İçeriğe geç
Eukleides

Eukleides

Fragmanlar

Ἀποσπασμάτια

1.1Bölmeler Üzerine

Fr. 1. Kaynak: Proklos, Eukleides Şerhi s. 68,23 vd. (Friedlein). Bu adamın [Eukleides'in] olağanüstü titizlik ve bilimsel inceleme dolu daha pek çok matematik eseri vardır: Optik ile Katoptrik, müziğin unsurlarına dair eserler ve Bölmeler Üzerine kitabı da böyledir.

Aynı eser, s. 144,18 vd. Şekil kavramı ikinci olarak, benzer olmayan parçalara ayrılan bütünlükten tamamlanır. Bu yüzden [Eukleides] de türlerin her birine "bütün" sözünü ekler ve şekillerin her biri kendi farklı türlerine bölünür. Çünkü daire de, düz çizgili şekillerin her biri de tarif bakımından benzer olmayan parçalara bölünebilir. Unsurlar'ın yazarı da Bölmeler'de bununla uğraşır: verilen şekilleri kimi zaman benzer, kimi zaman benzer olmayan parçalara böler.

1.1
  1. Proclus Comm. in Eucl. p. 68,23sqq. (ed. Friedlein): Πολλὰ μὲν οὖν καὶ ἄλλα τοῦ ἀνδρὸς τούτου [Euclidis] μαθηματικὰ συγγράμματα θαυμαστῆς ἀκριβείας καὶ ἐπιστημονικῆς θεωρίας μεστά· τοιαῦτα γὰρ καὶ τὰ Ὀπτικὰ καὶ τὰ Κατοπτρικά, τοιαῦται δὲ καὶ αἱ κατὰ μουσικὴν στοιχειώσεις, ἔτι δὲ τὸ Περὶ διαιρέσεων βιβλίον. Idem ibid. p. 144,18sqq. δεύτερον δὲ ἀπὸ τῆς ὁλότητος τελειοῦται [sc. ὁ τοῦ σχήματος λόγος] τῆς εἰς τὰ ἀνόμοια μέρη διακρινομένης, ὅθεν δὴ καὶ αὐτὸς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐπιφέρει τὸ ὅλον, καὶ τῶν σχημάτων ἕκαστον εἰς διάφορα αὐτῶν εἴδη τέμνεται. καὶ γὰρ ὁ κύκλος εἰς ἀνόμοια τῷ λόγῳ καὶ ἕκαστον τῶν εὐθυγράμμων διαιρετόν ἐστιν, ὃ καὶ αὐτὸς ὁ Στοιχειωτὴς ἐν ταῖς Διαιρέσεσι πραγματεύεται τὸ μὲν εἰς ὅμοια τὰ δοθέντα σχήματα διαιρῶν, τὸ δὲ εἰς ἀνόμοια.

3.1Yanıltmacalar

Fr. 3. Kaynak: Proklos, Eukleides Şerhi s. 70,1 vd. (Friedlein). Birçok şey hakikate bağlıymış ve bilimsel ilkelere uyuyormuş gibi görünür, ama ilkelerden uzaklaştıran bir yanılgıya sürüklenir ve daha yüzeysel olanları aldatır. Bu yüzden [Eukleides] bunları seçip ayıran phronēsis'in yöntemlerini de aktarmıştır. Bu yöntemlere sahip olursak, bu incelemeye yeni başlayanları yanlış akıl yürütmeleri bulmaya alıştırabilir, kendimiz de aldanmaktan korunabiliriz. Bize bu donanımı kazandırdığı esere Yanıltmacalar (Ψευδάρια) adını vermiştir. Orada bunların çeşitli türlerini sırasıyla sayar, her birinde zihnimizi her türden teoremle çalıştırır, doğruyu yanlışın yanına koyar ve aldanışın çürütülmesini uygulamayla birleştirir. Bu kitap hem arındırıcı hem de alıştırıcıdır.

Karşılaştır: Pseudo-Aleksandros ya da Ephesoslu Mikhael, Aristoteles'in Sofistik Çürütmeler'i üzerine şerh, s. 76,20 (Wallies). [Aristoteles] yalnız, problemin bağlı olduğu bilimin ilkelerinden yola çıkmadığı hâlde çıkıyormuş gibi görünen çürütmelere değil, o bilimin kendine özgü ilkelerinden yola çıkıp bir noktada yanlış akıl yürüten çürütmelere de yanlış çürütmeler der; Eukleides'in yanlış çizimleri (ψευδογραφήματα) böyledir.

Platon'un Theaitetos'u 191b üzerine şerh (s. 248, Hermann). Bize his dışındaki şeyler hakkında yanlış kanaatin oluşup oluşamayacağını sorduğunda; geometricilerin "yanıltmaca" dediği şeylerde olduğu gibi. Çünkü onlar yanlış çizimi hissin karışmasıyla yapmazlar.

3.1
  1. Proclus Comm. in Eucl. p. 70,1 sqq. (ed. Friedlein): Ἐπειδὴ δὲ πολλὰ φαντάζεται μὲν ὡς τῆς ἀληθείας ἀντεχόμενα καὶ ταῖς ἐπιστημονικαῖς ἀρχαῖς ἀκολουθοῦντα, φέρεται δὲ εἰς τὴν ἀπὸ τῶν ἀρχῶν πλάνην καὶ τοὺς ἐπιπολαιοτέρους ἐξαπατᾷ, μεθόδους παραδέδωκεν [sc. Euclides] καὶ τῆς τούτων διορατικῆς φρονήσεως, ἃς ἔχοντες γυμνάζειν μὲν δυνησόμεθα τοὺς ἀρχομένους τῆς θεωρίας ταύτης πρὸς τὴν εὕρεσιν τῶν παραλογισμῶν, ἀνεξαπάτητοι δὲ διαμένειν. καὶ τοῦτο δὴ τὸ σύγγραμμα, διʼ οὗ τὴν παρασκευὴν ἡμῖν ταύτην ἐντίθησι, Ψευδαρίων ἐπέγραψεν τρόπους τε αὐτῶν ποικίλους ἐν τάξει διαριθμησάμενος καὶ καθʼ ἕκαστον γυμνάσας ἡμῶν τὴν διάνοιαν παντοίοις θεωρήμασι καὶ τῷ ψεύδει τὸ ἀληθὲς παραθεὶς καὶ τῇ πείρᾳ τὸν ἔλεγχον τῆς ἀπάτης συναρμόσας. τοῦτο μὲν οὖν τὸ βιβλίον καθαρτικόν ἐστι καὶ γυμναστικόν. Cfr. Pseudo-Alexander siue Michael Ephesius in Aristot. Soph. Elenchos p. 76, 20 (ed. Wellies): Οὐ μόνον δὲ τοὺς μὴ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ὡρμημένους τῆς ἐπιστήμης, ὑφʼ ἥν ἐστι τὸ πρόβλημα, δοκοῦντας δὲ εἶναι, ψευδεῖς ἐλέγχους φησίν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκ τῶν οἰκείων μὲν τῆς ἐπιστήμης ἀρχῶν, κατά τι δὲ παραλογιζομένους, οἷά εἰσι τὰ τοῦ Εὐκλείδου ψευδογραφήματα. Scholia in Platonis Theaet. 191 b (p. 248 ed. Hermann): ἐπειδὰν ἡμᾶς ἐρωτᾷ περὶ τῶν ἔξω τῆς αἰσθήσεως, εἰ δυνατὸν συστῆναι ψευδοδοξίαν, οἷον ἐπὶ τῶν παρὰ τοῖς γεωμέτραις καλουμένων ψευδαρίων. οὐ γὰρ διὰ μῖξιν αἰσθήσεως ψευδογραφοῦσιν.

4.1Porismalar

Fr. 4. Kaynak: Proklos, Eukleides Şerhi s. 212,12 vd. "Porisma" bazı problemler için de kullanılır, Eukleides'in yazdığı Porismalar gibi. Asıl anlamıyla ise, ispatlanan şeylerden, bizim önermediğimiz başka bir teorem de birlikte ortaya çıktığında kullanılır; bu yüzden ona porisma, yani bilimsel ispatın bir kazancı, bir yan ürünü demişlerdir.

Aynı eser, s. 301,21 vd. Porisma geometri terimlerinden biridir ve iki şey anlatır. Hem başka teoremlerin ispatlarıyla birlikte kurulan, arayanlar için bir buluntu ve kazanç olan teoremlere porisma derler, hem de aranan ama bulunmayı gerektiren, ne yalnız meydana getirme ne de yalın bir seyir olan şeylere. İkizkenar üçgenlerde tabandaki açıların eşit olduğunu seyretmek gerekir; bu tür bilgi var olan şeylere dairdir. Açıyı ikiye bölmek, üçgen kurmak, bir şey çıkarmak ya da eklemek ise hep bir şey yapmayı gerektirir. Verilen bir dairenin merkezini bulmak ya da verilen iki ölçüdeş büyüklüğün en büyük ortak ölçüsünü bulmak ve bunun gibi şeyler ise bir bakıma problemlerle teoremler arasındadır. Çünkü bunlarda aranan şeylerin meydana getirilmesi değil bulunması söz konusudur; yalın bir seyir de değildir, çünkü aranan şeyi göz önüne getirmek, gözler önüne sermek gerekir. Eukleides'in yazıp üç kitaplık Porismalar'da topladığı porismalar da böyledir. Ama bu tür porismalardan söz etmeyi bırakalım.

