Sevillalı Isidorus
Şeylerin Tabiatı Üzerine
De natura rerum
prKaynak, Migne PL'nin makine düzeltmeli OCR metnidir; Latince dipnotlarda düzeltilmiş, sayfa numaraları çıkarılmıştır. Isidorus kitabı Vizigot kralı Sisebutus için yazmıştır; bölümlerin çoğunda önce tabiî açıklama, sonra mecazî anlam gelir. Metinde anılan şekiller ve çizelgeler (mevsim karışımları, beş kuşak, unsurlar dairesi, gezegen küreleri) kaynakta yoktur. Takvim tarihleri Roma usulünden bugünkü gün sayılarına çevrilmiştir. Tempora çoğunlukla "mevsimler"dir.
Önsöz
Efendim ve oğlum Sisebutus'a, Isidorus'tan.
1. Zekân, belagatin ve edebiyatın türlü çiçekleriyle seçkin biri olduğunu bilmiyor değilim. Yine de daha fazlasına özen gösteriyor, şeylerin tabiatına ve sebeplerine dair kimi konularda benden yardım istiyorsun. Ben de senin gayretini ve gönlünü doyurmak için eskilerin bıraktığı eserleri taramaktan geri durmuyorum: günlerin ve ayların hesabını, yılın sınırlarını, mevsimlerin birbirini izleyişini, unsurların tabiatını, güneşin ve ayın seyrini, bazı yıldızların sebeplerini, yani fırtına belirtilerini ve rüzgârları, ayrıca yerin konumunu ve denizin birbirini izleyen gelgitlerini bir ölçüde açıklıyorum.
2. Bütün bunları eski yazarların ve özellikle Katolik yazarların yazdıkları gibi aktararak kısa bir levhaya döktük. Çünkü bu şeylerin tabiatını bilmek, yeter ki sağlam ve ölçülü bir öğretiyle ele alınsın, batıl bir ilim değildir. Tersine, bu konular hakikatin araştırılmasından büsbütün uzak olsaydı, o bilge kral şöyle demezdi: "Var olan şeylerin gerçek bilgisini bana O verdi; öyle ki göğün düzenini, unsurların güçlerini, dönümlerin değişmelerini, zamanların bölünüşünü, yılların seyrini ve yıldızların düzenini bileyim."
3. Bu yüzden görünen şeylerin sırasında ilk yaratılan gün ile başlayarak, bazı putperest ve kilise yazarlarının hakkında kanaat bildirdiğini bildiğimiz öteki konuları sırayla ele alalım. Kimi konularda onların hem düşüncelerini hem sözlerini aktaracağız ki sözlerinin otoritesi güven versin.
DOMINO ET FILIO SISEBUTO ISIDORUS. 1. Dum te præstantem ingenio, facundiaque, ac vario flore litterarum non nesciam, impendis tamen amplius curam, et quædam ex rerum natura vel causis a me tibi efflagitas suffragando. Ego autem satisfacere studio animoque tuo decursa priorum monumenta non demoror, expediens aliqua ex parte rationem dierum ac mensium, anni quoque metas, et temporum vicissitudinem, naturam etiam elementorum, solis denique ac lunæ cursus, et quorumdam causas astrorum, tempestatum, scilicet signa, atque ventorum, necnon et terræ positionem, alternos quoque maris æstus. 2. Quæ omnia, secundum quod a veteribus viris, ac maxime sicut in litteris catholicorum virorum scripta sunt, proferentes, brevi tabella notavimus. Neque enim earum rerum naturam noscere superstitiosa scientia est, si tantum sana sobriaque doctrina considerentur. Quinimo si ab investigatione veri modis omnibus procul abessent, nequaquam rex ille sapiens diceret: Ipse mihi dedit horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem coeli, et virtutes elementorum, conversionum mutationes, et divisiones temporum, annorum cursus, et stellarum dispositiones. 3. Quapropter incipientes a die cujus prima procreatio in ordine rerum visibilium exstat, dehinc cætera de quibus opinari quosdam gentiles vel ecclesiasticos viros novimus, prosequamur, eorum in quibusdam causis, et sensus, et verba ponentes, ut ipsorum auctoritas dictorum fidem efficiat.
1I. Günler
1. Gün, doğan güneşin batışa varıncaya kadar görünür kalmasıdır. Gün iki anlamda kullanılır: asıl anlamıyla güneşin doğuşundan yeniden doğuşuna kadarki süre, gevşek anlamıyla da güneşin doğuşundan batışına kadarki süre. Günün iki aralığı vardır, gündüz ve gece. Gün yirmi dört saattir, her aralık on iki saat.
2. Gevşek anlamdaki günün üç kısmı vardır: sabah, öğle ve akşam. Kimileri günün başlangıcını güneşin doğuşundan, kimileri batışından, kimileri gece yarısından sayar. Kaldeliler günü güneşin doğuşundan başlatır ve bütün bu süreye bir gün derler. Mısırlılar ertesi günün kökenini gecenin başlangıcından alır. Romalılar ise günün gece yarısında doğup gece yarısında bitmesini ister.
3. Tanrı'nın işlerinin başlangıcında gün ışıktan başlıyordu; bu, insanın düşüşünü işaret ediyordu. Şimdi ise karanlıktan ışığa doğru gider ki gün geceye kararmasın, gece güne aydınlansın. Nitekim yazılmıştır ki "karanlıktan ışık parlar"; çünkü suçlarının karanlığından kurtulan insan, imanın ve bilginin ışığına ulaşmıştır. Peygamberlik dilinde gün, ilahî kanunun bilgisini, gece ise bilgisizliğin körlüğünü işaret eder. Peygamber Hoşea şöyle der: "Ananı geceye benzettim; halkım bilgisi yokmuş gibi oldu." Yine gün kimi zaman dünyanın bolluğunu, gece de sıkıntısını işaret eder.
4. Fasti günler, hukukun söylendiği (fatur), yani bildirildiği günlerdir; nefasti günler de bildirilmediği günlerdir. Feriati günler, ilahî törenin yapıldığı ve insanların davalardan uzak durması gereken günlerdir. Profesti günler bayramın zıddıdır, yani dinî töreni olmayan günlerdir; festi günler ise o ölçüde boş vakit ve din günleridir. Uğursuz günlere "kara günler" denir, bunlara "ortak günler" de denir. Yıldız günleri, yıldızların harekete geçtiği, insanların deniz yolculuğundan men edildiği günlerdir. "Usulüne uygun günler" art arda otuz gündür. Savaş günleri, düşmanı savaşla kışkırtmanın caiz olduğu günlerdir; Krallar kitabı bunlara tanıklık ederek "kralların savaşa çıkmayı âdet edindikleri zamanda" der.
5. Artık günler beştir; Mısırlılara göre on iki aydan artar, 24 Ağustos'ta başlar, 28 Ağustos'ta biter. Epakt günleri on birdir, her yıl ay takvimine eklenir. On iki ay, bir yılda üç yüz elli dört gün tuttuğu için, güneş yılına göre on bir gün artar. Mısırlılar bunlara epactae dedi, çünkü ayın evresini bulmak için bütün yıl boyunca eklenirler. Gündönümü günleri, güneşin durduğu, gündüz ya da gece süresinin uzamaya başladığı günlerdir. Ekinoks günleri, gündüz ile gecenin eşit saatlerle geçtiği günlerdir.
- Dies est solis orientis praesentia, quousque ad occasum perveniat. Dies gemine appellari solet: proprie a solis exortu, donec rursus oriatur, abusive a solis ortu, usquequo veniat ad occasum. Spatia diei duo sunt, interdianum et nocturnum; et est dies horarum XXIV; spatium horarum XII. 2. Partes abusivi diei tres sunt: mane, meridies, et suprema. Initia diei alii a solis ortu putant, alii ab occasu, alii a media nocte. Nam Chaldæi a solis exortu diei initium faciunt, totum id spatium unum diem appellantes. Ægyptii autem ex initio noctis sequentis diei originem trahunt. Romani autem a medio noctis oriri diem volunt, et in medio noctis finiri. 3. Dies in principio operum Dei a lumine habebat exordium ad significandum hominis lapsum. Nunc autem a tenebris ad lucem, ut non dies obscuretur in noctem, sed nox lucescat in diem, sicut scriptum est de tenebris lumen clarescere, quia a delictorum tenebris liberatus homo ad lucem fidei scientiaeque pervenit. Prophetice autem dies scientiam divinæ legis significat, nox vero ignorantiae caecitatem secundum Osee prophetam, qui dicit: Nocti assimilavi matrem tuam, factus est populus meus tanquam non habens scientiam. Item nonnunquam dies prosperitatem significat saeculi, nox vero adversitatem. 4. Fasti dies sunt quibus jus fatur, id est, dicitur, ut nefasti quibus non dicitur. Feriati dies, in quibus res divina fit, et abstinere homines a litibus oportet. Profesti, festis contrarii, id est, sine religione; festi tantumdem otii et religionis sunt; atri dies sunt qui et communes vocantur. Siderales, in quibus sidera moventur, et homines a navigationibus excluduntur; justi continui triginta. Præliares, quibus fas est hostem bello lacessere, de quibus liber regum testatur, dicens: Eo tempore quo solent reges ad bella procedere. 5. Intercalares dies sunt quinque, qui juxta Ægyptios supersunt duodecim mensibus, et incipiunt a nono Kalendas Septembris, et quinto Kalendarum memoratarum finiunt. Dies epactarum sunt undecim, qui per singulos annos ad cursum lunarem accrescunt. Nam dum in annum XII lunae CCCLIV dies habeant, remanent ad cursum anni solarem dies XI, quos epactas Ægyptii vocaverunt, pro eo quod ad inveniendam lunam per totum annum adjiciantur. Solstitiales dies sunt, in quibus sol stat, crescenti spatio dierum, vel noctium. Æquinoctiales dies sunt, in quibus dies et nox aequalibus horarum spatiis evolvuntur.
2II. Gece
1. Gece, güneşin batıştan yeniden doğuşa koşarken bulunmadığı süredir. Gecenin yerin gölgesiyle oluştuğuna ve bir işe yaramak için değil, bedenin dinlenmesi için verildiğine inanıyoruz. Kutsal Yazılar'da gece iki anlamda alınır: ya zulmün verdiği sıkıntı ya da kör gönlün karanlığı. Gece (nox) adını zarar vermekten (nocere) alır, çünkü gözlere zarar verir.
2. Gecenin yedi kısmı vardır: alacakaranlık, akşam, sessizlik vakti, ıssız vakit, horoz vakti, tan alacası ve sabah. Alacakaranlık (crepusculum) creperumdan gelir, biz buna "şüpheli" deriz: ışık ile karanlık arasındaki vakittir. Akşam (vesperum), bu adı taşıyan yıldızın doğuşundan adını alır.
3. Sessizlik vakti (conticinium), herkesin sustuğu vakittir; çünkü conticere susmak demektir. Issız vakit (intempesta), yani elverişsiz vakit, hiçbir iş yapılamayan ve her şeyin dingin olduğu vakittir. Horoz vakti (gallicinium) ışığı haber veren horozlardan adını almıştır. Sabah alacası gecenin çekilişi ile gündüzün gelişi arasındadır.
- Nox est solis absentia, quandiu ab occasu rursus ad exortum recurrit. Noctem autem fieri umbra terrarum, quam datam ad quietem corporis credimus, non ad alicujus operis officium. Duobus autem modis nox in Scripturis accipitur, id est, aut tribulatio persecutionis, aut obscuritas caeci cordis. Nox a nocendo dicta, quod oculis noceat. 2. Noctis partes sunt septem: crepusculum, vesperum, conticinium, intempestum, gallicinium, crepusculum, et matutinum. Crepusculum dicitur, id est, creperum, quod dubium dicimus, hoc est, inter lucem et tenebras. Vesperum, oriente stella, cui hoc nomen est. 3. Conticinium, quando omnes silent; conticere enim silere est. Intempesta, id est, importuna, quando agi nihil potest, et omnia quieta sunt. Gallicinium autem dictum est, propter gallos lucis praenuntios. Crepusculum matutinum, inter abscessum noctis et diei adventum.
3III. Hafta
1. Hafta, Yunanlarda ve Romalılarda yedi günlük bir devreyle tamamlanır. İbranilerde ise hafta yedi yıldır; Daniel yetmiş hafta üzerine sözleriyle bunu açıklar. Hafta yedi feriadan oluşur. Feria söylemekten (fari) adını almıştır, çünkü yaratılışta Tanrı her gün "Olsun!" demiştir. Bir de Sebt günü başlangıçtan beri tatil sayılır. Güneş gününe bu yüzden birinci feria denir, çünkü tatilden sonra birincidir. Ay günü de ikinci feriadır, çünkü tatil olan Sebt'ten sonra ikincidir. Öteki günler de adlarını bu sayıdan almıştır.
2. Romalılarda ise bu günler adlarını gezegenlerden, yani gezici yıldızlardan almıştır. İlk güne, bütün yıldızların başı olan güneşten ad verdiler, çünkü bu gün de bütün günlerin başıdır. İkinciye, parlaklıkta ve büyüklükte güneşe en yakın olan ve ışığını ondan ödünç alan aydan ad verdiler. Üçüncüye, Pyrois de denen Mars yıldızından.
3. Dördüncüye, kimilerinin "beyaz halka" dediği Merkür yıldızından. Beşinciye, Phaethon denen Jüpiter yıldızından. Altıncıya, bütün yıldızlar arasında en çok ışığa sahip olan ve Lucifer dedikleri Venüs yıldızından. Yedinciye, yedinci göğe yerleşmiş, seyrini otuz yılda tamamladığı söylenen Satürn yıldızından.
4. Putperestler bu yedi yıldızdan günlere ad verdiler, çünkü bunlar aracılığıyla kendilerinde bir şeyler meydana geldiğini sanıyorlardı. Soluğu güneşten, bedeni aydan, dili ve bilgeliği Merkür'den, hazzı Venüs'ten, ateşliliği Mars'tan, itidali Jüpiter'den, ağırlığı Satürn'den aldıklarını söylüyorlardı. İşte putperestlerin ahmaklığı, böyle gülünç uydurmalar yaratacak kadar büyüktü.
- Hebdomada apud Graecos et Romanos septem dierum cursu peragitur. Apud Hebraeos autem septem anni sunt. Declarat hoc Daniel de septuaginta hebdomadis. Hebdomada autem septem feriis constat. Feria quoque a fando dicta est, quasi fari, eo quod in creatione mundi per singulos dies dixit Deus fiat. Item quia dies Sabbati, ab initio feriatus habetur. Inde dies Solis prima feria nuncupatur, quia primus est a feria. Item dies Lunae proinde secunda feria, quia secundus est a feria, id est, Sabbato, qui est feriatus. Sic et cæteri dies tali ex numero sumpserunt vocabula. 2. Apud Romanos autem hi dies a planetis, id est, ab erraticis stellis vocabulum acceperunt. Primum enim diem a sole vocaverunt, qui princeps est omnium siderum, sicut idem dies caput est cunctorum dierum. Secundum a luna, quae soli et splendore et magnitudine proxima est, et ex eo mutuat lumen. Tertium a stella Martis, qui Pyrois vocatur. 3. Quartum a stella Mercurii, quam quidam candidum circulum dicunt. Quintum a stella Jovis, quam Phaethonta dicunt. Sextum a Veneris stella, quam Luciferum asserunt, qui inter omnia sidera plus lucis habet. Septimum a stella Saturni, quae septimo coelo locata, triginta annis fertur explere cursum suum. 4. Proinde autem gentiles ex his septem stellis nomina diebus dederunt, eo quod per easdem aliquid sibi effici aestimarent, dicentes habere ex sole spiritum, ex luna corpus, ex Mercurio linguam et sapientiam, ex Venere voluptatem, ex Marte fervorem, ex Jove temperantiam, ex Saturno tarditatem. Talis quippe exstitit gentilium stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculosa figmenta.
4IV. Aylar
1. Ay, ay ışığının dönüşü ve yenilenmesi ya da yeni aydan yeni aya kadarki seyirdir. Bununla çoğu kez bu hayatın seyri anlatılır: hayat da ay gibi büyüyerek ilerler ve kesin küçülmelerle sona erer. Eskiler ayı şöyle tarif etmiştir: Ayın Zodyak dairesini dolaştığı süre.
2. Eski putperestler aylara kimi adları tanrılarından, kimi adları sebeplerinden, kimi adları da sayıdan koydular ve Mart'tan başladılar; çünkü doğan yılın sırasını ondan başlatıyorlardı. Romulus'u Mars'ın oğlu saydıkları için ona saygıdan buna Mart dediler. Nisan'a (Aprilis) hiçbir tanrının adını vermediler; adını şeyin kendisinden, yani Aperilisten aldılar, çünkü o sırada tomurcukların çoğu çiçeğe açılır.
3. Sonra Mayıs'a, atalar (maiores) yüzünden tanrıça kabul ettikleri Merkür'ün annesi Maia'dan ad verdiler. Ardından Haziran'a, Jüpiter'in kız kardeşi ve karısı olduğunu söyledikleri Juno'dan. Kimileri ise Mayıs'a yaşlılar için adlandırıldığı gibi Haziran'a da gençler (iuniores) için ad verildiğini söyler. Temmuz'a Julius Caesar'dan, Ağustos'a da Octavianus Augustus'tan ad verdiler. Önceden Temmuz'a Quintilis, Ağustos'a Sextilis deniyordu; adları Sezarlar Julius ve Augustus tarafından değiştirildi.
4. Eylül (September) ilkbaharın başlangıcı olan Mart'tan yedinci olduğu için bu adı aldı. Aynı sırayla Ekim, Kasım ve Aralık da yağmurların sayısından ve ilkbahardan ad aldı. Ocak'a Janus'un adını verdiler, ama özellikle Ianuarius denir, çünkü yılın kapısı (ianua) ve ilk adımıdır. Şubat'a Lupercus'ların Februa töreninden ad verdiler. Eski Latinlerde yılın seyri on ayla hesaplanırdı; Ocak'ı Romalılar, Şubat'ı Numa Pompilius ekledi ve yılı on iki aya böldü.
5. Çoğu kişi ise yılı önce Sabin kralı Ancus'un aylara böldüğünü, Idus'u, Kalendae'yi ve artık günleri onun koyduğunu ileri sürer. Oysa Kutsal Yazılar'ın kitaplarında yılın Tufan'dan önce bile on iki ay olduğu gösterilir. Orada şöyle okunur: "Sular on birinci aya kadar azalıyordu. On birinci ayda, ayın ilk günü dağların tepeleri göründü." O zaman da ay şimdiki gibi sayılıyordu; ama Kalendae'nin değil, başlayan ve biten ayın sınırladığı aylar olarak.
6. Kalendae adını tapınmaktan (colere) almıştır, çünkü eskiler ayların başlangıçlarını hep kutlardı. Idus ise günlerden ya da idulium'dan, Nonae de pazar günlerinden (nundinae) ad almıştır. Latinlerde bütün aylar Kalendae'den başlar. İbranilerde ise doğan ayın dönüşünden.
7. Mısırlılarda ayların başlangıcı, aşağıdaki çizelgenin gösterdiği gibi, Kalendae'den dört ya da beş gün önce ilan edilir. Sonra 29 Ağustos'a dönersin; böylece on iki Mısır ayının üç yüz altmış günü tamamlanır. Geriye beş gün kalır ki bunlara "artık", intercalares ya da "eklenmiş" günler dediler; yukarıda bunlardan söz edildi.
- Mensis est luminis lunaris circuitus, ac redintegratio, sive a nova ad novam cursus. Cujus figura plerumque hujus vitae cursus intelligitur, quae suis incrementis, quasi mensis peragitur, ac diminutionibus certissimis terminatur. Mensem autem antiqui definierunt: Quandiu luna Zodiacum circulum perducitur. 2. Antiqui autem gentiles mensibus nomina quaedam ex diis suis, quaedam ex causis, quaedam vero ex numero, imposuerunt, incipientes a Martio, quia ex ipso anni exorientis ordinem servaverunt. Hunc autem Martium propter honorem Romuli sic appellaverunt, quia eum Martis filium esse crediderunt. Aprilem vero, nullo deorum suorum nomine, sed de re propria, quasi Aperilem nominaverunt, eo quod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. 3. Inde mensem Maium, pro Maia Mercurii matre, quam deam sibi propter majores decreverunt. Deinde Junium a Junone, quam sororem vel conjugem Jovis fuisse testantur. Alii autem, sicut Maium pro majoribus, ita pro junioribus Junium vocari dixerunt. Item Julium a Julio Caesare, Augustum vero ab Octaviano Augusto vocaverunt. Nam prius Julius Quintilis, et Augustus Sextilis vocabantur. Sed eorum nomina a Caesaribus Julio sive Augusto sunt commutata. 4. Jam September, eo quod septimus sit a Martio, qui est principium veris. Simili quoque ordine October, et November, et December, ex numero imbrium atque veris vocabulum acceperunt. Porro Januarium ex nomine Jani vocaverunt, sed specialiter Januarius appellatur, eo quod janua sit anni atque principium. Februarium autem a Februis sacris Lupercorum appellaverunt. Itaque apud antiquos Latinos decem mensibus cursus anni computabatur. Sed Januarium Romani, Februarium Numa Pompilius addidit, atque in duodecim menses annum distinxit. 5. Plerique autem asserunt Ancum Sabinorum regem prius annum in menses divisisse, Idus, Kalendasque, et intercalares dies instituisse. In Codicibus autem sanctarum Scripturarum duodecim menses fuisse anni etiam ante diluvium ostenditur. Sicut enim ibi legitur: Aqua autem imminuebatur usque ad undecimum mensem. Undecimo autem mense, prima die mensis apparuerunt capita montium. Sic enim tunc dinumerabatur mensis, sicut et nunc. Sed non quos Kalendae, sed quos luna coepta et finita concludit. 6. Kalendas autem a colendo dictas. Apud antiquos enim semper mensium principia colebantur. Idus quoque dictae a diebus, vel ab idulio, et Nona a nundinis. Menses autem omnes apud Latinos ex Kalendis sumunt principia. Apud Hebraeos ex lunae nascentis recursu. 7. Apud Ægyptios autem principia mensium ante Kalendas quatuor, vel quinque dies pronuntiantur, juxta quod formula subjecta declarat. Dehinc reverteris ad quartum Kalendas Septembris, talique ratione complentur dies CCCLX duodecim mensium Ægyptiorum. Quinque dies supersunt, quos ἐπαγομένους, vel intercalares, sive additicios vocaverunt. De quibus superius memoratum est.
