Augustinus · Seksen Üç Muhtelif Mesele
LIV. "Bana gelince, Tanrı'ya yap… – LXV. Lazar'ın dirilişi üzerine
1_19LIV. "Bana gelince, Tanrı'ya yapışmak iyidir" sözü üzerine (Mezmurlar 73:28)
Var olan her şey ya hep aynı tarzda vardır ya da öyle değildir. Her ruh da her cisimden daha iyidir; çünkü hayat veren her şey, hayat verilenden daha iyidir. Cisme ruhun hayat verdiğinden, ruha cismin hayat vermediğinden kimse şüphe etmez. Cisim olmayıp da yine bir şey olan ise ya ruhtur ya da ruhtan daha iyi bir şeydir. Çünkü hiçbir şey her cisimden daha kötü değildir; biri cismin kendisinin ondan meydana geldiği maddeyi söylese bile, madde her türlü biçimden yoksun olduğu için yerinde olarak hiçlik diye anılır. Yine cisim ile ruh arasında cisimden daha iyi, ruhtan daha kötü bir şey bulunmaz. Çünkü bir ara şey olsaydı, ya ruh ona hayat verirdi ya o ruha hayat verirdi ya da hiçbiri olmazdı; ya o cisme hayat verirdi ya cisim ona hayat verirdi ya da hiçbiri olmazdı. Ama ruhun hayat verdiği her şey cisimdir; ruha hayat veren bir şey varsa, ruhtan daha iyidir. Yine cisme hayat veren şey ruhtur; cismin hayat verdiği bir şey ise yoktur. Hiçbiri olmayan, yani hiçbir hayata muhtaç olmayan ve hiçbir hayat vermeyen şey ise ya büsbütün hiçtir ya da hem cisimden hem ruhtan daha iyi bir şeydir. Ama varlıklar arasında böyle bir şey bulunup bulunmadığı ayrı bir meseledir. Şimdilik akıl, cisim ile ruh arasında cisimden daha iyi, ruhtan daha kötü bir şey bulunmadığını tespit etmiş oldu. Her ruhtan daha iyi olana ise Tanrı deriz; O'nu anlayan herkes O'na bağlanmıştır. Çünkü anlaşılan şey doğrudur; inanılan her şey ise doğru değildir. Doğru olup da hislerden ve zihinden ayrı olan her şeye ise yalnızca inanılabilir; o ne hissedilebilir ne de anlaşılabilir. Demek ki Tanrı'yı anlayan şey Tanrı'ya bağlanmıştır. Akıl sahibi ruh ise Tanrı'yı anlar; çünkü hep aynı türden kalan ve hiçbir değişikliğe uğramayanı anlar. Oysa hem cisim zaman ve mekânlar bakımından, hem de akıl sahibi ruhun kendisi, bazen bilge bazen akılsız olduğu için değişikliğe uğrar. Hep aynı tarzda olan ise öyle olmayandan elbette daha iyidir. Akıl sahibi ruhtan daha iyi bir şey de Tanrı'dan başkası değildir. Öyleyse ruh hep aynı tarzda duran bir şeyi anladığında, şüphesiz Tanrı'nın kendisini anlar. Bu da hakikatin kendisidir. Akıl sahibi ruh anlayarak ona bağlandığına ve bu ruhun iyiliği olduğuna göre, "Bana gelince, Tanrı'ya yapışmak iyidir" sözünün bunu anlattığını kabul etmek yerindedir.
- Quod autem per animarum ministeria suis legibus servientia Deus puniat, et digne digna supplicia retribuat, cum ipse tranquillissimus maneat, apertissime ita scriptum est: Ipsum quoque qui puniri non debeat, condemnare, exterum aestimas a tua virtute. Virtus enim tua justitiae initium est; et ob hoc quod omnium Dominus es, omnibus te parcere facis. Virtutem enim tu ostendis, qui non crederis esse in virtute consummatus, sed in illis qui sciunt audaciam traducis. Tu autem Dominus virtutum, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos (Sap. XII, 15-18). 4. Item quod primo in terrenis rebus fit gradus ad coelestem justitiam, quae jam firmioribus imperatur, Dominus ostendit, cum ait: Si in alieno fideles non fuistis, vestrum quis dabit vobis (Luc. XVI, 12)? Et quod pro suis gradibus animae doceantur, et ipse Dominus demonstrat dicens: Multa habeo vobis dicere; sed nunc non potestis portare illa (Joan. XVI, 12). Et Apostolus, cum ait: Ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Lac vobis potum dedi, non escam; neque enim poteratis; sed neque adhuc potestis; adhuc enim estis carnales (I Cor. III, 1, 2). Quod enim in istis secundum gradus suos actum est, hoc in universo genere humano agi cognoscimus, ut alia carnali populo, alia spirituali, pro temporum congruentia juberentur. Non ergo mirum si hostem decipi dignum decipere jussi sunt, qui erant adhuc digni hostem decipere. Non enim jam erant idonei quibus diceretur, Diligite inimicos vestros; sed tales erant quibus tantummodo dici oporteret, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum (Matth. V, 43, 44). Adhuc enim ille proximus quam late intelligendus esset, non erat temporis tradere. Inchoatio ergo quaedam facta est sub paedagogo, ut magistro perfectio servaretur: cum tamen idem Deus, et paedagogum parvulis dederit, legem illis scilicet per famulum suum; et magistrum grandioribus, id est, Evangelium per Unicum suum. LIV. De eo quod scriptum est, Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII, 28). Omne quod est, aut eodem modo semper est, aut non. Et omnis anima omni corpore melior est. Melius est enim omne quod vivificat, quam id quod vivificatur: corpus autem ab anima vivificari, non a corpore animam, nemo ambigit. Quod autem corpus non est, et tamen aliquid est, aut anima est, aut ea melius aliquid. Deterius enim omni corpore nihil est: quia et si materiam quis dixerit, unde ipsum corpus fit; recte, quoniam caret omni specie, nihil dicitur. Rursus inter corpus et animam, quod melius sit corpore, deterius anima, non invenitur. Si quid enim esset medium, aut vivificaretur ab anima, aut vivificaret animam, aut neutrum: aut vivificaret corpus, aut vivificaretur a corpore, aut neutrum. At quidquid vivificatur ab anima, corpus est: si quid autem vivificat animam, melius est quam anima. Rursum quo vivificatur corpus, anima est: quod vivificatur a corpore, nihil est. Neutrum vero, id est, nullius vitae indigens, nullamque vitam tribuens, aut omnino nihil est, aut aliquid et corpore et anima melius. Sed utrum quid tale sit in rerum natura, alia quaestio est. Nunc interim ratio comperit nihil inter corpus et animam esse, quod sit corpore melius, anima deterius. Quod autem est omni anima melius, id Deum dicimus; cui, quisquis eum intelligit, junctus est. Quod enim intelligitur verum est, nec omne quod creditur verum est. Quidquid autem verum est, atque a sensibus et a mente sejunctum est, credi tantum, non tamen sentiri aut intelligi potest. Deo igitur junctum est quod intelligit Deum. Intelligit autem rationalis anima Deum. Nam intelligit quod semper ejusmodi est, neque ullam patitur mutationem. At et corpus per tempus et locos, et anima ipsa rationalis, quod aliquando sapiens, aliquando stulta est, mutationem patitur. Quod autem semper eodem modo est, melius profecto est quam id quod non ita est. Nec quidquam est melius rationali anima, nisi Deus. Cum igitur intelligit aliquid quod semper eodem modo sese habet, ipsum sine dubio intelligit. Haec autem est ipsa veritas; cui quia intelligendo anima rationalis jungitur, et hoc bonum est animae, recte accipitur id esse quod dictum est, Mihi autem adhaerere Deo bonum est. LV. De eo quod scriptum est, Sexaginta sunt reginae, octoginta concubinae, et adolescentulae quarum non est numerus (Cant. VI, 7).
1_20LV. "Altmış kraliçe, seksen cariye ve sayısız genç kız vardır" sözü üzerine (Ezgiler Ezgisi 6:8)
On sayısı bütünün bilgisini ifade edebilir. Bu bilgi, altı sayısıyla ifade edilen iç ve akılla kavranır şeylere yöneltilirse, adeta on kere altı olur, bu da altmıştır; yeryüzüne ait şeylere yöneltilirse on kere sekiz olur, bu da seksendir. Öyleyse kraliçeler, akılla kavranır ve manevî şeylerde hüküm süren ruhlardır. Cariyeler, dünyevî şeylerin ücretini alan ruhlardır; onlar hakkında "Ödüllerini almışlardır" (Matta 6:2) denmiştir. Sayısız genç kızlar ise bilgisi belirlenmemiş olan ve türlü öğretiler yüzünden tehlikeye düşebilen ruhlardır; öyle ki burada "sayı" sözü, bilginin kesin ve şüphe götürmez sağlamlığını ifade eder.
LVI. Tapınağın kırk altı yılda yapılması üzerine
Altı, dokuz, on iki ve on sekiz toplanınca kırk beş eder. Buna bir'in kendisini ekle, kırk altı eder; bunu altıyla çarparsan iki yüz yetmiş altı eder. Denildiğine göre insanın ana rahmine düşüşü şöyle ilerler ve tamamlanır: İlk altı günde adeta süte benzer, sonraki dokuz günde kana dönüşür, sonra on iki günde katılaşır, kalan on sekiz günde bütün uzuvlarının çizgileri tamamlanıncaya kadar biçimlenir; bundan sonra da doğum zamanına kadar kalan sürede büyür. Kırk beş güne toplamı ifade eden bir'i ekleyince —çünkü altı, dokuz, on iki ve on sekiz bir araya getirilince kırk beş eder—, dediğimiz gibi bir eklenince kırk altı eder. Bunlar bu düzenin başını tutan altı sayısıyla çarpılınca iki yüz yetmiş altı eder; yani dokuz ay altı gün. Bu süre, Rab'bin ana rahmine düştüğüne inanılan 25 Mart'tan —çünkü O aynı gün çarmıhta acı da çekmiştir— doğduğu gün olan 25 Aralık'a kadar sayılır. Öyleyse O'nun bedenini ifade eden tapınağın kırk altı yılda yapıldığının söylenmesi (Yuhanna 2:20–21) saçma değildir: Tapınağın yapımında kaç yıl geçtiyse, Rab'bin bedeninin tamamlanmasında da o kadar gün geçmiştir.
LVII. Yüz elli üç balık üzerine
1. "Her şey sizindir, siz Mesih'insiniz, Mesih de Tanrı'nın" (1. Korintliler 3:22–23). Baştan sayılırsa bir, iki, üç, dört bulunur. Yine: "Kadının başı erkek, erkeğin başı Mesih, Mesih'in başı ise Tanrı'dır" (1. Korintliler 11:3). Aynı şekilde sayılırsa yine bir, iki, üç ve dört bulunur. Bir, iki, üç ve dört toplanınca da on eder. Bu yüzden yaratan Tanrı'yı ve yaratılmış varlığı öğreten bilgiyi on sayısı yerinde olarak ifade eder. Yetkin ve yok edilemez beden yetkin ve yok edilemez ruha, ruh da Mesih'e, Mesih de Tanrı'ya tabi olduğunda —ona benzemeyen ya da başka tabiattan biri olarak değil, Baba'ya Oğul olarak tabi olur—, bedenin dirilişinden sonra ebediyen olacağı umulan bu bütün de yerinde olarak aynı on sayısıyla ifade edilir. Bağa çalışmaya götürülenlerin ücret olarak bir dinar (denarius, "onluk") almaları da belki bundandır (Matta 20:2). Bir, iki, üç ve dört toplanınca on ettiği gibi, bir, iki, üç ve dört dörder kez alınınca da kırk eder.
Denarius numerus potest significare universitatis scientiam. Quae si ad interiora et intelligibilia referatur, quae senario numero significantur, fit quasi decies sexies, quod est sexaginta: si ad terrena ⟦?⟧ sunt, fiunt decies octies, quod est octoginta. Reginae ergo sunt animae regnantes in intelligibilibus et spiritualibus. Concubinae, quae mercedem accipiunt terrenorum, de quibus dictum est, Acceperunt mercedem suam (Matth. VI, 2). Adolescentulae, quarum non est numerus, quarum non est determinata scientia, et diversis dogmatibus periclitari possunt: ut numerus, quod dictum est, significet certam et indubitatam confirmationem scientiae. LVI. De annis quadraginta sex aedificati templi. Sex, novem, duodecim, decem et octo, haec in unum fiunt quadraginta quinque. Adde ergo ipsum unum, fiunt quadraginta sex: hoc sexies, fiunt ducenta septuaginta sex. Dicitur autem conceptio humana sic procedere et perfici, ut primis sex diebus quasi lactis habeat similitudinem, sequentibus novem diebus convertatur in sanguinem, deinde duodecim diebus solidetur, reliquis decem et octo diebus formetur usque ad perfecta lineamenta omnium membrorum, et hinc jam reliquo tempore usque ad tempus partus magnitudine augeatur. Quadraginta ergo quinque diebus addito uno, quod significat summam: quia sex et novem et duodecim et decem et octo in unum coactis, fiunt quadraginta quinque: addito ergo, ut dictum est, uno, fiunt quadraginta sex. Qui cum fuerint multiplicati per ipsum senarium numerum, qui hujus ordinationis caput tenet, fiunt ducenti septuaginta sex: id est, novem menses et sex dies, qui computantur ab octavo calendas aprilis, quo die conceptus Dominus creditur, quia eodem die etiam passus est, usque ad octavum calendas januarias, quo die natus est. Non ergo absurde quadraginta sex annis dicitur fabricatum esse templum, quod corpus ejus significabat (Joan. II, 20, 21): ut quot anni fuerunt in fabricatione templi, tot dies fuerint in corporis Dominici perfectione. LVII. De centum quinquaginta tribus piscibus. 1. Omnia vestra, vos autem Christi, Christus autem Dei (I Cor. III, 22, 23). Si a capite numerentur, inveniuntur unum, duo, tria, quatuor. Item: Caput mulieris vir, caput viri Christus, caput autem Christi Deus (Id. xi, 3). Si eodem modo numerentur, inveniuntur similiter unum, duo, tria et quatuor. Porro unum et duo et tria et quatuor simul ducta fiunt decem. Quapropter disciplinam, quae insinuat conditorem Deum et conditam creaturam, recte significat denarius numerus. Et cum corpus perfectum atque inexterminabile subditur animae perfectae atque inexterminabili, rursusque ipsa subditur Christo, et ille Deo, non tanquam dissimilis aut alterius naturae, sed tanquam Patri Filius, hoc totum eodem numero denario recte significatur, quod post resurrectionem corporis speratur futurum in aeternum. Et fortasse propterea qui conducuntur ad vineam, denarium accipiunt mercedis nomine (Matth. xx, 2). Sicut autem unum et duo et tria et quatuor simul decem fiunt, sic unum et duo et tria et quatuor quater ducta quadraginta fiunt.
1_212. Dört sayısı bedeni yerinde olarak ifade ediyorsa —hem beden bilinen dört tabiattan, yani kuru ile yaştan, soğuk ile sıcaktan meydana geldiği için, hem de noktadan uzunluğa, uzunluktan genişliğe, genişlikten derinliğe ilerleyiş bedenin katılığını meydana getirdiği ve bu da yine dört sayısıyla kapsandığı için—, kırk sayısının, bizim kurtuluşumuz için yürütülen zamana bağlı idareyi ifade ettiğinin anlaşılması saçma değildir; bu idare, Rab beden alıp insanlara görünür biçimde görünmeye tenezzül ettiğinde yürütülmüştür. Çünkü Yaratıcı'yı ve yaratılmışı ifade eden bir, iki, üç ve dört, dörder kez, yani beden aracılığıyla zaman içinde gösterilerek alınınca kırk eder. "Dört" ile "dört kez" arasındaki fark şudur: Dört durağanlıktadır, dört kez ise harekettedir. Öyleyse dört nasıl bedenle ilgiliyse, dört kez de zamanla ilgilidir; böylece bedenlerin sevgisine dolanmış ve zamana tabi olanlar için, bedence ve zaman içinde gerçekleştirilmiş sır bildirilmiş olur. Demek ki dediğimiz gibi kırk sayısının bu zamana bağlı idarenin kendisini ifade ettiğine inanmak yersiz değildir. Rab'bin kırk gün oruç tutması (Matta 4:2) da belki bundandır; böylece bedenlerin hareketiyle ve zamanlarla yürüyen bu dünyanın yoksulluğunu gösteriyordu. Dirilişten sonra kırk gün öğrencileriyle birlikte olması da öyle; sanırım bu sürede, kurtuluşumuz için yürüttüğü bu zamana bağlı idareyi onlara bildiriyordu. Kırk sayısı, kendisini tam bölen kısımları toplanınca elli sayısına ulaşır ve aynı şeyi tavsiye eder: Onu bölen kısımlar birbirine eşit olduğu gibi, hakkaniyetle yürütülen bedensel ve görünür zamana bağlı eylem de insana yetkinlik kazandırır. Dediğimiz gibi bu yetkinlik on sayısıyla ifade edilir; tıpkı kırk sayısının, eşit kısımları toplanınca yukarıda dediğimiz gibi elliye ulaştığı için on sayısını doğurması gibi. Çünkü kırkın kırk kez taşıdığı bir, yirmi kez taşıdığı iki, on kez taşıdığı dört, sekiz kez taşıdığı beş, beş kez taşıdığı sekiz, dört kez taşıdığı on ve iki kez taşıdığı yirmi toplanınca elli eder. Saydığımız ve toplayarak elliye ulaştırdığımız bu sayılardan başka hiçbir sayı kırkı eşit kısımlarla bölemez. Öyleyse Rab dirilişten sonra öğrencileriyle kırk gün geçirip, yani bizim için zaman içinde yapılanı onlara tavsiye edip göğe yükseldi; on gün daha geçince de Kutsal Ruh'u gönderdi (Elçilerin İşleri 1:3, 9; 2:1–4). Görünür ve zamana bağlı şeylere inanmış olanlar, onunla görünmez şeyleri kavramak için ruhça yetkinleşecekti. Rab, Kutsal Ruh'u göndermeden önce geçen bu on günle, Kutsal Ruh aracılığıyla bağışlanan yetkinliği on sayısıyla gösteriyordu; kırk, eşit kısımları toplanınca bu onu doğurur ve elli olur. Tıpkı bunun gibi, hakkaniyetle yürütülen zamana bağlı idareyle on sayısının ifade ettiği yetkinliğe varılır; bu on da kırkla birlikte elliyi meydana getirir. Öyleyse Kutsal Ruh aracılığıyla gerçekleşen yetkinlik, biz hâlâ bedende yürüdükçe —bedence yaşamasak bile— zamana bağlı idarenin kendisiyle birleştiğine göre, elli sayısının Kilise'ye ait olduğu yerinde görünür; ama artık arınmış ve yetkinleşmiş olan, zamana bağlı idareye imanı ve gelecek ebediyetin ümidini sevgiyle kucaklayan, yani adeta kırk sayısını on sayısıyla birleştiren Kilise'ye. Elli sayısının ait olduğu bu Kilise, ister üç insan cinsinden, yani Yahudilerden, milletlerden ve bedence yaşayan Hristiyanlardan seçildiği için, ister Teslis sırrıyla yoğrulduğu için olsun, kendisini ifade eden sayı üçle çarpılınca yüz elliye ulaşır. Çünkü elli kere üç yüz elli eder. Buna üçün kendisini de eklersen —çünkü Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un adına yeniden doğuş yıkanmasıyla yıkanan şeyin seçkin ve göze çarpan olması gerekir (Matta 28:19)—, yüz elli üç eder. Ağlar sağ tarafa atıldığı için bulunan balıkların sayısı budur; ağda bu yüzden büyük balıklar, yani yetkin ve göklerin hükümranlığına elverişli olanlar vardır (Yuhanna 21:6, 11). Çünkü sağ tarafa atılmayan ağ benzetmesindeki ağ, iyileri ve kötüleri birlikte yakalamıştı; bunlar kıyıda ayrılır (Matta 13:48). Çünkü şimdi, şimdiki Kilise'de, Tanrı'nın buyruklarının ve ayinlerinin ağları içinde iyilerle kötüler bir arada bulunur.