4.1
  1. Proclus Comm. in Encl. p. 212,12sqq.: Τὸ δὲ πόρισμα λέγεται μὲν καὶ ἐπὶ προβλημάτων τινῶν, οἷον τὰ Εὐκλείδῃ γεγραμμένα πορίσματα, λέγεται δὲ ἰδίως, ὅταν ἐκ τῶν ἀποδεδειγμένων ἄλλο τι συναναφανῇ θεώρημα μὴ προθεμένων ἡμῶν, ὃ καὶ διὰ τοῦτο πόρισμα κεκλήκασιν ὥσπερ τι κέρδος ὂν τῆς ἐπιστημονικῆς ἀποδείξεως πάρεργον. Idem ibid. p. 301,21 sqq.: Ἕν τι τῶν γεωμετρικῶν ἐστιν ὀνομάτων τὸ πόρισμα. τοῦτο δὲ σημαίνει διττόν· καλοῦσι γὰρ πορίσματα, καὶ ὅσα θεωρήματα συγκατασκευάζεται ταῖς ἄλλων ἀποδείξεσιν οἷον ἕρμαια καὶ κέρδη τῶν ζητούντων ὑπάρχοντα, καὶ ὅσα ζητεῖται μέν, εὑρέσεως δὲ χρῄζει καὶ οὔτε γενέσεως μόνης οὔτε θεωρίας ἁπλῆς. ὅτι μὲν γὰρ τῶν ἰσοσκελῶν αἱ πρὸς τῇ βάσει ἴσαι, θεωρῆσαι δεῖ, καὶ ὄντων δή τινων πραγμάτων ἐστὶν ἡ τοιαύτη γνῶσις, τὴν δὲ γωνίαν δίχα τεμεῖν ἢ τρίγωνον συστήσασθαι ἢ ἀφελεῖν ἢ προσθέσθαι, ταῦτα πάντα ποίησίν τινος ἀπαιτεῖ· τοῦ δὲ δοθέντος κύκλου τὸ κέντρον εὑρεῖν ἢ δύο δοθέντων συμμέτρων μεγεθῶν τὸ μέγιστον καὶ κοινὸν μέτρον εὑρεῖν ἢ ὅσα τοιάδε μεταξύ πώς ἐστι προβλημάτων καὶ θεωρημάτων. οὔτε γὰρ γενέσεις εἰσὶν ἐν τούτοις τῶν ζητουμένων, ἀλλʼ εὑρέσεις, οὔτε θεωρία ψιλή· δεῖ γὰρ ὑπʼ ὄψιν ἀγαγεῖν καὶ πρὸ ὀμμάτων ποιήσασθαι τὸ ζητούμενον. τοιαῦτα ἄρα ἐστὶν καί, ὅσα Εὐκλείδης πορίσματα γέγραφε γ βιβλία Πορισμάτων συντάξας. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων πορισμάτων παρείσθω λέγειν.

5.1Fr. 5. Kaynak: Pappos, Synagōgē VII 3, s. 636,18 vd. (Hultsch). Analiz Hazinesi'nin daha önce sözü edilen kitaplarının sırası şöyledir: Eukleides'in Data'sı, bir kitap; Apollonios'un Oran Kesimi, iki; Alan Kesimi, iki; Belirli Kesim, iki; Değmeler, iki; Eukleides'in Porismalar'ı, üç kitap; vb.

Aynı eser, VII 13, s. 648,18 vd. Değmeler'den sonra, üç kitap hâlinde, Eukleides'in Porismalar'ı gelir. Pek çokları için daha ağır problemlerin analizine yönelik son derece ustaca bir derlemedir. Tabiat bu türlerden sınırsız bir çokluk sunduğu hâlde, Eukleides'in ilk yazdıklarına kimse bir şey eklememiştir; yalnız bizden önceki bazı zevksizler bunlardan birkaçının yanına ikinci yazımlar koymuştur. Oysa gösterdiğimiz gibi her birinin belirli sayıda ispatı vardır; Eukleides ise her biri için en açıklayıcı olan tek bir ispatı koymuştur. Bunlar ince, tabii, zorunlu ve daha küllî bir inceleme içerir; görmeyi ve bulup çıkarmayı bilenlere de zevk verir. Bunların bütün türleri ne teoremlere ne de problemlere aittir; ikisinin arasında bir yerde duran bir biçimleri vardır, öyle ki önermeleri ya teorem ya da problem biçiminde kurulabilir. Bu yüzden geometricilerin çoğundan kimi bunları cinsçe teorem saymış, kimi de yalnız önermenin biçimine bakarak problem saymıştır. Bu üçünün farkını eskilerin daha iyi bildiği, tariflerinden bellidir. Teoremin, önerilen şeyin ispatı için önerilen şey; problemin, önerilen şeyin kurulması için ortaya atılan şey; porismanın da önerilen şeyin bulunup ortaya konması için önerilen şey olduğunu söylemişlerdir. Porismanın bu tarifini, her şeyi bulup çıkaramayan sonrakiler değiştirdi. Bunlar bu unsurları kullanır, yalnız aranan şeyin var olduğunu gösterir, onu bulup ortaya koymazlar; bu yüzden hem tarif hem de öğrettikleri kişiler tarafından çürütülürler. Arazdan hareketle şöyle yazdılar: "Porisma, hipotezi bakımından yer teoreminden eksik olandır." Porismaların bu cinsinin bir türü yerlerdir; bunlar Analiz Hazinesi'nde boldur ve öteki türlerden daha yaygın oldukları için porismalardan ayrı olarak toplanmış, ayrı bir adla anılmış ve aktarılmıştır [yerlerin kimi düzlem, kimi cisim, kimi çizgi yerleridir; orantılara ilişkin yerler de vardır]. Porismaların önermelerinin kısaltılmış olması da başlarına gelmiştir; çünkü dolambaçlı olduklarından pek çok şey genellikle söylenmeden anlaşılır. Bu yüzden geometricilerin çoğu bunları ancak kısmen anlar, anlamlarının daha önemli olanlarını ise bilmez. Bunlarda birçok şeyi tek bir önermeyle kapsamak hiç de kolay değildir, çünkü Eukleides de her türden çok şey koymamış, bolluğun içinden örnek olsun diye bir ya da birkaç tane koymuştur. Yine de birinci kitabın başına, o daha bol olan yerler türünden, aynı biçimde olan on kadar önerme koymuştur. Bu yüzden bunları tek bir önermeyle kapsamanın mümkün olduğunu bularak şöyle yazdık: "Yatık ya da yarı yatık bir [dört doğru düzeninde] birinin üzerindeki üç nokta, ya da [doğrular] paralelse öbürünün üzerindeki iki nokta verilmişse ve geri kalan noktalar biri hariç konumca verilmiş doğrulara değiyorsa, bu nokta da konumca verilmiş bir doğruya değecektir." Bu yalnız, en çok ikisi aynı noktadan geçen dört doğru için söylenmiştir; ama önerilen her sayıdaki doğru için de doğru olduğu bilinmez; şöyle söylenince: […] Unsurlar'ın yazarının bunu bilmemiş olması, yalnız ilkesini koymuş olması akla yatkın değildir. Bütün porismalarda da, çok sayıda büyük şeyin yalnız ilkelerini ve tohumlarını atmış görünür. Bunların cinsleri hipotezlerin farklarına göre değil, ortaya çıkan ve aranan şeylerin farklarına göre ayırt edilmelidir. Çünkü hipotezlerin hepsi birbirinden farklıdır, en özel olanlardır; ortaya çıkan ve aranan şeylerin her biri ise bir ve aynı olduğu hâlde birçok farklı hipotezde ortaya çıkar. Öyleyse birinci kitapta önermelerde aranan şeylerin şu cinsleri konmalıdır. Kitabın başında şu önerme vardır: "İki verilmiş noktadan konumca verilmiş [bir doğruya] doğrular kırılırsa ve bunlardan biri konumca verilmiş [bir doğrudan bir parça] keserse…" [Kaynak metinde burada boşluk vardır; I–XIV numaralı maddeler eksiktir.]

XV. Şu alanın, ya da şu alanla verilmiş bir alanın toplamının, kesilen parçaya [verilmiş bir] oranı vardır.

XVI. Şu doğruların çevrelediği dikdörtgenin kesilen parçaya oranı [verilmiştir].

XVII. Şu ikisinin toplamı ile şu ikisinin toplamının çevrelediği dikdörtgenin kesilen parçaya oranı [verilmiştir].

XVIII. Şu doğru ile, şu doğru ve bu doğrunun kendisine verilmiş bir oranı bulunan doğrunun toplamının çevrelediği dikdörtgen ile, şu doğru ve bu doğrunun kendisine verilmiş bir oranı bulunan doğrunun çevrelediği dikdörtgen [birlikte] kesilen parçaya [verilmiş bir] oran taşır.

XIX. İkisinin toplamının, şu noktadan verilmiş bir noktaya kadar olan doğruya oranı [verilmiştir].

XX. Şu doğruların çevrelediği dikdörtgen verilmiştir.

Üçüncü kitapta hipotezlerin çoğu yarım daireler, birkaçı da daire ve daire parçaları üzerinedir. Aranan şeylerin çoğu öncekilere benzer, ama şunlar fazladan vardır:

XXI. Şu doğruların çevrelediği dikdörtgenin şu doğruların çevrelediği dikdörtgene oranı [verilmiştir].

XXII. Şu doğru üzerindeki karenin kesilen parçaya oranı [verilmiştir].

XXIII. Şu doğruların çevrelediği dikdörtgen, verilmiş bir doğru ile şu noktadan verilmiş bir noktaya kadar olan doğrunun çevrelediği dikdörtgene [eşittir].

