz bir bilgi olsun. Onu peşine düştüğün hırsızların sofrasında yakalasan ve sen ona soru soramadan bir rastlantıyla ölse; caniler arasında bulunuşunun ve onlarla aynı sofraya oturuşunun sebebi senden hep gizli kalsa bile, suç ortaklığından başka herhangi bir sebep düşünürdün. Öyleyse yukarıda ileri sürülen ve senin pek sağlam biçimde onayladığın bunca delille, ruhun bir yerde kapsanmadığı ve bu yüzden cisimlerde gördüğümüz türden bir büyüklüğü olmadığı sana açıkça gösterildiğine göre, bazı canlıların kesilince bütün parçalarında yaşamasının, ruhun bedenle birlikte kesilebilmesinden başka bir sebebi olduğunu niçin düşünmüyorsun? Bu sebebi bulamıyorsak, yanlışa inanmaktansa doğrusunu aramak gerekmez mi?
- Nunc autem accipe contra illud quo, ut sentio, multum moveris, non quod robustius de multis, sed quod brevius; neque quod mihi probabilius quam cætera, sed quod tibi aptius eligere potui. E. Dic, oro te, quam citissime potes. A. Primum illud dico, si maxime causa lateat, cur in concisione quorumdam corporum illa contingant, non continuo nos hoc uno ita perturbari oportere, ut tam multa quae superius luce clariora tibi visa sunt, falsa esse arbitremur. Fieri enim potest ut hujus rei causa nos lateat, quae vel humanæ naturæ occultata est; vel sit alicui homini cognita, nec iste a nobis interrogari possit; aut etiam hoc ingenio ipsi simus, ut satisfacere nobis interrogatus non possit. Numquidnam ex eo quidquid ex contraria parte firmissime didicimus, ac verissimum esse confitemur, labi nobis atque extorqueri decet? Atqui si illa maneant integra, quae interrogatus certa et indubia esse respondisti; nihil est quod istum vermiculum pueriliter metuamus, quanquam vivacitatis et numerositatis ejus causam non valeamus afferre. Si enim apud te de aliquo fixum immotumque constaret, quod esset vir bonus, eumque in latronum convivio quos persequerere deprehenderes, atque aliquo casu, antequam abs te interrogari posset, moreretur; quamlibet causam putares potius illius cum sceleratis conjunctionis atque convivii, etiamsi te semper lateret, quam sceleris societatem. Cur ergo non, cum tam multis argumentis superius editis, atque abs te firmissime comprobatis, planum tibi factum sit non loco animam contineri, atque ob hoc nullius talis esse quantitatis, qualem in corporibus cernimus, aliquam suspicaris esse causam, cur nonnullum animal concisum in omnibus partibus vivat; non eam tamen quod cum corpore anima concidi potuerit? Quam si reperire non possumus, quærenda nonne est potius vera, quam falsa credenda?