İçeriğe geç

Kavram

Aphairesis (ἀφαίρεσις)

Yunanca
ἀφαίρεσις (aphairesis)
Latince
abstractio
Almanca
Abstraktion, Wegnahme
Fransızca
abstraction, retranchement
İngilizce
abstraction
Türkçe
soyutlama (aphairesis)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "alıp götürme, elinden alma"; matematikte "çıkarma". Aristoteles'te matematikçinin nesneleri duyulur niteliklerden (ağırlık, sertlik, sıcaklık) arındırıp yalnız nicelik ve kesintisizlik olarak ele alması; Ruh Üzerine III.7'de nous'un matematik şeyleri "ayrı olmadıkları hâlde ayrıymış gibi" düşünmesi.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles matematik nesnelerin maddeden çıkarılarak düşünülmesi Aristoteles, Ruh Üzerine III.4, III.7
MS 3.–6. yy Yeni Platoncular (Plotinos, Proklos) tanrı hakkında "her şeyi çıkararak" konuşma (olumsuz teoloji)
MS 6. yy Philoponos, Simplikios şerhlerde matematik nesnelerin statüsü tartışması

Dönüşüm: Matematiksel bir işlemden bilgi kuramına, oradan Yeni Platonculukta tanrı hakkında konuşmanın yoluna.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ἀφαίρεσις (aphairesis); τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως / τὰ ἐν ἀφαιρέσει λεγόμενα apo- + hairein "alıp götürmek, çıkarmak". Matematikte "çıkarma"; Aristoteles'te matematik nesnelerin duyulur maddeden "çıkarılarak" düşünülmesi (Ruh Üzerine I.1, III.4, III.7–8). Karşıtı prosthesis "ekleme".
Latince abstractio Boethius ve skolastik gelenek; "soyut/somut" ayrımının kaynağı.
Almanca / Fransızca Abstraktion, Wegnahme / abstraction "Wegnahme" Yunanca imgeye en yakındır.
İngilizce abstraction

Türkçe karşılığı

soyutlama (aphairesis). tecrit: Osmanlıca felsefe dilinde kullanılmıştır, ama bugün "yalıtma, hücre hapsi" çağrışımı ağır basar. çıkarma: Yunancanın somut imgesini korur, ama aritmetik işlemle karışır. Tercih: "soyutlama", yerleşik olduğu ve Latince abstractio'nun doğrudan karşılığı olduğu için; "çıkarma" imgesi notta korunur.

"Soyutlama" modern dilde zihnin genel kavramlar ürettiği her işlemi kapsar; Aristoteles'te ise aphairesis dar ve teknik bir işlemdir: basığı (simon) etsiz, yalnızca oyuk (koilon) olarak düşünmek gibi, ayrı olmayanı ayrıymış gibi düşünmek. Bir şeyi "çıkarmak" imgesi, nesnenin kendisinde neyin bırakıldığını unutturmamak için önemlidir.

Atıf ve kaynak notu

Teknik kullanım Aristoteles'indir; "abstraction" olarak genel kavram oluşturma kuramına genişletilmesi skolastik ve modern yorumculara aittir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: soyutlama

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.