XXIV. Şu doğru üzerindeki kare, verilmiş bir doğru ile bir dikmenin verilmiş bir noktaya kadar ayırdığı doğrunun çevrelediği dikdörtgene [eşittir].

XXV. Şu doğru ile bu doğrunun kendisine verilmiş bir oranı bulunan doğrunun toplamının kesilen parçaya [verilmiş bir] oranı vardır.

XXVI. Öyle verilmiş bir nokta vardır ki, ondan şu noktalara çizilen doğrular biçimce verilmiş bir üçgen çevreler.

XXVII. Öyle verilmiş bir nokta vardır ki, ondan şu daireye çizilen doğrular eşit yaylar ayırır.

XXVIII. Şu doğru ya konumca verilmiş bir doğruya paraleldir ya da verilmiş bir noktaya yönelen bir doğruyla verilmiş bir açı çevreler.

Porismalar'ın üç kitabında otuz sekiz yardımcı önerme (lemma) vardır; teoremlerin kendisi ise yüz yetmiş birdir.

5.1

5.Pappus Συναγ. VII 3 p. 636, 18 sqq. (ed. Hultsch): Τῶν δὲ προειρημένων τοῦ ἀναλυομένου βιβλίων ἡ τάξις ἐστὶν τοιαύτη· Εὐκλείδου Δεδομένων βιβλίον α, Ἀπολλωνίου Λόγου ἀποτομῆς β, Χωρίου ἀποτομῆς β, Διωρισμένης τομῆς δύο, Ἐπαφῶν δύο, Εὐκλείδου Πορισμάτων τρία κτλ. Idem ibid. VII 13 p. 648, 18 sqq.: Μετὰ δὲ τὰς Ἐπαφὰς ἐν τρισὶ βιβλίοις Πορίσματά ἐστιν Εὐκλείδου, πολλοῖς ἄθροισμα φιλοτεχνότατον εἰς τὴν ἀνάλυσιν τῶν ἐμβριθεστέρων προβλημάτων, καὶ τῶν γενῶν ἀπερίληπτον τῆς φύσεως παρεχομένης πλῆθος οὐδὲν προστεθείκασι τοῖς ὑπὸ Εὐκλείδου γραφεῖσι πρώτου, χωρὶς εἰ μή τινες τῶν πρὸ ἡμῶν ἀπειρόκαλοι δευτέρας γραφὰς ὀλίγοις αὐτῶν παρατεθείκασιν ἑκάστου μὲν πλῆθος ὡρισμένον ἔχοντος ἀποδείξεων, ὡς ἐδείξαμεν, τοῦ δʼ Εὐκλείδου μίαν ἑκάστου θέντος τὴν μάλιστά πως ἐμφαίνουσαν. ταῦτα δὲ λεπτὴν καὶ φυσικὴν ἔχει θεωρίαν καὶ ἀναγκαίαν καὶ καθολικωτέραν καὶ τοῖς δυναμένοις ὁρᾶν καὶ πορίζειν ἐπιτερπῆ. ἅπαντα δὲ αὐτῶν τὰ εἴδη οὔτε θεωρημάτων ἐστὶν οὔτε προβλημάτων, ἀλλὰ μέσον πως τούτων ἐχούσης ἰδέας, ὥστε τὰς προτάσεις αὐτῶν δύνασθαι σχηματίζεσθαι ἢ ὡς θεωρημάτων ἢ ὡς προβλημάτων, παρʼ ὃ καὶ συμβέβηκε τῶν πολλῶν γεωμετρῶν τοὺς μὲν ὑπολαμβάνειν αὐτὰ εἶναι τῷ γένει θεωρήματα τοὺς δὲ προβλήματα ἀποβλέποντας εἰς τὸ σχῆμα μόνον τῆς προτάσεως. τὴν δὲ διαφορὰν τῶν τριῶν τούτων ὅτι βέλτιον ᾔδεσαν οἱ ἀρχαῖοι, δῆλον ἐκ τῶν ὅρων. ἔφασαν γὰρ θεώρημα μὲν εἶναι τὸ προτεινόμενον εἰς ἀπόδειξιν αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου, πρόβλημα δὲ τὸ προβαλλόμενον εἰς κατασκευὴν αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου, πόρισμα δὲ τὸ προτεινόμενον εἰς πορισμὸν αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου. μετεγράφη δὲ οὗτος ὁ τοῦ πορίσματος ὅρος ὑπὸ τῶν νεωτέρων μὴ δυναμένων ἅπαντα πορίζειν, ἀλλὰ συγχρωμένων τοῖς στοιχείοις τούτοις καὶ δεικνύντων αὐτὸ μόνον τοῦθʼ, ὅτι ἔστι τὸ ζητούμενον, μὴ ποριζόντων δὲ τοῦτο καὶ ἐλεγχομένων ὑπὸ τοῦ ὄρου καὶ τῶν διδασκομένων. ἔγραψαν δὲ ἀπὸ συμβεβηκότος οὕτως· πόρισμά ἐστιν τὸ λεῖπον ὑποθέσει τοπικοῦ θεωρήματος. τούτου δὲ τοῦ γένους τῶν πορισμάτων εἶδός ἐστιν οἱ τόποι καὶ πλεονάζουσιν ἐν τῷ ἀναλυομένῳ· κεχωρισμένον δὲ τῶν πορισμάτων ἤθροισται καὶ ἐπιγράφεται καὶ παραδίδοται διὰ τὸ πολύχυτον εἶναι μᾶλλον τῶν ἄλλων εἰδῶν [τῶν γοῦν τόπων ἐστὶν ἃ μὲν ἐπιπέδων ἃ δὲ στερεῶν ἃ δὲ γραμμικῶν καὶ ἔτι τῶν πρὸς μεσότητας]. συμβέβηκε δὲ καὶ τοῦτο τοῖς πορίσμασιν τὰς προτάσεις ἔχειν ἐπιτετμημένας διὰ τὴν σκολιότητα πολλῶν συνήθως συνυπακουομένων· ὥστε πολλοὺς τῶν γεωμετρῶν ἐπὶ μέρους ἐκδέχεσθαι, τὰ δὲ ἀναγκαιότερα ἀγνοεῖν τῶν σημαινομένων. περιλαβεῖν δὲ πολλὰ μιᾷ προτάσει ἥκιστα δυνατὸν ἐν τούτοις διὰ τὸ καὶ αὐτὸν Εὐκλείδην οὐ πολλὰ ἐξ ἑκάστου εἴδους τεθεικέναι, ἀλλὰ δείγματος ἕνεκα ἐκ τῆς πολυπληθείας ἓν ἢ ὀλίγα. πρὸς ἀρχῇ δὲ ὅμως τοῦ πρώτου βιβλίου τέθεικεν ὁμοειδῆ τινα ἐκείνου τοῦ δαψιλεστέρου εἴδους τῶν τόπων ὡς ι τὸ πλῆθος. διὸ καὶ περιλαβεῖν ταύτας μιᾷ προτάσει ἐνδεχόμενον εὑρόντες οὕτως ἐγράψαμεν· ἐὰν ὑπτίου ἢ παρυπτίου τρία τὰ ἐπὶ μιᾶς σημεῖα ἢ παραλλήλου τῆς ἑτέρας τὰ δύο δεδομένα ᾖ, τὰ δὲ λοιπὰ πλὴν ἑνὸς ἅπτηται θέσει δεδομένης εὐθείας, καὶ τοῦθʼ ἅψεται θέσει δεδομένης εὐθείας. τοῦτʼ ἐπὶ τεσσάρων μὲν εὐθειῶν εἴρηται μόνων, ὧν οὐ πλείονες ἢ δύο διὰ τοῦ αὐτοῦ σημείου εἰσίν, ἀγνοεῖται δὲ ἐπὶ παντὸς τοῦ προτεινομένου πλήθους ἀληθὲς ὑπάρχον οὕτως λεγόμενον […] τὸν δὲ Στοιχειωτὴν οὐκ εἰκὸς ἀγνοῆσαι τοῦτο, τὴν δʼ ἀρχὴν μόνην τάξαι. καὶ ἐπὶ πάντων δὲ τῶν πορισμάτων φαίνεται ἀρχὰς καὶ σπέρματα μόνα πλήθει πολλῶν καὶ μεγάλων καταβεβλημένος, ὧν τὰ γένη οὐ κατὰ τὰς τῶν ὑποθέσεων διαφορὰς διαστέλλειν δεῖ, ἀλλὰ κατὰ τὰς τῶν συμβεβηκότων καὶ ζητουμένων. αἱ μὲν γὰρ ὑποθέσεις ἅπασαι διαφέρουσιν ἀλλήλων εἰδικώταται οὖσαι, τῶν δὲ συμβαινόντων καὶ ζητουμένων ἕκαστον ἓν καὶ τὸ αὐτὸ ὂν πολλαῖς ὑποθέσεσι διαφόροις συμβέβηκε. ποιητέον οὖν ἐν μὲν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ ταῦτα τὰ γένη τῶν ἐν ταῖς προτάσεσι ζητουμένων· ἐν ἀρχῇ μὲν τοῦ βιβλίου διάγραμμα τοῦτο· ἐὰν ἀπὸ δύο δεδομένων σημείων πρὸς θέσει δεδομένην εὐθεῖαι κλασθῶσιν, ἀποτέμνῃ δὲ μία ἀπὸ θέσει XV. ὅτι τόδε τὸ χωρίον ἢ τόδε μετὰ δοθέντος λόγον ἔχει πρὸς ἀποτομήν. XVI. ὅτι λόγος τοῦ ὑπὸ τῶνδε πρὸς ἀποτομήν. XVII. ὅτι λόγος τοῦ ὑπὸ συναμφοτέρων τῶνδε καὶ συναμφοτέρων τῶνδε πρὸς ἀποτομήν. XVIII. ὅτι τὸ ὑπὸ τῆσδε καὶ συναμφοτέρου τῆσδε τε καὶ τῆς, πρὸς ἣν ἥδε λόγον ἔχει δοθέντα, καὶ τὸ ὑπὸ τῆσδε καὶ τῆς, πρὸς ἣν ἥδε λόγον ἔχει δοθέντα, λόγον ἔχει πρὸς ἀποτομήν. XIX. ὅτι λόγος συναμφοτέρου πρός τινα ἀπὸ τοῦδε ἕως δοθέντος. XX. ὅτι δοθὲν τὸ ὑπὸ τῶνδε. Ἐν δὲ τῷ τρίτῳ βιβλίῳ αἱ μὲν πλείονες ὑποθέσεις ἐπὶ ἡμικυκλίων εἰσίν, ὀλίγαι δὲ ἐπὶ κύκλου καὶ τμημάτων, τῶν δὲ ζητουμένων τὰ μὲν πολλὰ παραπλήσια τοῖς ἔμπροσθεν, περισσὰ δὲ ταῦτα· XXI. ὅτι λόγος τοῦ ὑπὸ τῶνδε πρὸς τὸ ὑπὸ τῶνδε. XXII. ὅτι λόγος τοῦ ἀπὸ τῆσδε πρὸς ἀποτομήν. XXIII. ὅτι τὸ ὑπὸ τῶνδε τῷ ὑπὸ δοθείσης καὶ τῆς ἀπὸ τοῦδε ἕως δοθέντος. XXIV. ὅτι τὸ ἀπὸ τῆσδε τῷ ὑπὸ δοθείσης καὶ ἀπολαμβανομένης ὑπὸ καθέτου ἕως δοθέντος. XXV. ὅτι συναμφότερος ἥδε καὶ πρὸς ἣν ἥδε λόγον ἔχει δοθέντα λόγον ἔχει πρὸς ἀποτομήν. XXVI. ὅτι ἔστιν τι δοθὲν σημεῖον, ἀφʼ οὗ αἱ ἐπιζευγνύμεναι ἐπὶ τούσδε δοθὲν περιέξουσι τῷ εἴδει τρίγωνον. XXVII. ὅτι ἔστιν τι δοθὲν σημεῖον, ἀφʼ οὗ αἱ ἐπιζευγνύμεναι ἐπὶ τόνδε ἴσας ἀπολαμβάνουσι περιφερείας. XXVIII. ὅτι ἥδε ἤτοι παρὰ θέσει ἐστὶν ἢ μετά τινος εὐθείας ἐπὶ δοθὲν νευούσης δοθεῖσαν περιέχει γωνίαν. ἔχει δὲ τὰ τρία βιβλία τῶν Πορισμάτων λήμματα λη, αὐτὰ δὲ θεωρημάτων ἐστὶν ροα.