5V. Ayların Uyumu
1. Ocak saatlerin ölçüsünde Aralık'la uyuşur. Şubat, Kasım'la eşit süre harcar. Mart, Ekim'e denktir. Nisan Eylül'ü eşitler. Mayıs Ağustos'a karşılık gelir. Haziran, Temmuz'un eşidir.
- Januarius cum Decembri in horarum mensura concordat. Februarius cum Novembri spatium aequale consumit. Martius consentit Octobri. Aprilis æquat Septembrem. Maius respondet Augusto. Junius compar est Julio.
6VI. Yıllar
1. Yıl, güneşin on iki ay boyunca dönüşü ve geri gelişidir. Adı mecazen bu hayatın bütün zamanını işaret eder; Yeşaya'da şöyle denir: "Rabb'in makbul yılını ilan etmek için." Rab'bin vaaz ettiği yıl tek makbul yıl değildi, bütün zaman makbuldür; Havari der ki: "İşte şimdi makbul zaman." Peygamber bu yılın sonuna da Yargı Günü'nü ekleyerek "Rabb'in yılını ve karşılık gününü ilan etmek için" der.
2. Kimileri yıla (annus) halka demek olan anus gibi denildiğini düşünür; yüzüklere (anuli) de bu yüzden küçültme ekiyle bu ad verilmiştir. Yılın başlangıcını kimileri Roma halkı gibi kış gündönümünden, kimileri İbraniler gibi ilkbahar ekinoksundan, kimileri Yunanlar gibi yaz gündönümünden, kimileri Mısırlılar gibi sonbahardan sayar. Bu dünyanın bilgeleri yılın kısmen sivil, kısmen tabiî, kısmen de büyük olduğunu söylemiştir. Sivil yıl, tek bir yıldızın dönüşünde on iki ayla tamamlanan yıldır.
3. Tabiî yıl, ayın güneşin altına geçip güneş kursu ile gözlerimizin arasına girerek bütün güneşi karartmasıyla oluşur; buna tutulma denir. Bunun sebebi uzun süre karanlık kalmış, sonra Miletli bir filozof tarafından açıklanmıştır. Büyük yıl, bütün yıldızların belli zamanlar ve sayılar tamamlanınca yerlerine ve düzenlerine döndüğü yıldır. Eskiler bu yılın altı yüzüncü yılda bittiğini ya da dolduğunu söylemiştir.
4. Gündönümü yılı, güneşin bütün burçlardan geçen dönüşünü tamamlayıp seyrine başladığı noktaya dönmesidir. Güneş yılı ya da sivil yıl budur; üç yüz altmış beş günde tamamlanır. Ortak ay yılı on iki ay ayından, yani üç yüz elli dört günden geçer. Artık ay yılı on üç ayı ve üç yüz seksen dört günü olan yıldır; bu yılda Paskalya günü daha geçe kalır. Artık yıl, dörtte birlik hesapla dört yılda bir günün biriktiği yıldır. Jübile yılı bağışlanma yılıdır, yedişer yıllık haftalardan, yani kırk dokuz yıldan dokunur; bu yılda kanun gereği borular çalınır, eski mülk herkese dönerdi.
5. Olimpiyat, Yunanlarda dört yılın geçmesiyle gelen Olimpiya yarışmasından adını alan dördüncü yıldır. Bu yıllar içinde yarışmanın zamanı sona erer; çünkü güneşin seyri dört yıl sürer ve her yıl üçer saatin birikmesiyle dört yılda bir gün tamamlanır. Bu dönemde şehirleri dolaşıp yalnız her yerden değil, her soydan, her yaştan ve her cinsten insanın gelmesini bildirirlerdi.
6. Lustrum, Romalılarda beş yıllık süredir. Lustrum denmesinin sebebi, sayımın devlette beş yılda bir yapılmasıdır. Sayım bitince kurban kesilir, Roma şehri arındırılırdı (lustrabatur). Indictio'ları Romalılar buldu; her yıl on beşe kadar gelir, yeniden birinci yılın başına döner.
7. Çağ (aera) da Caesar Augustus döneminde konuldu. Çağ denmesinin sebebi, dünyanın Roma halkına tunç para (aes) ödemeyi kabul ettiği andan başlamasıdır. Çağ 1 Ocak'tan itibaren büyür. Artık gün, ayın seyrinde 24 Şubat'tan ayın sonuna kadar eklenir. Mısırlıların yılı artık gün olmadığında 29 Ağustos'ta, artık gün olduğunda ise 30 Ağustos'ta başlar.
- Annus est circuitus solis ac reditus per duodecim menses. Cujus quidem nomen figurate significat omne tempus vitae hujus, sicut per Isaiam dicitur: Praedicare annum Domini acceptabilem. Quoniam non ille quo Dominus praedicavit, solus fuit acceptabilis, sed et totum tempus, juxta quod ait Apostolus: Ecce nunc tempus acceptabile. Finem denique hujus anni diem judicii adjunxit, dicens: Prædicare annum Domini, et diem retributionis. 2. Annum autem, quasi anum, dici quidam putant, id est, circulum. Unde et annuli dicti sunt diminutive. Principium autem anni alii a bruma putant, ut populi Romani; alii ab æquinoctio verno, ut Hebræi; alii a solstitio, ut Graeci; alii ab autumno, ut Ægyptii. Annum autem sapientes hujus mundi partim civilem, partim naturalem, partim magnum esse dixerunt. Civilis annus est, qui in unius astri recursu per menses duodecim terminatur. 3. Annus naturalis est, cum se soli luna supponit, ut inter orbem solis et oculos nostros media facta, tenebras totius efficiat solis, quod dicitur eclipsis; cujus ratio diutius obscura fuit, sed a Milesio quodam philosopho exposita est. Annus magnus dicitur, quo omnia sidera certis temporibus, numerisque completis, ad suum locum vel ordinem revertuntur. Quem annum antiqui sexcentesimo anno finiri, vel adimpleri dixerunt. 4. Solstitialis annus est, cum sol, expleto per omnia signa circuitu, in id unde principium cursus sui sumpsit recurrit; ipse est solaris annus, vel civilis, qui diebus CCCLXV peragitur. Annus lunaris communis est, qui per XII lunares menses decurrit, id est, dies CCCLIV. Annus embolismus est qui lunas XIII et dies CCCLXXXIV habere monstratur, in quo anno longius dies Paschæ protenditur. Annus bissextilis est in quo unius diei per quadriennium ex quadrantis ratione summa colligitur. Annus jubilæus est remissionis, qui septenis annorum hebdomadibus, id est, XLIX annis texitur, in quo juxta legem clangebantur tubæ, et ad omnes revertebatur antiqua possessio. 5. Olympias autem est apud Græcos annus quartus, ab Olympio agone, qui venit transactis annis quatuor. In quibus finem sortitur agonis tempus, propter quadriennii cursum solis, et propterea quod singulis annis trium horarum consumptione in quadriennium dies unus completur. Hoc tempore mittebant circum civitates admonere, ut non solum undique, sed etiam ab omni genere, omnique ætate et sexu conveniretur. 6. Lustrum quinquennii tempus est apud Romanos. Dictum autem lustrum, quia census per quinquennium in republica agebatur. Deinde post peractum censum, sacrificio facto, urbs Roma lustrabatur. Indictiones Romani invenerunt, quae per singulos annos usque ad quintum decimum venientes, rursus ad primi anni principium revolvuntur. 7. Æra quoque Caesaris Augusti tempore posita est. Dicta autem æra, ex quo orbis æs reddere professus est Romano populo. Æra a die Kalendarum Januariarum accrescit. Bissextus autem, a sexto Kalendas Martii usque ad diem pridie Kalendarum, in lunae cursu apponitur. Annus Ægyptiorum sine bissexto habet initium quarto Kalendas Septembris, cum bissexto autem a tertio Kalendarum suprascriptarum.
7VII. Mevsimler
1. Ambrosius'un dediği gibi, mevsimler değişmelerin birbirini izleyişidir; güneş bunlarla seyrinin belli ölçüsü içinde yılın dairesini yayılan bir çeşitlilikle böler. Zamanlar yıldızların hareketleridir. Tanrı bunları kurarken bu yüzden şöyle dedi: "İşaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar"; yani birinin önce, ötekinin sonra geçtiği değişken bir hareket içinde olsunlar, çünkü aynı anda var olamazlar. Zaman İbranilere göre bütün bir yıldır, Daniel'deki şu söze göre: "Bir zaman, zamanlar ve yarım zaman." Burada "zaman" bir yılı, "zamanlar" iki yılı, "yarım" da altı ayı işaret eder.
2. Latinlere göre ise bir yıla dört mevsim yazılır: kış, ilkbahar, yaz ve sonbahar. Kış, güneşin güney taraflarında kaldığı zamandır; o sırada güneş çok uzaktadır, yer buzla katılaşır ve büzülür, gece süreleri gündüzden uzun olur. Bundan kış rüzgârlarıyla bol kar ve yağmurun yağması gerekir. İlkbahar, güneşin güney taraflarından çekilip yerin üstüne dönmesi, gece ve gündüzün sürelerini eşitlemesi ve havanın ılımanlığını geri getirmesidir. Her şeyi ısıtarak [gemileri] limanlara dönmeye zorlar, öyle ki yer filizlensin, çözülen tohumlar saban izlerinde yeniden canlansın, karada ve sularda yaşayan bütün türlerin soyu yıllık yavrularla sürsün.
3. Yaz, güneşin kuzeye yükselmesi, gündüz sürelerini uzatması, geceleri ise daraltıp büzmesidir. Güneş sürekli bu havayla birleşip karıştıkça havayı daha çok ısıtır; nem kuruyunca toprak toz olup dağılır, tohumlar olgunlaşır, ormanların meyveleri yeşil öz suları hâlinde olgunlaşmaya zorlanır. O zaman güneş yaz sıcağıyla kavurur ve öğleyin daha kısa gölgeler yapar, çünkü burayı başka bir noktadan aydınlatır. Sonbahar, güneşin göğün tepesinden yeniden inerek sıcağın şiddetini kırması, ısıyı biraz gevşetip bırakarak ılımanlık sağlamasıdır; ardından rüzgârların fırtınası, boraların hortumu, şimşeklerin ve gürleyen gök gürültülerinin şiddeti gelir.
4. Mevsimlerin birbirini izleyişini, öncekilerin tariflerine göre belli ayrımlarla özetledik. Şimdi aynı mevsimlerin tabiî dairelerle birbirine nasıl bağlandığını açıklayalım. İlkbahar nem ve ateşten oluşur, yaz ateş ve kuruluktan, sonbahar kuruluk ve soğuktan, kış soğuk ve nemden. Bu yüzden mevsimlere "karışımın hareketi" denmiştir. Bu ortaklığın şekli aşağıdakidir.
5. Bu mevsimlerin başlangıçları şunlardır: İlkbahar 22 Şubat'ta doğar ve doksan bir gün sürer. Yaz 24 Mayıs'ta başlar, doksan bir gün. Sonbahar 23 Ağustos'ta başlar, doksan bir gün. Kış 25 Kasım'da başlar, doksan gün. Böylece yılın üç yüz altmış beş günü olur. Bunlar mevsimlerin tabiî farkına göre [söylendi].
6. Alegorik anlamda ise kış, dünyanın fırtınalarının ve kasırgalarının üstümüze çöktüğü zamandaki geçici sıkıntıdır. Yaz, imana yönelen zulümdür; o zaman inançsızlığın öğretisi kuraklıkla kurur. İlkbahar imanın yenilenmesi ya da barıştır; kışın sıkıntısından sonra kilisenin huzuru geri verilir, yeni ürünler ayı, yani kuzunun Paskalyası kutlanır, yer çiçeklerle, yani kilise azizlerin topluluklarıyla süslenir.
7. Böylece yıl güneşin ve ayların dönüşüyle açılır. Mevsimler değişmelerin birbirini izleyişiyle akıp gider. Ay, ayın büyüyüp yaşlanmasıyla tamamlanır. Hafta yedi günlük sayıyla biter. Gündüz ve gece, dönüp gelen ışık ve karanlığın sırayla yer değiştirmesiyle yenilenir. Saat bazı hareketler ve anlarla dolar.
- Sicut ait Ambrosius, tempora sunt vices mutationum, in quibus sol certa cursus sui dimensione anni orbem diffusa varietate distinguit. Tempora autem motus siderum sunt. Unde et Deus, cum hæc institueret, dixit: Et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, id est, in aliquo mutabili motu, cujus aliud prius, aliud posterius praeterit, eo quod simul esse non possint. Tempus juxta Hebræos integer annus est, secundum illud in Daniele: Tempus, et tempora, et dimidium temporis. Per tempus annum significat, per tempora duos, et per dimidium menses sex. 2. Juxta Latinos autem unius anni quatuor tempora ascribuntur: hiemis, veris, æstatis, atque autumni. Hiems est cum sol in meridianis partibus immoratur, tunc enim sol longius abest, terraque rigescit gelu, atque stringitur, et prolixiora sunt spatia noctis quam diei. Hinc causa oritur, ut hibernis flatibus nimia vis nivium, pluviarumque fundatur. Ver est, cum sol ex meridianis decedens partibus super terram redit, et noctis ac diei exaequat tempora, et temperiem aeris reducit, atque fovens omnia, repetendos cogit in portus, ut terra germinet, ac resoluta sulcis semina reviviscant, atque omnium generum quae in terris vel aquis sunt annuis fetibus successio propagetur. 3. Æstas est, cum sol in septentrionem se subrigit, et spatia diurna producit, noctes vero arctat et stringit. Itaque quo magis usu assiduo aeri huic copulatur, atque miscetur, eo amplius aerem ipsum vaporat, et humore exsiccato terra fatiscit in pulverem, et adolescere facit semina, et tanquam succos virides maturescere cogit poma silvarum. Tunc, quia et sol aestivis flagrat ardoribus, minores umbras facit in meridiano, quoniam ex alio hunc illuminat locum. Autumnus est, dum rursus sol, a summo coeli descendens, infringit aestuum magnitudinem, et, paulisper relaxato ac deposito calore, præstat temperiem, sequente tempestate ventorum, et turbine procellarum, et vi fulminum tonitruumque sonantium. 4. Quoniam certis distinctionibus vicissitudine temporum juxta priorum definitiones perstrinximus, nunc qualiter eadem tempora naturalibus circulis sibi invicem colligantur, expediamus. Ver quippe constat ex humore et igne, aestas ex igne et siccitate, autumnus ex siccitate et frigore, hiems ex frigore et humore. Unde etiam sunt tempora commotionis temperamenti dicta: cujus communionis hæc est figura. 5. Quorum temporum haec sunt principia: ver exoritur octavo Kalendas Martias, permanens dies XCI. Æstas incipit nono Kalendas Junias, dies XCI. Autumnus sumit principium decimo Kalendas Septembris, dies XCI. Hiems inchoat septimo Kalendas Decembris, dies XC; unde fiunt anni dies CCCLXV. Hæc itaque secundum naturalem temporum differentiam ⟦dicta sunt⟧. 6. Cæterum juxta allegoriam hiems temporalis intelligitur tribulatio, quando tempestates et turbines saeculi incumbunt. Æstas est fidei persecutio, quando doctrina perfidiæ ariditate siccatur. Ver autem novitas est fidei, sive pax, quando post hiemis tribulationem tranquillitas Ecclesiae redditur, quando mensis novorum, id est, pascha agni celebratur, quando terra floribus, id est, Ecclesia sanctorum coetibus decoratur. 7. Annus itaque ambitu solis et mensium explicatur. Tempora mutationum vicibus evolvuntur. Mensis lunae incremento senioque conficitur. Hebdomada septenario dierum numero terminatur. Dies et nox recursantium luminum ac tenebrarum alternis vicibus reparantur. Hora motibus quibusdam et momentis expletur.
8VIII. Gündönümü ve Ekinoks
1. Gündönümü ikidir: birincisi 25 Aralık'taki kış gündönümü; bu sırada güneş durur ve günler uzar. İkincisi 24 Haziran'daki yaz gündönümü; bu sırada güneş durur ve geceler uzar. Bunların zıddı iki ekinoks vardır: biri 25 Mart'taki ilkbahar ekinoksu, bu sırada günler uzar; öteki 24 Eylül'deki sonbahar ekinoksu, bu sırada günler kısalır.
2. Gündönümüne (solstitium) "güneşin duruşu" (solis statio) gibi denir. Ekinoksa (aequinoctium) ise o sırada gündüz ve gece sürelerini eşitleyip on ikişer saatlik eşitliğe döndükleri için bu ad verilir. Yaz gündönümüne "meşale" denir, çünkü o günden itibaren güneşin meşalesi daha büyük parlaklık alır ve yazın gelişiyle aşırı sıcak saçar.
- Solstitia duo sunt: primum hiemale octavo Kalendas Januarii, quo sol stat, et crescunt dies. Alterum aestivum, octavo Kalendas Julias, quo sol stat et crescunt noctes. His contraria duo aequinoctia sunt; unum vernale, octavo Kalendas Aprilis quo dies crescunt: alterum autumnale, octavo Kalendas Octobris, quo dies imminuuntur. 2. Solstitium autem dicitur, quasi solis statio. Æquinoctium vero, quod tunc dies et nox in æquitatem horarum duodenarum revertantur, coæquatis spatiis suis. Solstitium autem aestivum ideo lampas dicitur, eo quod ex eo die lampas solis claritatem majorem accipiat, caloremque nimium adventu aestatis infundat.
9IX. Evren
1. Evren, gök ve yerden oluşan bütünlüktür. Havari Pavlus onun için "bu dünyanın şekli geçip gidiyor" der. Gizemli anlamıyla ise evrenle uygun biçimde insan işaret edilir: çünkü evren dört unsurdan birleşmiştir, insan da tek bir karışım içinde harmanlanmış dört hılttan oluşur.
2. Bu yüzden eskiler insanı evrenin yapısının ortaklığına koymuşlardır. Yunanca evrene kosmos, insana da mikrokosmos, yani küçük evren denmiştir. Ama Kutsal Yazı kimi zaman "evren" diye günahkârları da anlatır; onlar hakkında "evren onu tanımadı" denmiştir.
3. Evrenin biçimi şöyle gösterilir: evren kuzey tarafına doğru nasıl yükseliyorsa güney tarafına doğru da öyle alçalır. Başı ve yüzü gibi doğu bölgesidir, en son kısmı kuzey. Dört kısmı vardır: evrenin birinci kısmı Doğu, ikincisi güney, üçüncüsü Batı, sonuncusu ve en uzak olanı kuzeydir. Bu kısım için Lucanus şöyle der:
Evrenin en alt kısmı yatar; onu karlı kuşak ve bitmez kışlar ezer.
9
- Mundus est universitas omnis, quae constat ex coelo et terra. De quo apostolus Paulus ait: Præterit enim figura hujus mundi. Secundum mysticum autem sensum, mundus competenter homo significatur: quia sicut ille ex quatuor concretus est elementis, ita et iste constat quatuor humoribus uno temperamento commistis. 2. Unde et veteres hominem in communionem fabricæ mundi constituerunt. Siquidem Graece mundus κόσμος, homo autem μικρόκοσμος, id est, minor mundus, est appellatus; licet et per mundum nonnunquam Scriptura peccatores insinuet, de quibus dictum est: Et mundus eum non cognovit. 3. Formatio mundi ita demonstratur. Nam quemadmodum erigitur mundus in septentrionalem plagam, ita declinatur in australem. Caput autem et quasi facies, orientalis regio, ultima pars septentrionalis. Nam partes ejus quatuor sunt: prima pars mundi est Orientis. Secunda meridiana. Tertia Occidentis. Ultima vero et extrema septentrionalis. De qua Lucanus: Sic mundi pars ima jacet, quam zona nivalis Perpetuaque premunt hiemes.
10X. Beş Daire
1. Evrenin tarifinde filozoflar beş daire olduğunu söyler. Yunanlar bunlara kuşak der ve yeryüzü bunlara bölünür. Vergilius bunları Georgica'da "Göğü beş kuşak tutar" diyerek gösterir. Bunları sağ elimiz gibi tasavvur edelim: başparmak Kuzey Dairesi, soğuktan oturulamaz; ikincisi yaz dairesi, ılımandır ve oturulabilir; ortadaki Ekvator dairesi, kavurucu ve oturulamaz; dördüncüsü kış dairesi, ılımandır ve oturulabilir; beşincisi Güney Dairesi, soğuk ve oturulamaz.
2. Bunların birincisi kuzey dairesi, ikincisi gündönümü dairesi, üçüncüsü ekinoks dairesi, dördüncüsü kış dairesi, beşincisi güney dairesidir. Varro bunlar için şöyle demiştir:
Esirî küre beş kuşakla kuşanır; uçları kışlar, ortasını sıcaklar harap eder. Yerin en uçtaki bölgeleriyle ortası arasında güneşin çarkının güçlü ateşle hiç kavurmadığı yerlerde yaşanır.
Bu dairelerin bölünüşünü aşağıdaki şekil gösterir.
3. Ekvator dairesinde oturulmaz, çünkü güneş göğün ortasından geçerek bu yerleri aşırı ısıtır; toprak yandığı için ekin bitmez, aşırı sıcak yüzünden insanlar da orada oturamaz. Buna karşılık birbirine bağlı kuzey ve güney daireleri, güneşin seyrinden çok uzakta oldukları ve göğün aşırı ayazı ile rüzgârların buz gibi esintileriyle eriyip gittikleri için oturulmazdır.
4. Gündönümü dairesi doğuda kuzey ile yaz arasına yerleştirilmiş, öbürü de batıda yaz ile güney arasına konmuştur; bunlar ılımandır, çünkü bir daireden soğuğu, öbüründen sıcağı alırlar. Vergilius bunlar için şöyle der:
Bunların ortasında ikisi, tanrıların armağanı olarak, zavallı ölümlülere verilmiştir.
Yaz dairesine en yakın olanlar ise aşırı sıcakla yanmış Etiyopyalılardır.