- Si autem quaternarius numerus recte corpus significat, propter quatuor notissimas naturas, quibus constat, siccam et humidam, frigidam et calidam; et quod progressio a puncto ad longitudinem, a longitudine ad latitudinem, a latitudine ad altitudinem, soliditatem corporis facit, quae rursus quaternario numero continetur: non absurde intelligitur quadragenarius numerus temporalem dispensationem significare, quae pro salute nostra gesta est, cum Dominus corpus assumpsit, et visibiliter hominibus apparere dignatus est. Unum enim et duo et tria et quatuor, quae significant Creatorem et creaturam, quater ducta, id est, per corpus temporaliter demonstrata, fiunt quadraginta. Nam inter quatuor et quater hoc interest, quod quatuor in statu sunt, quater in motu. Ergo ut quatuor referuntur ad corpus, ita quater ad tempus: insinuaturque sacramentum corporaliter et temporaliter gestum, propter eos qui corporum amore implicati erant, et temporibus subditi. Quadragenarius ergo numerus, ut dictum est, temporalem ipsam dispensationem non incongrue significare creditur. Et fortasse hoc est quod quadraginta dies Dominus jejunavit (Matth. iv, 2), saeculi hujus, quod motu corporum et temporibus agitur, ostendens inopiam: et quadraginta dies post resurrectionem cum discipulis fuit, hanc ipsam illis, credo, dispensationem temporalem, quam pro salute nostra gessit, insinuans. Quadragenarius autem numerus, partibus suis, quae illum metiuntur, computatis, usque ad quinquagenarium numerum pervenit, idipsum commendans quandoquidem ipsae partes, quae illum metiuntur, aequales inter se sunt: quia cum aequitate administrata corporalis et visibilis temporaliter actio perfectionem homini comparat. Quae perfectio, sicut dictum est, denario numero significatur: sicut quadragenarius numerus aequalibus suis partibus in summam redactis denarium numerum parit, quoniam ad quinquagenarium, sicut supra dictum est, pervenit. Unum enim quod habent quadraginta quadragies, et duo quod habent vicies, et quatuor quod habent decies, et quinque quod habent octies, et octo quod habent quinquies, et decem quod habent quater, et viginti quod habent bis, simul ducta fiunt quinquaginta. Nullus enim alius numerus metiri per partes aequales quadragenarium numerum potest, praeter hos quos enumeravimus, et computatos ad quinquagenarium numerum perduximus. Peractis ergo Dominus quadraginta diebus post resurrectionem cum discipulis suis, id est, commendans eis quod pro nobis temporaliter gestum est, ascendit in caelum: et post alios decem dies misit Spiritum sanctum (Act. I, 3, 9, et II, 1-4), quo perficerentur spiritualiter ad invisibilia capienda, qui visibilibus temporalibusque crediderant. Ipsis videlicet decem diebus post quos misit Spiritum sanctum, eamdem perfectionem quae per Spiritum sanctum confertur denario numero indicans, quem quadragenarius computatis aequalibus partibus suis edit, et fit quinquagenarius: sicut temporali dispensatione cum aequitate administrata pervenitur ad perfectionem, quam denarius numerus significat, qui denarius simul cum quadragenario quinquagenarium facit. Ergo quoniam perfectio quae fit per Spiritum sanctum, quamdiu adhuc in carne ambulamus, quamvis non vivamus carnaliter, cum ipsa dispensatione temporali copulatur, recte videtur quinquagenarius numerus ad Ecclesiam pertinere, sed jam purgatam atque perfectam, quae temporalis dispensationis fidem atque aeternitatis futurae spem charitate amplexatur, id est, quasi quadragenarium numerum denario numero copulans. Haec autem Ecclesia, ad quam pertinet quinquagenarius numerus, sive quia ex tribus generibus hominum eligitur, Judaeis, et Gentibus, et carnalibus Christianis, sive quia sacramento Trinitatis imbuitur, numero quo significatur ter ducto, ad centenarium et quinquagenarium pervenit. Quinquaginta enim ter ducta fiunt centum quinquaginta. Quo cum addideris ipsa tria, quia insigne et eminens debet esse quod in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti lavacro regenerationis abluitur (Matth. XXVIII, 19), fiunt centum quinquaginta tres. Qui numerus piscium invenitur, quia in dexteram partem missa sunt retia; et ideo magnos (Joan. XXI, 6, 11), id est, perfectos et regno coelorum aptos habet. Nam illa similitudo reticuli non in dexteram missi, simul cepit bonos et malos, qui separantur in littore (Matth. XIII, 48). Nunc enim intra retia praeceptorum et Sacramentorum Dei, in Ecclesia quae nunc est, simul boni malique versantur.
1_22Ayrılma ise dünyanın sonunda, adeta denizin sonunda, yani kıyıda olur. O zaman adiller önce, Vahiy'de yazıldığı gibi, zaman içinde hüküm sürerler; sonra da orada tasvir edilen o şehirde ebediyen hüküm sürerler (Vahiy 20–21). Orada kırk sayısıyla ifade edilen zamana bağlı idare artık dinmiş olacak, geriye on kalacaktır; bağda çalışan azizler bu ücreti alacaklardır.
3. Bu sayı incelenirse, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla gerçekleşen Kilise'nin kutsallığına da varılabilir. Yaratılmış varlık yedi sayısından ibarettir, çünkü üç ruha, dört bedene verilir; bu yüzden insanlığın üstlenilmesi de yedi kere üç diye hesaplanır. Çünkü Baba Oğul'u gönderdi, Baba Oğul'dadır ve Oğul Kutsal Ruh'un armağanıyla bakireden doğdu; işte bunlar üçtür: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Yedi kez ise, ebedî olsun diye zamana bağlı idareyle üstlenilen insanın kendisidir. Böylece toplam yirmi bir, yani yedi kere üç olur. İnsanlığın bu üstlenilişi, başı Mesih olan Kilise'nin (Efesliler 5:23) kurtuluşuna yaradı; öyle ki Kilise de ruh ve beden yüzünden aynı yedi sayısında yeniden kurulsun. Bu yüzden Rab'bin üstlendiği insan aracılığıyla kurtulanlar için yirmi bir yediyle çarpılır ve toplam yüz kırk yedi olur. Buna yetkinliğin işareti olan altı sayısı eklenir; çünkü altı, kendisini bölen kısımlarından öyle meydana gelir ki ne bir eksik ne bir fazla kalır. Onu, altı kez taşıdığı bir, üç kez taşıdığı iki ve iki kez taşıdığı üç böler; bunlar, yani bir, iki ve üç toplanınca altı eder. Tanrı'nın bütün işlerini altıncı günde tamamlaması (Yaratılış 2:2) da belki bu sırla ilgilidir. Öyleyse yüz kırk yediye yetkinliğin işareti olan altıyı eklersen yüz elli üç eder: Rab'bin emriyle ağlar sağ tarafa atıldıktan sonra bulunan balıkların sayısı budur; orada sol tarafa ait olan günahkârlar bulunmaz.
LVIII. Vaftizci Yahya üzerine
1. Vaftizci Yahya hakkında İncil'de okunanlar göz önüne alınınca, pek çok inandırıcı delile dayanarak onun peygamberliği temsil ettiğine inanmak saçma değildir; özellikle Rab'bin onun için "Peygamberden de üstün" (Matta 11:9) demesi bunu gösterir. Çünkü o, insan soyunun başlangıcından Rab'bin gelişine kadar Rab hakkında yapılmış bütün peygamberliğin suretini taşır. İncil'i ise Rab'bin kendisi temsil eder; peygamberlik O'nu önceden bildiriyordu ve O'nun müjdesi, Rab'bin gelişinden itibaren bütün dünyaya yayılarak büyür. Peygamberlik ise önceden bildirdiği şey geldikten sonra azalır. Bu yüzden Rab şöyle der: "Kanun ve Peygamberler Vaftizci Yahya'ya kadardı; o zamandan beri Tanrı'nın hükümranlığı müjdeleniyor" (Luka 16:16). Yahya'nın kendisi de "O büyümeli, ben küçülmeliyim" (Yuhanna 3:30) der. Bu, hem doğdukları günlerle hem de uğradıkları ölümlerle tasvir edilmiştir: Yahya günlerin kısalmaya başladığı zaman doğar, Rab günlerin uzamaya başladığı zaman. Yahya öldürülürken başı kesilerek kısaltılır; Rab ise çarmıhta yükseltilir. Demek ki Yahya'da temsil edilen peygamberlik, insan soyunun başlangıcından beri geleceğini terennüm ettiği kişiyi hazır bulunurken parmağıyla gösterdikten sonra azalmaya başlar; Tanrı'nın hükümranlığının müjdesi de o andan itibaren büyümeye başlar. Yahya'nın tövbe için vaftiz etmesi (Matta 3:11) de bu yüzdendir; çünkü eski hayat tövbeye kadar sürüp orada biter, yeni hayat oradan başlar.
2. Peygamberliğin yalnız tam anlamıyla peygamber diye anılanlarda değil, Eski Ahit'in tarihinin kendisinde de susmadığını, dindarca araştıranlar ve bunları incelemek için Tanrı'dan yardım görenler anlar. Ama peygamberlik en çok şeylerin şu daha açık tasvirlerinde görünür: Adil Habil'in kardeşi tarafından öldürülmesi (Yaratılış 4:8), Rab'bin de Yahudiler tarafından öldürülmesi gibi; Nuh'un gemisinin, Kilise'nin dünya tufanında yönetilmesi gibi tufanda yönetilmesi (Yaratılış 7); İshak'ın Tanrı'ya kurban edilmek üzere götürülmesi ve onun yerine dikenler arasında adeta çarmıha gerilmiş bir koçun görülmesi (Yaratılış 22:3–13); İbrahim'in biri cariyeden, öteki hür kadından olan iki oğlunda iki Ahdin anlaşılması (Galatyalılar 4:22–24); iki halkın ikizlerde, yani Esav ile Yakup'ta önceden gösterilmesi (Yaratılış 25:23); kardeşlerinden zulüm gören Yusuf'un yabancılar tarafından
Fit autem separatio in fine saeculi, tanquam in fine maris, id est, in littore; cum regnant justi primo temporaliter, sicut in Apocalypsi scriptum est, deinde in aeternum in illa civitate quae ibi describitur (Apoc. XX, XXI), ubi jam conquiescente dispensatione temporali, quae quadragenario numero significatur, denarius remanet, quam mercedem sancti qui operantur in vinea percepturi sunt. 3. Potest etiam, si numerus iste consideretur, occurrere ad Ecclesiae sanctitatem, quae per Dominum nostrum Jesum Christum facta est: ut quoniam septenario numero creatura constat, cum ternarius animae et quaternarius corpori tribuitur, susceptio ipsa hominis ducatur ad tria septies. Quia et Pater misit Filium, et Pater in Filio est, et dono Spiritus sancti de virgine natus est. Et haec sunt tria, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Septies autem, ipse homo temporali dispensatione susceptus, ut fieret sempiternus. Fit ergo summa numeri viginti unum, id est, tria septies. Haec autem hominis susceptio ad liberationem valuit Ecclesiae, cui caput est (Ephes. v, 23); ut ipsa Ecclesia, propter animam et corpus, in eodem septenario numero reparetur. Ducuntur itaque viginti unum septies, propter eos qui per Dominicum hominem liberantur, et fiunt simul centum quadraginta septem. Cui additur senarius numerus, signum perfectionis, quia partibus suis, quae illum metiuntur, constat, ita ut nihil minus nihilque amplius inveniatur. Metitur quippe illum unum, quod habet sexies; et duo, quae habet ter; et tria, quae bis habet: quae simul ducta, unum et duo et tria, sex fiunt. Quod fortasse ad illud etiam sacramentum pertinet, quod Deus sexta die perfecit omnia opera sua (Gen. II, 2). Ad centum ergo et quadraginta septem cum sex addideris, quod est signum perfectionis, fiunt centum quinquaginta tria: qui numerus piscium invenitur, posteaquam jussu Domini in dexteram partem missa sunt retia, ubi peccatores qui ad sinistram pertinent, non inveniuntur. LVIII. De Joanne Baptista. 1. Joannes Baptista, considerata scriptura quae de illo in Evangelio legitur, multis probabilibus documentis non absurde creditur prophetiae gestare personam, et eo maxime quod de illo Dominus dicit, Plus quam propheta (Matth. XI, 9). Hic siquidem totius prophetiae, quae ab exordio generis humani usque ad adventum Domini de Domino facta est, imaginem gestat. Est autem Evangelii persona in ipso Domino, quae per prophetiam praenuntiabatur, cujus augetur praedicatio per universum orbem terrarum ab ipso Domini adventu: prophetia autem minuitur postquam id quod praenuntiabat advenit. Itaque Dominus dicit: Lex et Prophetae usque ad Joannem Baptistam; abhinc regnum Dei praedicatur (Luc. XVI, 16). Et Joannes ipse: Illum, inquit, oportet crescere, me autem minui (Joan. III, 30). Quod et diebus quibus nati sunt, et mortibus quibus passi sunt, figuratum est. Nascitur namque Joannes ex quo dies incipiunt minui: nascitur Dominus ex quo dies incipiunt crescere. Capite ille minuitur, dum occiditur: hic vero attollitur in cruce. Postquam ergo prophetia ipsa in Joanne constituta digito ostendit praesentem, quem venturum ab exordio generis humani cecinerat, incipit minui, atque inde crescere praedicatio regni Dei. Et ideo baptizavit Joannes in poenitentiam (Matth. III, 11): finitur enim vetus vita usque ad paenitentiam, atque inde incipit nova. 2. Non autem tantum in iis qui proprie Prophetae appellati sunt, sed in ipsa Veteris Testamenti historia prophetia non silere colligitur ab eis qui pie quaerunt, et ad haec investiganda divinitus adjuvantur. Maxime tamen illis evidentioribus rerum figuris apparet: quod Abel justus a fratre interficitur (Gen. iv, 8), et Dominus a Judaeis: quod arca Noe, tanquam in diluvio saeculi Ecclesia gubernatur (Id. VII, 4): quod Isaac immolandus Deo ducitur, et aries pro illo in sentibus tanquam crucifixus agnoscitur (Id. XXII, 3-13): quod in duobus Abrahae filiis, uno de ancilla, altero de libera, duo Testamenta intelliguntur (Galat. IV, 22-24): quod duo populi in geminis, Esau scilicet et Jacob, praemonstrantur (Gen. XXV, 23): quod Joseph a fratribus persecutionem passus, ab alienis
1_23onurlandırılması (Yaratılış 37; 41), tıpkı Rab'bin Yahudilerin zulmüne uğrayıp milletler arasında yüceltilmesi gibi. Bunları tek tek anmak uzun sürer; çünkü Havari şöyle diyerek sözü bağlar: "Bunlar onların başına bir ön tasvir olarak geliyordu; ama çağların sonunun kendilerine erdiği bizler için yazıldı" (1. Korintliler 10:11). Bütün insan soyunu tek bir insan gibi düşünürsen, çağların sonu adeta eski insanın yaşlılığıdır ve Rab'bin geldiği altıncı çağla gösterilir. Çünkü tek bir insanda da altı çağ vardır: bebeklik, çocukluk, ilk gençlik, gençlik, olgunluk ve yaşlılık. İnsan soyunun ilk çağı Âdem'den Nuh'a kadardır. İkincisi Nuh'tan İbrahim'e kadardır; bu dönüm noktaları pek açık ve pek bilinir. Üçüncüsü İbrahim'den Davut'a kadardır; İncil yazarı Matta böyle bölümler (Matta 1:17). Dördüncüsü Davut'tan Babil sürgününe kadardır. Beşincisi Babil sürgününden Rab'bin gelişine kadardır. Altıncısının ise Rab'bin gelişinden dünyanın sonuna kadar sürmesi beklenmelidir; bu çağda eski insan da denen dış insan adeta yaşlılıkla bozulur, iç insan ise günden güne yenilenir (2. Korintliler 4:16). Ondan sonra Sebt'le ifade edilen ebedî dinlenme gelir. İnsanın altıncı günde Tanrı'nın suretinde ve benzerliğinde yaratılması (Yaratılış 1:27) da buna uyar. Bir şeyi yönetmeye başlamış insan hayatının bilgi ve eylemle ayakta durduğunu herkes bilir; çünkü bilgisiz eylem düşüncesiz, eylemsiz bilgi tembeldir. Ama insanın, hiçbir şey yönetmediğine haklı olarak inanılan ilk hayatı, bedenin beş hissine bağlıdır: görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma. Bu yüzden insan soyunun ilk iki çağı, adeta bebeklik ve çocukluğu, onar nesille sınırlanır; yani beş, iki katına çıkarılır, çünkü nesil iki cinsle çoğalır. Böylece Âdem'den Nuh'a kadar on nesil, oradan İbrahim'e kadar on nesil daha vardır; bu iki çağa insan soyunun bebekliği ve çocukluğu dedik. İlk gençlik, gençlik ve olgunluk ise, yani İbrahim'den Davut'a, oradan Babil sürgününe, oradan da Rab'bin gelişine kadar olan çağlar, on dörder nesille tasvir edilir: Bedenin hislerindeki beşe eylem ve bilgi eklenince yedi olur ve bu yedi, iki cinsli aynı nesil yüzünden iki katına çıkarılır. Yaşlılık ise çoğu zaman tek başına öteki bütün çağlar kadar süre tutar. Çünkü yaşlılığın altmış yaşında başladığı söylendiğine ve insan hayatı yüz yirmi yıla kadar ulaşabildiğine göre, yaşlılığın tek başına önceki bütün çağlar kadar uzun olabileceği açıktır. Öyleyse insan soyunun Rab'bin gelişiyle başlayıp dünyanın sonuna kadar süren son çağının kaç nesille hesaplanacağı belli değildir. Tanrı, İncil'de yazıldığı (Matta 24:36) ve Havari'nin, Rab'bin gününün gece gelen bir hırsız gibi geleceğini söyleyerek tanıklık ettiği gibi (1. Selanikliler 5:2), faydalı bir sebeple bunun gizli kalmasını istemiştir.