5.1_2Pappos'un Porismalar İçin Yardımcı Önermeleri

Fr. 6. Kaynak: Pappos, Synagōgē VII 193, s. 866,1 vd. Porismalar'ın I., II. ve III. kitaplarına yardımcı önermeler. Birinci kitabın birinci porismasına:

5.1_2
  1. Pappus Συναγ. VII 193 p. 866, 1 sqq. Πορισμάτων αʹ β΄ γ΄. Τοῦ πρώτου εἰς τὸ πρῶτον πόρισμα.

6.1Lemma 1. ABGDEZH çizimi verilsin ve AZ'nin ZH'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşit olsun; ThK birleştirilsin. Diyorum ki ThK AG'ye paraleldir.

Z'den BD'ye paralel ZL çizilsin.

AZ'nin ZH'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşit olduğuna göre, tersine, birleştirerek ve yer değiştirerek DA'nın AZ'ye oranı, yani paralellik dolayısıyla BA'nın AL'ye oranı, GA'nın AH'ye oranına eşittir; o hâlde LH BG'ye paraleldir. Öyleyse EB'nin BL'ye oranı, paralellik dolayısıyla, ETh'nin ThH'ye oranına eşittir. EB'nin BL'ye oranı yine paralellik dolayısıyla EK'nin KZ'ye oranına da eşittir; o hâlde EK'nin KZ'ye oranı ETh'nin ThH'ye oranına eşittir. O hâlde ThK AG'ye paraleldir.

Bileşik oran yoluyla da şöyle: AZ'nin ZH'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşit olduğuna göre, tersine, HZ'nin ZA'ya oranı GD'nin DA'ya oranına eşittir. Birleştirerek, yer değiştirerek ve dönüştürerek AD'nin DZ'ye oranı AG'nin GH'ye oranına eşittir. Oysa AD'nin DZ'ye oranı, AB'nin BE'ye oranı ile EK'nin KZ'ye oranından bileşiktir; AG'nin GH'ye oranı da AB'nin BE'ye oranı ile ETh'nin ThH'ye oranından bileşiktir. O hâlde AB'nin BE'ye ve EK'nin KZ'ye oranlarından bileşik oran, AB'nin BE'ye ve ETh'nin ThH'ye oranlarından bileşik orana eşittir. Ortak olan AB'nin BE'ye oranı çıkarılsın; geriye kalan EK'nin KZ'ye oranı ETh'nin ThH'ye oranına eşittir. O hâlde ThK AG'ye paraleldir.

6.1

α΄. Ἔστω καταγραφὴ ἡ ΑΒΓΔΕΖΗ, καὶ ἔστω, ὡς ἡ ΑΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΘΚ ὅτι παράλληλός ἐστιν ἡ ΘΚ τῇ ΑΓ. ἤχθω διὰ τοῦ Ζ τῇ ΒΔ παράλληλος ἡ ΖΛ. ἐπεὶ οὖν ἔστιν, ὡς ἡ ΑΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ ἀνάπαλιν καὶ συνθέντι καὶ ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΖ, τουτέστιν ἐν παραλλήλῳ ὡς ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΛ, οὕτως ἡ ΓΑ πρὸς τὴν ΑΗ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΛΗ τῇ ΒΓ ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΛ, οὕτως ἐν παραλλήλῳ ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ. ἔστι δὲ καί, ὡς ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΛ, οὕτως ἐν παραλλήλῳ ἡ ΕΚ πρὸς τὴν ΚΖ καὶ ὡς ἄρα ἡ ΕΚ πρὸς τὴν ΚΖ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ. παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΘΚ τῇ ΑΓ. Διὰ δὲ τοῦ συνημμένου οὕτως· ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ΑΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ. ἀνάπαλίν ἐστιν, ὡς ἡ ΗΖ πρὸς τὴν ΖΑ, οὕτως ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΔΑ. συνθέντι καὶ ἐναλλὰξ καὶ ἀναστρέψαντί ἐστιν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΖ, οὕτως ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΗ. ἀλλʼ ὁ μὲν τῆς ΑΔ πρὸς τὴν ΔΖ συνῆπται ἔκ τε τοῦ τῆς ΑΒ πρὸς τὴν ΒΕ καὶ τοῦ τῆς ΕΚ πρὸς τὴν ΚΖ, ὁ δὲ τῆς ΑΓ πρὸς τὴν ΓΗ ἔκ τε τοῦ τῆς ΑΒ πρὸς τὴν ΒΕ καὶ τοῦ τῆς ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ ὁ ἄρα συνημμένος λόγος ἔκ τε τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΕ, καὶ ἡ ΕΚ πρὸς τὴν ΚΖ, ὁ αὐτός ἐστιν τῷ συνημμένῳ ἔκ τε τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΕ, καὶ ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ. καὶ κοινὸς ἐκκεκρούσθω ὁ τῆς ΑΒ πρὸς τὴν ΒΕ λόγος· λοιπὸν ἄρα ὁ τῆς ΕΚ πρὸς τὴν ΚΖ λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ. παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΘΚ τῇ ΑΓ.

6.2Lemma 2. İkinci porismaya. ABGDEZHTh çizimi verilsin; AZ DB'ye paralel olsun ve AE'nin EZ'ye oranı GH'nin HZ'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki Th, K, Z'den geçen çizgi bir doğrudur.

H'den DE'ye paralel HL çizilsin; ThK birleştirilip L'ye kadar uzatılsın.

AE'nin EZ'ye oranı GH'nin HZ'ye oranına eşit olduğuna göre, yer değiştirerek AE'nin GH'ye oranı EZ'nin ZH'ye oranına eşittir. AE'nin GH'ye oranı ise ETh'nin HL'ye oranına eşittir; o hâlde EZ'nin ZH'ye oranı da ETh'nin HL'ye oranına eşittir. ETh HL'ye paraleldir; o hâlde Th, L, Z'den geçen çizgi bir doğrudur. Gösterilmesi gereken buydu.