- In definitione autem mundi circulos aiunt philosophi quinque, quos Graeci zonas vocant, in quibus dividitur orbis terrae. Has Virgilius in Georgicis ostendit, dicens: Quinque tenent cœlum zonae. Sed fingamus eas in modum dexterae nostrae, ut pollex sit circulus Arcticus, frigore inhabitabilis; secundus circulus Therinus, temperatus habitabilis; medius circulus Isemerinus, torridus inhabitabilis; quartus circulus Chimerinus, temperatus habitabilis; quintus circulus Antarcticus, frigidus inhabitabilis. 2. Horum primus septentrionalis est, secundus solstitialis, tertius aequinoctialis, quartus hiemalis, quintus australis. De quibus Varro dixit: At quinque ætherius zonis accingitur orbis, Ac vastant imas hiemes, mediamque calores: Sic terrae extremas inter mediamque coluntur. Qua solis valido nunquam rota ferveat igne. Quorum circulorum divisiones talis distinguit figura. 3. Sed ideo aequinoctialis circulus inhabitabilis est, quia sol per medium coelum currens nimium istis locis facit fervorem, ita ut nec fruges ibi nascantur propter exustam terram, nec homines propter nimium ardorem habitare permittantur. At contra septentrionalis et australis circuli sibi conjuncti idcirco non habitantur, quia a cursu solis longe positi sunt, nimioque cœli rigore ventorumque gelidis flatibus contabescunt. 4. Solstitialis vero circulus, qui in Oriente inter septentrionalem et æstivum est collocatus, et iste qui in Occidente inter aestivum et australem est positus, ideo temperati sunt, quod ex uno circulo rigorem, ex altero calorem habeant. De quibus Virgilius: Has inter, mediamque duae mortalibus aegris Munere concessas divum. Sed qui proximi sunt aestivo circulo, ipsi sunt Æthiopes nimio calore perusti.
11XI. Evrenin Kısımları
1. Evrenin kısımları dörttür: ateş, hava, su, toprak. Tabiatları şöyledir: ateş ince, keskin ve hareketlidir; hava hareketli, keskin ve yoğundur; su yoğun, kör ve hareketlidir; toprak yoğun, kör ve hareketsizdir. Birbirlerine de şöyle karışırlar: yoğun, kör ve hareketsiz toprak, suya yoğunluk ve körlükle bağlanır. Sonra su havaya yoğunluk ve hareketlilikle bağlanır. Hava da ateşe keskinlik ve hareketlilik ortaklığıyla bağlanır. Toprak ile ateş birbirinden ayrıdır, ama ortadaki iki unsur, su ve hava onları birleştirir. Bunlar karışık olup daha az anlaşılmasın diye aşağıdaki şekli çizdim.
2. Aziz Ambrosius ise aynı unsurları, bir tür tabiat ortaklığıyla birbirlerine karıştıkları keyfiyetlerle şu sözlerle ayırır: "Toprak kuru ve soğuktur; su soğuk ve nemlidir; hava sıcak ve nemlidir; ateş sıcak ve kurudur. Bu bağlanabilir keyfiyetlerle her biri ötekilere karışır. Toprak kuru ve soğuk olduğundan, soğuk keyfiyetinin akrabalığıyla suya bağlanır. Su da nem sayesinde havaya bağlanır, çünkü hava nemlidir. Su, soğuk ve nem denen iki kol ile bir yandan toprağı, öbür yandan havayı kucaklar gibidir: soğukla toprağı, nemle havayı."
3. "Hava da tabiatça birbiriyle savaşan iki şey, yani su ile ateş arasında bir orta olarak bu iki unsuru kendine yakınlaştırır; çünkü suya nemle, ateşe sıcaklıkla bağlanır. Ateş de sıcak ve kuru olduğundan sıcaklıkla havaya bağlanır, kurulukla toprağın ortaklığına katılır. Böylece bu dönüşle, bir korodaki gibi uyumlu bir birlik içinde bir araya gelirler. Bu yüzden Latincede elementa denenlere Yunanca stoikheia denir, çünkü birbirleriyle uyuşur ve bir arada ses verirler." Bunların ayrı ayrı ortaklığını aşağıdaki dairenin şekli gösterir.
- Partes mundi quatuor sunt: ignis, aer, aqua, terra. Quarum haec est natura: ignis tenuis, acutus et mobilis; aer mobilis, acutus et crassus; aqua crassa, obtusa et mobilis; terra crassa, obtusa, immobilis. Quae etiam sibi ita commiscentur. Terra quidem crassa, obtusa et immobilis, cum aquæ crassitudine et obtusitate colligatur. Deinde aqua aeri crassitudine et mobilitate conjungitur. Rursus aer igni communione acuti et mobilis colligatur. Terra autem et ignis a se separantur, sed a duobus mediis aqua et aere junguntur. Hæc itaque ne confusa minus intelligantur, subjecta expressi pictura. 2. Cæterum sanctus Ambrosius eadem elementa per qualitates quibus sibi invicem quadam naturæ communione commiscentur ita bis verbis distinguit: Terra, inquit, arida et frigida est; aqua frigida atque humida; aer calidus atque humidus; ignis calidus atque siccus. Per has enim jugabiles qualitates sic sibi singula commiscentur. Terra enim, cum sit arida, et frigida, conjungitur aquæ per cognationem qualitatis frigidæ. Rursus aqua aeri per humorem, quia humidus est aer. Aqua vero quasi quibusdam duobus brachiis frigoris. atque humoris, altero terram, altero aerem videtur complecti, frigido quidem terram, aerem humido. 3. Ipse quoque aer medius inter duo compugnantia per naturam, hoc est, inter aquam et ignem, utrumque illud elementum sibi conciliat, quia aquæ humore et igni calore conjungitur. Ignis quoque, cum sit calidus, et siccus, calore aeri annectitur, siccitate autem in communionem terræ sociatur, atque ita sibi per hunc circuitum, quasi per quemdam chorum concordi societate conveniunt. Unde et Græce στοιχεῖα dicuntur, quæ Latine elementa vocantur, eo quod sibi conveniunt et concinunt. Quorum distinctam communionem subjecti circuli figura declarat.
12XII. Gök
1. Gök, ruhanî olarak kilisedir: bu hayatın gecesinde azizlerin faziletleriyle, yıldızların parlaklığı gibi ışıldar. Çoğul "gökler" adıyla ise bütün azizler ya da melekler anlaşılır. Gökleri peygamberler ve havariler olarak da almalıyız. Onlar için "Gökler Tanrı'nın yüceliğini anlatır" diye yazılmıştır; çünkü Mesih'in gelişini, ölümünü, dirilişini ve yüceliğini dünyaya onlar duyurdu.
2. Aziz Ambrosius evrenin yaratılışı üzerine yazdığı kitaplarda göğün adı için şöyle der: "Gök Yunanca ouranos diye adlandırılır. Latinler ise ona caelum der, çünkü üstüne basılmış yıldız ışıklarını kabartma resimler gibi taşır, adeta oyulmuştur (caelatum); nitekim kabartma resimlerle parlayan gümüşe de caelatum denir. Kutsal Yazı da göğün ince bir tabiatta olduğunu, 'göğü duman gibi sağlamlaştırdı' diyerek gösterir."
3. Göğün kısımları şunlardır: cohus, eksen, kutup başları, kubbe kenarları, kutuplar, yıldızlar. Cohus göğü içine alan şeydir. Ennius şöyle der: "Göğün korkularıyla neredeyse yalnızca cohusu doldurmak." Eksen, kürenin ortasından geçen doğru çizgidir. Kutup başları (cardines) eksenin uç kısımlarıdır. Kubbe kenarları (convexa) göğün uçlarıdır. Kutuplar, gök dairelerinin küreye en çok dayandığı tepeleridir. Kuzeye bakana Boreus, yerin karşısında olana Austronotus denir.
4. Bilgeler göğün gece ve gündüzde bir kez doğudan batıya döndüğünü düşünür. Onun yuvarlak, dönen ve yanan olduğunu söylediler. Küresinin sular üstünde olduğunu, onların içinde döndüğünü ve onun yangınını yumuşattığını sandılar. Kürenin ne başlangıcı ne sonu olduğunu doğrularlar; çünkü bir daire gibi yuvarlak olduğundan nerede başlayıp nerede bittiği kolayca kavranmaz. Her yandan eşit biçimde toplanmış, her şeye aynı biçimde bakan, yerin merkezinden eşit uzaklıkta ayrılmış olduğu söylenir. Kendi eşitliği sayesinde o kadar sağlamdır ki her yandan toplanan eşitlik onun hiçbir yana eğilmesine izin vermez; hiçbir payandayla desteklenmeden durur.
5. Platon, yetkinliğini küre ya da daire olarak birçok delille işleyerek onun evrenin Yapıcısının akla uygun eseri olduğunu anlatır. Birincisi, tek bir çizgiden oluşur. İkincisi, başlangıcı ve sonu yoktur. Üçüncüsü, bir noktadan meydana gelir. Sonra hareketini kendinden alır. Sonra açı izi taşımaz, bütün öteki şekilleri içine alır. Hareketi şaşmazdır; çünkü öteki altı hareket şaşar: ileri, geri, sağa, sola, yukarı, aşağı. Son olarak, bu çizgi zorunlulukla dairenin ötesine çekilemez.
6. Dediğimiz gibi göğün döndüğü kutuplar ikidir. Biri Boreus, biz ona Aquilonius deriz. Bize her zaman görünen Ayılar, yani septentriones buradadır. Karşısındaki Notius'a da güney kutbu denir. Cicero'nun dediği gibi yerin örttüğü budur, Yunanlar buna aphanēs ("görünmez") der. Kutbun o kadar hızlı döndüğü söylenir ki yıldızlar onun baş döndürücü seyrine karşı koşmasa evreni yıkıma uğratırdı. Onun tepetaklak dönüşünün yıldızların seyriyle yumuşatıldığı söylenir. Lucanus şöyle der:
Olympos'un kaçışını yalnız onlar frenleyen ve kutba karşı koşan yıldızlara, evrenin ilk yasası başka bir güç vermiştir.
12
- Coelum spiritualiter Ecclesia est, quae in hujus vitæ nocte sanctorum virtutibus, quasi claritate siderum, fulget. Pluraliter autem cœli nomine sancta omnes, vel angeli intelliguntur. Siquidem per coelos etiam prophetas et apostolos accipere debemus. De quibus scriptum es.: Caeli enarrant gloriam Dei; utique quod ipsi adventum et mortem, ipsi quoque resurrectionem Christi et gloriam mundo annuntiaverunt. 2. De coeli autem nomine sic dicit sanctus Ambrosius in libris quos scripsit de creatione mundi: Cælum Græco vocabulo οὐρανός, dicitur; apud Latinos autem propterea cœlum appellatur, quia impressa stellarum lumina, veluti signa, habens, tanquam cælatum dicitur, sicut argentum, quod signis eminentibus refulget, cœlatum vocatur. Hujus enim esse subtilem naturam etiam Scriptura demonstrat, dicens, quod firmavit coelum sicut fumum. 3. Partes autem ejus: cohus, axis, cardines, convexa, poli, sidera. Cohus, quod coelum continet. Unde Ennius: Vix solum complere cohum terroribus caeli. Axis, linea recta, quae per mediam pilam sphæræ tendit. Cardines, extremæ axis partes sunt. Convexa, extrema coeli. Poli, ex coelestibus circulis cacumina, quibus maxime sphaera nititur: quorum alter ad Aquilonem spectans Boreus, alter terrae oppositus Austronotus dictus est. 4. Cœlum autem ab Oriente ad Occidentem, semel in die et nocte verti sapientes existimant. Hoc autem rotundum, volubile, atque ardens esse dixerunt. Cujus sphæram super aquas esse putaverunt, ut in ipsis volvatur, ejusque incendium temperent. Sphaeram autem confirmant, nec principium habere, nec terminum, pro eo quod rotunditate sui, quasi circulus, unde incipiat, vel ubi desinat, facile non comprehendatur. Æqualiter enim ex omni parte fertur esse collecta, et omnia similiter respiciens, atque a centro terrae aequis spatiis distincta; ipsaque sui aequalitate ita stabilis, ut eam in nullam partem declinare undique æqualitas collecta permittat, ac nullo fulcimento subvecta sustentetur. 5. Cujus perfectionem sphæræ vel circuli multis argumentationibus tractans, rationabile Plato Fabricatoris mundi opus insinuat. Primo, quod ex una linea constat. Secundo, quod sine initio est, et sine fine. Tertio, quod a puncto efficitur. Denuo, quod motum ex se habeat. Deinde quod careat indicio angulorum, et quod in se caeteras figuras omnes includat, et quod motum inerrabilem habeat, siquidem sex alii motus errabiles sunt, ante, a tergo, dextra, lævaque, sursum, deorsum. Postremo, et quod necessitate efficiatur, ut haec linea ultra circulum duci non possit. 6. Duo sunt autem, ut diximus, poli, quibus coelum volvitur, Boreus, quem Aquilonium vocamus. Hic Arcti, id est, septentriones, qui nobis semper apparent. Cui contrarius est Notius qui australis dicitur. Hic est, qui terra, ut ait Cicero, tegitur, et 23 ἀφανής a Graecis nominatur. Tanta autem polus celeritate ferri dicitur, ut nisi adversus ejus præcipitem cursum astra currant, mundi ruinam faciant. Fertur enim ejus praeceps volubilitas cursu siderum temperari. Unde Lucanus: Sideribus quae sola fugam moderantur olympi, Occurruntque polo, diversa potentia prima Mundi lege data est.
13XIII. Göğün Yedi Gezegeni ve Dönüşleri
1. Aziz Ambrosius Hexaemeron kitabında şöyle der: "Davut'ta okuyoruz: 'Göklerin gökleri, O'na hamdedin!' Gök bir mi çok mu diye tartışma vardır: kimileri çok gök olduğunu ileri sürer, kimileri birden başkasının olduğunu reddeder. Dünyanın filozofları ise yedi gök, yani uyumlu bir hareketle dönen gezegen küreleri getirmişlerdir. Her şeyin bu kürelere bağlı olduğunu anlatırlar: birbirine bağlı ve adeta geçirilmiş olan bu kürelerin geriye doğru döndüğünü, ötekilerin zıddı bir hareketle taşındığını sanırlar. Kilise kitaplarında da 'göklerin gökleri' okunur, Havari Pavlus da üçüncü göğe kadar kaldırıldığını anlar. Ama bunların sayısı hakkında insanın küstahlığı kendine pay çıkarmasın. Tanrı onları biçimsiz ya da karışık yapmadı; bir akılla, kendi düzenlerinde ayrı yaptı. Çünkü üst dairenin göğünü kendi sınırıyla ayrılmış ve her yandan eşit aralıklarla toplanmış olarak gösterdi; ruhanî yaratıkların güçlerini onun içine koydu. Evrenin sanatkârı Tanrı, üstteki ateşin yangını alttaki unsurları tutuşturmasın diye bu göğün tabiatını sularla ılımlaştırdı. Sonra alt göğün dairesini tek biçimli değil çok yönlü bir hareketle sağlamlaştırdı ve üst suları taşıdığı için onu kubbe diye adlandırdı."
- Ambrosius sanctus, in libro Hexaemeron sic loquitur, dicens: Legimus in David: Laudate eum cœli cœlorum. Utrum enim unum sit coelum an plures, contentio est, dum aliqui multos esse asserunt, alii autem, præter unum, alios esse negant. Philosophi autem mundi septem cœlos, id est, planetarum globos consono motu introduxerunt. Quorum orbibus connexa memorant omnia, quod sibi nexos et velut insertos versari retro et contrario caeteris motu ferri arbitrantur. Siquidem in ecclesiasticis libris, et cæli cœlorum leguntur, et apostolus Paulus usque ad tertium cælum fuisse se intelligit raptum. Sed de numero eorum nihil sibi præsumat humana temeritas. Fecit autem eos Deus non informes, vel confusos, sed ratione quadam ordine suo distinctos. Nam superioris circuli coelum proprio discretum termino, et æqualibus undique spatiis collectum ostendit, atque in eo virtutes spiritualium creaturarum constituit. Cujus quidem coeli naturam artifex mundi Deus aquis temperavit, ne conflagratio superioris ignis inferiora elementa succenderet. Dehinc circulum inferioris cœli, non uniformi, sed multiplici motu solidavit, nuncupans eum firmamentum propter sustentationem superiorum aquarum.
14XIV. Göklerin Üstündeki Sular
1. Ambrosius'un görüşü şudur: "Bu dünyanın bilgeleri göklerin üstünde su olamayacağını söyler; göğün ateşli olduğunu, suların tabiatının onunla bağdaşamayacağını ileri sürerler. Göğün küresinin yuvarlak, dönen ve yanan olduğunu, bu dönen dolaşımda suların duramayacağını da eklerler. Çünkü bu küre yukarıdan aşağıya doğru dönerken suların akıp kayması zorunludur; hızlı bir hareketle dönen göğün ekseni onları döndürüp dökerdi; bu yüzden sular orada asla duramaz derler."
2. Ama bunlar artık çıldırmaktan vazgeçsin ve utanarak kabul etsinler ki her şeyi yoktan yaratabilen, suların bu tabiatını buzul sağlamlığıyla gökte de sabitleyebilmiştir. Kendileri de yanan yıldızlarla parlayan kürenin döndüğünü söylediğine göre, ilahî Takdir, göğün küresinde o ateşli eksenin yangınlarını ılıtacak suların bulunmasını zorunlu olarak öngörmemiş midir?
- Hæc est Ambrosii sententia: « Aquas super cœlos sapientes mundi hujus aiunt esse non posse, dicentes: igneum esse coelum, non posse concordari cum eo naturam aquarum. Addunt quoque, dicentes rotundum, ac volubilem, atque ardentem esse orbem coeli, et in illo volubili circuitu aquas stare nequaquam posse. Nam necesse est, ut defluant, et labantur, cum de superioribus ad inferiora orbis ille detorquetur, ac per hoc nequaquam eas stare posse aiunt, quod axis cœli concito se motu torquens eas volvendo effunderet.» 2. Sed hi tandem insanire desinant, atque confusi agnoscant, quia qui potuit cuncta creare ex nihilo, potuit et illam aquarum naturam glaciali soliditate stabilire in cœlo, Nam cum et ipsi dicant volvi orbem stellis ardentibus refulgentem, nonne divina Providentia necessario prospexit, ut inter orbem coeli redundarent aquæ, quae illa ferventis axis incendia temperarent?
15XV. Güneşin Tabiatı
1. Ambrosius'un Hexaemeron kitabındaki sözleri şunlardır: "Filozoflar, güneşin sıcak tabiatta olduğunu reddeder, çünkü beyazdır, ateşin görünüşü gibi kırmızı ya da kızıl değildir; dolayısıyla tabiatça ateşli de değildir. Sıcaklığı varsa, bunun dönüşünün aşırı hareketinden doğduğunu söylerler. Bunu, güneşin hiçbir nemi tüketmediği görünsün diye söylemeyi gerekli görürler, çünkü nemi azaltan ya da çoğu kez tüketen sıcaklık onda tabiî değildir. Ama bunları ileri sürmekle bir şey elde etmezler, çünkü birinin sıcaklığı tabiatından mı, bir etkilenmeden mi, başka bir sebepten mi aldığı fark etmez."
2. "Biz ise onun aydınlatma gücüne sahip olduğu gibi ısıtma gücüne de sahip olduğuna inanıyoruz. Çünkü güneş ateşlidir, ateş ise hem aydınlatır hem yakar. Kimileri de güneşin ateşinin suyla beslendiğini, ışık ve ısı gücünü zıt bir unsurdan aldığını söyler; bu yüzden güneşi sık sık ıslak ve çiy düşürür gördüğümüzü, bunun da suların unsurunu kendi ılımlılığı için aldığını açıkça gösterdiğini ileri sürerler."
3. Tabiatına ilişkin söylenecek olan budur. Ruhanî anlamda ise güneş Mesih'tir. Malaki'de şöyle yazılmıştır: "Size, iman edenlere ise adalet güneşi doğacak, kanatlarında şifa olacak." Mesih'e haklı olarak güneş denmiştir, çünkü doğdu, tene göre battı, ruha göre batıştan yeniden doğdu. Yine güneş nasıl aydınlatır ve yakar, sıcak mevsimde sağlam olanları ısıtırken ateşli hastaları iki kat artan sıcaklığın harıyla kavurursa, Mesih de iman edenleri canlandıran imanın ruhuyla aydınlatır, inkâr edenleri ise ebedî ateşin yakıcılığıyla kavuracaktır.
- Haec sunt verba Ambrosii in Libro Hexaemeron. Solem, inquit, philosophi negant calidæ esse naturæ, eo quod albus sit, non rubicundus, aut rutilus in speciem ignis, et ideo quod nec ignitus natura sit. Si quid habet caloris, ferunt præ nimio motu conversionis accidere. Quod ideo dicendum putant, ut nihil videatur humoris consumere, quia calorem, quo humor, vel minuitur, vel plerumque exhauritur, non habet naturalem. Sed nihil agunt, cum ista proponunt, quia nihil interest utrum ex natura calorem quis habeat, an ex passione, vel ex alia causa. 2. Nos autem credimus eum sicut habere virtutem illuminandi, ita etiam vaporandi. Igneus est enim sol; ignis autem et illuminat, et exurit. Quidam autem dicunt solis ignem aqua nutriri, et ex contrario elemento virtutem luminis, et vaporis accipere; unde frequenter solem videamus madidum, atque rorantem; in quo evidens dat indicium, quod elementum aquarum ad temperiem sui sumpserit. 3. Hoc quantum ad naturam ejus pertinet. At vero juxta spiritualem intelligentiam, sol Christus est, sicut in Malachia scriptum est: Vobis autem credentibus justitiæ sol orietur, et sanitas in pinnis ejus. Merito autem Christus sol intelligitur dictus, quia ortus occidit secundum carnem, et secundum spiritum de occasu rursus exortus. Idem sol illuminat, et exurit, et opace tempore confovet sanos, febricitantes vero flagrantia geminati caloris incendit; ita et Christus credentes fidei spiritu vegetante illuminat, negantes ⟦autem⟧ aeterni ignis ardore torrebit.
16XVI. Güneşin ve Ayın Büyüklüğü
1. Aynı Öğretmen aynı eserde şöyle tanıklık eder: "Güneşin ışını kimseye daha yakın, kimseye daha uzak değildir. Ayın küresi de herkese eşittir. Güneş Hintlilere de Britanyalılara da aynıdır; doğduğunda ikisi de onu aynı anda görür. Batıya doğru eğilirken Doğudakilere daha küçük görünmez; doğarken Batıdakilere Doğudakilerden daha küçük sanılmaz. Doğu Batı'dan ne kadar uzaksa, bunlar da birbirinden o kadar uzaktır; ama güneş kimseden uzak değildir, kimseye daha yakın ya da daha uzak değildir."
2. "Doğarken kendi dairesinde bir arşın gibi göründüğüne kimse şaşmasın; güneş ile yer arasında ne kadar aralık bulunduğunu düşünmek gerekir. Görüşümüzün zayıflığı ve bir tür hastalığı buraya neredeyse uzanamaz." Bilgeler onun yerden kat kat büyük olduğunu yazar.
3. Ayın güneşten küçük olduğunu söylerler; çünkü bize en yakın şeylerin hepsi daha büyük görünür, görüş ise yerlerin uzaklığıyla zayıflar. Demek ki ayın bize yakın olduğunu görüyoruz ve gözümüze güneşten büyük görünmüyor. Bu yüzden güneş aydan çok yukarıda olduğu hâlde bize [aydan] büyük görünür. Yanımıza gelseydi, çok daha büyük olurdu.