honoratur (Gen. XXXVII, XLI); sicut Dominus Judaeis persequentibus, apud Gentes clarificatus est. Longum est commemorare singula, cum ita concludat Apostolus et dicat: Haec autem in figura contingebant eis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum devenit (I Cor. X, 11). Finis autem saeculorum tanquam senectus veteris hominis, cum totum genus humanum tanquam unum hominem constitueris, sexta aetate signatur, qua Dominus venit. Sunt enim aetates sex etiam in uno homine; infantia, pueritia, adolescentia, juventus, gravitas, et senectus. Prima itaque generis humani aetas est ab Adam usque ad Noe. Secunda, a Noe ad Abraham: qui articuli sunt evidentissimi et notissimi. Tertia, ab Abraham usque ad David: sic enim Matthaeus evangelista partitur (Matth. I, 17). Quarta, a David usque ad transmigrationem in Babyloniam. Quinta, a transmigratione in Babyloniam usque ad adventum Domini. Sexta, ab adventu Domini usque in finem saeculi speranda est: qua exterior homo tanquam senectute corrumpitur, qui etiam vetus dicitur, et interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16). Inde requies sempiterna est, quae significatur sabbato. Huic rei congruit quod homo sexto die factus est ad imaginem et similitudinem Dei (Gen. I, 27). Nemo autem ignorat hominum vitam jam aliquid administrantem cognitione et actione fulciri. Nam et actio temeraria est sine cognitione, et sine actione ignava cognitio. Sed prima vita hominis, cui nulla administratio recte creditur, quinque sensibus corporis dedita est; qui sunt visus, auditus, olfactus, gustus, tactus. Et ideo duae primae aetates generis humani denis generationibus definiuntur, tanquam infantia et pueritia; quinario scilicet geminata, quoniam generatio utroque sexu propagatur. Sunt ergo generationes decem ab Adam usque ad Noe, et inde usque ad Abraham aliae decem; quas duas aetates infantiam et pueritiam generis humani esse diximus. Adolescentia vero et juventus et gravitas, id est, ab Abraham usque ad David, et inde usque ad transmigrationem in Babyloniam, et inde usque ad adventum Domini, quaternis denis generationibus figurantur; septenario geminato ad eamdem generationem utriusque sexus, cum quinario qui est in sensibus corporis, actio et cognitio addita fuerit. Senectus autem solet etiam tantum tenere temporis, quantum reliquae omnes aetates. Nam cum a sexagesimo anno senectus dicatur incipere, et possit humana vita usque ad centum viginti annos pervenire, manifestum est solam senectutem posse tam longam esse, quam omnes aetates caeterae priores ⟦?⟧. Aetas igitur ultima generis humani, quae incipit a Domini adventu, usque in finem saeculi, quibus generationibus computetur incertum est: et hoc utiliter Deus voluit latere, sicut in Evangelio scriptum est (Matth. xxiv, 36), et Apostolus attestatur, dicens diem Domini tanquam furem in nocte esse venturum (I Thess. v, 2).
1_243. Bununla birlikte insan soyunun altıncı çağda Rab'bin alçakgönüllü gelişiyle ziyaret edildiğini, yukarıda ayırdığımız nesiller öğretir. Bu ziyaretle, önceki beş çağda gizli kalmış olan peygamberlik açığa çıkmaya başladı. Yukarıda dediğimiz gibi bu peygamberliği Yahya temsil ettiği için, yaşlı ana babadan doğar; sanki dünya yaşlanırken o peygamberlik bilinmeye başlıyordur. Annesi de beş ay kendini gizler; yazıldığı gibi: "Elizabet beş ay kendini gizledi." Altıncı ayda ise Rab'bin annesi Meryem onu ziyaret eder ve bebek rahimde sıçrar; sanki Rab'bin alçakgönüllülük içinde görünmeye tenezzül ettiği ilk gelişiyle peygamberlik açığa çıkmaya başlıyordur. Ama adeta rahimdedir, yani henüz herkesin onu gün ışığındaymış gibi açık diye kabul edeceği kadar belirgin değildir; bunun, Rab'bin görkem içinde geleceği ikinci gelişinde olacağına inanırız. Yahya nasıl ilk gelişin habercisi idiyse, bu gelişin habercisinin de İlyas olması beklenir. Bu yüzden Rab şöyle der: "İlyas zaten geldi ve insanlar ona birçok şey yaptı; bilmek isterseniz, gelecek olan İlyas, Vaftizci Yahya'nın kendisidir" (Matta 17:12; 11:14). Çünkü aynı ruhla ve aynı kudretle, önden giden bir habercinin vazifesiyle biri zaten geldi, öteki gelecektir. Bu yüzden babası peygamberlik ruhuyla dolduğunda, bu Yahya'nın da İlyas'ın ruhu ve kudretiyle Rab'bin öncüsü olacağı söylenir. Meryem Elizabet'in yanında üç ay kaldıktan sonra ayrılır (Luka 1). Bana öyle geliyor ki bu sayı, Teslis imanını ve Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un adına yapılan vaftizi ifade eder; insan soyu Rab'bin alçakgönüllü gelişiyle bu vaftizle yoğrulur, O'nun görkemli gelecek gelişiyle de yüceltilir.
LIX. On bakire üzerine
1. Rab'bin anlattığı benzetmeler arasında on bakire hakkındaki benzetme, araştıranları çok uğraştırır. Pek çok kişi bundan pek çok anlam çıkarmıştır ve bunlar imana aykırı değildir; ama açıklamanın benzetmenin bütün kısımlarına nasıl uyacağı, üzerinde emek verilmesi gereken şeydir. Apokrif denen yazılardan birinde bir açıklama da okudum; Katolik imana aykırı olduğu için değil, ama bu benzetmenin bütün kısımlarını göz önüne aldığımda bu yere pek uymadığını gördüm. Yine de bu açıklama hakkında aceleyle hüküm vermeye cüret etmiyorum; belki beni sıkıntıya sokan onun uyumsuzluğu değil, onda uyumu bulamayan benim ağır kavrayışımdır. Bu yerin bana göre saçma olmadan nasıl anlaşılabileceğini elimden geldiğince kısa ve dikkatle açıklayacağım.
2. Rabbimize öğrencileri tarafından gizlice dünyanın sonu sorulduğunda, söylediği pek çok şey arasında şunu da söyledi: "O zaman göklerin hükümranlığı, kandillerini alıp güveyi karşılamaya çıkan on bakireye benzetilecek. Bunların beşi akılsız, beşi akıllıydı. Akılsız beşi kandillerini aldılar, ama yanlarına yağ almadılar; akıllılar ise
- Sed tamen sexta aetate visitatum esse genus humanum humili Domini adventu, superius distinctis generationibus edocetur. Qua visitatione incoepit manifestari prophetia, quae superioribus quinque aetatibus latuit: cujus prophetiae personam quoniam Joannes gestabat, ut supra dictum est, ideo ex senibus parentibus nascitur, tanquam senescente saeculo prophetia illa innotescere incipiat; et quinque mensibus se occultat mater ejus, sicut scriptum est, Occultabat se Elisabeth mensibus quinque. Sexto autem mense visitatur a Maria matre Domini; et exsultat infans in utero, tanquam primo adventu Domini quo in humilitate apparere dignatus est, prophetia manifestari incipiat: sed tanquam in utero, id est, nondum tam evidenter, ut omnes sicut in luce manifestam esse fateantur; quod futurum credimus secundo adventu Domini, quo in claritate venturus est; cujus adventus praecursor speratur Elias, sicut hujus Joannes fuit. Et ideo dicitur a Domino: Elias jam venit, et multa ei homines fecerunt; etsi vultis scire, ipse est Joannes, Baptista, qui venturus est (Matth. XVII, 12, et XI, 14). Quia in eodem spiritu et in eadem virtute, tanquam praecedentis praeconis officio et hic jam venit, et ille venturus est. Propterea et istum Joannem per spiritum quo pater ejus vates impletus est, dicitur praecursorem Domini futurum esse in spiritu et virtute Eliae. Peractis autem Maria cum Elisabeth mensibus tribus, discedit (Luc. I). Quo numero mihi videtur significari fides Trinitatis, et Baptisma in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, quo per humilem Domini adventum genus humanum imbuitur, et futuro adventu claritatis ejus extollitur. LIX. De decem virginibus. 1. Inter parabolas a Domino dictas solet quaerentes multum exercere ista, quae de decem virginibus posita est. Et multi quidem hinc multa senserunt, quae non sunt praeter fidem: sed quomodo partibus omnibus ejus conveniat expositio, id elaborandum est. Legi etiam in quadam scriptura, ex earum genere quae apocryphae nominantur, non quod sit contra catholicam fidem; sed huic loco mihi minus congruere visa est, consideranti omnes hujus similitudinis partes. De qua tamen expositione temere nihil audeo judicare, ne forte non ejus inconvenientia mihi angustias fecerit, sed mea tarditas in ea convenientiam non invenerit. Quid autem mihi videatur non absurde hoc loco accipi, quantum potero breviter et diligenter exponam. 2. Interrogatus igitur Dominus noster secreto a discipulis de consummatione saeculi, inter multa alia quae locutus est, hoc quoque dixit: Tunc simile aestimabitur regnum coelorum decem virginibus, quae acceperunt lampades suas, et venerunt obviam sponso. Quinque autem ex eis erant fatuae, et quinque prudentes. Sed quinque fatuae acceptis lampadibus suis, non sumpserunt oleum secum: prudentes autem acceperunt oleum
1_25kandilleriyle birlikte kaplarında yağ da aldılar. Güvey gecikince hepsi uyukladı ve uyudu. Gece yarısı bir çığlık koptu: 'İşte güvey geliyor, kalkın, onu karşılayın!' O zaman bu bakirelerin hepsi kalktı ve kandillerini hazırladı. Akılsızlar akıllılara, 'Yağınızdan bize verin, çünkü kandillerimiz sönüyor' dediler. Akıllılar ise, 'Belki hem bize hem size yetmez; siz en iyisi satanlara gidin, kendinize satın alın' diye cevap verdiler. Onlar satın almaya giderken güvey geldi; hazır olanlar onunla birlikte düğüne girdi ve kapı kapandı. Sonra öteki bakireler de gelip, 'Efendim, efendim, bize aç!' dediler. O da şöyle cevap verdi: 'Size doğrusunu söyleyeyim, sizi tanımıyorum.' Öyleyse uyanık durun, çünkü ne günü ne de saati bilirsiniz" (Matta 25:1–13). On bakireden beşinin kabul edilip beşinin dışarıda bırakılması, elbette iyilerin ve kötülerin ayrılmasını ifade eder. Öyleyse bakirelik adı şerefli bir adsa, neden kabul edilenlerle dışarıda bırakılanlar arasında ortaktır? Sonra her iki tarafta beş sayısı ne demek istiyor? Yağın neyi ifade ettiği de şaşırtıcı görünüyor. Akıllıların isteyenlere yağlarından vermemesi de öyle: Bir yandan, güvey tarafından kabul edilecek kadar yetkin olanların kıskanması caiz değildir —güvey adıyla Rabbimiz İsa Mesih'in kastedildiğinden kimse şüphe etmez—; öte yandan, aynı Rab'bin "Senden isteyen herkese ver" (Luka 6:30) sözü buyurduğuna göre, sahip oldukları şeyden vermekte merhametli olmaları gerekir. Peki verilince her ikisine birden yetmeyebilecek olan şey nedir? Meselenin güçlüğünü en çok bunlar artırır; gerçi öteki hususlar da dikkatle incelenmelidir ve her şeyin tek bir açıklamada birleşmesi, bir kısım hakkında söylenen hiçbir şeyin başka bir kısma engel olmaması için büyük bir özen gösterilmelidir.
secum in vasis suis cum lampadibus. Tardante autem sponso, dormitaverunt omnes, et dormierunt. Media autem nocte clamor factus est: Ecce sponsus venit, surgite obviam ei. Tunc surrexerunt virgines illae, et aptaverunt lampades suas. Et dixerunt illae stultae ad sapientes: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguuntur. Responderunt autem sapientes, dicentes: Ne forte non sufficiat nobis et vobis, ite potius ad vendentes, et emite vobis. Et dum irent emere, venit sponsus; et quae paratae erant, intraverunt cum eo ad nuptias, et clausa est janua. Novissime autem veniunt et reliquae virgines, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis. At ille respondens ait: Amen dico vobis, nescio vos. Vigilate ergo, quia nescitis diem, neque horam (Matth. XXV, 1-13). Decem utique virginum quod quinque admittuntur, quinque excluduntur, bonorum et malorum discretionem significat. Quapropter si virginitatis nomen honorabile est, cur receptis exclusisque commune est? Deinde quid sibi vult numerus in utraque parte quinarius? Quid autem significat oleum, mirum videtur. Item quod sapientes petentibus non communicant: cum et invidere fas non sit eas quae ita perfectae sunt, ut a sponso recipiantur, quo nomine nullo dubitante Dominus noster Jesus Christus significatur; et misericordes esse oporteat ad praestandum ex eo quod habent, praescribente illa sententia ejusdem Domini dicentis, Omni poscenti te, tribue (Luc. vi, 30). Quid est autem quod possit dando non sufficere utrisque? Haec maxime augent quaestionis difficultatem: quanquam et caetera diligenter considerata, ut omnia in unam rationem concurrant, nihilque in unam partem dicatur quod impediat aliam, magna cautio adhibenda est.