6.2

Εἰς τὸ δεύτερον πόρισμα. β΄. Καταγραφὴ ἡ ΑΒΓΔΕΖΗΘ, ἔστω δὲ παράλληλος ἡ ΑΖ τῇ ΔΒ, ὡς δὲ ἡ ΑΕ πρὸς τὴν ΕΖ, οὕτως ἡ ΓΗ πρὸς τὴν ΗΖ ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Θ, Κ, Ζ. ἤχθω διὰ τοῦ Η παρὰ τὴν ΔΕ ἡ ΗΛ, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΘΚ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Λ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ ΑΕ πρὸς τὴν ΕΖ, οὕτως ἡ ΓΗ πρὸς τὴν ΗΖ, ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΑΕ πρὸς τὴν ΓΗ οὕτως ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΗ. ὡς δὲ ἡ ΑΕ πρὸς τὴν ΓΗ οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΗΛ καὶ ὡς ἄρα ἡ ⟦ΕΖ⟧ πρὸς τὴν ⟦ΖΗ⟧, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΗΛ. καί ἐστι παράλληλος ἡ ΕΘ τῇ ΗΛ· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Θ, Λ, Ζ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

6.3Lemma 3. AB, GA, DA üç doğrusuna [Th noktasından] ThE ve ThD iki doğrusu çekilsin. Diyorum ki ThE ile HZ'nin çevrelediği dikdörtgenin ThH ile ZE'nin çevrelediği dikdörtgene oranı, ThB ile DG'nin dikdörtgeninin ThD ile BG'nin dikdörtgenine oranına eşittir.

Th'den ZGA'ya paralel KL çizilsin; DA ve AB onunla K ve L noktalarında kesişsin. L'den de DA'ya paralel LM çizilsin ve ETh ile M'de kesişsin.

EZ'nin ZA'ya oranı ETh'nin ThL'ye, ZA'nın ZH'ye oranı da ThL'nin ThM'ye oranına eşit olduğuna göre (çünkü paralellik dolayısıyla ThK'nin ThH'ye oranı da böyledir), eşitlikten EZ'nin ZH'ye oranı ETh'nin ThM'ye oranına eşittir. O hâlde ThE ile HZ'nin dikdörtgeni EZ ile ThM'nin dikdörtgenine eşittir. Rastgele başka bir dikdörtgen de, EZ ile ThH'nin dikdörtgeni alınsın. O hâlde ETh ile HZ'nin dikdörtgeninin EZ ile HTh'nin dikdörtgenine oranı, EZ ile ThM'nin dikdörtgeninin EZ ile HTh'nin dikdörtgenine oranına, yani ThM'nin ThH'ye, yani LTh'nin ThK'ye oranına eşittir. Aynı şekilde KTh'nin ThL'ye oranı ThD ile BG'nin dikdörtgeninin ThB ile GD'nin dikdörtgenine oranına eşittir; o hâlde tersine, LTh'nin ThK'ye oranı ThB ile GD'nin dikdörtgeninin ThD ile BG'nin dikdörtgenine oranına eşittir. LTh'nin ThK'ye oranının ise ETh ile HZ'nin dikdörtgeninin EZ ile HTh'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğu gösterildi. O hâlde ETh ile HZ'nin dikdörtgeninin EZ ile HTh'nin dikdörtgenine oranı, ThB ile GD'nin dikdörtgeninin ThD ile BG'nin dikdörtgenine oranına eşittir.

Bileşik oran yoluyla da şöyle: ThE ile HZ'nin dikdörtgeninin ThH ile ZE'nin dikdörtgenine oranı, ThE'nin EZ'ye oranı ile ZH'nin HTh'ye oranından bileşiktir. ThE'nin EZ'ye oranı ThL'nin ZA'ya, ZH'nin HTh'ye oranı da ZA'nın ThK'ye oranına eşittir. O hâlde ThE ile HZ'nin dikdörtgeninin ThH ile EZ'nin dikdörtgenine oranı, ThL'nin ZA'ya oranı ile ZA'nın ThK'ye oranından bileşiktir. Bu iki orandan bileşik oran ise ThL'nin ThK'ye oranına eşittir. O hâlde ThE ile HZ'nin dikdörtgeninin ThH ile ZE'nin dikdörtgenine oranı ThL'nin ThK'ye oranına eşittir. Aynı sebeple ThD ile BG'nin dikdörtgeninin ThB ile GD'nin dikdörtgenine oranı ThK'nin ThL'ye oranına eşittir; tersine, ThB ile GD'nin dikdörtgeninin ThD ile BG'nin dikdörtgenine oranı ThL'nin ThK'ye oranına eşittir. ThE ile ZH'nin dikdörtgeninin ThH ile ZE'nin dikdörtgenine oranı da ThL'nin ThK'ye oranına eşitti. O hâlde ThE ile ZH'nin dikdörtgeninin ThH ile ZE'nin dikdörtgenine oranı, ThB ile GD'nin dikdörtgeninin ThD ile BG'nin dikdörtgenine oranına eşittir.

6.3

γ΄. Εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΑΒ, ΓΑ, ΔΑ διήχθωσαν δύο εὐθεῖαι αἱ ΘΕ, ΘΔ· ὅτι ἐστίν, ὡς τὸ ὑπὸ ΘΕ ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΔΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ. ἤχθω διὰ μὲν τοῦ Θ τῇ ΖΓΑ παράλληλος ἡ ΚΛ, καὶ αἱ ΔΑ, ΑΒ συμπιπτέτωσαν αὐτῇ κατὰ τὰ Κ, Λ σημεῖα, διὰ δὲ τοῦ Λ τῇ ΔΑ παράλληλος ἡ ΛΜ καὶ συμπιπτέτω τῇ ΕΘ ἐπὶ τὸ Μ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς μὲν ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΑ, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΛ, ὡς δὲ ἡ ⟦Ζ⟧Α πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΘΛ πρὸς τὴν ΘΜ καὶ γὰρ ἡ ΘΚ πρὸς τὴν ΘΗ ἐν παραλλήλῳ· διίσου ἄρα ἐστίν, ὡς ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΜ. τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΘΕ, ΗΖ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΕΖ, ΘΜ. ἄλλο δέ τι τυχὸν τὸ ὑπὸ τῶν ΕΖ, ΘΗ ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ τῶν ΕΘ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ τῶν ΕΖ, ΗΘ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΘΜ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΘ, τουτέστιν ἡ ΘΜ πρὸς ΘΗ, τουτέστιν ἡ ΛΘ πρὸς τὴν ΘΚ. κατὰ τὰ αὐτὰ καί, ὡς ἡ ΚΘ πρὸς τὴν ΘΛ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ ἀνάπαλιν ἄρα γίνεται, ὡς ἡ ΛΘ πρὸς τὴν ΘΚ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ. ὡς δὲ ἡ ΛΘ πρὸς τὴν ΘΚ, οὕτως ἐδείχθη τὸ ὑπὸ ΕΘ, Η⟦Ζ⟧ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΘ καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΘ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ. Διὰ δὲ τοῦ συνημμένου οὕτως· ἐπεὶ ὁ τοῦ ὑπὸ ΘΕ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ συνῆπται λόγος ἔκ τε τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΖ, καὶ τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΖΗ πρὸς τὴν ΗΘ, καί ἐστιν, ὡς μὲν ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΖ, οὕτως ἡ Θ⟦Λ⟧ πρὸς τὴν ΖΑ, ὡς δὲ ἡ ΖΗ πρὸς τὴν ΗΘ, οὕτως ἡ ΖΑ πρὸς τὴν ΘΚ, τὸ ἄρα ὑπὸ ΘΕ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΕΖ συνῆπται ἔκ τε τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΘΛ πρὸς τὴν ΖΑ, καὶ τοῦ ὃν ἔχει ἡ ΖΑ πρὸς τὴν ΘΚ. ὁ δὲ συνημμένος ἔκ τε τοῦ τῆς ΘΛ πρὸς τὴν ΖΑ καὶ τοῦ τῆς ΖΑ πρὸς τὴν ΘΚ ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΘΛ πρὸς τὴν ΘΚ· ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ ΘΕ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ, οὕτως ἡ ΘΛ πρὸς τὴν ΘΚ. διὰ ταὐτὰ καί, ὡς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΘΚ πρὸς τὴν ΘΛ. καὶ ἀνάπαλίν ἐστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ, οὕτως ἡ ΘΛ πρὸς τὴν ΘΚ. ἦν δὲ καί, ὡς τὸ ὑπὸ τῶν ΘΕ, ΖΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ, οὕτως ἡ ΘΛ πρὸς τὴν ΘΚ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΘΕ, ΖΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΒ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ.

6.4Lemma 4. ABGDEZHThKL çizimi verilsin ve AZ ile BG'nin dikdörtgeninin AB ile GZ'nin dikdörtgenine oranı, AZ ile DE'nin dikdörtgeninin AD ile EZ'nin dikdörtgenine oranına eşit olsun. Diyorum ki Th, H, Z noktalarından geçen çizgi bir doğrudur.