- Rursus in eodem opere Doctor idem ita testatur: Solis radius nulli propior, nulli longinquior est. Similiter et lunæ globus æqualis est omnibus. Similis sol est et Indis et Britannis; eodem momento ab utrisque videtur, cum oritur, nec cum vergit in Occasum minor apparet Orientalibus; nec Occidentalibus, cum oritur, inferior quam Orientalibus æstimatur. Quantum distat, inquit, Oriens ab Occasu, tantum haec sibi invicem distant. Sed sol a nullo distat, nulli præsentior, nullique remotior est. 2. Neque moveat quemquam, quod tanquam cubitalis in orbe suo videtur, cum oritur; sed considerare oportet quantum intersit spatii inter solem et terram, quod aspectus nostri infirmitas et quædam ægritudo vix valet intendere. Hunc autem ampliorem aliquot partibus, quam terram esse sapientes describunt. 3. Lunam minorem esse dicunt quam solem; omnia enim quae proxima sunt nobis majora videntur, longinquitate autem locorum visus languescit. Lunam ergo videmus prope nos esse, nec eam majorem aspectui nostro quam solem. Ideoque, cum sol longe superior sit a luna, tamen nobis major videtur: jam, si prope nos accesserit, multo majorem futurum ⟦esse⟧.
17XVII. Güneşin Seyri
1. Eskiler, Aratos ve Hyginus, güneşin evrenle birlikte tek bir yerde kalarak dönmediğini, kendi kendine hareket ettiğini söyler. Sabit kalsaydı, bütün yıldız burçlarının doğup battığı gibi bir gün önce doğduğu yerde batıp doğması gerekirdi. Sonra, böyle olsaydı bütün gündüzlerin ve gecelerin eşit olması, bugünkü gün ne kadar uzunsa her zaman o kadar uzun olması gerekirdi.
2. Gece de aynı gerekçeyle hep eşit kalırdı. Ama eşit olmayan günler görüyoruz, güneşin dün bir yerde battığını, yarın başka bir yerde batacağını görüyoruz. Bu yüzden, çeşitli yerlerde batıp doğduğu için, filozoflar onun sabit olarak evrenle dönmediğini, kendi kendine hareket ettiğini düşünür. Yanan çarkını Okyanus'a batırdıktan sonra, bilmediğimiz yollardan çıktığı yere döner; gecenin dairesini tamamlayınca aceleyle yerinden yeniden fırlar. Çünkü eğik ve kırık bir çizgiyle Güney üzerinden Kuzey'e gider, böylece Doğu'ya döner. Kışın güney tarafında koşar. Yazın kuzeye yakındır. Ama güney üzerinden koşarken yere daha yakındır; kuzey yanında ise yükseğe çıkar.
3. Tanrı ona seyrinin çeşitli yerlerini ve zamanlarını koymuştur ki hep aynı yerlerde kalıp günlük buharıyla onları tüketmesin. Clemens'in dediği gibi, çeşitli seyirler alır; bunlarla havanın ılımanlığı mevsimlerin hesabına göre dağıtılır, birbirini izleme ve değişme düzeni korunur. Çünkü yukarılara çıkınca ilkbaharı ılıtır; göğün tepesine gelince yazın sıcaklarını tutuşturur. Yeniden inerken sonbaharın ılımanlığını verir; alt daireye dönünce buzul katılığıyla kışın soğuğunun ayazını bize bırakır.
4. Saatler ondandır; yükselince gündüz ondandır, batınca gece ondandır; aylar ve yıllar ondan sayılır; mevsimlerin birbirini izlemesi ondan olur. O, mevsimlerin değişmesini düzenlemek için yaratılmış iyi bir hizmetkâr olsa da, Tanrı'nın iradesine göre ölümlülere ceza verildiğinde daha şiddetle kızarır, evreni daha sert alevlerle yakar. Hava bozulur, insanlara bela, yerlere çürüme, canlılara salgın gelir; bütün ölümlülere veba yılı iner.
5. Güneşin Güney'den, yani öğle tarafından doğup yol alması, güney tarafını geçtikten sonra görünmez olarak yerine dönmesi şundandır: bu evren kilise örneğinde yapılmıştır. Ebedî Güneş olan Rab İsa Mesih onun kendi payını kat eder; buna da öğle tarafı denir. Kuzeye, yani düşman tarafa doğmaz; onlar yargıda geldiğinde şöyle diyecektir: "Adaletin ışığı bize parlamadı, Güneş bize doğmadı." Yazıldığı gibi, Rab'den korkanlara ise adalet Güneşi doğar ve kanatlarında şifa vardır. Kötüler için öğle gecedir; nitekim okunur: "Işığı beklerken karanlık çöktü onlara; parıltı beklerken karanlık gecede yürüdüler."
- Dicunt antiqui, Aratus et Hyginus, solem per seipsum moveri, non cum mundo verti uno loco manentem. Nam si fixus maneret, necesse erat eodem loco occidere et exoriri a quo pridie fuerat exortus, quemadmodum caetera siderum signa oriuntur et occidunt. Præterea, si ita esset, consequens erat dies et noctes omnes esse æquales, et quam spatiosus hodiernus dies esset, tam longus semper esset futurus. 2. Nox quoque simili ratione semper aequalis permaneret, sed quoniam inæquales dies aspicimus, et solem alio loco cras occasurum, alio occidisse hesternum videamus, ideo qui diversis locis occidit, et exoritur, putant eum philosophi nequaquam cum mundo fixum volvi, sed ipsum per se moveri. Qui postquam ardentem rotam Oceano tinxerit, per incognitas nobis vias ad locum unde exierat regreditur, expletoque noctis circulo, rursus de loco suo festinus erumpit; obliqua enim et fracta linea per Austrum pergit ad Boream, et ita ad Orientem revertitur. Hiemis autem tempore per plagam meridianam currit. Æstate vero Septentrioni vicinus est. Sed quando per Austrum currit, vicinior terrae est; quando vero juxta Septentrionem, sublimis attollitur. 3. Cui ideo Deus diversa cursus constituit loca, et tempora, ne dum semper in iisdem moraretur locis, quotidiano ea vapore consumeret. Sed ut Clemens ait, diversos accipit cursus, quibus aeris temperies pro ratione temporum dispensetur, et ordo vicissitudinum permutationumque servetur. Nam dum ad superiora conscenderit, ver temperat: ubi autem ad summum coelum venerit, æstivos accendit calores. Descendens rursus, autumni temperiem reddit; ubi vero ad inferiorem redierit circulum, ex glaciali compage cæli rigorem nobis hiberni frigoris derelinquit. 4. Ex ipso enim sunt horæ; ex ipso dies cum ascenderit, ex ipso etiam nox cum occiderit; ex ipso menses ei anni numerantur; ex ipso vicissitudines temporum fiunt, et cum sit iste minister bonus, genitus ad vicissitudines temporum moderandas, tamen ubi secundum voluntatem Dei correptio. mortalibus datur, incandescit acrius, et urit mundum vehementioribus flammis, et perturbatur aer, et plaga hominum, et corruptio terris injicitur, et lues animantibus, et pestilens per omnia mortalibus annus inducitur. 5. Quod autem Sol oriens per Austrum, id est, meridianum, iter habet, et decursa australi parte invisibilis vadit in locum suum rediens, ad instar quippe Ecclesiæ fabricatus est hic mundus, in quo Dominus Jesus Christus, sol aeternus, partem suam percurrit, unde et Meridianum vocant. Aquiloni vero, id est, adversæ parti non oritur, sicut idem, cum in judicio venerit, dicent: Justitiae lumen non illuxit nobis, et Sol non est ortus nobis. Timentibus autem Dominum oritur Sol justitiae, et sanitas in pinnis ejus, sicut scriptum est. Malis vero meridie nox est, sicut legitur: Dum sustinent ipsi lumen, factæ sunt illis tenebrae; dum sustinent fulgorem, in obscura nocte ambulaverunt.
18XVIII. Ayın Işığı
1. Aziz Augustinus onuncu Mezmur'un açıklamasında şöyle der: "Ayın ışığını nereden aldığı sorulur. Yalnız iki kanaat aktarılır, ama bunların hangisinin doğru olduğunu birinin bilebileceği şüpheli sayılır. Kimileri ayın kendi ışığı olduğunu, küresinin bir kısmının ışıklı, öbür kısmının karanlık olduğunu, dairesinde hareket ederken ışıyan kısmını yavaş yavaş yere çevirdiğini söyler, böylece bizim görebileceğimiz hâle gelir; bu yüzden önce boynuz gibi bir ışıkla parlar."
2. "Bir top yapsan, bir yarısı beyaz, öbür yarısı karanlık olsa, karanlık yarısını gözünün önünde tutarsan hiç beyazlık görmezsin. Beyaz yarısını yavaş yavaş gözüne çevirmeye başlayınca önce beyazlığın boynuzlarını görürsün, sonra beyaz kısım bütünüyle gözüne karşı gelene ve öbür kısmın karanlığından hiçbir şey görünmeyene kadar yavaş yavaş artar. Bunu yeniden yavaş yavaş çevirirsen karanlık görünmeye, beyazlık azalmaya başlar, ta ki yeniden boynuzlara dönene ve bütün beyazlık gözden çekilip yeniden yalnız karanlık kısım görülene kadar. Bunun, ayın ışığının on beşinci güne kadar büyür, sonra otuzuncu güne kadar azalıp boynuzlara döner ve sonunda hiç ışık görünmez olduğunda meydana geldiğini söylerler."
3. "Buna karşılık kimileri ayın kendi ışığıyla parlamadığını, ışığını güneşten aldığını söyler. Çünkü güneş ondan daha yukarıdadır. Bu yüzden onun altındayken üst yanı ışır, yere çevrili alt yanı karanlıktır. Ondan uzaklaşmaya başlayınca yere çevrili yanı, boynuzlardan başlayarak aydınlanır. Böylece güneş uzaklaştıkça bütün alt yan yavaş yavaş aydınlanır, ta ki ay on beşine gelene kadar. Yarım aydan sonra öbür yarım daireden güneşe yaklaşmaya başlayınca, üst kısmı ne kadar aydınlanırsa, yerden çevirdiği yandan o kadar az güneş ışını alabilir; bu yüzden küçülür görünür."
4. "Şu kesin olarak açıktır ve dikkat eden herkes kolayca anlar ki ay gözümüze ancak güneşten uzaklaşarak büyür, ancak öbür yandan güneşe yaklaşarak küçülür. Demek ki ışığını ondan alır; onun altındayken hep incedir, ondan uzaklaşınca genişler ve dairesi dolar. Kendi ışığını kullansaydı, hep eşit olması, otuzuncu gün incelmemesi gerekirdi; kendi ışığını kullansaydı, hiç tutulmazdı."
5. Gizemli anlam açısından ise ay bu dünyanın görüntüsünü temsil eder. Çünkü ay nasıl aylık dolumlarla küçülüyorsa, dünya da zamanların yangınına koşarak günlük eksilmelerle düşer. Ay, kendi unsurunun değişkenliğiyle, çeşitli seyirlerle büyümek için azalır, azalmak için büyür. Yıldızının değişmesini sırayla böyle göstermesinin sebebi, insanlara doğumdan öleceklerini, ölümden yaşayacaklarını öğretmektir. Bu yüzden yaşlanınca bedenlerin ölümünü gösterir, büyüyünce ruhların ebediyetini işaret eder.
6. Kimi zaman aynı ay kilise olarak da alınır, çünkü ay güneşten nasıl aydınlanıyorsa kilise de Mesih'ten öyle aydınlanır. Ay nasıl azalıp büyüyorsa kilise de eksilmeler ve doğuşlar yaşar. Çünkü sık sık eksilmeleriyle büyümüş ve bunlarla genişlemeyi hak etmiştir: zulümlerle azalır, itirafçıların şehitliğiyle taçlanır. Ay nasıl çiy bakımından cömert ve nemli cevherlerin önderiyse, kilise de vaftiz ve vaazlar bakımından öyledir. Ay büyüyünce bütün ürünler büyür, küçülünce küçülür; kilisede de durum böyledir: onun büyümesinde biz de onunla ilerleriz, o zulme uğrayıp küçüldüğünde biz de onunla acı çeker ve küçülürüz.
7. Yine ayın yedi biçimi olduğu gibi, kilisenin de o kadar liyakat lütfu vardır. Birinci biçimi iki boynuzludur; ikincisi kesik; üçüncüsü büyükten yarım; dördüncüsü dolunay; beşincisi yine büyükten yarım; altıncısı yine kesik; yedincisi iki boynuzlu. Kutsal Ruh aracılığıyla bütün kiliseye verilen armağanların dağılımı da aynı sayıdadır. Yedi buçuk ve yirmi iki buçuk [günlerde] ay kendi dairesinde yarıdır; ötekiler orantılıdır.
- Ait Sanctus Augustinus in Psalmi decimi expositione: «Quaeritur, inquit, unde habet luna lumen. Duæ tantum opiniones traduntur, sed quae sit harum verax, dubium fertur quemquam scire posse. Alii namque dicunt proprium eam lumen habere, globique ejus unam partem esse lucifluam, aliam vero obscuram, et dum movetur in circulo suo, eamdem partem, qua lucet, paulatim ad terras converti, ut videri a nobis possit, et ideo prius quasi corniculato lumine fulget. 2. Nam et si formes pilam ex parte media candidam, ex parte obscuram, tunc eam partem, quae obscura est, si coram oculis habeas, nihil candoris aspicies; cum coeperis illam candidam partem paulatim ad oculos convertere, primum veluti cornua candoris videbis; dehinc sensim crescet, donec tota pars candens opponatur oculis, et nihil obscurum alterius partis videatur; quam si denuo paulatim converteris, incipit obscuritas apparere, et candor minui, donec iterum ad cornua redeat, ac sic totus candor ab oculis avertatur, et sola iterum obscura pars possit videri. Quod fieri dicunt, cum lumen lunae videtur crescere usque ad quintamdecimam, et rursus usque ad tricesimam minui, et redire ad cornua, donec penitus nihil in ea lucis appareat. 3. At contra alii dicunt lunam non suo fulgere lumine, sed a sole accipere lumen. Sol enim illi loco superior est. Hinc evenit ut quando sub illo est, parte superiore luceat, inferiore vero, quam habet ad terras, obscura sit. Cum vero ab illo discedere coeperit, illustretur ex ea parte, quam habet ad terram, incipiens a cornibus. Sicque paulatim, sole longius discedente, pars omnis subterior illuminatur, donec efficiatur quintadecima luna. Post dimidium autem mensem, cum cœperit ex alio semicirculo propinquare soli, quanto magis superiore parte illustratur, tanto magis ab ea parte quam terris avertit, non potest excipere radios solis, et propterea videtur decrescere. 4. Illud certe manifestum est, et cuilibet advertenti facile cognitum, quod luna non augeatur ad oculos nostros, nisi a sole recedendo, neque minuatur, nisi ad solem ex parte alia propinquando. Ab illo ergo accipit lumen, et cum sub illo est, semper exigua est; cum vero ab illo longius abscesserit, fit ampla, suoque ambitu plena. Si enim suo lumine uteretur, necesse erat semper eam esse æqualem, nec die XXX exilem fieri; et si suo lumine uteretur, hujus nunquam eclipsis fieret. 5. Caeterum, quantum ad intellectum pertinet mysticum, luna hujus mundi speciem tenet, quia sicut ista menstruis completionibus deficit, ita mundus ad conflationem temporum currens quotidianis defectibus cadit. Luna quippe elementi sui varietate diversis cursibus desinit ut crescat, crescit ut desinat. Sed ideo alternis vicibus commutationem sideris repraesentat, ut doceat homines ex ortu morituros, et ex morte victuros; atque ideo cum senescit, mortem corporum prodit; cum augetur, aeternitatem indicat animarum. 6. Nonnunquam vero eadem luna etiam Ecclesia accipitur, pro eo quod sicut ista a sole, sic Ecclesia a Christo illuminatur. Sicut enim luna deficit atque crescit, ita Ecclesia defectus habet et ortus. Frequenter enim defectibus suis crevit, et his meruit ampliari, dum persecutionibus minuitur, et confessorum martyrio coronatur. Item sicut luna larga est roris et dux humentium substantiarum, ita Ecclesia baptismi et prædicationum. Et quemadmodum, luna crescente, crescunt omnes fructus, atque ea minuente, minuuntur; non aliter intelligimus et Ecclesiam, in cujus incremento proficimus cum ipsa. Cum vero persecutionem patitur et minuitur, et nos cum illa patimur et minuimur. 7. Item sicut septem formas habet luna, sic tot gratias meritorum habet Ecclesia. Primam enim figuram, bicornem habet; secundam, sectilem; tertiam, dimidiam ex majore; quartam figuram plenam habet; quintam, iterum dimidiam ex majore; sextam, iterum sectilem; septimam, bicornem. Eodem constat numero etiam distributio charismatum, quæ per Spiritum sanctum toti Ecclesiae conferuntur. Septima autem semis, et vicesima secunda semis, in suo orbe media est. Caeterae proportionales sunt.
19XIX. Ayın Seyri
1. Hyginus, ayın başka doğuş ve batışlarla hareket etmesi gerektiğini, durmadığını söyler; bu, güneşin ışığına göre daha kolay anlaşılır. Çünkü ışığını güneşten aldığı ve bize böyle ışıyor göründüğü için, durmaktan çok hareket ettiği şüphesizdir. Yere yakın olan ay daha kısa bir daireyle döner; güneşin üç yüz altmış beş günde aldığı yolu ay otuz günde kat eder. Bu yüzden eskiler ayları ayın, yılları güneşin seyrine bağladılar.
2. Böylece ay otuzar günlük seyrini on iki kez tamamlayarak, İbranilere göre birkaç gün eklenince, Romalılara göre dört yılda bir gün eklenen artık yılla yılı tamamlar. Ay büyürken ve küçülürken, Takdir'in şaşılacak bir sanatıyla doğan her şey beslenir ve büyür. Unsurlar onun eksilmesine ortak olur; seyrinde ilerledikçe tükenmiş olanlar dolar; deniz canlılarının beyni böyledir. Deniz kestanelerinin ve istiridyelerin de ay büyürken daha dolgun bulunduğu söylenir.
- Lunam per alios ortus et occasus, Hyginus ait, necesse est moveri, non stare, idque facilius quam de solis luce intelligitur. Quia cum a sole accipiat lumen, et ita nobis lucere videatur, non est dubium eam moveri potius quam stare. Terris autem vicina luna breviori orbe convertitur, et iter quod sol in diebus CCCLXV peragit, ista per triginta dies percurrit. Unde et antiqui menses in lunae, annos autem in solis cursu posuerunt. 2. Itaque luna per tricenos dies duodenis vicibus cursum perficiens, consummat annum secundum Hebræos, aliquibus diebus adjectis; secundum Romanos, bissexto semel in quadriennio unius diei adjectione celebrato. Cujus etiam augentis deficientisque, mira quadam Providentiae arte, omne quod gignitur, alitur atque crescit. Nam et defectui ejus compatiuntur elementa, et processu ejus quæ fuerint exinanita cumulantur, ut animantium cerebrum maritimorum, siquidem echinus ostreaeque in augmento lunae pleniores reperiri feruntur.
20XX. Güneşin Tutulması
1. Bilgeler güneşin daha yüksekte, ayın ise yere en yakın olarak koştuğunu söyler. Ay aşağıda, güneşin taşındığı burca ya da çizgiye gelince güneşin önüne geçer ve bütün dünyayı karartır. Bu yalnız iki ay arasında olur. Çünkü o sırada ay, burcun güneşin taşındığı kısmındadır; bu yüzden ona çok yakınlaşır ve önüne geçmesiyle onun ışığı gözümüzden kararmış görünür. Biri gözüne açık elini tuttuğunda, ne kadar yaklaştırırsa görülen o kadar azalır, ne kadar uzaklaştırırsa her şey o kadar görünür olur.
2. Aynı şekilde ay güneşin yerine ya da çizgisine varınca ona en yakın görünür ve ışınlarını gözlerimizin önünde öyle karartır ki ışınlar ışıklarını yayamaz. Ay o yerden ayrılınca güneş ışığını yayıp gözümüze gönderir. Dolayısıyla yer ayın önüne geçtiği gibi ay da güneşin önüne geçer. Bu iki ışık yere ulaşmayınca tutulmuş denir. Kimileri ise güneş tutulmasının, havanın güneşin ışınlarını döktüğü deliğinin bir soluk tarafından daraltılması ya da tıkanmasıyla olduğunu söyler. Tabiat bilginleri ve dünyanın bilgeleri böyle der.
3. Bizim öğretmenlerimiz ise bu tutulmanın sırrının mistik anlamda Mesih'te tamamlandığını söylediler. O zaman ebedî ahdin seyri alışılmamış biçimde kesildi, sarsılan unsurlar düzenlerini yitirdi. Gerçek Güneş, kutsala saygısız bir suikastın yapılmasından dehşete düştü; Yahudi halkına yanılgıların karanlığı salındı. Kendini ölüm aracılığıyla biraz gizledi, çarmıhtan indirilip mezara saklanınca kendini kararttı, ta ki üçüncü gün bu dünyaya, yani milletlere parlaklığının kudretini alışılmıştan daha görkemli biçimde gösterene ve gücüyle parlayan güneş gibi örtülü çağın karanlıklarını aydınlatana kadar.
- Solem sapientes dicunt altius currere, lunam autem proximam esse terræ. Haec ergo, dum deorsum ad idem signum vel lineam qua sol vehitur, convenerit, objicit se soli, et tenebras totius orbis efficit. Quod tantum intermenstruo contingit. Nam tunc luna in eadem parte signi est qua sol vehitur, ideoque fit illi proxima, et oppositione sui obscurari ab oculis nostris lumen ejus videtur: veluti si aliquis oculis manum expansam opponat, quanto magis id fecerit, eo minus illa videri poterit; quanto autem procul discesserit, eo magis illi omnia poterunt apparere. 2. Simili itaque ratione cum ad solis locum vel lineam luna pervenerit, tunc proxima ei esse videtur, et radios ejus ita coram oculis nostris obscurare, ut lumen non possint ejicere. Cum autem luna ab eo loco discesserit, tunc sol lumen ejicit, et ad oculos nostros transmittit. Quapropter ita soli objicitur luna, sicut lunæ opponitur terra; quae utraque lumina cum ad terras non perveniunt, defecisse dicuntur. Alii autem dicunt defectum solis fieri, si foramen aeris, quo sol radios fundit, aliquo spiritu contrahatur sive obturetur. Hoc physici et sapientes mundi dicunt. 3. Caeterum doctores nostri mystice hujus eclipsis mysterium in Christo dixerunt esse completum tunc cum, interrupto aeterni fœderis cursu insolito, turbata ordinem suum elementa perdiderunt, cum sacrilegæ factum conjurationis sol iste verus horrescens, insertis in populo judaico errorum tenebris, paululum semetipsum per mortem abscondit, ac de cruce depositus, sese in sepulcro abditus obscuravit, donec tertia die augustior solito huic mundo, id est gentibus, claritatis suæ potentiam praesentaret; ac sicut sol in virtute sua refulgens, tenebras operti saeculi illuminaret.