1_263. Bana öyle geliyor ki beş bakire, bedenin cazibelerine karşı beş kısımlı perhizkârlığı ifade eder. Çünkü ruhun isteği gözlerin hazzından, kulakların hazzından, koklama, tatma ve dokunma hazzından alıkonmalıdır. Ama bu perhizkârlık kısmen Tanrı'nın huzurunda, vicdanın iç sevinciyle O'nu hoşnut etmek için, kısmen de yalnızca insanların önünde, insanlardan şan devşirmek için yapılır. Bu yüzden beşine akıllı, beşine akılsız denir; ama her ikisi de bakiredir, çünkü sevincini başka başka yerden beslese de her ikisi de perhizkârlıktır. Kandiller ise, elde taşındıkları için, bu perhizkârlığa göre yapılan işlerdir. Nitekim "İşleriniz insanların önünde ışıldasın" (Matta 5:16) denmiştir. Hepsi kandillerini aldı ve güveyi karşılamaya çıktı. Demek ki söz konusu olanların Mesih adıyla anıldığı anlaşılmalıdır; çünkü Hristiyan olmayanlar güvey Mesih'i karşılamaya çıkamazlar. Ama akılsız beşi kandillerini aldılar, yanlarına yağ almadılar. Çünkü birçokları Mesih'in iyiliğinden pek çok şey umsalar da perhizkâr yaşarken insanların övgüsünden başka bir şeyle sevinmezler. Demek ki yanlarında yağ yoktur; çünkü yağın sevinci ifade ettiğini düşünüyorum. Nitekim "Bu yüzden, ey Tanrı, Tanrın seni sevinç yağıyla meshetti" (Mezmurlar 45:7) denir. İçeriden Tanrı'yı hoşnut ettiği için sevinmeyenin yanında yağ yoktur. Akıllılar ise kandilleriyle birlikte kaplarında yağ aldılar; yani iyi işlerin sevincini kalbe ve vicdana koydular. Havari de şöyle öğütler: "Herkes kendini sınasın; o zaman övüncü başkasında değil, kendinde olur" (Galatyalılar 6:4). Güvey gecikince hepsi uyukladı; çünkü perhizkâr insanların her iki cinsi de, ister Tanrı'nın huzurunda sevinenler ister insanların övgüsüyle yetinenler olsun, bu zaman aralığında, Rab'bin gelişiyle ölülerin dirilişi gerçekleşinceye kadar ölürler. Gece yarısı, yani kimse bilmezken ya da beklemezken —çünkü Rab'bin kendisi "O günü ve saati kimse bilmez" (Matta 24:36) der, Havari de "Rab'bin günü gece gelen hırsız gibi gelecek" (1. Selanikliler 5:2) der; bu da O'nun geldiğinde büsbütün gizli olacağını gösterir—, bir çığlık koptu: "İşte güvey geliyor, kalkın, onu karşılayın!" "Göz açıp kapayıncaya kadar, son borazan çalınca hepimiz dirileceğiz" (1. Korintliler 15:52). Bunun üzerine o bakirelerin hepsi kalktı ve kandillerini, yani işlerinin vereceği hesabı hazırladılar. "Çünkü herkes, bedende iken yaptığının karşılığını, iyi ya da kötü, alsın diye hepimizin Mesih'in yargı kürsüsünün önüne çıkması gerekir" (2. Korintliler 5:10). Akılsızlar akıllılara, "Yağınızdan bize verin, çünkü kandillerimiz sönüyor" dediler. Çünkü işleri başkalarının övgüsüyle ayakta duranların işleri, bu övgü çekilince söner; ruh da alışkanlıkla hep sevinmeye alıştığı şeyi arar. Bu yüzden kalpleri görmeyen insanların tanıklığını, kalbi gözeten Tanrı'nın huzurunda da bulundurmak isterler. Peki akıllılar ne cevap verdi? "Belki hem bize hem size yetmez." Çünkü herkes kendi hesabını kendisi verecek ve kalbin gizlilerinin açık olduğu Tanrı'nın huzurunda kimseye başkasının tanıklığı yardım etmez; herkes, kendi vicdanının kendisine tanıklık etmesine ancak güçlükle yeter. Çünkü kim kalbinin temiz olduğuyla övünebilir? (Süleyman'ın Meselleri 20:9). Havari'nin şöyle demesi bundandır: "Bana gelince, sizin tarafınızdan ya da bir insan mahkemesi tarafından yargılanmam hiç önemli değil; kendimi bile yargılamıyorum" (1. Korintliler 4:3). Herkes kendisi hakkında ya hiç ya da güçlükle doğru bir hüküm verebiliyorsa, "insanda olup biteni insanın ruhundan başka kimse bilmediğine" (1. Korintliler 2:11) göre, başkası hakkında nasıl hüküm verebilir? "Siz en iyisi satanlara gidin, kendinize satın alın." Akıllıların burada öğüt verdiği değil, dolaylı yoldan öbürlerinin suçunu andığı düşünülmelidir. Çünkü yağı dalkavuklar satar: Bunlar ya yalanı ya da bilmedikleri şeyleri överek ruhları yanılgıya sürükler, akılsızlara olduğu gibi onlara boş sevinçler sağlayarak karşılığında yiyecek, para, şeref ya da geçici bir çıkar biçiminde bir ücret alırlar. Şu sözü anlamazlar: "Size mutlu diyenler
- Videntur itaque mihi quinque virgines significare quinquepartitam continentiam a carnis illecebris. Continendus est enim animi appetitus a voluptate oculorum, a voluptate aurium, a voluptate olfaciendi, gustandi, tangendi. Sed quia ista continentia partim coram Deo fit, ut illi placeatur in interiori gaudio conscientiae; partim coram hominibus tantum, ut gloria humana capiatur; quinque dicuntur sapientes, et quinque stultae: utraeque tamen virgines, quia utraque continentia est, quamvis diverso fomite gaudeat. Lampades autem sunt, quia manibus gestantur, opera quae secundum continentiam istam fiunt. Dictum est autem, Luceant opera vestra coram hominibus (Matth. v, 16). Omnes vero acceperunt lampades suas, et venerunt obviam sponso. Intelligendum est ergo Christi nomine censeri de quibus agitur. Non enim possunt qui christiani non sunt, sponso Christo venire obviam. Sed quinque fatuae, acceptis lampadibus suis, non sumpserunt oleum secum. Multi enim quamvis de Christi bonitate plurimum sperent, gaudium tamen non habent, dum continenter vivunt, nisi in laudibus hominum. Non ergo habent oleum secum. Nam ipsam laetitiam oleo significari arbitror. Propterea unxit, inquit, te Deus, Deus tuus oleo exsultationis (Psal. XLIV, 8). Qui autem non propterea gaudet, quia Deo intrinsecus placet, non habet oleum secum. Prudentes autem acceperunt secum oleum in vasis suis cum lampadibus, id est, laetitiam bonorum operum in corde atque conscientia posuerunt, sicut Apostolus monet: Probet autem se homo, inquit, et tunc in semetipso habebit gloriam, et non in altero (Galat. VI, 4). Tardante vero sponso dormitaverunt omnes: quia ex utroque genere continentium hominum, sive eorum qui coram Deo exsultant, sive eorum qui in laudibus hominum acquiescunt, moriuntur hoc intervallo temporis, donec sub adventu Domini fiat resurrectio mortuorum. Media autem nocte, id est, nullo sciente aut sperante; quippe cum ipse Dominus dicat, De die autem illa et hora nemo scit (Matth. XXIV, 36); et Apostolus, Dies Domini tanquam fur in nocte, ita veniet (I Thess. v, 2): ex quo significatur eum penitus latere, cum venerit: clamor factus est, Ecce sponsus venit, surgite obviam ei. In ictu oculi et in novissima tuba omnes resurgemus (I Cor. xv, 52). Ergo surrexerunt omnes virgines illae, et aptaverunt lampades suas, id est, rationes reddendas operum suorum. Oportet enim nos exhiberi ante tribunal Christi, ut illic recipiat unusquisque quod gessit in corpore, sive bonum, sive malum (II Cor. v, 10). Et dixerunt stultae ad sapientes: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguuntur. Quorum enim facta aliena laude fulciuntur, eadem subtracta deficiunt; et de consuetudine id semper inquirit, unde gaudere animus solet. Itaque hominum, qui corda non vident, testimonium volunt habere apud Deum, qui cordis inspector est. Sed quid responderunt sapientes? Ne forte non sufficiat nobis et vobis. Unusquisque enim pro se rationem reddet, nec alieno testimonio quisquam adjuvatur apud Deum, cui secreta cordis apparent; et vix sibi quisque sufficit, ut ei testimonium perhibeat conscientia sua. Quis enim gloriabitur mundum se habere cor (Prov. xx, 9)? Inde est quod Apostolus ait: Mihi autem minimum est, ut a vobis judicer, aut ab humano die; sed neque memetipsum judico (I Cor. IV, 3). Quapropter cum de seipso quisque aut non omnino aut vix possit veram ferre sententiam, quomodo potest de alio judicare, cum sciat nemo quid agatur in homine, nisi spiritus hominis (Id. II, 11)? Ite magis ad vendentes, et emite vobis. Non consilium dedisse putandae sunt, sed crimen earum ex obliquo commemorasse. Vendunt enim oleum adulatores, qui sive falsa, sive ignorata laudando, animas in errorem mittunt, et eis vana gaudia tanquam fatuis conciliando, aliquam de his mercedem, sive ciborum, sive pecuniae, sive honoris, sive alicujus commodi temporalis accipiunt, non intelligentibus quod dictum est, Qui vos felices
1_27sizi yanılgıya sürüklüyorlar" (İşaya 3:12). Bir günahkâr tarafından övülmektense bir adil tarafından azarlanmak daha iyidir. "Adil kişi beni merhametle düzeltsin, beni azarlasın; ama günahkârın yağı başımı yağlamasın" (Mezmurlar 141:5) der. "Öyleyse siz en iyisi satanlara gidin, kendinize satın alın"; yani şimdi görelim, size övgü satmaya ve Tanrı'nın huzurunda değil de insanlardan şan arayasınız diye sizi yanılgıya sürüklemeye alışmış olanlar size ne yardım edecek. Onlar satın almaya giderken güvey geldi; yani onlar dıştaki şeylere eğilip alıştıkları sevinç kaynaklarını ararken —çünkü iç sevinçleri tanımıyorlardı—, yargılayacak olan geldi. Hazır olanlar, yani vicdanları kendilerine Tanrı'nın huzurunda iyi tanıklık edenler, onunla birlikte düğüne girdiler; yani temiz ruhun, Tanrı'nın temiz, yetkin ve ebedî Sözüyle döllenmek üzere O'nunla birleştiği yere. Kapı kapandı; yani melekler hayatına dönüştürülmüş olanlar kabul edildikten sonra göklerin hükümranlığına giriş kapandı. "Hepimiz dirileceğiz, ama hepimiz değişmeyeceğiz" (1. Korintliler 15:51) der. Çünkü yargıdan sonra ne yalvarmaya ne de hak kazanmaya yer kalır. Sonra öteki bakireler de gelip, "Efendim, efendim, bize aç!" dediler. Yağ satın aldıkları söylenmemiştir; bu yüzden, başkalarının övgüsünden kendilerine hiçbir sevinç kalmayınca, sıkıntılar ve büyük acılar içinde Tanrı'ya yalvarmaya döndükleri anlaşılmalıdır. Ama yargıdan önce tarifsiz merhametini esirgemeyenin yargıdan sonraki sertliği büyüktür. Bu yüzden şöyle cevap verdi: "Size doğrusunu söyleyeyim, sizi tanımıyorum." Yani şu kurala göre: Tanrı'nın sanatı, yani Tanrı'nın bilgeliği, Tanrı'nın huzurunda değil de insanları hoşnut etmek için O'nun buyruklarına göre bir şey yapar görünenlerin O'nun sevincine girmesine izin vermez. Ve şöyle bitirir: "Öyleyse uyanık durun, çünkü ne günü ne de saati bilirsiniz." Yalnız güveyin geleceği o son zamanın değil, herkes kendi uykuya dalışının gününü ve saatini de bilmez. Ama uykuya, yani herkesin borçlu olduğu ölüme kadar hazır olan, herkesin uyanacağı o ses gece yarısı yankılandığında da hazır bulunacaktır.
4. Bakirelerin güveyi karşılamaya çıktığını söylemesini şöyle anlamak gerektiğini düşünüyorum: Gelin denen kişi bu bakirelerin kendilerinden meydana gelir. Tıpkı bütün Hristiyanlar Kilise'ye koşuştuğunda çocukların annelerine koştuğunun söylenmesi gibi; oysa anne denen de bir araya gelmiş bu çocukların kendisinden meydana gelir. Çünkü Kilise şimdi nişanlıdır ve dünyevî bozulmadan kendini alıkoyduğu sürece düğüne götürülecek bir bakiredir; o zaman ise evlenecek, içindeki bütün ölümlülük yok olunca ölümsüz bir birleşmenin tadını çıkaracaktır. "Sizi tek bir kocaya, Mesih'e temiz bir bakire olarak sunmak için nişanladım" (2. Korintliler 11:2) der. "Sizi... bakire olarak" der; çoğuldan tekile geçer. Bu yüzden onlara hem bakireler hem bakire denebilir. Neden beş diye anıldıklarını, bana göründüğü kadarıyla açıkladım. "Ama şimdi bilmece hâlinde görüyoruz, o zaman ise yüz yüze; şimdi kısmen, o zaman ise tamamen" (1. Korintliler 13:12). Şimdi Kutsal Yazılarda bilmece hâlinde ve kısmen, yine de Katolik imana uygun olarak bir şey görebilmemiz, bakire Kilise'nin güveyinin alçakgönüllü gelişinde aldığı o rehin sayesinde olur; Kilise, güveyi görkemle geleceği son gelişinde onunla evlenecek ve O'nu artık yüz yüze seyredecektir. Çünkü Havari'nin dediği gibi bize rehin olarak Kutsal Ruh'u vermiştir (2. Korintliler 5:5). Bu yüzden bu açıklama, imana uygun olmaktan başka hiçbir kesinlik iddia etmez; imana yine de uygun olabilecek başka açıklamaları da peşinen mahkûm etmez.
LX. "O günü ve saati ne göklerin melekleri ne de İnsanoğlu bilir; yalnız Baba bilir" (Matta 24:36)
Tanrı'nın, bilen kılması anlamında da bildiği söylenir; yazıldığı gibi: "Tanrınız Rab, kendisini sevip sevmediğinizi bilmek için sizi sınıyor" (Yasa'nın Tekrarı 13:3). Bu, Tanrı bilmiyormuş gibi söylenmemiştir; Rab'bi sevmekte ne kadar ilerlediklerini kendilerinin bilmesi için söylenmiştir; bu da başa gelen sınavlar olmadan insanlar tarafından tam olarak tanınamaz. "Sınıyor" sözü de sınanmalarına izin vermesi yerine konmuştur. Aynı şekilde Tanrı'nın bilmediği söylendiğinde, bu ya onaylamaması, yani kendi terbiyesinde ve öğretisinde tanımaması anlamında söylenir —"Sizi tanımıyorum" (Matta 25:12) dendiği gibi—, ya da bilinmesi faydasız olan şeyi faydalı bir amaçla bilinmez kılması anlamında. Bu yüzden yalnız Baba'nın bildiği sözü, Baba Oğul'a bildirdiği için, Oğul'un bilmediği sözü de Oğul insanları bilmez kıldığı, yani bilmeleri faydasız olacak şeyi onlara açmadığı için söylenmiş diye anlaşılırsa, söz yerinde anlaşılmış olur.
dicunt, in errorem vos mittunt (Isai. III, 12). Melius est autem objurgari a justo, quam a peccatore laudari. Emendabit me, inquit, justus in misericordia, et arguet me; oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 5). Ite ergo magis ad vendentes, et emite vobis; id est, videamus nunc quid vos adjuvent, qui vobis laudes vendere consueverunt, et vos in errorem inducere, ut non coram Deo, sed ab hominibus gloriam quaereretis. Euntibus autem illis emere, venit sponsus; id est, inclinantibus se illis in ea quae foris sunt et solitis gaudere quaerentibus, quia gaudia interna non noverant, venit ille qui judicat: et quae paratae erant; id est, quibus bonum coram Deo testimonium conscientia perhibebat, intraverunt cum eo ad nuptias; id est, ubi munda animo puro et perfecto sempiternoque Dei Verbo foecundanda copulatur. Et clausa est janua, id est, receptis illis qui sunt in angelicam vitam immutati. Omnes enim, inquit, resurgemus, sed non omnes immutabimur (1 Cor. xv, 51): clausus est aditus ad regnum caelorum. Non enim post judicium patet precum aut meritorum locus. Novissime autem veniunt et reliquae virgines, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis. Non dictum est quod emerint oleum; et ideo intelligendae sunt, nullo jam remanente de alienis laudibus gaudio, in angustiis et magnis afflictionibus redire ad implorationem Dei. Sed magna est ejus severitas post judicium, cujus ante judicium ineffabilis misericordia praerogata est. Itaque respondens ait, Amen dico vobis quod nescio vos: ex illa scilicet regula, qua non habet ars Dei, hoc est sapientia Dei, ut intrent in gaudium ejus, qui non coram Deo, sed ut placerent hominibus, visi sunt aliquid secundum praecepta ejus operari. Atque ita concludit: Vigilate ergo, quia nescitis diem neque horam. Non modo illius ultimi temporis, quo venturus est sponsus, sed suae quisque diem dormitionis et horam nescit. Quisquis autem paratus est usque ad somnum, id est, usque ad mortem quae omnibus debetur, paratus etiam invenietur cum illa vox media nocte sonuerit, qua omnes evigilaturi sunt. 4. Quod vero sponso dixit obviam venire virgines, sic intelligendum puto, ut ex ipsis virginibus constet ea quae dicitur sponsa: tanquam si omnibus Christianis in Ecclesiam concurrentibus filii ad matrem concurrere dicantur, cum ex ipsis filiis congregatis constet ea quae dicitur mater. Nunc enim desponsata est Ecclesia, et virgo est ad nuptias perducenda, id est, cum se continet a corruptione saeculari: illo autem tempore nubet, cum universa mortalitate in ea pereunte, immortali conjunctione fruetur. Desponsavi, inquit, vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2). Vos, inquit, virginem; a plurali ad singularem concludens. Ideo et virgines dici possunt, et virgo. Cur autem quinque dictae sint, ut mihi videtur expositum est. Sed videmus nunc in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; et nunc ex parte, tunc autem ex toto (I Cor. XIII, 12). Ipsum autem in aenigmate et ex parte nunc in Scripturis aliquid cernere, quod tamen sit secundum catholicam fidem, ex illo pignore contingit, quod accepit virgo Ecclesia humili adventu sponsi sui, quae illi ultimo adventu cum veniet in claritate nuptura est, cum jam facie ad faciem contuebitur. Dedit enim nobis pignus Spiritum sanctum, sicut dicit Apostolus (II Cor. v, 5). Et ideo ista expositio nihil certum intuetur, nisi ut secundum fidem sit; neque aliis praejudicat, quae nihilominus secundum fidem esse potuerint. LX. De die autem illo et hora nemo scit, neque angeli coelorum, neque Filius hominis, nisi Pater solus (Matth. XXIV, 36). Sicut scire Deus dicitur, etiam cum scientem facit, sicut scriptum est, Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum (Deut. XIII, 3). Non enim sic dictum est hoc, quasi nesciat Deus: sed ut ipsi sciant quantum in Domini dilectione profecerint; quod, nisi tentationibus quae accidunt, non plene ab hominibus agnoscitur. Et ipsum Tentat, pro eo positum est, quod tentari sinit. Sic et cum dicitur nescire, aut pro eo dicitur, quod non approbat; id est, in disciplina et doctrina sua non agnoscit, sicut dictum est, Nescio vos (Matth. XXV, 12): aut pro eo quod utiliter nescientes facit, quod scire inutile est. Ideo bene accipitur, id quod dictum est, solum scire Patrem, si dictum esse quia facit Filium scire: et quod dictum est, nescire Filium, sic dictum esse quia facit nescire homines, id est, non prodit eis quod inutiliter scirent.
1_28LXI. İncil'de yazılı olan, Rab'bin dağda kalabalıkları beş ekmekle doyurması üzerine
1. Rab'bin dağda kalabalıkları doyurduğu beş arpa ekmeği eski kanunu ifade eder: Ya bu kanun henüz manevî insanlara değil, hâlâ bedenî olanlara, yani bedenin beş hissine bağlı olanlara verildiği için —nitekim kalabalıklar da beş bin kişiydi (Yuhanna 6:9–13)—, ya da kanun Musa eliyle verildiği için; çünkü Musa beş kitap yazdı. Ekmeklerin arpa ekmeği olması da ya kanunun kendisini yerinde olarak ifade eder —çünkü kanun, ruhun hayat veren gıdası bedensel ayinlerle örtülecek şekilde verilmişti; arpanın özü de pek yapışkan bir samanla örtülüdür—, ya da halkın kendisini: Bu halk henüz bedenî arzudan sıyrılmamıştı; bu arzu kalbine saman gibi yapışıyordu; yani henüz kalpten sünnet olmamıştı. Öyle ki kırk yıl çölde gezdirilirken sıkıntıların harman dövüşüyle bile anlayışı açılıp bedenî örtülerini atmadı; tıpkı arpanın da harmanda dövülerek o saman kabuğundan soyulmaması gibi. Bu yüzden o halka böyle bir kanun verilmesi yerindeydi.