AZ ile BG'nin dikdörtgeninin AB ile GZ'nin dikdörtgenine oranı, AZ ile DE'nin dikdörtgeninin AD ile EZ'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğuna göre, yer değiştirerek AZ ile BG'nin dikdörtgeninin AZ ile DE'nin dikdörtgenine oranı, yani BG'nin DE'ye oranı, AB ile GZ'nin dikdörtgeninin AD ile EZ'nin dikdörtgenine oranına eşittir. K'den AZ'ye paralel KM çizilirse, BG'nin DE'ye oranı BG'nin KN'ye, KN'nin KM'ye ve KM'nin DE'ye oranlarından bileşiktir; AB ile GZ'nin dikdörtgeninin AD ile EZ'nin dikdörtgenine oranı da BA'nın AD'ye oranı ile GZ'nin ZE'ye oranından bileşiktir. NK'nin KM'ye oranına eşit olan BA'nın AD'ye oranı ortak olarak çıkarılsın; o hâlde geriye kalan GZ'nin ZE'ye oranı, BG'nin KN'ye, yani ThG'nin KTh'ye oranı ile KM'nin DE'ye, yani KH'nin HE'ye oranından bileşiktir. O hâlde Th, H, Z'den geçen çizgi bir doğrudur.

Çünkü E'den ThG'ye paralel EX'i çizer, ThH'yi birleştirip X'e kadar uzatırsam, KH'nin HE'ye oranı KTh'nin EX'e oranına eşit olur; GTh'nin ThK'ye ve ThK'nin EX'e oranlarından bileşik oran ThG'nin EX'e oranına dönüşür; GZ'nin ZE'ye oranı da ThG'nin EX'e oranına eşittir, çünkü GTh EX'e paraleldir. O hâlde Th, X, Z'den geçen çizgi bir doğrudur; bu açıktır. Dolayısıyla Th, H, Z'den geçen çizgi de bir doğrudur.

6.4

δ΄. Καταγραφὴ ἡ ΑΒΓΔΕΖΗΘΚΛ, ἔστω δέ, ὡς τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΒ, ΓΖ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΔΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΔ, ΕΖ· ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Θ, Η, Ζ σημείων. ἐπεί ἐστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΒ, ΓΖ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΔΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΔ, ΕΖ, ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΖ, ΔΕ, τουτέστιν ὡς ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΑΒ, ΓΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΔ, ΕΖ. ἀλλʼ ὁ μὲν τῆς ΒΓ πρὸς τὴν ΔΕ συνῆπται λόγος, ἐὰν διὰ τοῦ Κ τῇ ΑΖ παράλληλος ἀχθῇ ἡ ΚΜ, ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΓ πρὸς ΚΝ καὶ τῆς ΚΝ πρὸς ΚΜ καὶ ἔτι τοῦ τῆς ΚΜ πρὸς ΔΕ, ὁ δὲ τοῦ ὑπὸ ΑΒ, ΓΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΔ, ΕΖ συνῆπται ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΑ πρὸς ΑΔ καὶ τοῦ τῆς ΓΖ πρὸς τὴν ΖΕ. κοινὸς ἐκκεκρούσθω ὁ τῆς ΒΑ πρὸς ΑΔ ὁ αὐτὸς ὢν τῷ τῆς ΝΚ πρὸς ΚΜ· λοιπὸν ἄρα ὁ τῆς ΓΖ πρὸς τὴν ΖΕ συνῆπται ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΓ πρὸς τὴν ΚΝ, τουτέστιν τοῦ τῆς ΘΓ πρὸς τὴν ΚΘ, καὶ τοῦ τῆς ΚΜ πρὸς τὴν ΔΕ, τουτέστιν τοῦ τῆς ΚΗ πρὸς τὴν ΗΕ. εὐθεῖα ἄρα ἡ διὰ τῶν Θ, Η, Ζ. ἐὰν γὰρ διὰ τοῦ Ε τῇ Θ⟦Γ⟧ παράλληλον ἀγάγω τὴν ΕΞ, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΘΗ ἐκβληθῇ ἐπὶ τὸ Ξ, ὁ μὲν τῆς ΚΗ πρὸς τὴν ΗΕ λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΚΘ πρὸς τὴν ΕΞ, ὁ δὲ συνημμένος ἔκ τε τοῦ τῆς ΓΘ πρὸς τὴν ΘΚ καὶ τοῦ τῆς ΘΚ πρὸς τὴν ΕΞ μεταβαλλόμενος εἰς τὸν τῆς ΘΓ πρὸς ΕΞ λόγον, καὶ ὁ τῆς ΓΖ πρὸς ΖΕ λόγος ὁ αὐτὸς τῷ τῆς ΓΘ πρὸς τὴν ΕΞ παραλλήλου οὔσης τῆς ΓΘ τῇ ΕΞ εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Θ, Ξ, Ζ· τοῦτο γὰρ φανερόν· ὥστε καὶ ἡ διὰ τῶν Θ, Η, Ζ εὐθεῖά ἐστιν.

6.5Lemma 5. ABGDEZHTh çizimi verilirse, AD'nin DG'ye oranı AB'nin BG'ye oranına eşit olur. Şimdi AD'nin DG'ye oranı AB'nin BG'ye oranına eşit olsun; diyorum ki A, H, Th'den geçen çizgi bir doğrudur.

H'den AD'ye paralel KL çizilsin. AD'nin DG'ye oranı AB'nin BG'ye oranına eşit olduğuna, AD'nin DG'ye oranı KL'nin LH'ye, AB'nin BG'ye oranı da KH'nin HM'ye oranına eşit olduğuna göre, KL'nin LH'ye oranı KH'nin HM'ye oranına eşittir; dolayısıyla geriye kalan HL'nin geriye kalan LM'ye oranı da KL'nin LH'ye, yani AD'nin DG'ye oranına eşittir. Yer değiştirerek AD'nin HL'ye oranı GD'nin LM'ye, yani DTh'nin ThL'ye oranına eşittir. HL AD'ye paraleldir; o hâlde A, H, Th noktalarından geçen çizgi bir doğrudur; bu açıktır.

6.5

ε΄. Ἐὰν καταγραφὴ ἡ ΑΒΓΔΕΖΗΘ, γίνεται, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ. ἔστω οὖν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ Α⟦Β⟧ πρὸς τὴν ΒΓ· ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Α, Η, Θ. ἤχθω διὰ τοῦ Η τῇ ΑΔ παράλληλος ἡ ΚΛ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, ἀλλ᾿ ὡς μὲν ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ οὕτως ἡ ΚΛ πρὸς τὴν ΛΗ, ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΚΗ πρὸς τὴν ΗΜ, καὶ ὡς ἄρα ἡ ΚΛ πρὸς τὴν ΛΗ, οὕτως ἡ ΚΗ πρὸς τὴν ΗΜ, καὶ λοιπὴ ἡ ΗΛ πρὸς λοιπὴν τὴν ΛΜ ἐστιν, ὡς ἡ ΚΛ πρὸς τὴν ΛΗ, τουτέστιν ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ. ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΗΛ, οὕτως ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΛΜ, τουτέστιν ἡ ΔΘ πρὸς ΘΛ. καί ἐστι παράλληλος ἡ ΗΛ τῇ ΑΔ· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Α, Η, Θ σημείων· τοῦτο γὰρ φανερόν.

6.6Lemma 6. Yine, çizim verilir ve DZ BG'ye paralel olursa, AB BG'ye eşit olur. Şimdi eşit olsun; diyorum ki [DZ] paraleldir.

Paraleldir; çünkü EB'nin uzantısına HB'ye eşit BTh'yi ekler ve ATh ile ThG'yi birleştirirsem, AThGH bir paralelkenar olur; bu yüzden AD'nin DE'ye oranı GZ'nin ZE'ye oranına eşittir, çünkü bu oranların her biri ThH'nin HE'ye oranına eşittir. Dolayısıyla DZ AG'ye paraleldir.

6.6

ϛ΄. Πάλιν, ἐὰν καταγραφή, καὶ παράλληλος ἡ ΔΖ τῇ ΒΓ, γίνεται ἴση ἡ ΑΒ τῇ ΒΓ ἔστω οὖν ἴση· ὅτι παράλληλος. ἔστιν δέ· ἐὰν γὰρ τῇ ΕΒ προσθῶ τῇ ΗΒ ἴσην τὴν ΒΘ καὶ ἐπιζεύξω τὰς ΑΘ, ΘΓ, γίνεται παραλληλόγραμμον τὸ ΑΘΓΗ, καὶ διὰ τοῦτό ἐστιν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ Γ⟦Ζ⟧ πρὸς τὴν ΖΕ· ἑκάτερος γὰρ τῶν εἰρημένων ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς Θ⟦Η⟧ πρὸς τὴν ΗΕ λόγῳ· ὥστε παράλληλός ἐστιν ἡ Δ⟦Ζ⟧ τῇ ΑΓ.

6.7Lemma 7. Çizim verilsin ve BA, DB ile BG'nin orta orantılısı olsun. Diyorum ki ZH AG'ye paraleldir.

EB uzatılsın; A'dan DZ doğrusuna paralel AK çizilsin ve GK birleştirilsin.

GB'nin BA'ya oranı AB'nin BD'ye oranına, AB'nin BD'ye oranı da KB'nin BTh'ye oranına eşit olduğuna göre, GB'nin BA'ya oranı KB'nin BTh'ye oranına eşittir; o hâlde ATh KG'ye paraleldir. Öyleyse yine AZ'nin ZE'ye oranı GH'nin HE'ye oranına eşittir, çünkü bu oranların her biri KTh'nin ThE'ye oranına eşittir. Dolayısıyla ZH AD'ye paraleldir.