21XXI. Ayın Tutulması
1. Ay eksilmez, gölgelenir; cisminin küçülmesini hissetmez, gölge düşüren yerin önüne girmesiyle ışığının düşmesine uğrar. Filozoflar onun kendi ışığı olmadığını, güneşten aydınlandığını savunur. Ay güneşten öyle bir ölçüyle uzaktır ki yerin ortasından doğru bir şey geçirilse yerin altındaki güneşe ve yerin üstündeki aya değebilir. Yerin gölgesi ay dairesine kadar uzandığı için kimi zaman yerin kütlesi ya da gölgesi araya girerek güneşin ışınlarının aya varmasını önler.
2. Ay bunu on beşinci gününde, karşısına çıkan yerin merkezinden ve gölgesinden çıkıp güneşi görene ya da güneşten görülene kadar yaşar. Demek ki ayın ışığını güneşin ışınlarından aldığı, yerin önüne girmesiyle güneşi göremeyince de ışığını yitirdiği kesindir. Stoacılar bütün yerin dağlarla çevrili olduğunu, ayın bu dağların gölgesiyle aniden görünmez olduğunu söyler. Lucanus şöyle der:
Phoebe bütün dairesini kardeşine sunarken, yerin ani gölgesine çarpıp soldu.
3. Mecazî anlamda ayın tutulmasıyla kilisenin zulümleri anlaşılır: şehitlerin öldürülmesi ve kanların dökülmesiyle, o tutulma ve kararma gibi, ay adeta kanlı bir yüz gösterir; zayıflar Hıristiyan adından korksun diye. Ama ay tutulmadan sonra hiçbir zarar görmemiş gibi berrak bir parlaklıkla nasıl aydınlanırsa, kilise de şehitlerin itirafıyla Mesih için kanını döktükten sonra imanın daha büyük parlaklığıyla ışıldar ve daha seçkin bir ışıkla süslenerek bütün dünyaya daha geniş yayılır.
- Luna non deficit, sed obumbratur, nec diminutionem sentit corporis, sed objectu obumbrantis terræ casum patitur luminis. Hanc enim philosophi non habere lumen proprium, sed eamdem a sole illuminari defendunt; et quia ea dimensione distat a sole, ut per mediam terram si quid directum trajiciatur, contingere possit solem sub terram, lunam autem supra terram; et quia usque ad lunarem circulum umbrae terrae extenditur, ideo evenit nonnunquam ut solis radii, objiciente se mole terræ vel umbra, ad eam non perveniant. 2. Patitur autem hoc quintadecima luna, quousque centrum atque umbram obstantis terræ exeat, videatque solem vel a sole videatur. Constat ergo lunam ex solis radiis lumen accipere, et dum objectu terrae solem non aspexerit, tunc lumen amittere. Nam dicunt stoici omnem terram montibus claudi, quorum umbra fertur luna subito non apparere. Unde Lucanus: Jam Phœbe totum fratri cum redderet orbem Terrarum subita percussa expalluit umbra. 3. Figuraliter autem per lunae defectum Ecclesiæ persecutiones intelliguntur quando martyrum cædibus et effusione sanguinis, tanquam illo defectu et obscuratione, quasi cruentam faciem luna ostendere videtur, ut a nomine Christiano terreantur infirmi. Sed sicut ista post defectum perspicua illustratione clarescit, adeo ut nihil detrimenti sensisse videatur, ita Ecclesia, postquam per martyrum confessionem suum pro Christo sanguinem fuderit, majore fidei claritate refulget, atque insigniori lumine decorata semetipsam latius in toto orbe diffundit.
22XXII. Yıldızların Seyri
1. Yıldızlar evrenle birlikte döner; evren dururken gezinen yıldızlar taşınmaz. Planetae, yani "gezginler" denen ve gezinen bir düzenle hareket edenler bunun dışındadır. Aplanes denen ötekiler tek bir yere sabittir, evrenle birlikte döner. Gezegenlere gezginler denmesinin sebebi, bütün evrende çeşitli bir hareketle dolaşmalarıdır.
2. Yıldızlar farklı kısımlarda birbirine göre hareket eder: kimi yukarıda, kimi aşağıda koşar. Bu yüzden yere yakın olanlar, göğün çevresinde dönenlerden daha büyük görünür. Çünkü görüş, yerlerin uzaklığıyla zayıflar. Bundan dolayı birbirinden uzak dairelerin aralığı yüzünden kimi yıldızlar daha hızlı, kimi daha yavaş seyrinin başlangıcına döner.
3. Kimi yıldızların daha erken doğup daha geç battığı sanılır; kimileri ötekilerden daha geç doğar, daha çabuk batar. Kimileri aynı anda doğar, ama aynı anda batmaz. Hepsi kendi zamanında kendi seyrine döner. Güneşin ışınlarıyla engellenen yıldızlar ya düzensiz ya geriye giden ya da duran yıldızlar olur. Şair bunu anarak der ki:
Güneş çağın vakitlerini böler, geceyi gündüze çevirir, güçlü ışınlarıyla yıldızların gitmesini önler, gezgin yollarını durakta bekletir.
22
- Stellae quidem cum mundo vertuntur; non, stante mundo, stellae vagae feruntur, exceptis his quae planetae vocantur, id est errantes, quae vagis moventur ordinibus. Cæteræ, quae aplanes appellantur, uno loco fixae cum mundo volvuntur. Ideo autem planetæ, id est errantes dicuntur, quia per totum mundum vario motu discurrunt. 2. Partibus autem diversis inter se moventur sidera. Nam quaedam superius, quaedam inferius currunt. Unde et illa quae terris propinquiora sunt, quasi majora nobis videntur quam ea quae circum coelum volvuntur. Longinquitate enim locorum visus languescit. Hinc accidit ut intervallo longe inter se distantium circulorum, alia celerius, alia tardius ad cursus sui exordium revertantur. 3. Nam quædam sidera, celerius exorta, serius occidere existimantur; quaedam etiam, tardius caeteris exorta, citius ad occasum perveniunt. Quaedam vero pariter oriuntur, et non simul occidunt. Omnia autem suo tempore ad cursum proprium revertuntur. Radiis autem solis praepedita sidera, aut anomala fiunt, aut retrograda, aut stationaria. Juxta quod et poeta meminit, dicens: Sol tempora dividit ævi, Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra Ire vetat, cursusque vagos statione morator.
23XXIII. Yedi Gezgin Yıldızın Konumu
1. Yedi gök küresinin çevresinde, ay en alt kürenin dairesine yerleştirilmiştir; geceleri bize ışığını daha kolay sunmak için yere en yakın konmuştur. Sonra ikinci dairede Merkür yıldızı yer alır; hızda güneşe eşittir, ama filozofların dediği gibi zıt bir güçle. Üçüncü dairede Lucifer'in dolaşımı vardır; putperestler buna Venüs der, çünkü beş yıldız arasında en çok ışığa sahiptir. Önce söylediğimiz gibi güneş ve ay gibi o da gölge yapar.
2. Dördüncü dairede güneşin seyri yer alır; hepsinden daha parlak olduğu için orta yere konmuştur, öyle ki hem üsttekilere hem alttakilere ışık sağlasın. Bu, ilahî akılla böyle kurulmuştur, çünkü bütün parlak şeyler ortada olmalıdır. Beşinci dairede Mars'a verdikleri Pyrois yıldızının yer aldığı söylenir. Altıncıda Jüpiter dedikleri Phaethon yıldızı. Göğün en yüksek yerinde, yani evrenin zirvesinde ise Satürn yıldızı konmuştur; o en yüksek göğü tuttuğu ve hepsinden yüce olduğu hâlde tabiatının soğuk olduğu söylenir. Vergilius'un doğruladığı gibi:
Satürn'ün soğuk yıldızı nereye çekilir.
3. Bu yıldızlara gezgin denmesinin sebebi, kendilerinin gezinmesi değil, bizi şaşırtmalarıdır; Yunanca bunlara planetae denir. Güneş ve ayın doğuşunu ve batışını herkes bilir, bu yüzden güneş ve ay doğru bir seyirle taşınır. Ötekiler ise geri gider ya da düzensizleşir; yani küçük parçalar eklerler ve çıkarırlar. Yalnız çıkardıklarında geriye gidiyor denir; durduklarında ise durak yaparlar.
4. Her yıldızın yılları aşağıdaki kürede gösterilenlerdir. Bunlar tamamlanınca dairelerinin dönüşünde aynı burçlara ve kısımlara gelirler. Ayın dairesini sekiz yılda, Merkür'ün yirmi yılda, Lucifer'in dokuz yılda, güneşin on dokuz yılda, Pyrois'in on beş yılda, Phaethon'un on iki yılda, Satürn'ün otuz yılda tamamladığı söylenir. Bu kürelerin ve yıldızların konumunu aşağıdaki şekil gösterir.
- In ambitu quippe septem coelestium orbium, primum in inferioris sphæræ circulo luna est constituta, Ideo proxima terris posita, ut nocte nobis facilius lumen exhibeat. Dehinc secundo circulo Mercurii stella collocata, soli celeritate par, sed vi quadam, ut philosophi dicunt, contraria. Tertio circulo Luciferi circum vectio est, inde a gentilibus Venus ita dicta, quod inter quinque stellas plus lucis habeat. Nam, ut prædiximus, quemadmodum sol et luna, ita et haec umbram facit. 2. Quarto circulo solis cursus est collocatus, qui proinde, quia omnibus est lucidior, medius est constitutus, ut tam superioribus quam inferioribus lucem praestet. Ratione autem divina sic constitutus est, quia præclara omnia in medio esse debent. Porro quinto circulo Pyrois sidus dicitur collocatum, quod illi Marti assignant. Sexto Phaethontis stellam, quam Jovis appellant. Jam summo cœlo, id est in mundi vertice, stella Saturni est posita, quæ quidem dum summum coelum teneat, sublimiorque sit omnibus, natura tamen ejus frigida fertur, approbante Virgilio: Frigida Saturni sese quo stella receptet. 3. Hæc autem sidera errantia appellantur, non quod ipsa errent, sed quod nos errantes faciant; quae sidera Græce planetæ dicuntur. In sole enim et luna omnibus notitia est ortus et occasus, ideoque sol et luna directo cursu vehuntur. Ista vero retrogradantur, vel anomala efficiuntur, id est, quando particulas addunt et detrahunt; cæterum quando tantum detrahant, retrograda dicuntur; stationem autem faciunt quando stant. 4. Anni autem singularum stellarum hi sunt qui in sphæra subjecta continentur. Quibus peractis ad reversionem circuli sui iisdem signis et partibus veniunt. Nam luna octo annis fertur explere circulum suum, Mercurius annis XX⟦?⟧, Lucifer annis IX, Sol annis XIX, Pyrois annis XV, Phaeton annis XII, Saturnus annis XXX. Quorum orbium atque stellarum positionem subdita demonstrat figura.
24XXIV. Yıldızların Işığı
1. Yıldızların kendi ışıkları olmadığını, güneşten aydınlandığını söylerler; gökten hiç ayrılmadıklarını, güneş gelince gizlendiklerini de. Çünkü bütün yıldızlar güneş doğunca kararır, düşmez. Güneş doğuşunun işaretlerini önden gönderince bütün yıldızların ateşi onun ışığının parıltısı altında kaybolur; öyle ki güneşin ateşi dışında hiçbir yıldızın parlaklığı görünmez. Güneşe (sol) adının verilmesinin sebebi de bütün yıldızlar kararınca tek başına (solus) görünmesidir. Bu güneş için şaşılacak bir şey değildir; çünkü dolunay bütün gece parlarken de çoğu yıldız ışımaz. Gündüzleri de gökte yıldızlar bulunduğunu güneş tutulması kanıtlar: güneş ayın dairesinin araya girmesiyle karardığında gökte yıldızlar daha parlak görünür.
2. Gizemli anlamda yıldızlar aziz kişiler olarak anlaşılır. Onlar için "Yıldızların çokluğunu sayan" denmiştir. Çünkü bütün yıldızlar güneşten nasıl aydınlanıyorsa azizler de Mesih'ten göksel krallığın yüceliğiyle yüceltilir. Yıldızlar güneşin parıltısı ve ışığının büyük gücü karşısında nasıl sönükleşiyorsa, azizlerin bütün parlaklığı da Mesih'in yüceliğiyle karşılaştırıldığında bir bakıma kararır. Yıldızlar parlaklıkça birbirinden nasıl ayrılıyorsa, adil kişilerin çeşitliliği de liyakatlerin farkıyla öyle ayrılır.
- Stellas non habere proprium lumen, sed a sole illuminari dicunt, nec eas unquam de coelo ascendere [Al. abscedere], sed veniente sole celari. Omnia enim sidera obscurantur, sole oriente, non cadunt. Nam dum sol ortus sui signa præmiserit, omnes stellarum ignes sub ejus luminis fulgore evanescunt; ita ut præter solis ignem nullus sideris splendor videatur. Hinc etiam et sol appellatus, eo quod solus appareat obscuratis cunctis sideribus. Nec mirum hoc de sole, cum etiam plena luna, et tota nocte fulgente, pleraque astra non luceant. Esse autem etiam per diem in cælo stellas probat solis deliquium, quod quando sol objecto orbe lunæ fuerit obscuratus, clariora in coelo videantur astra. 2. Stellae autem, secundum mysticum sensum, sancti viri intelliguntur. De quibus dictum est: Qui numerat multitudinem stellarum. Sicut enim omnes stellæ a sole illuminantur, ita sancti a Christo gloria coelestis regni glorificantur. Et sicut præ fulgore solis et vi maxima luminis ejus sidera obtunduntur, ita et omnis splendor sanctorum in comparatione gloriae Christi quodammodo obscuratur. Et quemadmodum stellæ sibi differunt claritate, ita justorum diversitas meritorum discretione.
25XXV. Yıldızların Kayması
1. Geceleri yıldızların düştüğü, yanlış ve halk arasında yaygın bir kanaattir. Oysa biliyoruz ki esirden kopan küçük ateşler gökte gider, rüzgârla taşınır, gezinen bir yıldızın ışığını taklit eder; yıldızlar ise gökte hareketsiz ve sabit kalır.
2. Şairin söyledikleri şunlardır:
Rüzgâr yakın olduğunda sık sık görürsün ki yıldızlar gökten baş aşağı kayar, gecenin gölgelerinde arkalarında alevlerin uzun izleri ağarır.
Ve yine:
Yüksek havada dağılarak kayan yıldızların, en uçtaki kutuplarda sabit duran yıldızların ışıltılı izler çektiğini.
Ama bu şairler isteyerek halkın kanaatine uymuşlardır. Evrenin aklını araştırmayı dert edinen filozoflar ise yukarıda anılanları ileri sürer.
- Falsa autem opinio et vulgaris est, nocte stellas cadere, cum sciamus ex aethere lapsos igniculos ire per coelum, portarique ventis, vagique lumen I sideris imitari; stellas autem immobiles fixasque permanere in coelo. 2. Nam illud quod ait poeta: Sæpe etiam stellas vento impendente videbis Praecipites caelo labi, noctisque per umbras Flammarum longos a tergo albescere tractus. Et iterum: Lapsa per altum Aere disperso trahere candentia sulcos Sidera, et summis etiam quae fixa tenentur Astra polis. Sed hi poetæ voluntarie ad opinionem vulgi se contulerunt. Cæterum philosophi, quibus curæ est mundi quærere rationem, illa asserunt quæ superius memorata sunt.
26XXVI. Yıldızların Adları
1. Eyüp kitabında Rab'bin şöyle dediği okunur: "Parlayan Ülker yıldızlarını bağlayabilir misin, Arcturus'un halkasını dağıtabilir misin? Lucifer'i vaktinde çıkarabilir, Akşam yıldızını yeryüzünün evlatları üstüne yükseltebilir misin?" Başka bir yerde de "Arcturus'u, Orion'u ve Hyadlar'ı yapan" denir. Kutsal Yazılar'da bu yıldız adlarını okurken, bu adları yanlış kanaatlerle insan adlarından ya da başka yaratıkların adlarından yıldızlara koyanların boş sayıklamalarına onay vermeyelim. Çünkü putperest bilgeler günlerin adlarını koydukları gibi bazı yıldızların adlarını da koymuşlardır.
2. Kutsal Yazı'nın aynı adları kullanması, onların boş efsanelerini onayladığını göstermez. Görünen şeylerden görünmeyen şeylerin şekillerini yaparken bu adları, yaygın olarak bilindikleri için bilgi vermek üzere kullanır; öyle ki neyi bilinmez olarak işaret ederse edilsin, bilinen şey aracılığıyla insanın hislerine daha kolay tanınsın.
3. Arcturus, Latinlerin Septentrio dediği yıldızdır. Yedi yıldızın ışınlarıyla parlar, kendi çevresinde döner. Buna Araba denir, çünkü bir araba gibi döner; kimi zaman üç yıldızını tepeye kaldırır, kimi zaman dördünü eğer. Göğün ekseninde kurulmuştur, hep döner ve hiç batmaz. Ama kendi içinde dönerken gece de biter.
4. Bu Arcturus ile, yani Septentrio ile, yedi katlı güçle parlayan kiliseyi anlarız. Çünkü Arcturus nasıl göğün ekseninde hep eğilip yeniden doğruluyorsa, kilise de çeşitli sıkıntılarla alçaltılır, ama hemen ayağa kalkıp ümit ve faziletlerle yükselir. Septentrio nasıl üç ve dört yıldızdan oluşuyorsa, kilise de Teslis imanı ve dört ana faziletin işleriyle tamamlanır. Çünkü insan iman ve işlerle aklanır.
5. Bootes, Araba'yı yani Septentrio'yu izleyen yıldızdır; eskiler ona Arctophylax ya da Küçük Ayı da der. Kimileri de buna Septentrio demiştir. Denize açılanlar özellikle buna bakar. Lucanus onun için der ki: "Gece Bootes'in hızlı olduğu yerde." Doğunca çabuk batar.
6. Ülker (Pleiades), yıldızların çokluğundan salkım da dediğimiz, birbirine bağlı pek çok yıldızdır. Yedi oldukları söylenir, ama kimse altıdan fazlasını göremez. Doğudan yükselirler ve gün yaklaşınca yıldızlarının sırası gerilir. Pleiades adını çokluktan almıştır, çünkü Yunanlar çokluğa pleiotēs der. Latinler bunlara Vergiliae dedi, çünkü ilkbaharda (vere) doğarlar. Ötekilerden çok anılmalarının sebebi doğuşlarının yazı, batışlarının kışı göstermesidir; bu öteki burçlara hiç verilmemiştir.
7. Bu yıldızların yedi olması ve parlak ışımasıyla, ruhun yedi katlı gücüyle parlayan bütün azizler işaret edilir. Birbirine komşu olup birbirine değmemeleri ise sevgiyle yakın, zamanca ayrı olan Tanrı vaizlerini gösterir.
8. Orion yıldızdır. Bu Orion'a kılıç denmiştir. Latinler ona Jugula der; silahlı görünen, yıldızlarının ışığıyla korkunç bir takımyıldızdır. Onu bilmemek güçtür, çünkü parlaklığının ışıltısıyla en acemi gözleri bile kendine çeker. Bu Orionlar kış mevsiminin ağırlığı içinde doğar, doğuşlarıyla yağmurları ve fırtınaları uyandırır, denizleri ve yerleri sarsar.
9. Orionlar şehitleri işaret eder. Çünkü bunlar gökte kış mevsiminde doğdukları gibi şehitler de kilisede zulüm mevsiminde ortaya çıkar. Orionlar çıkınca deniz ve yer çalkanır; şehitler doğunca da yerin ve inançsızların gönülleri fırtınayla sarsılır.
10. Lucifer, bütün yıldızların en büyüğü ve en parlağı görünen parlak yıldızdır. Güneş ve ay gibi o da gölge yapar. Doğan güneşin önüne geçer, sabahı haber vererek gecenin karanlığını parıltısının ışığıyla dağıtır. Onun şekli Mesih'tir: Lucifer gibi ten olma sırrıyla ortaya çıkar; onun aracılığıyla, gelecek gün gibi imanın ışığı gösterilir.
11. Lucifer iki kısımdır: bir kısmı kutsaldır; Rab kendisi ve kilise hakkında Vahiy'de şöyle der: "Ben Davut'un soyu ve kökü, parlak sabah yıldızıyım." Yine: "Galip gelene sabah yıldızını vereceğim." Lucifer'in öbür kısmı şeytandır. Onun için şöyle yazılmıştır: "Ey sabah doğan Lucifer, gökten nasıl düştün?" Bu, gökte Tanrı'nın yıldızlarının üstüne tahtını kuracağını söyleyen ve gökten düşerek parçalanandır.