2. Ekmeğe tatlı bir tat veren iki balık ise, o halkın yönetildiği ve öğütlerin idaresini onlar aracılığıyla aldığı iki kişiliği, yani krallık ve kâhinlik kişiliklerini ifade ediyor görünür; o kutsal meshetme de bunlara aitti. Bunların vazifesi, halkın fırtınaları ve dalgalarıyla asla kırılmamak ve bozulmamak, kalabalıkların şiddetli itirazlarını karşıdan gelen dalgalar gibi çoğu zaman yarmak, bazen de kendi bütünlüklerini koruyarak onlara yol vermek; kısacası, balıkların fırtınalı denizde yaşaması gibi halkın çalkantılı idaresi içinde yaşamaktı. Bu iki kişilik yine de Rabbimizi önceden tasvir ediyordu. Çünkü ikisini birden yalnız O taşıdı ve mecazen değil, gerçek anlamıyla yalnız O yerine getirdi. Çünkü Rab İsa Mesih bizim kralımızdır; bize savaşmanın ve yenmenin örneğini gösterdi: Ölümlü bedende günahlarımızı üstlendi, düşmanın ne baştan çıkarıcı ne de korkutucu sınamalarına boyun eğdi; sonunda bedeni üzerinden çıkarıp yönetimleri ve hükümranlıkları güvenle soydu ve kendinde onlara karşı zafer kazandı (Koloseliler 2:15). Bu yüzden O'nun önderliğinde, bu gurbetimizin yüklerinden ve zahmetlerinden Mısır'dan kurtulur gibi kurtuluruz; peşimize düşen günahlar, biz vaftiz sırrıyla kaçarken sulara gömülür. Henüz görmediğimiz vaadin ümidi içinde bulunduğumuz sürece, gökten inen manna onları nasıl doyurduysa Tanrı'nın Sözü de bizi Kutsal Yazılarda teselli ederken, adeta çölde yol alırız. Yine O'nun önderliğinde, vaat edilmiş topraklara girer gibi göksel Yeruşalim'e girebileceğimize ve orada ebediyen O'nun yönetimi ve korumasıyla muhafaza edileceğimize güveniriz. İşte Rabbimiz İsa Mesih böylece kralımız olarak gösterilir. O, Melkisedek'in düzenine göre ebediyen kâhinimizdir de (Mezmurlar 110:4); kendisini günahlarımız için yakmalık kurban olarak sundu ve bu kurbanın benzerinin, kendi çilesinin anısına kutlanmasını buyurdu; öyle ki Melkisedek'in Tanrı'ya sunduğunu (Yaratılış 14:18) artık bütün dünyada Mesih'in Kilisesi'nde sunulurken görüyoruz. Öyleyse kralımız, bize savaşmanın ve yenmenin örneğini göstermek için günahlarımızı üstlendiğinden, İncil yazarı Matta bu günahların üstlenilmesini ve krallık kişiliğini ifade ederek O'nun bedene göre soyunu inanan halkın babası olan İbrahim'den başlatır; nesillerin sırasını aşağı doğru sayarak, krallığın kuruluşunun en açık göründüğü Davut'a varır; oradan da babasının kendisiyle günah işlediği kadından doğan Süleyman aracılığıyla krallık soyunu izleyerek Rab'bin doğuşuna kadar getirir (Matta 1:1–17). Öteki İncil yazarı Luka ise Rab'bin bedene göre olan soyunu kâhinlik kişiliği içinde açıklamayı üstlendiği için —günahların temizlenmesi ve silinmesi bu kişiliğe aittir—, Matta gibi kitabın başından değil, İsa'nın vaftiz edildiği ve günahlarımızın temizlenmesini önceden tasvir ettiği yerden başlayarak atalarının sırasını basamak basamak izler. Hem de O'nu günahları üstlenmek için adeta inen olarak gösteren Matta gibi aşağı doğru değil, O'nu günahların silinmesinden sonra adeta yükselen olarak bildiren biri gibi yukarı doğru; Matta'nın andığı ataları da anmaz (Luka 3:23–38). Çünkü kâhinlik soyunun başka bir kaynağı vardı:
LXI. De eo quod scriptum est in Evangelio, turbas Dominum in monte pavisse de quinque panibus. 1. Quinque panes hordeacei, quibus in monte Dominus turbas pavit, significant veterem legem: sive quia nondum spiritualibus, sed adhuc carnalibus data est, id est, quinque corporis sensibus deditis; nam et ipsae turbae quinque millia hominum fuerunt (Joan. vi, 9-13): sive quia per Moysen lex ipsa data est; Moyses enim quinque libros scripsit. Et quod hordeacei erant panes, bene significant, vel ipsam legem, quae ita data erat, ut in ea vitale animae alimentum corporalibus sacramentis obtegeretur; hordei enim medulla tenacissima palea tegitur: vel ipsum populum nondum exspoliatum carnali desiderio, quod tanquam palea cordi ejus inhaerebat; id est, nondum corde circumcisum, ita ut nec trituratione tribulationum, cum per deserta quadraginta annis duceretur, intellectu revelato carnalia integumenta deponeret, sicut nec hordeum areae tritura illo paleari tegmine exuitur. Itaque illi populo congruenter lex talis data est. 2. Duo autem pisces, qui saporem suavem pani dabant, duas illas personas videntur significare, quibus populus ille regebatur, ut per eas consiliorum moderamen acciperet; regiam scilicet et sacerdotalem, ad quas etiam sacrosancta illa unctio pertinebat: quarum officium erat procellis ac fluctibus popularibus nunquam frangi atque corrumpi, et violentas turbarum contradictiones tanquam adversantes undas saepe disrumpere, interdum eis custodita sua integritate cedere; prorsus more piscium tanquam in procelloso mari sic in turbulenta populi administratione versari. Quae tamen duae personae Dominum nostrum praefigurabant. Ambas enim solus ille sustinuit, et non figurate, sed proprie solus implevit. Nam et rex noster est Dominus Jesus Christus, qui nobis pugnandi et vincendi demonstravit exemplum; in carne mortali peccata nostra suscipiens, tentationibus inimici neque illecebrosis neque terribilibus cedens: postremo exuens se carne, principatus et potestates exspolians fiducialiter, et triumphans eas in semetipso (Coloss. II, 15). Itaque ipso duce ab oneribus et laboribus hujus peregrinationis nostrae tanquam ab Aegypto liberamur, et persequentia nos peccata sacramento Baptismatis nobis evadentibus obruuntur: et quamdiu in spe sumus ejus promissionis, quam nondum videmus, tanquam per deserta ducimur, consolante nos in sanctis Scripturis verbo Dei, sicut illos manna de coelo; et eodem ipso duce in Jerusalem caelestem, tanquam in terram promissionis introduci nos posse praesumimus, et in aeternum ibi regente ipso et custodiente servari. Ita Dominus noster Jesus Christus ostenditur rex noster. Ipse est etiam sacerdos noster in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4), qui se ipsum obtulit holocaustum pro peccatis nostris, et ejus sacrificii similitudinem celebrandam in suae pastionis memoriam commendavit; ut illud quod Melchisedech obtulit Deo (Gen. xiv, 18), jam per totum orbem terrarum in Christi Ecclesia videamus offerri. Ergo quoniam rex noster peccata nostra suscepit, ut nobis pugnandi et vincendi demonstraret exemplum, eorumdem peccatorum susceptionem regiamque personam Matthaeus evangelista significans, generationem ejus quae est secundum carnem ab Abraham suscipiens, qui pater est populi fidelis, et successionem prolis deorsum versus enumerans pervenit ad David, in quo regni stabilimentum manifestissimum apparet; atque inde per Salomonem, natum de illa in qua pater ejus peccaverat, stirpem regiam prosecutus usque ad generationem Domini perducit (Matth. i, 1-17). Lucas vero alius evangelista, quoniam et ipse generationem Domini, quae secundum carnem est, sed in sacerdotali persona explicandam suscepit, ad quam personam pertinet mundatio et abolitio peccatorum, non a principio libri, sicut Matthaeus, sed ab illo loco ubi baptizatus est Jesus, ubi peccatorum nostrorum mundationem praefiguravit, incipit parentum ejus ordinem gradatim prosequi; neque deorsum versus, sicut ille qui eum ad susceptionem peccatorum tanquam descendentem ostendebat, sed sursum versus, tanquam is qui eum post abolitionem peccatorum tanquam ascendentem insinuabat; nec eos parentes, quos ille nominans (Luc. III, 23-38). Alia enim erat origo
1_29Davut'un oğullarından biri, olağan olduğu üzere kâhin kabilesinden bir kadınla evlenmiş ve böylece Meryem'in her iki kabileden, yani hem krallık hem kâhinlik kabilesinden akrabalık almasını sağlamıştı. Nitekim Yusuf ile Meryem sayıma yazıldığında, onların Davut'un evinden, yani soyundan olduğu yazılmıştır (Luka 2:4). Meryem'in akrabası olduğu yazılan Elizabet de kâhin kabilesindendi (Luka 1:36, 5). Kral Mesih'i günahlarımızı üstlenmek için adeta inen olarak bildiren Matta, Davut'tan Süleyman aracılığıyla iner; çünkü Süleyman, Davut'un kendisiyle günah işlediği kadından doğmuştur. Aynı şekilde kâhin Mesih'i günahların silinmesinden sonra adeta yükselen olarak bildiren Luka, Natan aracılığıyla Davut'a yükselir; çünkü peygamber Natan Davut'a gönderilmişti ve Davut onun azarlamasıyla tövbe ederek o günahın silinmesine kavuşmuştu (2. Samuel 12:1, 13). Bu yüzden Luka Davut'u geçtikten sonra, doğanların adlarında Matta'dan ayrılmaz. Çünkü Matta'nın İbrahim'den Davut'a inerken andıklarını, o da Davut'tan İbrahim'e yükselirken anar. Soy, Davut'tan itibaren krallık ve kâhinlik diye iki aileye ayrılmıştır; dediğimiz gibi bu iki aileden krallık ailesini Matta inerek, kâhinlik ailesini Luka yükselerek izlemiştir. Öyle ki Rabbimiz İsa Mesih, kralımız ve kâhinimiz olarak, hem kâhin soyundan akrabalık alsın hem de yine de kâhin kabilesinden, yani Levi kabilesinden olmasın; Yahuda kabilesinden, yani Davut'un kabilesinden olsun; bu kabileden ise hiç kimse sunağa hizmet etmemiştir. O'na bedene göre özellikle Davut'un oğlu denmesi de bu yüzdendir; çünkü yükselen Luka ile inen Matta Davut'ta karşılaştılar. Levili kâhinlikte Harun'un düzenine göre yapılan kurbanları ortadan kaldıracak olanın Levi kabilesinden olmaması gerekiyordu; yoksa günahların temizlenmesi bu kabileye ve zaman içinde geleceğin gölgesi olan bu kâhinliğe ait görünürdü. Oysa Rab bu temizlemeyi, eski kâhinlikte tasvir edilen kendi yakmalık kurbanını sunarak gerçekleştirdi ve bu kurbanın suretini, çilesinin anısına Kilise'de kutlanmak üzere verdi; öyle ki Harun'un düzenine göre değil, Melkisedek'in düzenine göre ebediyen kâhin olsun (İbraniler 6:20). Bunun sırrı daha dikkatle de incelenebilir. Ama krallık ve kâhinlik kişiliklerinin tasvir edildiğini söylediğimiz iki balık hakkında buraya kadar söylenenler yeter.
3. O kalabalığın ot üzerine oturması, Eski Ahdi almış olanların, kendilerine dünyevî bir hükümranlık ve dünyevî bir Yeruşalim vaat edildiği için bedenî bir ümide dayandıklarını ifade eder. Çünkü "Her beden ottur, insanın görkemi de kır çiçeği gibidir" (İşaya 40:6). Artan parçalardan on iki küfe ekmek dolması da, Yahudilerin bırakıp terk ettiği Kanun'un açılmasıyla ve incelenmesiyle Rab'bin öğrencilerinin dolduğunu ifade ediyordu; on iki sayısı onlarda başlıca yeri tutar. Çünkü Rab, Kanun'da sert ve kapalı olanı adeta kırıp açarak öğrencilerini doldurduğunda Yeni Ahdin yazısı henüz yoktu; dirilişten sonra onlara eski Yazıları açmış, Musa'dan ve bütün Peygamberlerden başlayarak bütün Yazılarda kendisiyle ilgili olanları onlara yorumlamıştı. Nitekim o zaman da ikisi O'nu ekmeği bölüşünde tanıdılar (Luka 24:27–31).
sacerdotalis, quae per unum ex filiis David, sicuti solet, de tribu sacerdotali matrimonium sortientem, effecerat ut Maria de utraque tribu, id est, de regia et sacerdotali cognationem duceret. Nam et quando censiti sunt Joseph et Maria, scriptum est eos fuisse de domo, id est de genere David (Id. II, 4). Et Elisabeth, quae nihilominus cognata Mariae scribitur, erat de tribu sacerdotali (Id. I, 36, 5). Sicut autem Matthaeus, qui tanquam descendentem ad suscipienda peccata nostra regem Christum insinuat, per Salomonem a David descendit; quia Salomon de illa in qua David peccaverat, natus est: ita Lucas, qui tanquam ascendentem post abolitionem peccatorum sacerdotem Christum insinuat, per Nathan ascendit ad David; quia Nathan propheta missus fuerat, cujus correptione David ipsius peccati abolitionem poenitendo impetravit (II Reg. XII, 1, 13). Itaque posteaquam transiit Lucas personam David, non dissonat a Matthaeo in nominibus generatorum. Nam eos nominat ascendens a David usque ad Abraham, quos ille descendens ab Abraham usque ad David. A David enim in duas familias, regiam et sacerdotalem, origo illa distributa est, quarum duarum familiarum, sicut dictum est, regiam descendens Matthaeus, sacerdotalem ascendens Lucas secutus est: ut Dominus noster Jesus Christus rex et sacerdos noster, et cognationem duceret de stirpe sacerdotali, et non esset tamen de tribu sacerdotali, hoc est, de tribu Levi; sed esset de tribu Juda, hoc est, de tribu David, ex qua tribu nemo intendit altari. Ideo et filius David maxime dicitur secundum carnem, quia et Lucas ascendens, et Matthaeus descendens, in David sibi obviam facti sunt. Oportebat enim ut evacuaturus sacrificia, quae secundum ordinem Aaron in levitico sacerdotio fiebant, non esset de tribu Levi; ne ad ipsam tribum, et ad ipsum sacerdotium quod temporaliter umbra erat futuri, pertinere videretur mundatio peccatorum, quam Dominus oblatione holocausti sui, quod in veteri sacerdotio figurabatur, implevit: et holocausti ejus imaginem ad memoriam passionis suae in Ecclesia celebrandam dedit, ut esset sacerdos in aeternum, non secundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech (Hebr. VI, 20). Cujus rei sacramentum diligentius adhuc considerari potest. Sed propter duos pisces, in quibus duas personas, regiam et sacerdotalem figuratas esse diximus, hactenus hinc tractatum esse sufficiat. 3. Quod autem super foenum turba illa discubuit, significat eos qui Testamentum Vetus acceperant; quia regnum eis temporale et Jerusalem temporalis promittebatur, in spe carnali collocatos fuisse. Omnis enim caro foenum, et claritas hominis ut flos foeni (Isai. XL, 6). Quod autem de reliquiis fragmentorum duodecim cophini buccellarum repleti sunt, significabat de ipsius Legis adapertione et disputatione, quam Judaei reliquerant et deseruerant, repletos fuisse discipulos Domini, in quibus duodenarius numerus principatum tenet. Nondum enim erat scriptura Novi Testamenti, quando Dominus, quasi frangendo et aperiendo quod durum et clausum erat in Lege, discipulos implevit, cum eis post resurrectionem aperuit Scripturas veteres, incipiens a Moyse et omnibus Prophetis, interpretans illis in omnibus Scripturis quae de ipso erant. Nam et tunc cum duo illorum eum in panis fractione cognoverunt (Luc. XXIV, 27-31).
1_304. Bu yüzden halkın yedi ekmekle yapılan ikinci doyurulması, yerinde olarak Yeni Ahdin müjdesine ait anlaşılır. Çünkü Yuhanna o beş ekmek için söylediği gibi, hiçbir İncil yazarı bu ekmeklerin arpa ekmeği olduğunu söylememiştir. Demek ki yedi ekmekle yapılan bu doyurma, Kutsal Ruh'un o pek bilinen yedi katlı işleyişiyle beslendiği bilinen Kilise'nin lütfuna aittir. Bu yüzden burada, yalnız iki kişinin, kral ile kâhinin meshedildiği eski kanundaki gibi iki balık olduğu değil, birkaç balık olduğu yazılır: Bunlar Rab İsa Mesih'e ilk inananlar, O'nun adıyla meshedilenler ve İncil'i müjdelemek, bu dünyanın çalkantılı denizine dayanmak için gönderilenlerdir; öyle ki havari Pavlus'un dediği gibi (2. Korintliler 5:20), o büyük balık, yani Mesih adına elçilik etsinler. Bu kalabalıkta da orada olduğu gibi beş bin kişi yoktu; orada bu sayı kanunu alan bedenî insanları, yani bedenin beş hissine bağlı olanları ifade ediyordu. Burada daha çok dört bin kişi vardı; bu sayı, bu hayatta ruhça yaşamayı sağlayan ruhun dört faziletinden, yani basiretten, itidalden, cesaretten ve adaletten ötürü manevî insanları ifade eder. Bunlardan birincisi, istenecek ve kaçınılacak şeylerin bilgisidir; ikincisi, arzunun zaman içinde haz veren şeylerden dizginlenmesidir; üçüncüsü, ruhun zaman içinde sıkıntı veren şeylere karşı sağlamlığıdır; öteki hepsine yayılan dördüncüsü ise Tanrı'yı ve komşuyu sevmektir.
5. Elbette orada beş bin, burada dört bin kişinin kadınlar ve çocuklar hariç olduğu anılır (Matta 15:34–38). Bana öyle geliyor ki bu, şunu anlamamız içindir: Eski Ahdin halkında da, havari Pavlus'un kendisinin kusursuzca yaşadığını söylediği kanuna göre olan adaleti yerine getirmekte güçsüz kalan bazıları (Filipililer 3:6) ve putlara tapmaya kolayca kandırılan başkaları vardı. Bu iki cins, yani güçsüzlük ve yanılgı, kadınlar ve çocuklar adlarıyla tasvir edilmiştir. Çünkü kadın cinsi işlerde güçsüzdür, çocukluk da kolayca oyuna kapılır. Putlara tapmaktan daha çok çocuk oyununa benzeyen ne vardır? Havari de bu tür batıl inancı oyuna bağlamıştır: "Bazıları gibi putlara tapanlar olmayın; yazıldığı gibi: Halk yiyip içmeye oturdu ve oynamaya kalktı" (1. Korintliler 10:7). Demek ki Tanrı'nın vaatlerine varıncaya kadar bekleyişin zahmetlerinde erkekçe dayanmayıp Tanrı'yı sınayanlar kadınlara, yiyip içmeye oturup oynamaya kalkanlar ise çocuklara benziyordu. Yalnız orada değil, Yeni Ahdin halkında da yetkin insana erişinceye (Efesliler 4:13) kadar dayanamayanlar, ya güç zayıflığı ya da zihin hafifliği yüzünden kadınlara ve çocuklara benzetilmelidir. Çünkü birincilere "Yeter ki O'na olan başlangıçtaki güvencemizi sonuna kadar sağlam tutalım" (İbraniler 3:14) denir; ötekilere ise "Düşüncede çocuk olmayın; kötülükte bebek olun, ama düşüncede yetkin olun" (1. Korintliler 14:20). Bu yüzden ne Eski ne de Yeni Ahitte böyleleri sayıya alınır; orada beş bin, burada dört bin kişinin kadınlar ve çocuklar hariç olduğu söylenir (Matta 14:21; 15:38).