6.7

ζ΄. Ἔστω καταγραφή, καὶ τῶν ΔΒ, ΒΓ μέση ἀνάλογον ἔστω ἡ ΒΑ ὅτι παράλληλός ἔστιν ἡ ΖΗ τῇ ΑΓ. ἐκβεβλήσθω ἡ ΕΒ, καὶ διὰ τοῦ Α τῇ ΔΖ εὐθείᾳ παράλληλος ἤχθω ἡ ΑΚ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΚ. ἐπεὶ οὖν ἔστιν, ὡς ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, ὡς δὲ ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, οὕτως ἡ ΚΒ πρὸς τὴν ΒΘ, καὶ ὡς ἄρα ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΒΑ, οὕτως ἡ ΚΒ πρὸς τὴν ΒΘ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΘ τῇ ΚΓ ἔστιν οὖν πάλιν, ὡς ἡ Α⟦Ζ⟧ πρὸς τὴν ΖΕ, οὕτως ἡ ΓΗ πρὸς τὴν ΗΕ· ἑκάτερος γὰρ τῶν εἰρημένων λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΚΘ πρὸς τὴν ΘΕ ὥστε παράλληλός ἐστιν ἡ ΖΗ τῇ ΑΔ.

6.8Lemma 8. ABGDEZH "sunakçık" (βωμίσκος) şekli verilsin; DE BG'ye, EH de BZ'ye paralel olsun. Diyorum ki DZ de GH'ye paraleldir.

BE, DG ve ZH birleştirilsin. O hâlde DBE üçgeni DGE üçgenine eşittir. Ortak DAE üçgeni eklensin; o hâlde bütün ABE üçgeni bütün GDA üçgenine eşittir. Yine BZ EH'ye paralel olduğuna göre BZE üçgeni BZH üçgenine eşittir. Ortak ABZ üçgeni çıkarılsın; o hâlde geriye kalan ABE üçgeni geriye kalan AHZ üçgenine eşittir. ABE üçgeni ise AGD üçgenine eşittir; o hâlde AGD üçgeni de AZH üçgenine eşittir. Ortak AGH üçgeni eklensin; o hâlde bütün GDH üçgeni bütün GZH üçgenine eşittir. Bunlar aynı GH tabanı üzerindedir; o hâlde GH DZ'ye paraleldir.

6.8

η΄. Ἔστω βωμίσκος ὁ ΑΒΓΔΕΖΗ, καὶ ἔστω παράλληλος ἡ μὲν ΔΕ τῇ ΒΓ, ἡ δὲ ΕΗ τῇ ΒΖ ὅτι καὶ ἡ ΔΖ τῇ ΓΗ παράλληλός ἐστιν. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΕ, ΔΓ, ΖΗ ἴσον ἄρα ἐστὶν τὸ ΔΒΕ τρίγωνον τῷ ΔΓΕ τριγώνῳ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ΔΑΕ τρίγωνον· ὅλον ἄρα τὸ ΑΒΕ τρίγωνον ὅλῳ τῷ ΓΔΑ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν. πάλιν, ἐπεὶ παράλληλός ἔστιν ἡ ΒΖ τῇ ΕΗ, ἴσον ἐστὶν τὸ ΒΖΕ τρίγωνον τῷ ΒΖΗ τριγώνῳ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ΑΒΖ τρίγωνον· λοιπὸν ἄρα τὸ ΑΒΕ τρίγωνον λοιπῷ τῷ ΑΗΖ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν. ἀλλὰ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον τῷ ΑΓΔ τριγώνῳ ἐστὶν ἴσον· καὶ τὸ ΑΓΔ ἄρα τρίγωνον τῷ ΑΖΗ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν. κοινὸν προσκείσθω τὸ ΑΓΗ τρίγωνον· ὅλον ἄρα τὸ ΓΔΗ τρίγωνον ὅλῳ τῷ ΓΖΗ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν. καί ἐστιν ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως τῆς ΓΗ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΗ τῇ ΔΖ.

6.9Lemma 9. ABG üçgeni verilsin; içinde AD ve AE çekilsin, BG'ye paralel ZH çizilsin ve ZThH kırık çizgisi çizilsin; BTh'nin ThG'ye oranı DTh'nin ThE'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki KL BG'ye paraleldir.

BTh'nin ThG'ye oranı DTh'nin ThE'ye oranına eşit olduğuna göre, geriye kalan BD'nin geriye kalan GE'ye oranı da DTh'nin ThE'ye oranına eşittir. BD'nin EG'ye oranı ZM'nin NH'ye oranına eşittir; o hâlde ZM'nin NH'ye oranı DTh'nin ThE'ye oranına eşittir. Yer değiştirerek ZM'nin DTh'ye oranı NH'nin ThE'ye oranına eşittir. Oysa ZM'nin DTh'ye oranı paralellik dolayısıyla ZK'nin KTh'ye oranına, HN'nin ThE'ye oranı da HL'nin LTh'ye oranına eşittir. O hâlde ZK'nin KTh'ye oranı HL'nin LTh'ye oranına eşittir. Öyleyse KL HZ'ye, dolayısıyla GB'ye de paraleldir.

6.9

θ΄. Ἔστω τρίγωνον τὸ ΑΒΓ καὶ ἐν αὐτῷ διήχθωσαν αἱ ΑΔ, ΑΕ, καὶ τῇ ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ΖΗ, καὶ κεκλάσθω ἡ ΖΘΗ, ἔστω δέ, ὡς ἡ ΒΘ πρὸς τὴν ΘΓ, οὕτως ἡ ΔΘ πρὸς τὴν ΘΕ ὅτι παράλληλός ἔστιν ἡ ΚΛ τῇ ΒΓ. ἐπεὶ γάρ ἐστιν, ὡς ἡ ΒΘ πρὸς τὴν ΘΓ, οὕτως ἡ ΔΘ πρὸς τὴν ΘΕ, λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΔ πρὸς λοιπὴν τὴν ΓΕ ἐστιν, ὡς ἡ ΔΘ πρὸς τὴν ΘΕ. ὡς δὲ ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΕΓ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΖΜ πρὸς Ν⟦Η⟧· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΖΜ πρὸς ΝΗ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΔΘ πρὸς τὴν ΘΕ. ἐναλλάξ ἔστιν, ὡς ἡ ΖΜ πρὸς τὴν ΔΘ, οὕτως ἡ ΝΗ πρὸς τὴν ΘΕ. ἀλλʼ ὡς μὲν ἡ ΖΜ πρὸς τὴν ΔΘ, οὕτως ἐστὶν ἐν παραλλήλῳ ἡ ΖΚ πρὸς τὴν ΚΘ, ὡς δὲ ἡ ΗΝ πρὸς τὴν ΘΕ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΗΛ πρὸς τὴν ⟦Λ⟧Θ καὶ ὡς ἄρα ἡ ΖΚ πρὸς τὴν ΚΘ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΗΛ πρὸς τὴν ⟦Λ⟧Θ. παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΛ τῇ ΗΖ· ὥστε καὶ τῇ ΓΒ.

6.10Lemma 10. BAE ve DAH iki doğrusuna Th noktasından DTh ve ThE iki doğrusu çekilsin; DTh ile BG'nin dikdörtgeninin DG ile BTh'nin dikdörtgenine oranı, ThH ile ZE'nin dikdörtgeninin ThE ile ZH'nin dikdörtgenine oranına eşit olsun. Diyorum ki [G,] A, Z'den geçen çizgi bir doğrudur.

Th'den GA'ya paralel KL çizilsin ve AB ile AD'yi K ve L noktalarında kessin; L'den AD'ye paralel LM çizilsin ve ETh M'ye kadar uzatılsın; K'den de AB'ye paralel KN çizilsin ve DTh N'ye kadar uzatılsın.

Paralellik dolayısıyla DTh'nin ThN'ye oranı DG'nin GB'ye oranına eşit olduğundan, DTh ile GB'nin dikdörtgeni DG ile ThN'nin dikdörtgenine eşittir. Rastgele başka bir dikdörtgen de, DG ile BTh'nin dikdörtgeni alınsın. O hâlde DTh ile BG'nin dikdörtgeninin DG ile BTh'nin dikdörtgenine oranı, GD ile ThN'nin dikdörtgeninin DG ile BTh'nin dikdörtgenine oranına, yani ThN'nin ThB'ye oranına eşittir. ThD ile BG'nin dikdörtgeninin DG ile BTh'nin dikdörtgenine oranının, ThH ile ZE'nin dikdörtgeninin ThE ile ZH'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğu varsayılmıştı. ThN'nin ThB'ye oranı ise KTh'nin ThL'ye, yani paralellik dolayısıyla HTh'nin ThM'ye, yani ThH ile ZE'nin dikdörtgeninin ThM ile ZE'nin dikdörtgenine oranına eşittir. O hâlde ThH ile ZE'nin dikdörtgeninin ThE ile ZH'nin dikdörtgenine oranı, ThH ile ZE'nin dikdörtgeninin ThM ile ZE'nin dikdörtgenine oranına eşittir; öyleyse ThE ile ZH'nin dikdörtgeni ThM ile ZE'nin dikdörtgenine eşittir. ThM'nin ThE'ye oranı HZ'nin ZE'ye oranına eşit olduğuna göre, birleştirerek ve yer değiştirerek ME'nin EH'ye oranı ThE'nin EZ'ye oranına eşittir. ME'nin EH'ye oranı ise LE'nin EA'ya oranına eşittir; o hâlde LE'nin EA'ya oranı ThE'nin EZ'ye oranına eşittir. O hâlde AZ KL'ye paraleldir. GA da ona paraleldir; o hâlde GAZ bir doğrudur. Gösterilmesi gereken buydu.