- Legitur in Job, dicente Domino: Nunquid conjungere vales micantes stellas Pleiades, et gyrum Arcturi poteris dissipare? Nunquid producis Luciferum in tempore suo, et vesperum super filios terræ consurgere facis? Et iterum alibi: Qui facit Arcturum, et Orionem, et Hyadas. Hæc nomina stellarum dum in Scripturis legimus vanis deliramentis assensum non praebeamus, qui falsis opinionibus vocabula ista in astris ex hominum nominibus, vel aliarum creaturarum vocabulis imposuerunt. Ita enim stellarum quarumdam gentilium sapientes nomina, sicut et dierum, indiderunt. 2. Quod vero eisdem nominibus sacra utitur Scriptura, non eorum idcirco vanas approbat fabulas, sed faciens ex rebus visibilibus invisibilium rerum figuras ea nomina pro cognitione ponuntur. quae late sunt cognita, ut quidquid incognitum significat, facilius per id quod est cognitum humanis sensibus innotescat. 3. Arcturus est ille quem Latini Septentrionem dicunt, qui septem stellarum radiis fulgens, in seipso revolutus rotatur, qui ideo Plaustrum vocatur, quia in modum vehiculi volvitur, et modo tres ad summa elevat, modo quatuor inclinat. Hic autem in coeli axe constitutus semper versatur, et nunquam mergitur. Sed dum in seipso volvitur, et nox finitur. 4. Per hunc Arcturum, id est Septentrionem, Ecclesiam septenario virtute fulgentem intelligimus. Nam sicut in axe cœli Arcturus semper inclinatur rursumque erigitur, ita et Ecclesia diversis quidem adversitatibus humiliatur, sed mox consurgens spe et virtutibus elevatur; et sicut ex tribus stellis et quatuor Septentrio efficitur, ita Ecclesia ex fide Trinitatis et operationibus quatuor virtutum principalium consummatur. Fide enim et operibus homo justificatur. 5. Bootes, stella est quæ Plaustrum, id est Septentrionem sequitur, qui etiam ab antiquis Arctophylax dicitur, sive minor Arctos. Unde et quidam eam Septentrionem dixerunt. Hanc spectant præcipue qui navigare noscuntur. De qua Lucanus: Velox ubi nocte Bootes; Quae cum orta fuerit, cito facit occasum. 6. Pleiades sunt multae juges⟦?⟧ stellæ quas etiam botrum appellamus a multitudine stellarum. Nam et ipsae septem esse dicuntur, sed amplius quam sex nullus conspicere potest. Hæc ab oriente surgunt, et appropinquante diei claritate stellarum ejus ordo distenditur. Pleiades autem ex pluralitate vocatae sunt, quia pluralitatem Graeci πλειότητα appellant. Has Latini Vergilias appellaverunt, eo quod vere oriantur, et eo magis caeteris prædicantur, quod his exorientibus aestas significatur, occidentibus hiems ostenditur, quod aliis penitus non est traditum signis. 7. His autem stellis, ab eo quod septem sunt et splendide micant, sancti omnes septiformi spiritus virtute fulgentes significantur; ab eo autem quod sibi vicinantur. sed non se contingunt, charitate proximos, et tempore divisos Dei prædicatores ostendunt. 8. Orion stella est. Hic autem Orion gladius dictus est. Unde etiam eum Latini Jugulam vocant, sidus, ut videtur, armatum et stellarum luce terribile, quod ignorare magnae difficultatis est, adeo ut quamvis rudes oculos, tamen præ fulgoris splendore in seipsum rapiat. Hi quippe Oriones in ipso pondere temporis hiemalis exoriuntur, suoque ortu imbres et tempestates excitant, et maria terrasque perturbant. 9. Oriones autem significant martyres. Nam sicut isti nascuntur in coelo tempore hiemis, ita in Ecclesia martyres procedunt tempore persecutionis. Procedentibus Orionibus, mare turbatur et terra; obortis vero martyribus, terrenorum et infidelium corda tempestate jactantur. 10. Lucifer, stella nitens, quae omnium maxima et clarior esse videtur. Nam quemadmodum sol et luna, ita haec umbram facit. Ista igitur orientem solem praecedit, atque mane nuntians tenebras noctis lumine sui fulgoris dispergit. Cujus figura est Christus, qui, velut Lucifer, per incarnationis mysterium producitur; per quem lux fidei, tanquam dies secutura, monstratur. 11. Lucifer autem bipertitus est: sic hujus pars sancta est, sicut Dominus in Apocalypsi de se et Ecclesia dicit: Ego sum genus et radix David, Stella splendida et matutina. Item: Qui vincit, dabo ei stellam matutinam. Pars autem alia Luciferi, diabolus esse dignoscitur. De quo scriptum est: Quomodo cecidisti de cælo, Lucifer, qui mane oriebaris? et qui etiam in coelo super stellas Dei dicit se sedem positurum, et cadens de cœlo confringitur.
26_212. Vesperus, geceyi getiren batı yıldızıdır. Batan güneşi izler, gelecek karanlıktan önce gelir. Deccal'ın tipini gösterir; o da Eyüp'ün dediği gibi akşam gibi yeryüzünün evlatları üstüne yükselir ki kör gecenin gelişiyle tensel kişilerin gönüllerini karartsın. Bu Tanrı'nın dilemesiyle olur, çünkü daha önce Mesih'e iman etmeyi reddeden inançsızlıkları yüzünden Deccal'ı kabul etmeyi hak etmişlerdir.
13. Kuyrukluyıldız, kendinden ışık saçları (comae) döken yıldızdır. Doğduğunda krallıkların değişimini, savaşların ya da salgınların başlayacağını gösterdiği söylenir. Prudentius onun için "hüzünlü kuyrukluyıldız araya girer" der. Lucanus "yerlere krallıklarla gözdağı veren kuyrukluyıldız" der. Vergilius da "korkunç kuyrukluyıldızlar hiç bu kadar sık yanmamıştı" der. Yıldız falcıları, bütün gezgin yıldızların belli zamanlarda kuyrukluyıldız olduğunu, her birinin hareketine göre iyi ya da kötü şeyler haber verdiğini söyler.
14. Sirius, halkın Köpek dediği yıldızdır. Sirius denmesi alevinin parlaklığındandır, çünkü ötekilerden çok ışır görünür. Doğunca evreni aşırı sıcakla tutuşturur, kavurucu ısısıyla meyveleri yakar. Kimi zaman ateşinin harıyla havayı bozarak bedenleri hastalığa uğratır. Köpek günleri de adını bu yıldızdan alır, çünkü bu günler yazın bütün zamanından daha çok yanar.
- Vesperus est stella occidentalis noctem ducens. Hic solem occidentem sequitur, et tenebras succedentes praecedit. Hic autem Antichristi exprimit typum, qui tanquam vesper consurgit, ut ait Job, super filios terrae, ut caecae noctis successu carnalium corda offuscet. Quod ideo auctore Deo fit, quia pro infidelitate praecedenti, qua renuerunt Christo credere, Antichristum suscipere meruerunt. 13. Cometes stella est quae velut comas luminis ex se fundit. Hæc cum nascitur, aut regni mutationem fertur ostendere, aut bella, aut pestilentias surgere. De qua Prudentius ait: Tristis cometa intercedit. Et Lucanus: Et terris minitantem regna cometem. Et Virgilius: Nec diri toties arsere cometæ. Genethliaci autem omnes stellas erraticas quibusdam temporibus cometas fieri dicunt, et prout cuique sunt motus, ita secunda vel adversa portendere. 14. Sirius stella est, quam vulgo Canem appellant. Sirius quippe appellata propter flammae candorem, quod ejusmodi sit ut prae caeteris lucere videatur. Haec oriens mundum ardoris nimio calore incendit, et astu suo fructus exurit. Interdum et morbo afficit corpora, corrumpens aerem flagrantia ignis. Ab hac enim stella dies Caniculares nominantur, quoniam hi plus flagrant ardoribus quam totius æstatis tempus.
27XXVII. Yıldızların Ruhu Var mı?
1. Aziz Augustinus'un dediği gibi, güneşin, ayın ve öteki yıldızların yalnız cisim mi olduğu, yoksa onları yöneten bazı ruhları mı bulunduğu sorulur. Varsa, hayvanların tenlerinin ruhlarla canlandırılması gibi onlardan hayat soluğu mu alıyorlar, yoksa ruhlar onlarda hiç karışmadan yalnız bulunuyor mu? Bir cismin hareketi ruhsuz olamayacağına göre, hiçbir şeyle engellenmeyen bir seyirle bu kadar büyük bir düzen ve akılla hareket eden yıldızların canlı ve akıllı olup olmadığı kolayca kavranamaz.
2. Süleyman güneş için "Dolanarak döner ruh, kendi dairelerine geri gelir" derken, güneşin kendisinin ruh olduğunu, canlı olduğunu, soluk aldığını, gücünü koruduğunu ve seyriyle yıllık dairelerini tamamladığını göstermiştir. Şair de şöyle der: "Bu arada güneş büyük yılın çevresinde döner." Başka bir yerde de: "Ayın parlayan küresini ve Titan yıldızlarını içten bir ruh besler." Bu yüzden yıldızların cisimlerinin ruhları varsa, dirilişte ne olacakları araştırılmalıdır.
- Solet autem quaeri, ut ait sanctus Augustinus, utrum sol et luna, et aliae stellae, corpora sola sint, an habeant rectores quosdam spiritus suos. Et si habent, utrum ab eis etiam vitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permistione praesentia. Et dum motus alicujus corporis sine anima esse non possit, stellae, quae cum tanto ordine ac tanta ratione moventur, ut in nullo prorsus aliquando cursus earum impediatur, utrum animantes sint, et rationabiles videantur, non facile comprehendi potest. 2. Salomon autem cum diceret de sole: Gyrans gyrando vadit spiritus, et in circulos suos revertitur, ostendit ipsum solem spiritum esse, et quod animal sit, et spiret, et vigeat, et annuos orbes suos cursu expleat, sicut et poeta ait: Interea magnum sol circumvolvitur annum. Et alibi: Lucentemque globum lunæ, Titaniaque astra Spiritus intus alit. Quapropter, si corpora stellarum animas habent, quaerendum quid futurae sint in resurrectione.
28XXVIII. Gece
1. Ambrosius'un Hexaemeron kitabında şöyle dediğini okudum: "Soru şudur: güneş bizden çekilip kuzey ekseninin alt kısımlarını aydınlatırken yerin gölgesi havanın aralığını nasıl kaplar da bize geceyi yapar, gündüzü örter? Her cisim gölge yapar ve gölge tabiatça cisme bitişiktir; öyle ki ressamlar bile resmettikleri cisimlerin gölgelerini göstermeye çalışır ve sanatın tabiatın gücünü bırakmamak olduğunu ileri sürerler."
2. "Gündüz bir insanın ya da ağacın cismi güneş tarafından karşısına çıktığında, ışığın geri çarptığı yanda gölge durduğu gibi, gündüz çekilirken güneş battığı söylenen yere gelince orada dağların büyüklüğüyle bizden ayrılır. Böylece kuzey tarafından yerin önüne girmesiyle hava gölgelenir ve bu yerin gölgesi bize geceyi yapar."
- Ambrosium in libro Hexaemeron legi dicentem: «Quaeritur qualiter spatium aeris occupet umbra terrae efficiens nobis noctem, cum sol recedit a nobis diemque obducit, cum inferiora axis septentrionalis illuminat. Omne enim corpus umbram facit, et naturaliter umbra corpori adhaeret, adeo ut etiam pictores umbras corporum quae pinxerint nitantur exprimere, idque artis esse asserant non intermittere vim naturae. 2. Ergo sicut in die cum a parte solis aliquod corpus hominis vel arboris occurrit, ex ea parte qua lumen repercutitur umbra subsistit; sic cum recedente die sol ad eum locum pervenerit ubi occidere dicitur, ibi montium magnitudine a nobis separatur, sicque terrae objectu a septentrionali parte obumbratur aer, adeo ut nobis noctem efficiat hæc ipsa umbra terrarum.
29XXIX. Gök Gürültüsü
1. Gök gürültüsü bulutların kırılmasından doğar. Bulutların koynunda toplanan rüzgârların soluğu orada döner durur. Dışarı çıkmak için kendini şiddetle sıktığında, gücünün hareketliliğiyle herhangi bir yandan fırlayınca büyük bir uğultuyla gürler ve ahırdan fırlayan dört atlı arabalar gibi gürültüsü kulağımıza gelir.
2. Başka bir anlamda gök gürültüsü, ilahî sesin yukarıdan azarlayışı ya da azizlerin apaçık vaazıdır; bu vaaz, güçlü bir sesle bütün dünyada müminlerin kulaklarında gürler, dünya uyarılıp suçunu tanıyabilsin diye.
- Tonitrua autem ex fragore nubium generantur. Concepti enim intra sinum nubium ventorum spiritus versantur ibidem. Cumque vehementer sese erupturi eliserint, et virtutis suae mobilitate in quamlibet partem eruperint, magno concrepant murmure, et in morem exsilientium de stabulis quadrigarum sonus fragoris ejus ad aures nostras emittitur. 2. Alias autem tonitruum divinae vocis superna est increpatio, sive clara prædicatio sanctorum, quae clamore forti per totum orbem terrarum in auribus fidelium perstrepit, per quod possit culpam suam admonitus agnoscere mundus.
30XXX. Şimşekler
1. Tabiî sebepleri araştıranlar, şimşeklerin bulutların çarpışması ve sürtünmesiyle doğduğunu söyler; tıpkı sert çakmaktaşlarını birbirine vurduğunda ortalarından ateş kayması gibi ya da odunu oduna sürtünce ateş çıkması gibi. Papinius şöyle der:
Fırtınalar sürtünüp şimşekler çaktıkça.
Bu yüzden bulutlar birbirine çarpınca hemen şimşekler fırlatılır.
2. Sonra gök gürültüleri gelir. Bunlar ses bakımından sarsılan ışığın önceki parlaklığından daha geç gelse de şimşekle birlikte fırlatılır. Ama sesleri kulağa, şimşeğin parıltısının göze ulaşmasından daha geç gelir; tıpkı uzakta ağaç kesen baltanın vuruşunu sesi kulağa gelmeden görmen gibi. Demek ki şimşekler bulutların sürtünmesiyle doğar. Açık havada hiç şimşek çakmamıştır. Vergilius bu yüzden şöyle der:
Hiçbir zaman açık gökten bu kadar çok şimşek düşmedi.
3. Şimşek bulut, yağmur ve rüzgârdan olur. Çünkü rüzgâr bulutlarda şiddetle çalkanınca o kadar ısınır ki tutuşur. Sonra, önce söylediğimiz gibi, şimşekler ve gök gürültüleri birlikte çıkar. Ama birincisi parlak olduğu için daha çabuk görünür, ikincisi kulağa daha geç gelir. Şimşeğin düşmesinden sonra rüzgârların şiddeti fırlar ve kapalıyken bulutlarda sürdürdükleri fırtına öfkesini çıkarak yere salarlar.
4. Lucretius ise şimşeklerin çok küçük tohumlardan oluştuğunu, bu yüzden her yere işlediğini söyler. Şimşek düştüğü yerde kükürt kokusu yayar. Vergilius:
Çevredeki yerler kükürtle tüter.
Lucanus:
Zararlı demir esirî kükürtle tüter.
5. Şimşeklerle azizlerin mucizeleri anlaşılır; bunlar işaretlerin ve kudretli işlerin parlaklığıyla çakar ve yüreğin derinliklerine ulaşır. Yüksek yerlerin rüzgârın ve şimşeğin zararını alçak yerden daha çok hissettiği söylenir. Horatius şöyle der:
Şimşekler en yüksek dağları vurur.
Ama çok yüksek yerler fırtınalardan güvendedir; Olympos gibi, yüksekliğiyle ne rüzgârın şiddetini ne şimşeğin vuruşunu hisseder, çünkü bulutları aşar.
- Aiunt naturalium scrutatores causarum, quod ex collisione atque attritu nubium fulgura generentur ad instar silicum duriorum quos cum compulseris invicem sibi, medius ex his ignis elabitur, vel quemadmodum si lignum ligno ras, ignem emittit. Unde et Papinius: Fulguraque attritis quotiens micuere procellis. Hac itaque ratione, cum nubila invicem in se fuerint collisa, illico fulmina mittuntur. 2. Dehinc sequuntur tonitrua, quae licet sonitu tardiora sunt, praecedenti concussi luminis claritate, pariter tamen cum fulgure emittuntur. Sed eorum sonitus tardius penetrat aures quam oculos splendor fulguris, ad instar securis arborem procul caedentis, cujus quidem ante cernis ictum quam ad aures perveniat sonitus. Ergo nubium attritu fulmina nascuntur. Nunquam enim sereno coelo fulgura micuerunt. Unde et Virgilius: Non alias coelo ceciderunt plura sereno Fulgura. 3. Fit enim fulmen nube, imbre et vento. Nam cum ventus in nubibus vehementer agitatus est, sic incalescit, ut incendatur. Dehinc, ut praedictum est, fulgura et tonitrua simul exprimuntur. Sed illud celerius videtur quia clarum est, hoc autem tardius ad aures pervenit. Post fulminis autem jactum, ventorum erumpere violentiam, sicque furorem tempestatis quem in nubibus conclusi agebant exeunte ad terras emittunt. 4. Lucretius autem dicit fulmina ex minutis seminibus constare, ideo penetrabilia esse; ubicunque autem fulmen ceciderit, sulphuris odorem emittit. Virgilius: Et late circum loca sulphure fumant, Et Lucanus: Æthereoque nocens fumabit sulphure ferrum. 5. In fulminibus sanctorum accipiuntur miracula, claritate signorum ac virtutum micantia, atque ad intima cordis pervenientia. Sublimia loca amplius sentire dicuntur ventorum vel fulminis injuriam, quam humilior terra. Unde et Horatius: Feriuntque summos Fulgura montes. Nimis autem excelsiora loca a tempestatibus esse secura, ut Olympus, qui celsitudine sua nec impetus ventorum, nec fulminum ictus sentit, quia nubes excedit.
31XXXI. Gökkuşağı
1. Roma piskoposu ve şehidi Clemens şöyle yazar: "Havadaki gökkuşağı güneşin görüntüsünden şöyle oluşur: güneş seyrelen bulutlarda karşıdan parlayıp ışınlarını doğru bir çizgiyle bulutun nemine geçirerek bastırınca, parıltısı bulutlarda geri yansır ve buradan fırlayan ışık gökkuşağının görünüşünü oluşturur. Basılan balmumu yüzüğün resmini nasıl gösterirse, bulutlar da karşıdan güneşin yuvarlaklığının şeklini alarak daireyi oluşturur ve gökkuşağının görüntüsünü yapar. Her zaman görünmez, yalnız göğün bulutları seyrelince görünür. Bulutlar yeniden birleşip yoğunlaşınca gökkuşağının biçimi hemen çözülür. Çünkü bulutların yoğunluğunda gökkuşağı havayı tam bir halka içinde kucaklar. Nihayet güneş ve bulut olmadan gökkuşağı hiç görünmez, çünkü onun görünüşü güneş ışınının izinden oluşur."
2. Dört renklidir, bütün unsurlardan görünüşleri kendine çeker. Gökten ateş rengini, sulardan mor rengi, havadan beyazı alır, topraktan siyahı toplar. Bu gökkuşağı, bulutlarda güneşten parladığı için, peygamberlerde ve öğretmenlerde parlayan Mesih'in yüceliğini gösterir. Kimileri iki renginin, yani su ve ateş renginin, iki yargıyı işaret ettiğini söylemiştir: biri kötülerin bir zamanlar Tufan'da yok olduğu yargı, öbürü günahkârların sonradan cehennemde yakılacağı yargı.
- Clemens Romanus antistes et martyr ita scribit: « Arcus enim in aere ex imagine solis hoc modo formatur. Dum enim sol in nubibus rarescentibus ex adverso refulserit, radiosque suos directa linea humor in nubilo transfundens impresserit, fit repercussio splendoris ejus in nubibus, e quibus fulgor emicans arcus speciem format. Sicut enim impressa cera anuli imaginem exprimit, sic nubes e contra ex rotunditate solis figuram sumentes, orbem efficiunt, et arcus effigiem fingunt. Apparet autem hic non semper, sed cum rarescunt nubila cæli. Nam rursus cum in se coeunt nubes atque densantur, confestim arcus forma resolvitur. In nubium enim densitate arcus aerem in perfecto gyro complectitur. Denique sine sole et nubibus nunquam apparet arcus, quia ex typo radii solis species ejus formatur. » 2. Quadricolor enim est, et ex omnibus elementis in se rapit species. De cœlo enim trahit igneum colorem, de aquis purpureum, de aere album, de terris colligit nigrum. Hic autem arcus, pro eo quod a sole resplendet in nubibus, Christi gloriam indicat in prophetis, ac doctoribus refulgentem. Alii ex duobus coloribus ejus, id est aquoso et igneo, duo judicia significari dixerunt. Unum per quod dudum impii perierunt in diluvio; alterum, per quod postmodum peccatores cremandi sunt in inferno.
32XXXII. Bulutlar
1. Eyüp kitabından şunu not etmek gerekir: bu görünen hava sıkıştırılarak yumak olur, yumak olunca da buluta döner. Kendisi şöyle der: "Hava birden bulutlarda toplanır, geçen rüzgâr onları kovalar." Vergilius da der ki:
Rüzgârlar kalkar, hava bulutta toplanır.
Bulutlarla aziz vaizler anlaşılır; onlar ilahî sözün yağmurunu iman edenlere döker.
2. Bu boş ve ince hava, insanların boş ve gezgin zihinlerini işaret eder; ama yoğunlaşınca buluta döner, çünkü boşluktan toplanan müminlerin zihinleri imanla sağlamlaşır. Boş havadan yağmur bulutları olduğu gibi, dünyanın boşluğundan da imana aziz vaizler toplanır. Bulutlara (nubes) esiri örttükleri için bu ad verilmiştir; gelinlere de (nuptae) yüzlerini örttükleri için bu ad verilir. Neptunus da yeri bulut ve denizle örttüğü için böyle denir.
- Notandum est ex libro Job, quod cogitur aer iste visibilis, ut conglobetur; conglobatus autem in nubes vertitur. Sic ipse dicit: Subito aer cogitur in nubibus, et ventus transiens fugabit eas (Job. XXXVII, 21.) Et Virgilius: Consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer. Nubes autem sancti prædicatores intelliguntur, qui verbi divini pluviam credentibus fundunt. 2. Aer autem iste inanis et tenuis vacuas hominum mentes vagasque significat, qui tamen densatus in nubes vertitur, quia collectae ab inanitate fidelium mentes fide solidantur. Et sicut ex aere inani fiunt nubes pluviales, sic ad fidem de mundi vanitate colliguntur sancti praedicatores. Nubes autem dictae quod aethera obtegant, unde et nuptæ dicuntur, quod vultus suos velent. Unde et Neptunus, quod nube et mari terram tegat.
33XXXIII. Yağmurlar
1. Peygamber Amos'ta şöyle okunur: "Deniz sularını çağıran ve onları yeryüzüne döken." Denizin çok acı suları, ince buharla ve havanın sıcaklığıyla asılı tutulur; tıpkı üst dairenin sıcaklığıyla nemi ve kanı yukarı çeken tıp şişesi gibi. Böylece denizin suları çok ince buharlarla havada asılı kalıp yavaş yavaş yoğunlaşır ve orada güneşin ateşiyle pişerek yağmurların tatlı lezzetine döner.
2. Sonra ağırlaşan bulut kimi zaman rüzgârların gücüyle sıkılır, kimi zaman güneşin sıcaklığıyla çözülür ve yeryüzüne serpilir. Demek ki deniz sularını bulutlar kapar ve yine onlar yere geri verir. Ama dediğimiz gibi, yağmurda tatlı olabilmek için güneşin ateşinde pişerler. Kimileri ise bulutların yalnız deniz sularıyla değil, yerden çıkan buharlarla da oluştuğunu söyler: sisler büyür, bunlar yoğunlaşıp sıkışınca bulutlar daha yükseğe çıkar, onlar kayınca da yağmur dökülür.