6. Her iki halkın da dağda doyurulması, Kutsal Yazılarda sık sık dağ diye anılan Mesih'in kendisi yüzünden uygundur; ama burada ot üzerine değil, toprağa oturulur. Çünkü orada Mesih'in yüceliği, bedenî insanlar ve dünyevî Yeruşalim yüzünden bedenî bir ümit ve arzuyla örtülür; burada ise bütün bedenî arzu kaldırılmış, kalıcı ümidin sağlamlığı, adeta dağın kendi katılığı gibi, arada hiç ot olmaksızın Yeni Ahdin sofradaşlarını taşıyordu.
- Et ideo secunda pastio populi, quae de septem panibus facta est, ad Novi Testamenti praedicationem recte intelligitur pertinere. Non enim ab aliquo evangelista dictum est quod isti panes hordeacei fuerint, sicut de illis quinque dixit Joannes. Haec ergo pastio de panibus septem ad gratiam pertinet Ecclesiae, quae notissima illa septenaria sancti Spiritus operatione refecta cognoscitur. Et ideo non hic duo pisces fuisse scribuntur, sicut in veteri lege, ubi duo soli ungebantur, rex et sacerdos; sed pauci pisces, id est, qui primi Domino Jesu Christo crediderunt, et in ejus nomine uncti sunt, et missi ad praedicandum Evangelium, et ad sustinendum turbulentum mare hujus saeculi, ut pro ipso magno pisce, id est, pro Christo legatione fungerentur, sicut Paulus apostolus dicit (II Cor. v, 20). Neque in ipsa turba quinque millia hominum fuerunt, sicut illic, ubi carnales legem accipientes, id est, quinque sensibus carnis dediti significantur; sed quatuor millia potius, quo numero significantur spirituales, propter quatuor animi virtutes, quibus in hac vita spiritualiter vivitur, prudentiam, temperantiam, fortitudinem, et justitiam. Quarum prima est cognitio rerum appetendarum et fugiendarum: secunda, refrenatio cupiditatis ab iis quae temporaliter delectant: tertia, firmitas animi adversus ea quae temporaliter molesta sunt: quarta, quae per caeteras omnes diffunditur, dilectio Dei et proximi. 5. Sane et ibi quinque millia hominum, et hic quatuor millia exceptis mulieribus et pueris fuisse memorantur (Matth. xv, 34-38): quod mihi videtur ad hoc pertinere, ut intelligamus et in populo Veteris Testamenti fuisse quosdam infirmos ad implendam Justitiam quae secundum legem est, in qua justitia apostolus Paulus sine querela se conversatum esse dicit (Philipp. III, 6); fuisse item alios qui facile seducerentur in cultum idolorum. Quae duo genera, id est, infirmitatis et erroris, mulierum et puerorum nominibus figurata sunt. Infirmus est enim mulierum sexus ad actiones, et facilis ad lusum pueritia. Quid autem lusui puerili tam simile est, quam idola colere; quando et Apostolus ad hoc retulit hoc genus superstitionis, cum ait, Neque idolis servientes, quemadmodum quidam eorum, sicut scriptum est, Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (I Cor. x, 7)? Mulieribus ergo similes erant, qui in laboribus exspectationis, quo usque ad promissa Dei pervenirent, non viriliter perseverantes tentaverunt Deum; pueris autem, qui sederunt manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Non solum autem ibi, sed etiam in populo Novi Testamenti qui non perdurant occurrere in virum perfectum (Ephes. IV, 13), vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieribus et pueris comparandi sunt. Nam illis dicitur, Si tamen initium substantiae ejus usque in finem firmum retineamus (Hebr. III, 14); illis autem, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia infantes estote, ut sensibus perfecti sitis (I Cor. XIV, 20). Et ideo neque in Vetere, neque in Novo Testamento tales admittuntur ad numerum; sed sive ibi quinque millia, sive hic quatuor millia, exceptis mulieribus et pueris fuisse dicuntur (Matth. XIV, 21, et XV, 38). 6. Quamvis vero et illic et hic propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur, ut congruenter in monte uterque populus pasceretur; hic tamen non in foeno discumbitur, sed in terra. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Jerusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur: hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis soliditas, nullo foeno interposito continebat.
1_317. Havari pek doğru olarak, "İman gelmeden önce kanunun gözetiminde tutuluyorduk" (Galatyalılar 3:23) der. Rab de beş ekmekle doyuracağı kişiler hakkında "Gitmelerine gerek yok; siz onlara yiyecek verin" (Matta 14:16) derken bunu ifade ediyor görünür. Öğrenciler kalabalığı salıvermesini önerince söylenen bu sözlerle, o insanlar mecazen adeta gözetim altında tutulur. Yedi ekmeğe ait olan bu kalabalığa ise, üç gündür aç olarak yanından ayrılmadıkları için kendiliğinden acıdığını söyledi. Çünkü insan soyunun bütün tarihinde Hristiyan imanının lütfunun verildiği zaman üçüncü zamandır: Birincisi kanundan önce, ikincisi kanun altında, üçüncüsü lütuf altındadır. Göksel Yeruşalim'in en tam barışına varacağımız dördüncü zaman henüz önümüzde olduğu ve Mesih'e doğru olarak inanan herkes oraya yöneldiği için, Rab o kalabalığı yolda bayılmasınlar diye doyurduğunu söyler. Çünkü bu idare, yani Rab'bin zaman içinde ve görünür biçimde bir insanda görünmeye tenezzül ettiği ve yedi katlı işleyişiyle canlanalım diye bize rehin olarak Kutsal Ruh'u verdiği idare —havarilerin otoritesi de buna birkaç balığın tadı gibi katılmıştır—, gökten gelen çağrının ödülüne güçten düşmeden varabilmemizden başka neyi amaçlar? Çünkü görerek değil, imanla yürüyoruz (2. Korintliler 5:7). Havari Pavlus da Tanrı'nın hükümranlığını henüz kavramadığını söyler: "Geride kalanları unutup ileridekilere uzanarak, yukarıdan gelen çağrının ödülüne doğru hedefe yönelip koşuyorum. Ama hangi noktaya ulaştıysak, o yolda yürüyelim" (Filipililer 3:13–16). Çünkü üçüncü günde Rab'be bağlanıp O'nun tarafından doyurulursak yolda bayılmayız.
8. Elbette burada da yemeğin sonuna varılamadı; yiyecek arttı. Çünkü gelecek hakkında boşuna şöyle denmemiştir: "Sanır mısın ki İnsanoğlu geldiğinde yeryüzünde iman bulacak?" (Luka 18:8). Kadınlar ve çocuklar yüzünden de böyle olacağına inanıyorum. Yine de artan parçalar yedi sepet doldurdu; Vahiy'de de tasvir edilen yedi biçimli Kilise (Vahiy 1:4), yani sonuna kadar dayanan herkes, bu sepetlere aittir. Çünkü "Sanır mısın ki İnsanoğlu geldiğinde yeryüzünde iman bulacak?" diyen Rab, sofranın sonunda yiyeceklerinin artıp terk edilebileceğini ifade etmiştir; ama aynı Rab "Sonuna kadar dayanan kurtulacaktır" (Matta 24:13) da dediği için, aynı yedi ekmeği yedi sayısıyla daha bol alacak ve sepetlerin ifade ettiği görünen bu dayanmayı kalbin genişliğiyle kapsayacak olan Kilise'nin eksik olmayacağını da ifade etmiştir.
- Et quoniam rectissime dicit Apostolus, Prius autem quam veniret fides, sub Lege custodiebamur (Galat. III, 23); hoc significare videtur et Dominus, cum dicit de his quos quinque panibus pasturus erat, Non opus habent ire; sed date illis vos manducare (Matth. XIV, 16). Sub his autem verbis figuraliter tanquam custodiendi detinentur, cum hoc admonuissent discipuli, ut dimitteret eos. Hujus vero turbae, quae ad septem panes pertinet, ultro se misereri dixit, quod jam tertius dies esset, ex quo ei jejuni haesissent. In toto enim saeculo generis humani tertium tempus est, quo fidei christianae gratia data est. Primum est ante Legem, secundum sub Lege, tertium sub Gratia. Et quoniam quartum adhuc restat, quo ad plenissimam pacem Jerusalem coelestis venturi sumus, quo tendit quisquis recte credit in Christum; propterea se dicit turbam illam reficere Dominus, ne deficiant in via. Ista enim dispensatio, qua nobis Dominus temporaliter et visibiliter in homine apparere dignatus est, et dedit nobis pignus Spiritum sanctum, cujus operatione septenaria vegetaremur, apostolica auctoritate quasi paucorum piscium sapore conjuncto: haec ergo dispensatio quid aliud agit, nisi ut ad palmam supernae vocationis sine defectu virium pervenire possimus? Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. v, 5, 7). Et ipse apostolus Paulus nondum se dicit comprehendisse regnum Dei, Sed ea quae retro sunt oblitus, in ea quae ante sunt extentus, secundum intentionem sequor, inquit, ad palmam supernae vocationis. Verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus (Philipp. III, 13-16); quia tertio die Domino adhaerentes et ab illo pasti, non deficiemus in via. 8. Etiam hic sane perveniri ad comedendi finem non potuit, sed relictae sunt escae. Non enim frustra de futuro dictum est, Putasne, veniens Filius hominis inveniet fidem super terram (Luc. XVIII, 8)? Et credo ita futurum, propter mulieres et pueros. Sed tamen septem sportas reliquiae fragmentorum impleverunt, ad quas Ecclesia septiformis, quae in Apocalypsi etiam describitur (Apoc. I, 4), pertinet, id est, omnis qui perseveraverit usque in finem. Ille enim qui dixit, Putasne, veniens Filius hominis inveniet fidem super terram? significavit quidem in extremo convivii relinqui posse et deseri escas suas: sed quoniam ipse item dixit, Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. xxiv, 13); significavit non defuturam Ecclesiam, quae septenario numero eosdem septem panes abundantius recipiat, et latitudine cordis (quae ipsam perseverantiam in sportis videtur significare) contineat. LXII. De eo quod scriptum est in Evangelio, Quia baptizabat Jesus plures quam Joannes; quamvis ipse non baptizaret, sed discipuli ejus (Joan. IV, 1, 2).
1_32LXII. İncil'de yazılı olan "İsa, Yahya'dan daha çok kişiyi vaftiz ediyordu; gerçi kendisi değil, öğrencileri vaftiz ediyordu" sözü üzerine (Yuhanna 4:1–2)
Rab'bin öğrencileri aracılığıyla Yahya'dan daha çok kişiyi vaftiz ettiğinin yazıldığı o zamanda vaftiz edilenlerin Kutsal Ruh'u alıp almadıkları sorulur. Çünkü İncil'in başka bir yerinde şöyle denir: "Çünkü Ruh henüz verilmemişti, çünkü İsa henüz yüceltilmemişti" (Yuhanna 7:39). Buna pek kolay şöyle cevap verilir: Ölüleri bile dirilten Rab İsa, onlardan hiçbirinin, kendi yüceltilmesinden, yani ölülerden dirilip göğe yükselmesinden sonra Kutsal Ruh'u alıncaya kadar ölmesine izin vermeyebilirdi. Ama akla, kendisine "Sana doğrusunu söyleyeyim, bugün benimle birlikte cennette olacaksın" denen ve vaftizi bile almamış olan o haydut geliyor. Gerçi Kornelius ve onunla birlikte milletlerden iman edenler vaftiz edilmeden önce bile Kutsal Ruh'u almışlardı (Elçilerin İşleri 10:44–47); yine de o haydudun Kutsal Ruh olmadan "Rab, krallığına geldiğinde beni hatırla" (Luka 23:42–43) nasıl diyebildiğini göremiyorum. Çünkü Havari, "Kimse Kutsal Ruh'la olmadıkça İsa Rab'dir diyemez" (1. Korintliler 12:3) der. Bu imanın meyvesini Rab'bin kendisi, "Sana doğrusunu söyleyeyim, bugün benimle birlikte cennette olacaksın" diyerek gösterdi. Öyleyse hükümran Tanrı'nın tarifsiz kudreti ve adaletiyle iman eden hayduda vaftiz de sayıldıysa ve çarmıha gerilmiş bedende alınamayan şey hür ruhta alınmış kabul edildiyse, aynı şekilde Kutsal Ruh da Rab'bin yüceltilmesinden önce gizlice veriliyordu; O'nun tanrılığı açığa çıktıktan sonra ise daha açıkça verildi. "Ruh henüz verilmemişti" sözü de bunu söyler; yani henüz herkesin onun verildiğini kabul edeceği şekilde görünmemişti. Tıpkı Rab'bin de henüz insanlar arasında yüceltilmemiş olması, ama ebedî yüceliğinin hiçbir zaman var olmaktan geri kalmaması gibi. Tıpkı O'nun gelişine de ölümlü bedende bu görünüşün kendisinin denmesi gibi; çünkü zaten bulunduğu yere geldi: "Kendi yurduna geldi" ve "dünyadaydı, dünya O'nun aracılığıyla yaratılmıştı" (Yuhanna 1:11, 10). Öyleyse Rab'bin gelişi bedence görünüşü olarak anlaşıldığı hâlde O, bu görünüşten önce de bütün kutsal peygamberlerde Tanrı'nın Sözü ve Tanrı'nın Bilgeliği olarak konuşmuştur; aynı şekilde Kutsal Ruh'un gelişi de Kutsal Ruh'un bedenin gözlerine bile görünmesidir: Onların üzerinde bölünmüş bir ateş göründüğünde ve dillerle konuşmaya başladıklarında olduğu gibi (Elçilerin İşleri 2:3–4). Çünkü Rab'bin görünür yüceltilmesinden önce Kutsal Ruh insanlarda bulunmuyor idiyse, Davut nasıl "Kutsal Ruhunu benden alma" (Mezmurlar 51:11) diyebildi? Yahut Elizabet ile kocası Zekeriya, Hanna ve Simeon peygamberlik etmek üzere nasıl doldular? Bunların hepsi hakkında, İncil'de okuduğumuz sözleri Kutsal Ruh'la dolarak söyledikleri yazılmıştır (Luka 1:41–45, 67–79; 2:25–38). Tanrı'nın bazı şeyleri gizlice, bazılarını da görünür bir yaratık aracılığıyla görünür biçimde yapması, takdirin yönetimine aittir. Bu yönetimle bütün ilahî eylemler mekânların ve zamanların düzeni ve en güzel ayrımıyla yürütülür; oysa tanrılığın kendisi ne mekânda tutulur ne mekândan mekâna göçer, ne de zamanlarla yayılır ya da değişir. Rab'bin kendisi, taşıdığı insanda Kutsal Ruh'u elbette taşıyordu, vaftiz edilmek için Yahya'ya geldiğinde de taşıyordu; yine de vaftiz edildikten sonra Kutsal Ruh'un güvercin biçiminde üzerine indiği görüldü (Matta 3:13–16). Aynı şekilde, Kutsal Ruh'un açık ve görünür gelişinden önce de bazı kutsal insanların onu gizlice taşıyabildiği anlaşılmalıdır. Bunu elbette şunu anlayalım diye söyledik: Kutsal Ruh'un gelişi denen bu görünür görünüşüyle de onun doluluğu insanların kalplerine tarifsiz biçimde daha bol, hatta düşünülemez bir şekilde dökülmüştür.
LXIII. Söz üzerine
"Başlangıçta Söz vardı" (Yuhanna 1:1). Yunancada logos (λόγος) denen şey, Latincede hem akıl (ratio) hem söz (verbum) anlamına gelir. Ama burada "söz" diye çevirmek daha iyidir; böylece yalnız Baba'ya olan bağıntı değil, Söz aracılığıyla yaratılan şeylere karşı yaratıcı güç de ifade edilmiş olur. Akıl ise, onunla hiçbir şey yapılmasa da yerinde olarak akıl diye anılır.
LXIV. Samiriyeli kadın üzerine
1. Rabbimiz İsa Mesih'in sözlerinde ve işlerinde mühürlenmiş İncil sırları herkese açık değildir; bazıları onları dikkatsizce ve ölçüsüzce yorumlayarak çoğu zaman kurtuluş yerine yıkım, hakikatin bilgisi yerine yanılgı getirirler. Bunlardan biri de şu yazılı sırdır: Rab
Quaeritur utrum qui baptizati sunt illo tempore quo scriptum est Dominum per discipulos suos baptizasse plures quam Joannes, acceperint Spiritum sanctum. Alio enim loco Evangelii sic dicitur: Spiritus enim nondum erat datus, quia Jesus nondum erat clarificatus (Id. VII, 39). Et facillime quidem ita respondetur, quod Dominus Jesus, qui etiam mortuos suscitabat, poterat neminem illorum mori sinere, donec post ejus clarificationem, id est, resurrectionem a mortuis et ascensionem in coelum, acciperent Spiritum sanctum. Sed occurrit animo latro ille cui dictum est, Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso; qui nec ipsum Baptismum acceperat (Luc. XXIII, 43). Quanquam Cornelius, et qui cum eo ex Gentibus crediderant, Spiritum sanctum etiam priusquam baptizarentur acceperint (Act. x, 44, 47): non tamen video quomodo et ille latro sine Spiritu sancto dicere potuerit, Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum (Luc. XXIII, 43, 42). Nemo enim dicit, Dominus Jesus, ait Apostolus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3). Cujus fidei fructum ipse Dominus monstravit dicens, Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. Quomodo ergo ineffabili potestate dominantis Dei atque justitia deputatum est etiam Baptisma credenti latroni, et pro accepto habitum in animo libero, quod in corpore crucifixo accipi non poterat; sic etiam Spiritus sanctus latenter dabatur ante Domini clarificationem; post manifestationem autem divinitatis ejus manifestius datus est. Et hoc dictum est, Spiritus autem nondum erat datus: id est, nondum sic apparuerat, ut omnes eum datum esse faterentur. Sicut etiam Dominus nondum erat clarificatus inter homines, sed tamen clarificatio ejus aeterna nunquam esse destitit. Sicut et adventus ejus ea ipsa dicitur demonstratio in carne mortali. Nam illuc venit, ubi erat: quia in sua propria venit; et, in hoc mundo erat, et mundus per ipsum factus est (Joan. I, 11, 10). Sicut ergo Domini adventus intelligitur demonstratio corporalis, tamen ante hanc demonstrationem ipse in omnibus Prophetis sanctis tanquam Dei Verbum et Dei Sapientia locutus est: sic et adventus Spiritus sancti demonstratio Spiritus sancti est ipsis etiam oculis carneis, quando visus est ignis divisus super eos, et coeperunt loqui linguis (Act. II, 3, 4). Nam si non erat in hominibus Spiritus sanctus ante Domini visibilem clarificationem, quomodo dicere potuit David, Et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. L, 13)? Aut quomodo impleta est Elisabeth et Zacharias vir ejus ut prophetarent, et Anna, et Simeon, de quibus omnibus scriptum est quod impleti Spiritu sancto, illa quae in Evangelio legimus dixerint (Luc. I, 41-45, 67-79, et II, 25-38)? Ut autem quaedam latenter, quaedam vero per creaturam visibilem visibiliter Deus operetur, pertinet ad gubernationem providentiae, qua omnes divinae actiones locorum temporumque ordine ac distinctione pulcherrima peraguntur, cum ipsa divinitas nec teneatur nec migret locis, nec tendatur varieturve temporibus. Quomodo autem ipse Dominus secum habebat utique Spiritum sanctum in ipso homine quem gerebat, quando ut baptizaretur venit ad Joannem, et tamen posteaquam baptizatus est, descendere in eum Spiritus sanctus visus est in columbae specie (Matth. III, 13-16): sic intelligendum est et ante manifestum et visibilem adventum Spiritus sancti quoscumque homines sanctos eum latenter habere potuisse. Ita sane hoc diximus, ut intelligamus etiam ista ipsa visibili demonstratione Spiritus sancti, qui adventus ejus dicitur, ineffabili modo largius in hominum corda vel etiam incogitabili plenitudinem ejus infusam. LXIII. De Verbo. In principio erat Verbum (Joan. I, 1). Quod graece λόγος dicitur, latine et rationem et verbum significat. Sed hoc loco melius verbum interpretamur, ut significetur non solum ad Patrem respectus, sed ad illa etiam quae per Verbum facta sunt operativa potentia. Ratio autem, etsi nihil per illam fiat, recte ratio dicitur. LXIV. De muliere Samaritana. 1. Evangelica sacramenta in Domini nostri Jesu Christi dictis factisque signata non omnibus patent, et nonnulli minus diligenter minusque sobrie interpretando, afferunt plerumque pro salute perniciem, et pro cognitione veritatis errorem: inter quae illud est sacramentum, quod scriptum est, Dominum
1_33günün altıncı saatinde Yakup'un kuyusuna geldi, yolculuktan yorulup oturdu ve Samiriyeli bir kadından su istedi; Kutsal Yazıların aynı yerinde anlatılan ve incelenip etraflıca ele alınması gereken öteki şeyler de öyle. Bu konuda önce şunu tutmak gerekir: Bütün Kutsal Yazılarda, ilahî sırrın açıklamasının imana uygun olmasına en büyük dikkatle özen gösterilmelidir.
