Kavram
Koinē aisthēsis (κοινὴ αἴσθησις)
- Yunanca
- κοινὴ αἴσθησις (koinē aisthēsis)
- Latince
- sensus communis
- Almanca
- Gemeinsinn
- Fransızca
- sens commun
- İngilizce
- common sense
- Türkçe
- ortak duyum (koinē aisthēsis)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Koinos "ortak, paylaşılan"; aisthēsis "duyum". Aristoteles'te: beş duyumun tek bir duyum gibi işlediği, ortak olanları ilineksel olmaksızın kavrayan, farklı duyuların duyulurlarını aynı anda ve bölünmez bir şeyle ayırt eden işleyiş.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Theaitetos 185a–e: ortak olanları (ta koina) ruh duyumlar aracılığıyla değil kendisi kavrar | |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Ortak duyulurların duyumu; duyumların birliği | Aristoteles, Ruh Üzerine III.1–2 |
| 10–11. yy | İbn Sina | el-hiss el-müşterek, iç duyuların ilki | |
| 18. yy | İskoç okulu | common sense: sağduyu |
Dönüşüm: duyumların birliğinden bir iç duyuya, oradan "sağduyu"ya.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | κοινὴ αἴσθησις (koinē aisthēsis); τὰ κοινὰ αἰσθητά | "ortak duyum"; Ruh Üzerine III.1'de ortak duyulurların (devinim, duruş, sayı, şekil, büyüklük) ilineksel olmayan duyumu; III.2'de gördüğümüzü duyumsamak ve farklı duyulurları (tatlı–beyaz) birbirinden ayırt etmek; Bellek Üzerine 450a'da "ortak duyum". |
| Latince | sensus communis | Ortaçağ'da beyin karıncıklarına yerleştirilen bir "iç duyu". |
| Almanca / Fransızca | Gemeinsinn / sens commun | |
| İngilizce | common sense |
Türkçe karşılığı
ortak duyum (koinē aisthēsis). ortak duyu: bir organ ya da altıncı duyu gibi okunabilir. sağduyu: modern common sense anlamı, tamamen yanıltıcı. hiss-i müşterek: Osmanlı felsefe dili, ağır tamlama. Tercih: aisthēsis = duyum kararına bağlı "ortak duyum".
Aristoteles ortak duyulurlara özgü bir duyu organı bulunmadığını açıkça söyler (III.1); "ortak duyu" bir altıncı duyu, "sağduyu" bir yargı gücü düşündürür. "Ortak duyum" beş duyumun birlikte işleyişini adlandırır.
Atıf ve kaynak notu
İfade Aristoteles'te geçer, ama sistemli bir "yeti" olarak işlenişi şerhçilerin ve İbn Sina'nın eseridir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: his, ortak hissin
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.