3. Dediğimiz gibi bulutlar havarileri ve öğretmenleri işaret eder. Bulutların yağmurları da havarilerin sözleridir; bu sözler damla damla, yani hüküm hüküm gelir, ama öğretinin bolluğunu ve bereketini akıtır.
- Legitur in Amos propheta: Qui vocat aquas maris, et effundit eas super faciem terræ (Amos IX, 6). Aquae enim amarissimæ maris vapore subtili calore aereo suspenduntur, instar medicinalis cucurbitae, quæ calore superioris circuli humorem, et sanguinem sursum trahit. Hujusmodi itaque ratione aquæ maris per tenuissimos vapores in aere suspensæ paulatim concrescunt, ibique igne solis decoctae in dulcem pluviarum saporem vertuntur. 2. Dehinc gravescente nube modo vi expressae ventorum, modo solis calore dissolutæ, in terræ faciem asperguntur. A nubibus ergo rapiuntur aquæ maris, et iterum ab ipsis redduntur in terras. Sed, sicut diximus, ut dulces possint esse in pluviis, coquuntur igne solis. Alii autem dicunt non tantummodo aquis maris nubes concrescere, sed etiam exhalantis terræ vaporibus, nebulas adolescere, quibus densatis coactisque nubes altius surgere. Atque iisdem labentibus pluvias effundere. 3. Nubes autem, ut praediximus, apostoli significantur atque doctores. Pluviæ ergo nubium eloquia sunt apostolorum, quae quasi guttatim, id est, sententialiter veniunt, sed abundantias doctrinæ fecunditatem infundunt.
34XXXIV. Kar
1. Ambrosius der ki sular çoğu kez rüzgârların buz gibi esintileriyle donarak kara katılaşır ve hava yarılınca kar dökülür.
- Ait Ambrosius quod plerumque glacialibus ventorum flatibus rigentes aquae solidantur in nivem, et rupto aere nix funditur.
35XXXV. Dolu
1. Dolunun pıhtılaşması da aynı şekilde olur. Bulutların suları rüzgârların soğuğuyla buz hâlinde sıkışır ve sertleşir. Sonra buz kısmen rüzgârların çarpmasıyla parçalara kırılır, kısmen güneşin sıcaklığıyla çözülerek parça parça yere iner. Yuvarlak görünmesini güneşin sıcaklığı ve frenleyen havanın oyalaması sağlar; çünkü bulutlardan yere uzun bir yol alır.
2. Mecazen dolu, inançsızlığın katılığıdır; kötülüğün uyuşukluğuyla soğumuştur. Karlar ise iman etmeyen insanlardır; çok soğuk ve tembel, zihnin uyuşukluğuyla en aşağılara bastırılmışlardır. Başka bir anlamda karlar sevgiden soğuyan insanlardır; vaftizin saflığıyla beyaz olsalar da sevginin ruhuyla kaynamazlar.
- Simili quoque ratione grandinum coagulatio fit. Aquae enim nubium rigore ventorum stringuntur in glaciem, atque durescunt. Dehinc glacies ipsa partim fragore ventorum comminuta in fragmina, partim solis vapore resoluta, frustatim ad terras elabitur. Quod autem rotunda videtur, hoc solis calor efficit, et mora refrenantis aeris, dum per longum spatium a nubibus usque ad terras decurrit. 2. Figuraliter namque grando perfidiæ duritia est, torpore malitiæ frigida; nives autem homines increduli sunt, frigidissimi atque pigri, et in infima torpore mentis depressi. Item alio intellectu nives sunt homines dilectione frigentes, qui etsi existant candidi puritate baptismatis, non fervent spiritu charitatis.
36XXXVI. Rüzgârlar
1. Rüzgâr, hareket ettirilmiş ve çalkalanmış havadır. Lucretius da bunu doğrular:
Rüzgâr, çalkalanarak coşan havanın olduğu yerde oluşur.
Bu en durgun ve bütün rüzgârlardan uzak yerde bile küçük bir yelpazeyle kanıtlanabilir; sinekleri kovarken de havayı hareket ettirir ve esintiyi hissederiz. Bu, göksel ya da yersel cisimlerin daha gizli bir hareketiyle evrenin geniş bir aralığında olunca rüzgâr denir ve göğün çeşitli kısımlarından çeşitli adlar alır.
2. Kimileri havanın sulardan, rüzgârların havadan doğduğunu söyler. Clemens ise şöyle der: Yüksek dağlar belli yerlerde bulunduğu için hava onlardan sıkışıp daralır, Tanrı'nın düzeniyle zorlanıp rüzgârlar hâlinde dışarı atılır. Bunların soluğuyla ürün tohum alır, Ülker yıldızları güneşin sıcağıyla tutuştuğunda yazın sıcağı ılımlılaşır.
3. Rüzgârlarla kimi zaman meleklerin ruhları anlaşılır; onlar Tanrı'nın sırrından insan soyunun kurtuluşu için bütün evrene gönderilir. Rüzgârlar kimi zaman kışkırtan ruhların yerine de konur; çünkü kötü telkinin esintisiyle kötülerin gönüllerini yersel arzulara tutuştururlar. Şöyle yazılmıştır: "Yakan rüzgâr onu kaldıracak."
- Ventus est aer commotus et agitatus, approbante Lucretio: Ventus enim fit ubi est agitando percitus aer. Quod etiam in loco tranquillissimo et ab omnibus ventis quieto brevi flabello approbari potest, quo etiam muscas abigentes aerem commovemus, flatumque sentimus. Quod cum evenerit occultiori quodam motu coelestium vel terrenorum corporum per magnum spatium mundi ventus vocatur ex diversis partibus coeli nomina etiam diversa sortitus. 2. Quidam autem aiunt, eo quod ex aquis aer, ex aere venti nascuntur. Clemens autem dicit: Eo quod montes excelsi certis quibusdam habentur in locis, et ex his velut compressus, et coangustatus aer ordinatione Dei cogatur, et exprimatur in ventos, quorum inspiramine et fructus germen concipiat, æstivusque ardor temperiem sumat, cum Pleiades ignitæ solis ardoribus incanduerint. 3. Venti autem, interdum angelorum intelliguntur spiritus, qui a secretis Dei ad salutem humani generis per universum mundum mittuntur. Item nonnunquam venti incentores spiritus poni solent, pro eo quod malae suggestionis flatu ad terrena desideria iniquorum corda succendunt, secundum quod scriptum est: Tollet eum ventus urens (Job. XXVII, 21).
37XXXVII. Rüzgârların Adları
1. Ana rüzgârların birincisi Septentrio'dur; soğuk ve karlıdır, doğrudan kutuptan eser, kuru soğuklar ve kuru bulutlar yapar. Buna Aparctias da denir. Thrascias da denen Circius, Septentrio'nun sağından gürleyerek kar ve dolu pıhtıları yapar. Boreas da denen Aquilo yükseklerden eser; buz gibi ve kurudur, yağmursuzdur, bulutları dağıtmaz, sıkıştırır. Bu yüzden şeytanın biçimini haksız yere almamıştır: o da haksızlığın soğuğuyla putperestlerin gönüllerini sıkıştırır.
2. Ana rüzgârların ikincisi, Apeliotes de denen Subsolanus'tur. Güneşin doğuşundan gürler, ılımandır. Caecias da denen Vulturnus Subsolanus'un sağındadır; her şeyi çözer ve kurutur. Eurus, Subsolanus'un sol yanından gelip Doğu'yu bulutlarla sular.
3. Ana rüzgârların üçüncüsü Auster, güney tarafının ana rüzgârıdır. Buna Notus da denir; alçaktan eser, nemli, sıcak ve şimşeklidir, bol bulut ve çok bereketli yağmur doğurur, çiçekleri de dağıtır. Euroauster sıcak bir rüzgârdır, Auster'in sağından gürler. Libonotus ya da Austroafricus ılıman rüzgârdır, Auster'in solundan sıcak eser.
4. Dördüncü ana rüzgâr, Favonius da denen Zephyrus'tur; batının iç taraflarından eser. Kışın soğuğunu tatlı bir değişimle gevşetir, çiçekleri çıkarır. Lips denen Africus, Zephyrus'un sağ yanından gürler; fırtınalar, yağmurlar doğurur, bulutların çarpışmasını, gök gürültülerinin seslerini, sıklaşan şimşeklerin görüntülerini ve yıldırımların vuruşlarını yapar. Argestes de denen Corus, Favonius'un sol yanından eser; o estiğinde doğuda bulut, Hindistan'da açık hava olur.
5. Tranquillus kimi yerlerin kendine özgü esintilerini kendine özgü adlarla adlandırır: Suriye'de Syrus, Kilikya'da Carbasus, Propontis'te Thracidas, Attika'da Sciron, Galicia'da Circius, İspanya'da Sucronensis. Bunlardan başka nehirlerden, göllerden ya da sınırlardan ad alan sayısız rüzgâr vardır. Yine de bunların dışında, her yerde görülen, rüzgârdan çok esinti olan iki şey vardır: meltem (aura) ve altanus.
- Primus ventorum cardinalis, Septentrio, frigidus et nivalis, flat rectus ab axe, et facit arida frigora et siccas nubes. IIic et Aparctias. Circius, qui et Thrascias, hic a dextris Septentrionis intonans facit nives, et grandinum coagulationes. Aquilo ventus qui et Boreas vocatur, ex alto flans, gelidus atque siccus, et sine pluvia, qui non discutit nubes, sed stringit; unde et non immerito diaboli formam induit, qui iniquitatis frigore gentilium corda constringit. 2. Secundus ventorum cardinalis Subsolanus, qui et Apeliotes. Hic ab ortu solis intonat, et est temperatus. Vulturnus ipse, qui et Caecias vocatur, dexterior Subsolani. Hic dissolvit cuncta atque desiccat. Eurus, ex sinistro latere veniens Subsolani Orientem nubibus irrigat. 3. Tertius ventorum Auster, plagæ meridianæ cardinalis, qui et Notus, ex humili flans, humidus, calidus atque fulmineus, generans largas nubes, et pluvias laetissimas, solvens etiam flores. Euroauster, calidus ventus, a dextris intonat Austri. Libonotus, vel Austroafricus ventus est temperatus, calidus a sinistris Austri spirans. 4. Quartus est cardinalis Zephyrus, qui et Favonius ab Occidente interiori flans. Iste hiemis rigorem gratissima vice relaxat, flores producit. Africus, qui dicitur Lips ex Zephyri dextro latere intonans: hic generat tempestates, et pluvias, et facit nubium collisiones, et sonitus tonitruorum, et crebrescentium fulgorum visus, et fulminum impulsus. Corus, qui et Argestes, ex sinistra parte Favonii spirans, eo flante, in Oriente nubila sunt, in India serena. 5. Quosdam autem Tranquillus proprios locorum flatus propriis appellat vocabulis, quo ex numero sunt: in Syria Syrus, Carbasus in Cilicia, in Propontide Thracidas, in Attica Sciron, in Gallecia Circius, in Hispania Sucronensis. Sunt præterea quidam innumerabiles ex fluminibus, aut stagnis, aut finibus nominati. Duo sunt tamen extra hos ubique spiritus magis quam venti, aura et altanus.
38XXXVIII. Fırtına ve Açık Hava Belirtileri
1. Fırtına, ilahî yargının kasırgasıdır; peygamber şöyle der: "Tanrı fırtınadadır, yolları kasırgadadır." Açık hava ise ebedî ışığın sevincidir. Tranquillus Pratum adlı eserinde denizcilere fırtına belirtilerini şöyle anlatır: Gece yolculuğunda su kürekler ve dümen yanında kıvılcımlanırsa hava daha sert bir yöne dönecek demektir. Kalamarlar ya da kırlangıçlar uçtuğunda, yunuslar sıçrayarak bütün gövdelerini gösterip kuyruklarıyla suya vurduğunda rüzgâr güneye döner. Çünkü rüzgâr hep onların gittiği yönden kalkar. Dilsiz hayvanların su altında kehanette bulunmasına şaşılmaz: başlayan esintinin hareketiyle sular hep eğilir ve denizin bu değişimini önce dalgaların sakinleri hisseder. Bu yüzden şiddetten, korkudan, kıyıya sürüklenmemek için ya da tabiatça, dalganın kendilerinin ters dönmüş boyunlarını çarpmaması için çabalarlar. Ne yani? Bu zarardan yalnız yunuslar mı korkar? Hayır, öteki balıklar da korkar; ama yalnız bunlar görünür, çünkü sıçrarlar.
2. Varro da kuzey tarafından şimşek çakması, Eurus tarafından gök gürlemesini fırtına belirtisi sayar. Nigidius da şöyle der: Ayın ilk günlerinde ayın üst boynuzunda siyah lekeler varsa yağmur olacaktır; ortasında varsa, yani boynuzlar doluyken, açık hava olacaktır. Altın gibi kızarırsa rüzgârı gösterir. Çünkü rüzgâr havanın yoğunluğundan olur, yoğunluk örtünce güneş ve ay kızarır. Yine boynuzlarını sis örtmüşse fırtına gelecektir.
3. Aratos ise ayın kuzey boynuzu daha dikse Aquilo'nun, güney boynuzu daha dikse Notus'un yaklaştığını söyler. Dördüncü gündeki ay gelecek esintilerin en kesin belirtisi sayılır. Vergilius şöyle der:
Eğer dördüncü doğuşunda, çünkü o en kesin yol göstericidir, saf ve boynuzları kör olmadan gökte yürürse, o gün bütün ve ondan doğan günler ay sonuna kadar yağmur ve rüzgârdan uzak kalacaktır.
4. Yine Vergilius der ki: Güneş doğuşunda lekeli, bulut altında gizli ya da yarısı görünürse yağmur olacaktır. Varro da der ki: Doğarken iç bükey görünürse, ortası parlarsa, ışınlarını kısmen güneye, kısmen kuzeye verirse nemli ve rüzgârlı bir fırtına olacaktır.
5. Yine o der ki: Güneş batışta kızarırsa gün neredeyse açık olacaktır; solgunsa fırtınaları işaret eder. Nigidius da der ki: Güneş solgun olarak siyah bulutlara batarsa kuzey rüzgârını işaret eder. Rab de İncil'de şöyle der: "Akşam olunca gök kızılsa sabah açık olacak. Sabah gök kızıl ve hüzünlüyse fırtına olacak. Güney rüzgârı estiğinde sıcak olacak."
- Tempestas turbo est divini judicii, sicut propheta ait: Deus in tempestate, et turbine viæ ejus (Nahum. I, 3). Serenitas autem gaudium est lucis æternæ. Signa autem tempestatum navigantibus Tranquillus in Pratis sic dicit: Mutatio tempestatis expectanda est in asperius, cum in nocturna navigatione scintillat ad remos, et ad gubernacula aqua. In Austrum venti mutatio est, cum lolligines, hirundinesve volant, aut cum delphini totos se saltibus ostendunt, et caudis aquam feriunt. Nam semper inde ventus oritur quo illi feruntur. Nec mirum est muta animalia divinare sub gurgite. Semper enim incipientis auræ motu aquæ inclinantur, quam permutationem maris primi undarum incolæ sentiunt. Itaque propter impetum pugnant, sive metu, ne deferantur in littora; sive natura, ne aversorum cervices unda præcipitet. Quid ergo? Delphini tantum hanc injuriam timent? Imo et cæteri pisces. Sed hi tantum apparent, quia exsiliunt. 2. Item Varro dicit signum esse tempestatis, dum de parte Aquilonis fulgurat, et dum de parte Euri intonat. Nigidius quoque ait: Luna si summo corniculo maculas nigras habuerit in primis partibus mensis, imbres fore; si in medio, tunc cum plena sint in ea cornicula, serenitatem. Certe si rubet, quasi aurum, ventos ostendit. Fit enim ventus ex aeris densitate, densitate obducta, sol et luna rubescunt. Item si cornua ejus tecta fuerint nebula, tempestas futura est. 3. Aratus autem dicit, si Aquilonium cornu lunæ sit erectius, Aquilonem imminere. Item si cornu Australe sit erectius, Notum imminere. Quarta autem luna futurarum index certissima habetur aurarum. Unde et Virgilius dicit: Sin ortu in quarto, namque is certissimus auctor. Plura neque obtusis per coelum cornibus ibit. Totus et ille dies, et qui nascentur ab illis Exactum ad mensem pluvia, ventisque carebunt. 4. Item idem Virgilius dicit: Si sol in ortu suo maculosus sit, atque sub nube latens, aut si dimidia parte apparuerit, imbres futuros. Item Varro ait: Si exoriens concavus videbitur, ita ut in medio fulgeat, et radios faciat partim ad Austrum, partim ad Aquilonem, tempestatem humidam et ventosam. 5. Item idem, Si sol, inquit, rubeat in occasu, sincerus fere dies erit: si palleat, tempestates significat. Nigidius quoque: Si pallidus, inquit, sol in nigras nubes occidat, Aquilonem ventum significat. Item Dominus in Evangelio: Si facto, inquit, vespere rubicundum fuerit coelum, mane serenum erit. Si mane rutilat triste cœlum, tempestas futura erit, et cum Auster ventus flaverit, æstus erit.
39XXXIX. Salgın
1. Salgın, yaygın olarak dolaşan ve bulaşmasıyla dokunduğu her şeyi kirleten hastalıktır. Bu hastalıkta hayatın ya da ölümün beklenebileceği bir süre yoktur; ani zayıflık ölümle birlikte gelir. Kimileri bu salgının sebebini şöyle açıklar: İnsanların günahları yüzünden yerlere bela ve ceza inince, bir sebeple, yani kuraklık ya da sıcak şiddetiyle ya da yağmurların ölçüsüzlüğüyle hava bozulur. Böylece tabiî düzenin dengesi sarsılınca unsurlar kirlenir, hava bozulur, esinti zehirlenir, insanlarda ve öteki canlılarda yıkım ve çürüme kusuru doğar. Vergilius bu yüzden şöyle der:
Göğün bir bölgesi bozulunca acınacak bir felaket gelir, ağaçlara ve ekinlere.
2. Kimileri ise şeylerin birçok salgın tohumunun havaya taşınıp asılı kaldığını, rüzgâr ya da bulutlarla göğün uzak kısımlarına götürüldüğünü söyler. Sonra taşındıkları yerde ya düşerler ve canlıları öldürecek şekilde bütün ürünleri bozarlar, ya da havada asılı kalırlar; biz soluk alırken onları da bedenimize çekeriz. Sonra hastalıkla zayıflayan beden ya iğrenç yaralarla ya da ani bir çarpmayla can verir. Yeni gelenlerin bedenlerinin göğün ya da suların yeniliğiyle hastalanması gibi, göğün başka kısımlarından gelen bozuk hava da bedeni ani bir yıkımla bozar ve hayatı birden söndürür.
- Pestilentia est morbus late vagans, et contagio suo, quaeque tetigerit, polluens. Hæc enim aegritudo non habet spatium temporis quo aut vita speretur aut mors, sed repentinus languor simul cum morte venit. Quæ sit vero causa hujus pestilentiae quidam dixerunt: Quando pro peccatis hominum plaga, et correptio terris injicitur, tunc aliqua ex causa, id est, aut siccitatis, aut caloris vi, aut pluviarum intemperantia aer corrumpitur. Sicque, naturalis ordinis perturbata temperie, inficiuntur elementa, et fit corruptio aeris, et aura pestilens, et oritur pernicies, et corruptelæ vitium in homines, et cætera animantia. Unde et Virgilius: Corrupto coeli tractu miserandaque venit, Arboribusque satisque lues. 2. Item alii aiunt pestifera semina rerum multa ferri in aerem, atque suspendi, et in externas coeli partes, aut ventis, aut nubibus transportari. Deinde quaqua feruntur, aut cadunt per loca et germina cuncta ad animalium necem corrumpunt; aut suspensa manent in aere, et cum spirantes auras, illa quoque in corpus pariter absorbemus, atque inde languescens morbo corpus, aut ulceribus tetris, aut percussione subita exanimatur. Sicut enim coeli novitate, vel aquarum corpora advenientium tentari consueverunt, adeo ut morbum concipiant, ita etiam aer corruptus ex aliis coeli partibus veniens, subita clade corpus corrumpit, atque repente vitam exstinguit.
40XL. Okyanus
1. Okyanus'un neden birbirini izleyen gelgitlerle kendine döndüğünü kimileri şöyle açıklar: Okyanus'un derinliklerinde rüzgâr solukları vardır, adeta evrenin burun delikleridir. Bunlardan çıkan ya da içeri çekilen nefes, sırayla gelip giderek, kimi zaman soluğu dışarı vererek denizleri şişirir, kimi zaman içeri çekerek geri getirir. Kimileri ise Okyanus'un ayın büyümesiyle birlikte kabardığını, ayın adeta bazı soluklarıyla geriye çekildiğini, sonra aynı ayın itişi ve çekilişiyle kendi ölçüsüne döndüğünü ileri sürer.
2. Kimileri de yıldızların Okyanus'un dalgalarıyla beslendiğini, güneşin ateşleriyle Okyanus'tan su çekip ateşli oldukları için onları yumuşatmak üzere bütün yıldızların çevresine döktüğünü söyler; bu yüzden güneşin dalgaları çekince Okyanus'u kaldırdığını ileri sürerler. Ama suların rüzgâr soluğuyla mı kalktığı, ayın seyriyle mi büyüdüğü, güneşin çekişiyle mi azaldığı, yalnız Tanrı'nın bildiği şeydir. Evren O'nun eseridir, bütün evrenin aklı yalnız O'nca bilinir.
3. Okyanus'un büyüklüğünün eşsiz, genişliğinin aşılmaz olduğu söylenir. Havarilerin öğrencisi Clemens de bunu "Okyanus aşılmazdır, onun ötesindeki dünyalar da" diyerek göstermiş gibidir. Filozoflar ise Okyanus'tan sonra hiç yer olmadığını, denizin yalnız bulutların yoğun havasıyla tutulduğunu, yerin de alttan öyle tutulduğunu söyler. Lucanus da şöyle der:
Deniz halkları yuvarladığında, Tethys hiçbir kıyının kendisini tutmasına razı olmayıp yalnız gökle yetindiğinde, o zaman da bu kadar büyük deniz kütlesi yıldızlara yükselirdi, Tanrıların hükümdarı dalgaları bulutlarla bastırmasaydı.
