Kavram
Aphairesis (ἀφαίρεσις)
- Yunanca
- ἀφαίρεσις (aphairesis)
- Latince
- abstractio
- Almanca
- Abstraktion, Wegnahme
- Fransızca
- abstraction, retranchement
- İngilizce
- abstraction
- Türkçe
- soyutlama (aphairesis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "alıp götürme, elinden alma"; matematikte "çıkarma". Aristoteles'te matematikçinin nesneleri duyulur niteliklerden (ağırlık, sertlik, sıcaklık) arındırıp yalnız nicelik ve kesintisizlik olarak ele alması; Ruh Üzerine III.7'de nous'un matematik şeyleri "ayrı olmadıkları hâlde ayrıymış gibi" düşünmesi.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | matematik nesnelerin maddeden çıkarılarak düşünülmesi | Aristoteles, Ruh Üzerine III.4, III.7 |
| MS 3.–6. yy | Yeni Platoncular (Plotinos, Proklos) | tanrı hakkında "her şeyi çıkararak" konuşma (olumsuz teoloji) | |
| MS 6. yy | Philoponos, Simplikios | şerhlerde matematik nesnelerin statüsü tartışması |
Dönüşüm: Matematiksel bir işlemden bilgi kuramına, oradan Yeni Platonculukta tanrı hakkında konuşmanın yoluna.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀφαίρεσις (aphairesis); τὰ ἐξ ἀφαιρέσεως / τὰ ἐν ἀφαιρέσει λεγόμενα | apo- + hairein "alıp götürmek, çıkarmak". Matematikte "çıkarma"; Aristoteles'te matematik nesnelerin duyulur maddeden "çıkarılarak" düşünülmesi (Ruh Üzerine I.1, III.4, III.7–8). Karşıtı prosthesis "ekleme". |
| Latince | abstractio | Boethius ve skolastik gelenek; "soyut/somut" ayrımının kaynağı. |
| Almanca / Fransızca | Abstraktion, Wegnahme / abstraction | "Wegnahme" Yunanca imgeye en yakındır. |
| İngilizce | abstraction |
Türkçe karşılığı
soyutlama (aphairesis). tecrit: Osmanlıca felsefe dilinde kullanılmıştır, ama bugün "yalıtma, hücre hapsi" çağrışımı ağır basar. çıkarma: Yunancanın somut imgesini korur, ama aritmetik işlemle karışır. Tercih: "soyutlama", yerleşik olduğu ve Latince abstractio'nun doğrudan karşılığı olduğu için; "çıkarma" imgesi notta korunur.
"Soyutlama" modern dilde zihnin genel kavramlar ürettiği her işlemi kapsar; Aristoteles'te ise aphairesis dar ve teknik bir işlemdir: basığı (simon) etsiz, yalnızca oyuk (koilon) olarak düşünmek gibi, ayrı olmayanı ayrıymış gibi düşünmek. Bir şeyi "çıkarmak" imgesi, nesnenin kendisinde neyin bırakıldığını unutturmamak için önemlidir.
Atıf ve kaynak notu
Teknik kullanım Aristoteles'indir; "abstraction" olarak genel kavram oluşturma kuramına genişletilmesi skolastik ve modern yorumculara aittir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: soyutlama
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.