2. Rabbimiz günün altıncı saatinde kuyuya geldi. Kuyuda karanlık bir derinlik görüyorum. Bu yüzden bu dünyanın en aşağı kısımlarını, yani yeryüzüne ait kısımlarını anlamaya yönelirim. Rab İsa oraya altıncı saatte, yani insan soyunun altıncı çağında, adeta eski insanın yaşlılığında geldi; bu eski insandan sıyrılmamız ve Tanrı'ya göre yaratılmış yeni insanı giyinmemiz buyrulur (Efesliler 4:22–24). Çünkü altıncı çağ yaşlılıktır; zira birincisi bebeklik, ikincisi çocukluk, üçüncüsü ilk gençlik, dördüncüsü gençlik, beşincisi olgunluktur. Bedene göre, zamana bağlı bir durum içinde süren eski insanın hayatı altıncı çağda, yaşlılıkla son bulur. Dediğim gibi, insan soyunun bu yaşlılığında Rabbimiz, hem yaratıcımız hem de yenileyicimiz olarak geldi; öyle ki eski insan ölünce yeni insanı kendinde kursun ve onu dünyevî lekeden sıyırıp göksel hükümranlığa taşısın. Demek ki şimdi kuyu, dediğimiz gibi, karanlık derinliğiyle bu dünyanın dünyevî zahmetini ve yanılgısını ifade eder. Eski insan dış, yeni insan iç insan olduğuna göre —Havari "Dış insanımız bozulsa da iç insanımız günden güne yenilenmektedir" demiştir—, Rab'bin kuyuya altıncı saatte, yani bu görünür güneşin batıya doğru inmeye başladığı öğle vaktinde gelmesi pek yerindedir. Çünkü bütün görünür şeyler dış insana aittir ve Hristiyan terbiyesi onlardan vazgeçmeyi öğretir. Mesih tarafından çağrılan bizlerde de görünür şeylerden alınan zevk azalır; öyle ki iç insan görünmez şeylerin sevgisiyle yeniden canlanarak hiç batmayan iç ışığa dönsün. Bu, Havari'nin şu öğretisine uygundur: Görünenleri değil, görünmeyenleri aramalıdır; çünkü görünenler geçicidir, görünmeyenler ise ebedîdir (2. Korintliler 4:16, 18).
3. Rab'bin yorgun olarak kuyuya gelmesi bedenin zayıflığını, oturması ise alçakgönüllülüğü ifade eder; çünkü hem bizim için bedenin zayıflığını üstlendi, hem de insan olarak insanlara bu kadar alçakgönüllülükle görünmeye tenezzül etti. Bedenin bu zayıflığı hakkında peygamber şöyle der: "Yaralar içinde, zayıflığa katlanmayı bilen bir insan" (İşaya 53:3). Alçakgönüllülük hakkında da Havari şöyle konuşur: "Kendini alçalttı, ölüme kadar itaatkâr oldu" (Filipililer 2:8). Gerçi öğretmenler oturarak öğrettiği için, O'nun oturması başka bir anlayışla alçakgönüllülüğün ölçülülüğünü değil, öğretmen kişiliğini de gösterebilir.
hora diei sexta venisse ad puteum Jacob, fessumque ab itinere sedisse, et a muliere Samaritana potum petisse, et caetera quae in eodem Scripturarum loco discutienda et pertractanda dicuntur. De qua re id primo tenendum est, quod in omnibus Scripturis summa vigilantia custodiri oportet, ut secundum fidem sit sacramenti divini expositio. 2. Hora igitur diei sexta venit ad puteum Dominus noster. Video in puteo tenebrosam profunditatem. Admoneor ergo intelligere mundi hujus infimas partes, id est, terrenas, quo venit Dominus Jesus hora sexta, id est, sexta aetate generis humani, tanquam in senectute veteris hominis, quo jubemur exui, ut induamur novo, qui secundum Deum creatus est (Ephes. IV, 22-24). Nam sexta aetas senectus est; quoniam prima, infantia; secunda, pueritia; tertia, adolescentia; quarta, juventus; quinta, gravitas. Veteris itaque hominis vita, quae secundum carnem temporali conditione peragitur, sexta aetate senectute concluditur. Qua senectute, ut dixi, humani generis Dominus noster et creator nobis et reparator advenit; ut moriente scilicet vetere homine, novum in se constitueret, quem exutum labe terrena in coelestia regna transferret. Ergo nunc puteus, ut dictum est, mundi hujus terrenum laborem et errorem tenebrosa profunditate significat. Et quoniam exterior est homo vetus, et novus interior; dictum est enim ab Apostolo, Et si exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem: rectissime omnino (quoniam omnia visibilia ad exteriorem hominem pertinent, quibus christiana disciplina renuntiatur) hora sexta venit Dominus ad puteum, id est, medio die, unde jam incipit sol iste visibilis declinare in occasum: quoniam et nobis vocatis a Christo visibilium delectatio minuitur, ut invisibilium amore homo interior recreatus, ad interiorem lucem quae nunquam occidit, revertatur, secundum apostolicam disciplinam, non quaerens quae videntur, sed quae non videntur: quae enim videntur, temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna sunt (II Cor. IV, 16, 18). 3. Quod autem fatigatus venit ad puteum, infirmitatem carnis significat; quod sedit, humilitatem: quia et imbecillitatem carnis pro nobis suscepit, et homo hominibus tam humiliter apparere dignatus est. De hac infirmitate carnis propheta dicit: Homo in plaga positus, et sciens ferre imbecillitatem (Isai. LIII, 3). De humilitate vero Apostolus loquitur dicens: Humiliavit se, factus subditus usque ad mortem (Philipp. II, 8). Quanquam illud quod sedit, quoniam solent sedere doctores, possit alio intellectu non humilitatis modestiam, sed magistri demonstrare personam.
1_344. Ama sonra kendisinden isteyenlere manevî pınarın bolluğunu verebileceğini söyleyen Rab'bin, testisini suyla doldurmak için gelen Samiriyeli kadından neden su istediği sorulabilir. Rab elbette o kadının imanına susamıştı. Kadın Samiriyeli idi ve Samiriye putperestliğin suretini taşımaya alışkındır: Samiriyeliler Yahudi halkından ayrılıp ruhlarının değerini dilsiz hayvanların putlarına, yani altın buzağılara adamışlardı. Rabbimiz İsa ise putlara kulluk eden milletler kalabalığını Hristiyan imanının ve bozulmamış dinin kalesine getirmek için gelmişti. Çünkü "Sağlamların değil, hastaların hekime ihtiyacı vardır" (Matta 9:12) der. Demek ki uğrunda kanını döktüğü kişilerin imanına susamıştır. İsa ona, "Kadın, bana su ver" dedi. Rabbimizin neye susadığını bilesin diye, az sonra yiyecek almak için şehre gitmiş olan öğrencileri gelip O'na, "Rabbi, ye" derler. O da onlara, "Benim, sizin bilmediğiniz bir yiyeceğim var" dedi. Öğrencileri birbirlerine, "Biri O'na yiyecek bir şey mi getirdi?" dediler. İsa onlara, "Benim yiyeceğim, beni gönderenin isteğini yerine getirmek ve O'nun işini tamamlamaktır" dedi. Burada kendisini gönderen Baba'nın isteği ve tamamlamak istediğini söylediği O'nun işi, bizi dünyanın yıkıcı yanılgısından kendi imanına döndürmekten başka bir şey olarak anlaşılabilir mi? O'nun yiyeceği nasılsa içeceği de öyledir. Bu yüzden o kadında susadığı şey, onda Baba'nın isteğini yerine getirmek ve O'nun işini tamamlamaktı. Ama kadın bedenî anlayarak cevap verdi: "Sen Yahudi olduğun hâlde Samiriyeli bir kadın olan benden nasıl su istersin?" Çünkü Yahudiler Samiriyelilerle bir şey paylaşmazlar. Rabbimiz ona şöyle dedi: "Tanrı'nın armağanını ve sana 'Bana su ver' diyenin kim olduğunu bilseydin, sen ondan isterdin, o da sana diri su verirdi." Böylece ona, kendisinin kadının anladığı türden bir su istemediğini, kadının imanına susadığı için susamış olan bu kadına Kutsal Ruh'u vermek istediğini gösterecekti. Çünkü diri suyu yerinde olarak Tanrı'nın armağanı diye anlarız; kendisinin "Tanrı'nın armağanını bilseydin" dediği gibi. İncil yazarı aynı Yuhanna başka bir yerde de buna tanıklık ederek İsa'nın ayağa kalkıp şöyle seslendiğini söyler: "Susayan bana gelsin ve içsin. Bana iman edenin, Yazı'nın dediği gibi, içinden diri su ırmakları akacaktır." "Bana iman edenin içinden diri su ırmakları akacaktır" demesi pek tutarlıdır; çünkü bu armağanlara hak kazanmak için önce iman ederiz. Demek ki o kadına vermek istediği bu diri su ırmakları, önce onda susadığı imanın ödülüdür. Bu diri suyun yorumunu da şöyle ekler: "Bunu, kendisine iman edeceklerin alacağı Ruh hakkında söylüyordu. Çünkü Ruh henüz verilmemişti, çünkü İsa henüz yüceltilmemişti" (Yuhanna 7:37–39). Demek ki Kutsal Ruh'un armağanı, Rab'bin yüceltilmesinden sonra Kilise'ye verdiği armağandır; başka bir Yazı'nın dediği gibi: "Yükseğe çıktı, tutsakları tutsak götürdü, insanlara armağanlar verdi" (Mezmurlar 68:18; Efesliler 4:8).
5. Ama o kadın hâlâ bedence düşünüyor; çünkü şöyle cevap verdi: "Efendim, kovan yok, kuyu da derin; diri suyu bana nereden vereceksin? Yoksa sen, bize bu kuyuyu veren ve kendisi de oğulları da hayvanları da ondan içen atamız Yakup'tan büyük müsün?" Şimdi artık Rab ne dediğini açıklar: "Bu sudan içen herkes yine susayacak; ama benim vereceğim sudan içen ebediyen susamayacak; tersine, vereceğim su onda ebedî hayata fışkıran bir su pınarı olacak." Ama kadın hâlâ bedenin basiretine sarılır. Çünkü ne cevap verdi? "Efendim, bana bu suyu ver de ne susayayım ne de su çekmeye buraya geleyim." İsa ona, "Git, kocanı çağır ve buraya gel" der. Kadının kocası olmadığını bildiği hâlde bunu neden söylediği sorulur. Çünkü kadın "Kocam yok" deyince İsa ona, "Kocam yok demekle iyi ettin; çünkü beş kocan oldu, şimdi sahip olduğun da kocan değil; bunda doğru söyledin" der. Ama bu Samiriyeli kadına hâlâ benzer görünmeyelim diye bunlar bedenî anlamda alınmamalıdır. Tanrı'nın o armağanından artık biraz tattıysak, bunları manevî olarak ele alalım.
- Sed quaeri potest quare a muliere Samaritana, quae hydriae aqua implendae gratia venerat, bibere postulaverit, cum ipse postea spiritualis fontis affluentiam se petentibus dare posse praedicaverit? Sed scilicet sitiebat Dominus mulieris illius fidem, quae quoniam Samaritana erat, et solet Samaria idololatriae imaginem sustinere: ipsi enim separati a populo Judaeorum, simulacris mutorum animalium, id est, vaccis aureis animarum suarum decus addixerant: venerat autem Dominus noster Jesus, ut gentium multitudinem, quae simulacris serviebat; ad munimentum fidei christianae et incorruptae religionis adduceret. Non est enim, inquit, opus sanis medicus, sed male habentibus (Matth. ix, 12). Eorum ergo fidem sitit, pro quibus sanguinem fudit. Dixit ergo ad eam Jesus: Mulier, da mihi bibere. Et ut noveris quid sitiebat Dominus noster, post paululum veniunt discipuli ejus, qui perrexerant in civitatem ut cibos emerent, et dicunt ei: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego habeo escam manducare, quam vos nescitis. Dicunt ergo discipuli ejus ad alterutrum: Numquid aliquis attulit ei manducare? Dixit eis Jesus: Cibus meus est ut faciam ejus voluntatem qui me misit, et ut perficiam opus ejus. Numquid hic intelligitur alia voluntas Patris, qui eum misit, et opus ejus quod se perficere velle respondit, nisi ut nos ad fidem suam a pernicioso mundi errore converteret? Qualis est ergo cibus ejus talis et potus. Quapropter hoc in illa muliere sitiebat, ut faceret in ea voluntatem Patris, et perficeret opus ejus. Sed carnaliter intelligens respondit: Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis, cum sim mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis. Cui Dominus noster dixit: Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi, Da mihi bibere; tu magis petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam: ut hinc ei ostenderet, non se talem aquam petisse, qualem ipsa intellexerat; sed quia ipse sitiebat fidem ejus, eidemque sitienti Spiritum sanctum dare cupiebat. Hanc enim recte intelligimus aquam vivam, quod est donum Dei, sicut ipse ait, Si scires donum Dei. Et sicut idem Joannes evangelista testatur alio loco dicens: quod stabat Jesus, et clamabat, Si quis sitit, veniat et bibat: qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Consequenter omnino, Qui credit, inquit, in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae: quia primo credimus, ut haec dona mereamur. Haec ergo flumina aquae vivae quae illi mulieri volebat dare, merces est fidei quam prius in illa sitiebat. Cujus aquae vivae interpretationem ita subjicit: Hoc autem, inquit, dicebat de Spiritu quem accepturi erant hi qui in eum credituri erant. Nondum autem erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat clarificatus (Joan. VII, 37-39). Hoc itaque donum Spiritus sancti est, quod post suam clarificationem dedit Ecclesiae, sicut alia Scriptura dicit: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem; dedit dona hominibus (Psal. LXVII, 19; Ephes. IV, 8). 5. Sed adhuc illa mulier carnaliter sapit; sic enim respondit: Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est; unde mihi habes dare aquam vivam? Numquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis hunc puteum, et ipse ex eo bibit, et filii ejus, et pecora ejus? Nunc vero jam Dominus exponit quid dixerit. Omnis, inquit, qui biberit de aqua ista, sitiet iterum: qui autem biberit de aqua quam ego dedero, non sitiet in sempiternum; sed aqua illa quam dedero, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Sed adhuc mulier prudentiam carnis amplectitur. Quid enim respondit? Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam huc haurire. Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, et veni huc. Cum sciret eam virum non habere, cur hoc dixerit, quaeritur. Namque cum mulier dixisset, Non habeo virum; dicit ei Jesus, Bene dixisti non habere te virum: quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes non est tuus vir; hoc verum dixisti. Sed non sunt haec carnaliter accipienda, ne huic ipsi adhuc mulieri Samaritanae similes esse videamur. Sed de illo dono Dei si aliquid jam gustavimus, spiritualiter ista tractemus.
1_356. Bazıları beş kocayı Musa eliyle verilen beş kitap olarak anlar. "Şimdi sahip olduğun da kocan değil" sözünü ise Rab'bin kendisi hakkında söylediğini düşünürler; anlam şöyle olur: "Önce Musa'nın beş kitabına, beş kocaya hizmet eder gibi hizmet ettin; şimdi sahip olduğun, yani dinlediğin, seninle konuşan ise kocan değil, çünkü henüz ona inanmadın." Ama kadın henüz Mesih'e inanmadığına göre hâlâ o beş kocanın, yani beş kitabın birliğine bağlı olduğundan, sanki artık onlara sahip değilmiş gibi "Beş kocan oldu" denmesinin nasıl mümkün olduğu insanın aklına takılabilir; çünkü hâlâ onlara tabi yaşıyordu. Sonra Musa'nın beş kitabı Mesih'ten başka bir şey müjdelemediğine göre —kendisinin dediği gibi: "Musa'ya inansaydınız belki bana da inanırdınız; çünkü o benim hakkımda yazdı" (Yuhanna 5:46)—, insanın Mesih'e geçmek için o beş kitaptan ayrıldığı nasıl anlaşılabilir? Oysa Mesih'e inanan, o beş kitabı bırakılacak şeyler olarak değil, manevî olarak anlaşılacak şeyler olarak çok daha büyük bir istekle kucaklar.