40
- Cur Oceanus in se reciprocis aestibus revertatur, quidam aiunt in profundis Oceani esse quosdam ventorum spiritus, veluti mundi nares per quas emissi anhelitus, vel retracti alterno accessu recessuque, nunc evaporante spiritu efflent maria, nunc retrahente reducant. Quidam autem volunt cum augmento lunari crescere Oceanum, et tanquam ejus quibusdam spirationibus retrorsum trahatur, et iterum ejusdem impulsu ac retractu, in mensuram propriam refundatur. 2. Alii quoque Oceani undis ali sidera dicunt, solemque de Oceano aquam haurire ignibus suis, et circum omnia sidera fundere, ut ea temperet, quia sunt ignea. Unde dicunt quia cum haurit undas, erigit Oceanum. Sed utrum ventorum spiritu aquæ erigantur, an lunari cursu increscant, an sole trahente decrescant, hoc soli Deo cognitum est, cujus et opus mundus est, solique omnis mundi ratio nota est. 3. Oceani autem magnitudo incomparabilis, et intransmeabilis latitudo perhibetur. Quod etiam Clemens discipulus apostolorum visus est indicare, cum dicit: Oceanus intransmeabilis est, et hi qui ultra eum sunt mundi. Philosophi autem aiunt quod post Oceanum terra nulla sit, sed solo denso aere nubium contineatur mare, sicut et terra subterius, ideo et Lucanus: Cum mare convolvit gentes, cum littora Tethys Noluit ulla pati caelo contenta teneri, Tunc quoque tanta maris moles crevisset in astra, ni superum rector pressisset nubibus undas.
41XLI. Deniz Neden Büyümez?
1. Denizin neden daha büyük olmadığını, bu kadar nehir bolluğuyla neden hiç yükselmediğini piskopos Clemens şöyle açıklar: Tuzlu su, tabiatı gereği kendine giren tatlı akıntıyı tüketir; bu yüzden denizin o tuzlu unsuru ne kadar su bolluğu alırsa alsın, onu yine de tüketir. Ekle ki rüzgârlar kapar, güneşin buharı ve sıcaklığı alır. Nitekim görüyoruz ki göller ve birçok su birikintisi az bir zamanda rüzgârların esintileri ve güneşin yakıcılığıyla tükenir. Süleyman ise şöyle der: "Nehirler çıktıkları yere dönerler."
2. Bundan anlaşılır ki deniz şu yüzden de büyümez: sular derinliğin gizli geçitlerinden kaynaklarına geri akar ve alışılmış seyirle kendi nehirlerinden yeniden koşar. Deniz, bütün nehirlerin akışını almak için yapılmıştır. Derinliği çeşit çeşit olsa da sırtının eşitliği ayrımsızdır. Bu yüzden ona aequor dendiğine inanılır, çünkü yüzeyi eşittir (aequalis). Tabiat bilginleri denizin yerlerden yüksek olduğunu söyler.
- Cur mare majus non fiat, ac tantis fluviorum copiis nullatenus crescat, Clemens episcopus dicit, eo quod naturaliter salsa aqua fluentum dulce in se receptum consumat, eo quod fit ut illud salsum maris elementum quantascunque recipit copias aquarum, nihilominus exhauriat. Adde etiam quod venti rapiunt, et vapor calorque solis assumit. Denique videmus lacus multasque lacunas parvo sub momenti spatio ventorum flatibus solisque ardore consumi. Salomon autem dicit: Ad locum unde exeunt, flumina revertuntur (Eccles, I, 7). 2. Ex quo intelligitur mare ideo non crescere, quod etiam per quosdam occultos profundi meatus aquæ revolutæ ad fontes suos refluant, et solito cursu per suos amnes recurrant. Mare autem propterea factum est, ut omnium cursus fluviorum recipiat. Cujus cum sit altitudo diversa, indiscreta tamen dorsi ejus æqualitas. Unde æquor appellatum creditur, quod superficies ejus æqualis sit; physici autem dicunt mare altius esse terris.
42XLII. Deniz Suyu Neden Tuzludur?
1. Öğretmen Ambrosius yine şunu öğretti: Eskiler denizin sularının tuzlu ve acı olduğunu şöyle açıklar: Çeşitli nehirlerden denize akan sular güneşin yakıcılığı ve rüzgârların esintisiyle tükenir; her gün bütün nehirlerin akışıyla denize giren su kadarı gündüzün sıcaklığıyla yok olur. Bunun güneşin işleyişiyle olduğu da söylenir: Güneş saf ve hafif olanı kendine çeker, ağır ve topraklı olanı bırakır; bu da acı ve içilmez olandır.
- Rursus Ambrosius doctor docuit dicens: Mare idcirco dicunt veteres salsas, atque amaras habere aquas, pro eo quod ea quæ ex diversis fluviis in id influunt, solis ardore, ac ventorum flatibus absumantur, tantumque diurno vapore consumi, quantum per singulos dies ex omnibus amnium cursibus in ipsum invehitur. Quod etiam solis ratione fieri perhibetur, qui quod purum, ac leve est ad se rapit, quod vero grave ac terrenum reliquit, quod etiam amarum et impotabile sit.
43XLIII. Nil
1. Mısır'ın havası sıcaktır, her zaman güneşlidir; hiç yağmur ya da bulut almaz. Yerlerini yaz mevsiminde Nil nehri su altında bırakır; yağmur yerine onu kullanırlar. Bu nehir Güney ile Doğu arasında doğar. Etesia rüzgârları Zephyrus tarafından, yani batıdan eser ve belli zamanları vardır. Mayıs ayında doğarlar; esintileri başta zayıftır, ama günden güne artar.
2. Altıncı saatten onuncu saate kadar eserler. Dalgalara direnen bu esintilerle ve denize döküldüğü ağızlarının önüne yığılan kumlarla, Nil'in dalgaları kabarır ve geriye dönmeye zorlanır. Böylece taşan sular güneye itilir. Bunlar birikince Nil Mısır'a boşalır. Etesia rüzgârları dinince, kum yığınları da yarılınca nehir yeniden yatağına döner.
- Ægyptus aeris calorem semperque solem habet; nunquam imbres vel nubes recipit, cujus loca Nilus fluvius æstatis tempore inundat, quo pro pluviis utuntur. Oritur enim fluvius idem inter Austrum et Ortum. Etesiarum autem flatus a Zephyri parte, id est, ab Occiduo flat, et habet certum tempus. Nascuntur enim mense Maio, quarum flatus initio languens est, sed per dies augescit. 2. Nam flant ab hora sexta in decimam. Harum igitur flatu resistente undis, oppositisque etiam ostiis ejus, quibus in mare influit, arenarum cumulis, Nili fluctus intumescunt, ac retro reverti coguntur. Sicque aquæ erumpentes propelluntur in Austrum. Quibus congestis, Nilus in Ægyptum erumpit. Quiescentibus quoque Etesiis, ruptisque arenarum cumulis, rursus in suum alveum redit fluvius.
44XLIV. Denizlerin ve Nehirlerin Adları
1. Tranquillus Pratum'da şöyle der: Dış deniz Okyanus'tur. İç deniz, Okyanus'tan akandır; İtalya'yı yıkayan Yukarı Deniz ve Aşağı Deniz. Bunlardan Yukarı olana Adriyatik, Aşağı olana Toskana Denizi denir.
2. Boğaz (fretum) dar denizdir, adeta kaynayan (fervens) deniz: Sicilya Boğazı ve Cebelitarık Boğazı gibi. Gelgit yerleri (aestuaria), denizin sırayla gelip çekildiği yerlerdir. Altum asıl anlamıyla derin denizdir. Sığlıklar (vada) denizde ayakta durulabilen yerlerdir; Vergilius bunlara brevia der, Yunanlar da aynı şekilde brakhea.
3. Körfez (sinus) denizin büyük girintileridir: Hazar, Arap ve Hint Körfezi gibi. Küçük olanlara köşe (anguli) denir: Paestum ve Amyclae körfezleri ve benzerleri gibi. Flustra, fırtınasız dalgalanan denizin hareketidir. Naevius Pön Savaşı'nda şöyle der: "Yüklü ticaret gemileri flustra'da duruyordu"; yani açık denizde demek ister.
4. Set (moles), denizde yükselen ve denize uzanan şeydir. Pacuvius bunlar için der ki: "Kaldırılan yığınla tıkanmış bütün gizli yerler." Kör dalga (caecus), kabaran, ama henüz köpürmemiş dalgadır. Atta bunun için Togatae'de der ki: "Halk için anlaşmazlıkla kör dalgalar yapıyorlar." Augustus da der ki: "Neapolis'e kör dalgayla geldik."
5. Kıyı (litus), suyun yıkadığı her yerdir. Nehir (flumen), az da olsa akan her sudur. Sel (torrens) yağmurla büyüyen, kuraklıkla yanıp kuruyan akarsudur; Pacuvius onun için der ki: "Toprağın alevli buharıyla kavrulan." Ağızlar (ostia) nehirlerin denize çıkışlarıdır. Tollae suların şelaleleridir; Anio nehrinde gördüğümüz çok dik düşüşler gibi.
- In Pratis Tranquillus sic asserit dicens: Externum mare Oceanus est, internum, quod ex Oceano fluit, superum, et inferum, quibus Italia alluitur. Ex his superum Adriaticum dicitur, et Tuscum inferum. 2. Fretum angustum, quasi fervens mare, ut Siculum et Gaditanum. Æstuaria sunt omnia per quae mare vicissim tum accedit, tum recedit. Altum, proprie mare profundum. Vada, quibus in mari potest stari, quae Virgilius brevia appellat, quae eodem Graeci brachya. 3. Sinus majores recessus maris dicuntur, ut Caspius, Arabicus, Indicus. Minores autem anguli, ut Paestanus, Amyclanus, et cæteri similes. Flustra motus maris sine tempestate fluctuantis. Naevius in Bello Punico sic ait: Onerariae onustæ stabant in flustris, ac si diceret in salo. 4. Moles, quæ eminent, et procurrunt mari. De quibus Pacuvius: Omnes latebras sublata mole obtrusas. ⟦Caecus⟧ fluctus tumens, necdum tamen canus. De quo Atta in Togatis sic ait: Pro populo fluctus cæcos faciunt per discordiam. Et Augustus, inquit, Nos venimus Neapolim fluctu quidem cæco. 5. Litus, quidquid aqua alluit, Flumen omnis humor, qui vel modice fluit. Torrens fluvius, qui pluvia crescit, siccitate torrescit: de quo Pacuvius: Flammeo vapore torrens terræ. Ostia exitus fluminum in mare. Tollæ aquarum projectus, quales sunt in Aniene flumine quam maxime præcipites.
45XLV. Yerin Konumu
1. Havanın üstüne kurulmuş yerin dengeli ağırlıklarla nasıl durduğuna inanılacağını Ambrosius şöyle söyler: "Yerin niteliği ya da konumu konusunda Eyüp kitabına göre şunu bilmek yeter: 'Yeri hiçliğin üstüne asmıştır.'" Filozoflar da benzer biçimde yerin yoğun havayla taşındığını, bir sünger gibi kendi kütlesiyle hareketsiz asılı durduğunu, bu yüzden iki yandan eşit hareketle kanat kürekleriyle desteklenmiş gibi her yandan dengede olduğunu ve bir tarafa eğilemeyeceğini düşünür.
2. Ama yerin havanın yoğunluğuyla mı taşındığı, yoksa suların üstünde mi asılı durduğu ("Yeri suların üstüne kurdu" diye yazıldığı için); yumuşak havanın bu kadar büyük yersel kütleyi nasıl taşıyabildiği; ya da böyle korkunç bir ağırlık suların üstündeyse neden batmadığı; ya da bir yana eğilip çökmemek için dengeyi nasıl koruduğu: bunu bilmek hiçbir ölümlüye caiz değildir. Tanrı'nın sanatının bu büyük üstünlüğünü didiklemek ve araştırmak da hiç kimseye caiz değildir; çünkü yerin Tanrı'nın yüceliğinin kanunuyla ya suların ya bulutların üstünde sabit kaldığı kesindir. Süleyman der ki: "Kim O'nun işlerini anlatmaya yeter, kim O'nun büyük eserlerini araştırır?" Demek ki ölümlülerin tabiatına kapalı olan şey ilahî kudrete bırakılmalıdır.
- Qualiter terra super aerem fundata libratis credatur stare ponderibus, sic dicit Ambrosius: «De terrae autem qualitate, sive positione sufficiat secundum Scripturam Job sciendum quia suspendit terram in nihilo.» Philosophi quoque similiter opinantur, aere denso terram sustineri, et quasi spongiam mole sua immobilem pendere, sicque, ut aequali motu hinc atque inde, veluti alarum suffulta remigiis, ex omni parte librata propendeat, nec in partem possint inclinari alteram. 2. Verumtamen, utrum, densitate aeris sustineatur, an super aquam pendeat, quia scribitur qui fundavit terram super aquas (Psal. CXXXV, 6); vel quomodo aer mollis tantam molem possit sustentare terrenam; aut si super aquas est tam immane pondus, quomodo non demergatur; aut quomodo æquitatis libram teneat ne in alteram partem propensa incumbat; hoc nulli mortalium scire fas est, nec nobis discutere, aut perscrutari licet cuiquam tantam divinae artis excellentiam, dum constet eam lege majestatis Dei aut super aquas, aut super nubes stabilem permanere. Quis enim, inquit, Salomon, sufficit narrare opera illius, aut quis investigabit magnalia ejus? Ergo quod mortalium naturae secretum est, divinæ potentiæ relinquendum est.
46XLVI. Deprem
1. Bilgeler yerin sünger gibi olduğunu, içine çekilen rüzgârın döndüğünü ve mağaralardan geçtiğini söyler. Rüzgâr yerin tutabileceğinden fazla olunca oraya buraya uğultu ve homurtu saçar. Sonra çıkış yolu arayan rüzgârın gücüne yer dayanamayınca ya titrer ya da yarılır ki rüzgârı dışarı atsın. Deprem de hapsolmuş rüzgârın her şeyi sarsmasıyla olur.
2. Sallustius da şöyle der: "Rüzgârlar yerin kovuklarına dalınca bazı dağlar ve tepeler yarılıp çöktü." Demek ki dediğimiz gibi yerin titremesi ya yer kovuklarındaki rüzgâr soluğundan ya da alt katmanların yıkılmasından ve suyun hareketinden doğar. Lucanus da şöyle der:
Yer yarılınca alışılmamış sarsıntılarla Alpler titredi.
3. Deprem, rüzgârların girdiği kovukların bulunduğu yerlerde sık olur. Kumlu ya da sağlam topraklarda deprem olmaz. Yerin hareketi yargıyla ilgilidir: günahkârlar ve yersel insanlar Tanrı'nın ağzının soluğuyla sarsılarak yerinden oynatılacaktır. Yine yerin sarsılması, yersel insanların imana dönüşüdür. Bu yüzden yazılmıştır: "Ayakları durdu ve yer sarsıldı", yani iman etmek için.
- Sapientes dicunt terram in modum spongiæ esse, conceptumque ventum rotari, et ire per cavernas. Cumque tantum ierit, quantum terra capere non possit, huc atque illuc ventus fremitum et murmura mittit. Dehinc quærentis vi viam evadendi, dum sustinere eum terra non potuerit, aut tremit, aut dehiscit, ut ventum egerat. Inde autem fieri terraemotum, dum universa ventus inclusus concutit. 2. Unde et Sallustius: Venti, inquit, per cava terræ præcipitati, rupti aliquot montes, tumulique sedere. Ergo, ut diximus, tremor terrae, vel spiritu venti per cava terrae, vel ruina inferiorum, motuque undae existit. Sic enim et Lucanus ait: Terraque dehiscente Insolitis tremuerunt motibus Alpes. 3. Terræmotum autem illic assidue fieri, ubi cava terrarum sunt, in quibus venti ingrediuntur, et faciunt terræmotum. Nam ubi arenosum est, aut solida est terra, non ibi fit terræmotus. Terrae autem motio pertinet ad judicium, quando peccatores et terreni homines spiritu oris Dei concussi commovebuntur. Item terrae commotio hominum terrenorum est ad fidem conversio. Unde scriptum est: Pedes ejus steterunt, et mota est terra, utique ad credendum.
47XLVII. Etna Dağı
1. Justinus Tarih kitabında Etna dağı için şöyle yazar: Sicilya'nın toprağı ince ve kırılgandır, öyle mağaralar ve borularla delik deşiktir ki neredeyse bütün rüzgâr esintilerine açıktır. Toprağın kendisinde ateş doğurmaya ve beslemeye yarayan tabiî madde de vardır, çünkü içinin kükürt ve ziftle döşeli olduğu söylenir. Bu yüzden içeride ateşle çarpışan soluk, sık sık ve birçok yerde kimi zaman buhar, kimi zaman duman çıkarır.
2. Etna dağının bunca yüzyıldır süren yangını bundandır. Mağaraların soluk deliklerine daha şiddetli rüzgâr binince kum yığınlarını dışarı atar. Buna Aeolus adalarının sürekli yangın besleyicileri de eklenir, adeta yangın dalgaların kendisiyle beslenir. Çünkü bu kadar büyük ateş, nemin besinleriyle beslenmeseydi bu kadar dar sınırlar içinde bunca yüzyıl süremezdi.
3. Efsaneler de Skylla ve Kharybdis'i buradan doğurdu. Duyulan havlamalar, canavarlar ve hayaletler buradandır: denizin çarpışan büyük girdaplarından dehşete düşen denizciler, emen gelgit anaforunun çarptığı dalgaların havladığını sanırlar. Etna dağının sürekli ateşlerini de aynı sebep yapar. Çünkü suların bu çarpışması içine aldığı soluğu en dibe çeker, orada boğup tutar; sonra soluk yerin deliklerinden yayılarak ateşin besinlerini tutuşturur.
4. Bu dağ Gehenna'nın örneğidir. Gehenna'nın ateşi, çağlar çağı işkence görecek günahkârları cezalandırmak için sürekli yangınlar soluyacaktır. Çünkü bu dağlar nasıl bunca uzun zamandır bugüne kadar yanan alevlerle sürüp asla sönmüyorsa, hükümlülerin bedenlerine işkence edecek o ateşin de sonu hiç gelmeyecektir.
- De monte autem Etna Justinus in libro Historiarum ita scribit, dicens: Siciliæ tellus tenuis, ac fragilis, et cavernis quibusdam, fistulisque ita penetrabilis, ut ventorum tota ferme flatibus pateat, necnon et ignibus generandis nutriendisque soli ipsius naturalis materia, quippe intrinsecus strata sulphure et bitumine traditur. Quæ res facit ut spiritu cum igne introrsus colluctante frequenter et compluribus locis nunc vapores, nunc fumum eructet. 2. Inde denique Ætnæ montis per tot sæcula durat incendium, et ubi acrior per spiramenta cavernarum ventus incubuit, arenarum moles egerunt. Accedunt et perpetua fomenta insularum Æolidum, veluti ipsis undis alatur incendium, neque enim in tam angustis terminis aliter durare tot sæcula tantus ignis potuisset, nisi et humoris nutrimentis aleretur. 3. Hinc igitur fabulae Scyllam et Charybdim peperere. Hinc latratus auditus, hinc monstra, hinc reddita simulacra, dum navigantes, magnis vorticibus pelagi dissidentis, exterriti, latrare putant undas, quas sorbentis aestus vorago collidit. Eadem causa etiam Ætnae montis perpetuos ignes facit. Nam aquarum ille concursus raptum secum spiritum in imum fundum trahit, atque ibi suffocatum tandiu tenet, donec, per spiramenta terrae diffusus, nutrimenta ignis incendat. 4. Constat autem ad exemplum gehennae, cujus ignis perpetua incendia spirabunt ad puniendos peccatores, qui cruciabuntur in saecula saeculorum. Nam sicut isti montes in tanta temporis diuturnitate usque nunc flammis æstuantibus perseverant, ita ut nunquam exstingui possint, sic ignis ille ad crucianda corpora damnatorum finem nunquam est habiturus.
48XLVIII. Yerin Kısımları
1. Şimdi yerin konumunu belirleyelim ve denizin hangi yerlere karıştığını sırayla açıklayalım. Hyginus'un tanıklık ettiği gibi yer evrenin orta bölgesine yerleştirilmiştir, göğün bütün kısımlarına eşit uzaklıkta merkezi tutar. Okyanus ise kürenin çevresinde yayılarak neredeyse bütün dünyanın sınırlarını yıkar. Bu yüzden batan burçların yıldızlarının ona düştüğü sanılır.
2. Yer bölgesi üçe ayrılır: bir kısmına Avrupa, ikincisine Asya, üçüncüsüne Afrika denir. Avrupa'yı Afrika'dan, Okyanus'un en uç sınırlarından ve Herkül Sütunları'ndan başlayan deniz ayırır. Asya'yı Libya ve Mısır'dan, Canopus denen Nil ağzı ayırır. Asya'yı Avrupa'dan, kendini ikiye bölerek Maeotis denen bataklığa atan Tanais ayırır. En mesut Augustinus'un dediği gibi Asya, güneyden doğu üzerinden kuzeye kadar uzanır. Avrupa kuzeyden batıya, oradan Afrika da batıdan güneye uzanır.
3. Böylece dünyanın yarısını ikisi, Avrupa ve Afrika tutar gibi görünür; öbür yarısını yalnız Asya. Bu iki kısmın ayrı olmasının sebebi, ikisinin arasına Okyanus'tan yerlere akan bütün suların girmesi ve bu suyun bize Büyük Deniz'i yapmasıdır. Geometriciler bütün yerin ölçüsünü yüz seksen bin stadion olarak hesaplamıştır.
- Nunc terrae positionem definiemus, et mare quibus locis interfusum videatur, ordine exponemus. Terra, ut testatur Hyginus, mundi media regione collocata, omnibus partibus coeli aequali dissidens intervallo centrum obtinet. Oceanus autem regione circumductionis sphaerae profusus, prope totius orbis alluit fines. Itaque et siderum signa occidentia in eum cadere existimantur. 2. Regio autem terræ dividitur trifariam, e quibus una pars Europa, altera Asia, tertia Africa vocatur. Europam igitur ab Africa dividit mare ab extremis oceani finibus, et Herculi columnis. Asiam autem, et Libyam cum Ægypto disterminat ostium Nili fluvii, quod Canopicum appellatur. Asiam ab Europa Tanais dividit bifariam se conjiciens in paludem, quae Mæotis appellatur. Asia autem, ut ait beatissimus Augustinus, a meridie per orientem usque ad septentrionem pervenit. Europa vero a septentrione usque ad occidentem, atque inde Africa ab occidente usque ad meridiem. 3. Unde videntur orbem dimidium duae tenere, Europa, et Africa. Alium vero dimidium sola Asia. Sed ideo illae duae partes factae sunt, quia inter utramque ab Oceano ingreditur, quidquid aquarum terras influit, et hoc mare Magnum nobis facit. Totius autem terrae mensuram geometra centum octoginta milium stadiorum æstimaverunt.