- Quinque viros, quinque libros qui per Moysen ministrati sunt, nonnulli accipiunt. Quod autem dictum est, Et nunc quem habes, non est tuus vir; de se ipso Dominum dixisse intelligunt, ut iste sit sensus: Primo quinque libris Moysi, quasi quinque viris servisti; nunc autem quem habes, id est, quem audis, qui loquitur tecum, non est tuus vir, quia nondum in eum credidisti. Sed quoniam nondum credens Christo, adhuc utique illorum quinque virorum, id est quinque librorum copulatione tenebatur, potest movere quomodo dici potuerit, Quinque viros habuisti, quasi nunc eos jam non haberet, cum adhuc utique ipsis subdita viveret. Deinde cum quinque libri Moysi nihil aliud quam Christum praedicent, sicut ipse ait, Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi; ille enim de me scripsit (Joan. v, 46); quomodo potest intelligi a quinque illis libris recedere hominem, ut ad Christum transeat, cum ille qui credit in Christum, non relinquendos quinque illos libros, sed spiritualiter intelligendos, multo avidius amplectatur?
1_367. Öyleyse başka bir anlayış da vardır: Beş koca, bedenin beş hissi olarak anlaşılabilir. Birincisi gözlere aittir; onunla bu görünür ışığı ve cisimlerin her türlü renklerini ve şekillerini görürüz. İkincisi kulaklarındır; onunla seslerin ve bütün tınıların anlarını hissederiz. Üçüncüsü burnundur; onunla kokuların türlü hoşluğundan zevk alırız. Dördüncüsü ağızdaki tattır; tatlıyı ve acıyı hisseder, bütün tatları sınar. Beşincisi bütün bedene yayılmıştır ve dokunarak sıcağı ve soğuğu, yumuşağı ve serti, düzü ve pürüzlüyü ve dokunarak hissettiğimiz başka ne varsa ayırt eder. İnsanın ilk çağı, ölümlü tabiatın zorunluluğuyla bu beş bedenî hisle yoğrulur; ilk insanın günahından sonra öyle doğmuşuzdur ki, zihnin ışığı henüz bize verilmemişken bedenî hislere tabi olarak, hakikati hiç anlamadan bedenî bir hayat geçiririz. Henüz aklı kavrayamayan bebekler ve küçük çocuklar zorunlu olarak böyledir. İlk çağı yöneten bu hisler tabiî olduğu ve Tanrı'nın sanatkârlığıyla bize verildiği için yerinde olarak "kocalar", yani adeta meşru eşler diye anılırlar; çünkü onları kendi kusuruyla yanılgı değil, Tanrı'nın sanatkârlığıyla tabiat vermiştir. Ama biri akla elverişli olabileceği çağa geldiğinde, hakikati hemen kavrayabilirse, artık o hisleri yönetici olarak kullanmaz; akıl sahibi ruhu (spiritus rationalis) koca olarak edinir, o hisleri onun hizmetine verir ve bedenini kulluğa koşar. O zaman can (anima) artık beş kocaya, yani bedenin beş hissine tabi değildir; ilahî Sözü meşru koca olarak edinir. Ona birleşip bağlanmış olarak —çünkü insanın ruhu da Mesih'e bağlanmıştır, zira erkeğin başı Mesih'tir (1. Korintliler 11:3)—, ayrılık korkusu olmadan manevî bir kucaklaşmayla ebedî hayatın tadını çıkarır. Çünkü bizi Mesih'in sevgisinden kim ayırabilir? (Romalılar 8:35). Ama o kadın, boş batıl inançlara boyun eğmiş dünya kalabalığını ifade eden bir yanılgıya tutulduğundan, dediğimiz gibi ilk çağı yöneten o beş bedenî hissin zamanından sonra Tanrı'nın Sözü onu evliliğe almamıştı; onu zina kucağında şeytan tutuyordu. Bu yüzden Rab, onun bedenî olduğunu, yani bedence düşündüğünü görerek ona, "Git, kocanı çağır ve buraya gel" der; yani şimdi içinde bulunduğun ve söylediklerimi anlamana engel olan bedenî duygudan kendini uzaklaştır; kocanı çağır, yani anlayış ruhuyla hazır ol. Çünkü insanın ruhu bir bakıma canın kocası gibidir ve canın duygusunu bir eşi yönetir gibi yönetir. Bu, Baba ve Oğul'la birlikte değişmez kalan ve layık ruhlara değişmezce verilen Kutsal Ruh değil, insanın ruhudur. Havari onun hakkında şöyle der: "İnsanda olanları insanın ruhundan başkası bilmez." Çünkü o Kutsal Ruh, Tanrı'nın Ruhudur; Havari onun hakkında da şöyle der: "Tanrı'ya ait olanları da Tanrı'nın Ruhundan başkası bilmez" (1. Korintliler 2:11). Öyleyse insanın bu ruhu hazır, yani dikkatli olduğunda ve dindarlıkla kendini Tanrı'ya tabi kıldığında, insan manevî olarak söylenenleri anlar. Şeytanın yanılgısı ise, anlayış adeta yokken canda hükümran olduğunda, bir zina ortağıdır. "Öyleyse kocanı çağır" der; yani içindeki ruhu, hakikatin ışığı onu aydınlatırsa insanın manevî şeyleri onunla anlayabileceği ruhu çağır; manevî suyu alabilmen için ben seninle konuşurken o hazır bulunsun. Kadın "Kocam yok" deyince, "İyi ettin" der, "çünkü beş kocan oldu", yani ilk çağda seni yöneten bedenin beş hissi; "şimdi sahip olduğun da kocan değil", çünkü sende, onunla meşru bir evlilik yapabileceğin, Tanrı'yı anlayan ruh yoktur; tersine, seni zina lekesiyle bozan şeytanın yanılgısı hükümrandır.
- Est ergo alius intellectus, ut quinque viri intelligantur quinque corporis sensus: unus qui ad oculos pertinet, quo lucem istam visibilem et quoslibet colores formasque corporum cernimus; alter aurium, quo vocum et omnium sonorum momenta sentimus; tertius narium, quo varia odorum suavitate delectamur; quartus in ore gustus, qui dulcia et amara sentit, et omnium saporum habet examen; quintus per totum corpus tangendo dijudicat calida et frigida, mollia et dura, levia et aspera, et quidquid aliud est quod tangendo sentimus. Istis itaque carnalibus quinque sensibus prima hominis aetas imbuitur necessitate naturae mortalis qua ita post peccatum primi hominis nati sumus, ut nondum reddita luce mentis, carnalibus sensibus subditi, carnalem vitam sine ulla veritatis intelligentia transeamus. Tales necesse est esse infantes et parvulos pueros, qui nondum possunt accipere rationem. Et quia naturales sunt isti sensus, qui primam aetatem regunt, et Deo artifice nobis tributi sunt, recte dicuntur viri, id est mariti, tanquam legitimi; quoniam non eos error vitio proprio, sed Dei artificio natura contribuit. Cum autem quisque venerit ad eam aetatem, ut jam possit capax esse rationis, si veritatem statim comprehendere potuerit, non jam illis sensibus rectoribus utetur; sed habebit virum, spiritum rationalem, cui sensus illos in famulatum redigat, servituti subjiciens corpus suum: cum anima non jam quinque viris, id est, quinque corporis sensibus subdita est, sed Verbum divinum habet legitimum virum, cui copulata et inhaerens, cum et ipse spiritus hominis haeserit Christo, quia caput viri Christus est (I Cor. XI, 3), amplexu spirituali aeterna vita sine ullo separationis timore perfruitur. Quis nos enim separare poterit a charitate Christi (Rom. VIII, 35)? Sed quoniam illa mulier errore tenebatur quae significabat multitudinem saeculi vanis superstitionibus subjugati, post tempora illa quinque carnalium sensuum, quibus prima aetas, ut diximus, regitur, non eam Verbum Dei acceperat in conjugium, sed complexu adulterino diabolus obtinebat. Itaque illi Dominus dicit, videns eam esse carnalem, id est, carnaliter sapere: Vade, voca virum tuum, et veni huc; id est, remove te ab affectione carnali, in qua nunc constituta es, unde non potes intelligere quae loquor: et voca virum tuum, id est, spiritu intelligentiae praesens esto. Est enim animae quasi maritus quodam modo spiritus hominis, qui animalem affectionem tanquam conjugem regit. Non ille Spiritus sanctus, qui cum Patre et Filio incommutabilis manet, et dignis animis incommutabiliter datur: sed spiritus hominis, de quo Apostolus dicit, Nemo scit quae sunt in homine, nisi spiritus hominis. Nam ille Spiritus sanctus, Spiritus Dei est; de quo iterum dicit sic: Et quae Dei sunt nemo scit, nisi Spiritus Dei (I Cor. II, 11). Hic ergo spiritus hominis cum praesens est, id est, intentus, et se pietate subjicit Deo, intelligit homo quae spiritualiter dicuntur. Cum autem diaboli error, tanquam absente intellectu, in anima dominatur, adulter est. Voca ergo, inquit, virum tuum, id est, spiritum qui in te est, quo potest homo intelligere spiritualia, si eum lux veritatis illustret; ipse adsit, cum loquor tibi, ut spiritualem possis accipere aquam. Et cum illa diceret, Non habeo virum; Bene, inquit, dixisti: quinque enim viros habuisti, id est quinque sensus carnis, qui te in prima aetate rexerunt; et nunc quem habes, non est tuus vir, quia non est in te spiritus, qui intelligit Deum, cum quo legitimum possis habere connubium; sed error diaboli potius dominatur, qui te adulterina contaminatione corrumpit.
1_378. Belki de anlayanlara, anılan beş beden hissinin beş koca adıyla ifade edildiğini göstermek için, bu kadın beş bedenî cevaptan sonra altıncı cevabında Mesih'in adını anar. Çünkü ilk cevabı şudur: "Sen Yahudi olduğun hâlde benden nasıl su istersin?" İkincisi: "Efendim, kovan yok, kuyu da derin." Üçüncüsü: "Efendim, bana bu suyu ver de ne susayayım ne de su çekmeye buraya geleyim." Dördüncüsü: "Kocam yok." Beşincisi: "Görüyorum ki sen bir peygambersin; atalarımız bu dağda tapındı." Bu cevap da bedenîdir; çünkü bedenî insanlara dua edecekleri dünyevî bir yer verilmişti, Rab ise manevî insanların ruhta ve hakikatte dua edeceklerini söyledi. Rab bunu söyledikten sonra kadının altıncı cevabı, Mesih'in bütün bunların öğretmeni olduğunu kabul eder; çünkü şöyle der: "Mesih denen Meşiha'nın geleceğini biliyorum; o geldiğinde bize her şeyi bildirecek." Ama hâlâ yanılıyor; çünkü geleceğini umduğu kişinin gelmiş olduğunu görmüyor. Yine de Rab'bin merhametiyle bu yanılgı şimdi bir zina ortağı gibi kovulur. Çünkü İsa ona, "Seninle konuşan ben, O'yum" der. Kadın bunu duyunca cevap vermedi; hemen testisini bırakıp İncil'e ve Rab'bin gelişine yalnızca inanmak için değil, onu müjdelemek için de aceleyle şehre gitti. Testisini bırakıp gitmesi de dikkatsizce geçiştirilmemelidir. Çünkü testi belki bu dünyanın sevgisini, yani arzuyu ifade eder: İnsanlar bu arzuyla, suretini kuyunun taşıdığı karanlık derinlikten, yani dünyevî yaşayıştan kendilerine haz çekerler; bu hazzı tadınca da yeniden onun isteğiyle yanarlar; tıpkı "bu sudan içen yine susayacak" (Yuhanna 4:5–34) dediği gibi. Mesih'e inanan kadının dünyadan vazgeçmesi ve testisini bırakarak dünyevî arzuyu bıraktığını göstermesi gerekiyordu; çünkü yalnız kalbiyle adalete inanmakla kalmayacak, inandığını kurtuluş için ağzıyla da itiraf edip müjdeleyecekti (Romalılar 10:10).
- Et fortasse ut intelligentibus indicaret, quinque memoratos corporis sensus quinque virorum nomine significari, post quinque responsiones carnales ista mulier sexta responsione nominat Christum. Nam prima ejus responsio est, Tu cum sis Judaeus, quomodo a me bibere petis? Secunda, Domine, neque hauritorium habes, et puteus altus est. Tertia, Domine, da mihi hanc aquam, ut neque sitiam, neque veniam huc haurire. Quarta, Non habeo virum. Quinta, Video quia propheta es: patres nostri in monte hoc adoraverunt. Nam et ista responsio carnalis est. Carnalibus enim datus fuerat locus terrenus, ubi orarent: spirituales autem in spiritu et veritate oraturos Dominus dixit. Quod posteaquam locutus est, sexta mulieris responsio Christum fatetur omnium istorum esse doctorem: dicit enim, Scio quia Messias veniet, qui dicitur Christus: cum venerit, ipse nobis annuntiabit omnia. Sed adhuc errat, quia eum quem venturum sperat, venisse non videt. Verumtamen misericordia Domini nunc error iste tanquam adulter expellitur. Dicit enim ei Jesus: Ego sum qui tecum loquor. Quo audito illa non respondit, sed statim relicta hydria sua abiit in civitatem festinans, ut Evangelium et Domini adventum, non tantum crederet, sed etiam praedicaret. Nec hoc quod relicta hydria discessit, negligenter praetereundum est. Hydria enim fortasse amorem saeculi hujus significat, id est, cupiditatem, qua sibi homines de tenebrosa profunditate, cujus imaginem puteus gerit, hoc est, de terrena conversatione hauriunt voluptatem: qua percepta iterum in ejus appetitum inardescant, sicut de aqua illa qui biberit, inquit, sitiet iterum (Joan. iv, 5-34). Oportebat autem ut Christo credens, saeculo renuntiaret, et relicta hydria cupiditatem saecularem se reliquisse monstraret; non solum corde credens ad justitiam, sed etiam ad salutem ore confessura et praedicatura quod credidit (Rom. x, 10). LXV. De resurrectione Lazari.
LXV. Lazar'ın dirilişi üzerine
Lazar'ın İncil'in anlattığı tarihe göre diriltildiğine tam bir imanla bağlı kalsak da, bunun alegori olarak da bir şey ifade ettiğinden şüphe etmiyorum. Olmuş şeyler alegoriyle yorumlanınca, olayın gerçekliğine olan inanç kaybolmaz. Pavlus İbrahim'in iki oğlunun alegorisini iki Ahit diye açıklar (Galatyalılar 4:22–24); bu yüzden İbrahim'in var olmadığı ya da o oğullarının olmadığı mı söylenecek? Öyleyse mezardaki Lazar'ı da alegori olarak, dünyevî günahların altına gömülmüş ruh, yani bütün insan soyu diye anlayalım. Rab başka bir yerde bu ruhu kaybolmuş koyunla ifade eder ve onu kurtarmak için doksan dokuzunu dağlarda bırakıp indiğini söyler (Luka 15:4). Rab'bin "Onu nereye koydunuz?" diye sormasının ise gizlice gerçekleşen çağrılışımızı ifade ettiğini düşünüyorum. Çünkü çağrılışımızın önceden belirlenmesi gizlidir; bu gizliliğin işareti de, biz bilmediğimiz için Rab'bin bilmiyormuş gibi sormasıdır; Havari'nin dediği gibi: "Bilindiğim gibi bileyim" (1. Korintliler 13:12). Yahut bu soru, Rab'bin başka bir yerde günahkârları bilmediğini "Sizi tanımıyorum" (Matta 7:23) diyerek göstermesine işaret eder; gömülmüş Lazar da bunu ifade ediyordu; çünkü O'nun terbiyesinde ve buyruklarında günahlar yoktur. Bu soru, Yaratılış'taki "Âdem, neredesin?" (Yaratılış 3:9) sorusuna benzer; çünkü Âdem günah işlemiş ve Tanrı'nın yüzünden saklanmıştı. Burada bu saklanmayı gömülme ifade eder: Ölen, günah işleyenin; gömülen de Tanrı'nın yüzünden saklananın benzerini taşır. "Taşı kaldırın" demesinin, milletlerden Kilise'ye gelenlere sünnet yükünü yüklemek isteyenleri ifade ettiğini düşünüyorum; Havari onlara karşı pek çok şekilde yazar (Galatyalılar 2). Yahut Kilise'de bozuk yaşayan ve inanmak isteyenlere engel olanları ifade eder. Marta O'na, "Rab, artık dördüncü gün, kokmuştur" der. Dört unsurun sonuncusu topraktır; demek ki dünyevî günahların, yani bedenî arzuların kokusunu ifade eder. Rab Âdem günah işlediğinde ona, "Topraksın ve toprağa döneceksin" (Yaratılış 3:19) der. Taş kaldırılınca Lazar elleri ve ayakları sarılı olarak mezardan çıktı; yüzü de bir mendille örtülüydü. Mezardan çıkması, bedenî kusurlardan uzaklaşan ruhu ifade eder. Sargılara sarılı olması ise şunu ifade eder: Bedenî şeylerden uzaklaşıp zihnimizle Tanrı'nın kanununa hizmet etsek de, hâlâ bedende bulunduğumuz sürece bedenin sıkıntılarına yabancı olamayız; Havari'nin dediği gibi: "Zihnimle Tanrı'nın kanununa, bedenimle ise günahın kanununa hizmet ediyorum" (Romalılar 7:25). Yüzünün mendille örtülü olması, bu hayatta tam bilgiye sahip olamayacağımızı ifade eder; Havari'nin dediği gibi: "Şimdi aynada bilmece hâlinde görüyoruz, sonra ise yüz yüze" (1. Korintliler 13:12). İsa, "Onu çözün ve bırakın gitsin" dedi (Yuhanna 11:1–44); yani bu hayattan sonra bütün örtüler kaldırılacak ki yüz yüze görelim. Tanrı'nın Bilgeliğinin taşıdığı ve bizi kurtaran insan ile öteki insanlar arasında ne kadar fark olduğu buradan anlaşılır: Lazar mezardan çıkmadıkça çözülmez; yani yeniden doğmuş ruh bile, Rab'bi aynada ve bilmece hâlinde gördüğü sürece, bedenden ayrılmadıkça her türlü günahtan ve bilgisizlikten kurtulamaz. Hiç günah işlemeyen ve hiçbir şeyden habersiz olmayan O'nun ise keten bezleri ve mendili mezarda bulundu (Yuhanna 20:7). Çünkü bedende iken yalnız O, ne kendisinde bir günah bulunacak şekilde mezarın altında ezildi (İşaya 53:9), ne de bir şey kendisinden gizli kalacak ya da yolundan alıkonacak şekilde sargılara dolandı.