Bunun farklı durumları da daha önce yazılanlara benzer; bu önerme onların tersidir.

6.10

ι΄. Εἰς δύο εὐθείας τὰς ΒΑΕ, ΔΑΗ ἀπὸ τοῦ Θ σημείου δύο διήχθωσαν εὐθεῖαι αἱ ΔΘ, ΘΕ, ἔστω δέ, ὡς τὸ ὑπὸ τῶν ΔΘ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΓ, ΒΘ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΕ, ΖΗ ὅτι εὐθεῖά ἔστιν ἡ διὰ τῶν ⟦Γ,⟧ Α, Ζ. ἤχθω διὰ τοῦ Θ τῇ ΓΑ παράλληλος ἡ ΚΛ καὶ συμπιπτέτω ταῖς ΑΒ, ΑΔ κατὰ τὰ Κ, Λ σημεῖα, καὶ διὰ τοῦ Λ τῇ ΑΔ παράλληλος ἤχθω ἡ ΛΜ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΕΘ ἐπὶ τὸ Μ, διὰ δὲ τοῦ Κ τῇ ΑΒ παράλληλος ἤχθω ἡ ΚΝ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΔΘ ἐπὶ τὸ Ν. ἐπεὶ οὖν διὰ τὰς παραλλήλους γίνεται, ὡς ἡ ΔΘ πρὸς τὴν ΘΝ, οὕτως ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΒ, τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΔΘ, ΓΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΔΓ, ΘΝ. ἄλλο δέ τι τυχὸν τὸ ὑπὸ ΔΓ, ΒΘ· ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ ΔΘ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΓ, ΒΘ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΔ, ΘΝ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΓ, ΒΘ, τουτέστιν ἡ ΘΝ πρὸς ΘΒ. ἀλλ᾿ ὡς μὲν τὸ ὑπὸ ΘΔ, ΒΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΓ, ΒΘ, ὑπόκειται τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΕ, ΖΗ, ὡς δὲ ἡ ΘΝ πρὸς ΘΒ, οὕτως ἡ ΚΘ πρὸς ΘΛ, τουτέστιν ἐν παραλλήλῳ ἡ ΗΘ πρὸς τὴν ΘΜ, τουτέστιν τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΜ, ΖΕ καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΕ, ΖΗ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΘΗ, ΖΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΜ, ΖΕ ἴσον ἄρα ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΘΕ, ΖΗ τῷ ὑπὸ ΘΜ, ΖΕ. καὶ ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ΘΜ πρὸς τὴν ΘΕ, οὕτως ἡ ΗΖ πρὸς τὴν ΖΕ, συνθέντι καὶ ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΜΕ πρὸς τὴν ΕΗ, οὕτως ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΖ. ἀλλʼ ὡς ἡ ΜΕ πρὸς τὴν ΕΗ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΛΕ πρὸς τὴν ΕΑ· καὶ ὡς ἄρα ἡ ΛΕ πρὸς τὴν ΕΑ, οὕτως ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΖ· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΖ τῇ ΚΛ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΓΑ εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΑΖ· ὅπερ ἔδει δεῖξαι. τὰ δὲ πτωτικὰ αὐτοῦ ὁμοίως τοῖς προγεγραμμένοις, ὧν ἐστιν ἀναστρόφιον.

6.11Lemma 11. ABG üçgeni verilsin; AD BG'ye paralel olsun ve çekilen DE BG ile E noktasında kesişsin. Diyorum ki DE ile ZH'nin dikdörtgeninin EZ ile HD'nin dikdörtgenine oranı GB'nin BE'ye oranına eşittir.

G'den DE'ye paralel GTh çizilsin ve AB Th'ye kadar uzatılsın.

GA'nın AH'ye oranı GTh'nin ZH'ye oranına, GA'nın AH'ye oranı da ED'nin DH'ye oranına eşit olduğuna göre, ED'nin DH'ye oranı ThG'nin ZH'ye oranına eşittir; o hâlde GTh ile DH'nin dikdörtgeni ED ile ZH'nin dikdörtgenine eşittir. Rastgele başka bir dikdörtgen de, EZ ile HD'nin dikdörtgeni alınsın. O hâlde DE ile ZH'nin dikdörtgeninin DH ile EZ'nin dikdörtgenine oranı, GTh ile DH'nin dikdörtgeninin DH ile EZ'nin dikdörtgenine oranına, yani GTh'nin EZ'ye, yani GB'nin BE'ye oranına eşittir. Öyleyse DE ile ZH'nin dikdörtgeninin EZ ile HD'nin dikdörtgenine oranı GB'nin BE'ye oranına eşittir.

AD paraleli öbür tarafa çizilse ve doğru D'den dışarıya, G tarafına doğru çekilse de aynı sonuç çıkar.

6.11

ια΄. Τρίγωνον τὸ ΑΒΓ. καὶ τῇ ΒΓ παράλληλος ἡ ΑΔ, καὶ διαχθεῖσα ἡ ΔΕ τῇ ΒΓ συμπιπτέτω κατὰ τὸ Ε σημεῖον· ὅτι ἐστίν, ὡς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΔ, οὕτως ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΒΕ. ἤχθω διὰ τοῦ Γ τῇ ΔΕ παράλληλος ἡ ΓΘ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΑΒ ἐπὶ τὸ Θ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ Γ⟦Α⟧ πρὸς τὴν ΑΗ, οὕτως ἡ ΓΘ πρὸς τὴν ΖΗ, ὡς δὲ ἡ Γ⟦Α⟧ πρὸς τὴν ΑΗ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΕΔ πρὸς τὴν ΔΗ. καὶ ὡς ἄρα ἡ ΕΔ πρὸς τὴν ΔΗ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΘΓ πρὸς τὴν ΖΗ τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΓΘ, ΔΗ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΕΔ, ΖΗ. ἄλλο δέ τι τυχὸν τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΔ ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΗ, ΕΖ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΘ, ΔΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΗ, ΕΖ, τουτέστιν ἡ ΓΘ πρὸς ΕΖ, τουτέστιν ἡ ΓΒ πρὸς ΒΕ. ἔστιν οὖν, ὡς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ, ΗΔ, οὕτως ἡ ΓΒ πρὸς ΒΕ. τὰ δʼ αὐτά, κἂν ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη ἀχθῇ ἡ ΑΔ παράλληλος, καὶ ἀπὸ τοῦ Δ ἐκτὸς ὡς ἐπὶ τὸ Γ διαχθῇ ἡ εὐθεῖα.

6.12Lemma 12. Bunlar ispatlandığına göre şunu göstermek mümkün olacaktır: AB ile GD paralel olur, bunların üzerine AD, AZ, BG, BZ doğruları düşer ve ED ile EG birleştirilirse, H, M, K'den geçen çizgi bir doğru olur.

DAZ bir üçgen olduğuna, AE DZ'ye paralel olduğuna ve çekilen EG DZ ile G'de kesiştiğine göre, önceki lemma dolayısıyla DZ'nin ZG'ye oranı GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Yine GBZ bir üçgen olduğuna, GD'ye paralel BE çizildiğine ve çekilen DE GZD ile D'de kesiştiğine göre, GZ'nin ZD'ye oranı DE ile LK'nin dikdörtgeninin DK ile LE'nin dikdörtgenine oranına eşittir; o hâlde tersine, DZ'nin ZG'ye oranı DK ile LE'nin dikdörtgeninin DE ile LK'nin dikdörtgenine oranına eşittir. DZ'nin ZG'ye oranı GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranına da eşitti; o hâlde GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranı, DK ile LE'nin dikdörtgeninin DE ile KL'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Şimdi GML ve ThMD iki doğrusuna EG ve ED iki doğrusu çekilmiş olduğuna ve GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranı DK ile EL'nin dikdörtgeninin DE ile LK'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğuna göre, H, M, K'den geçen çizgi bir doğrudur; çünkü bu daha önce gösterildi.

6.12

ιβ΄. Ἀποδεδειγμένων οὖν τούτων ἔσται δεῖξαι, ὅτι, ἐὰν παράλληλοι ὦσιν αἱ ΑΒ, ΓΔ, καὶ εἰς αὐτὰς ἐμπίπτωσιν εὐθεῖαί τινες αἱ ΑΔ, ΑΖ, ΒΓ, ΒΖ, καὶ ἐπιζευχθῶσιν αἱ ΕΔ, ΕΓ, [ὅτι] γίνεται εὐθεῖα ἡ διὰ τῶν Η, Μ, Κ. ἐπεὶ γὰρ τρίγωνον τὸ ΔΑΖ, καὶ τῇ ΔΖ παράλληλος ἡ ΑΕ, καὶ διῆκται ἡ ΕΓ συμπίπτουσα τῇ Δ⟦Ζ⟧ κατὰ τὸ Γ, διὰ τὸ προγεγραμμένον γίνεται, ὡς ἡ ΔΖ πρὸς τὴν ΖΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ πάλιν, ἐπεὶ τρίγωνόν ἐστιν τὸ ΓΒΖ, καὶ τῇ ΓΔ παράλληλος ἦκται ἡ ΒΕ, καὶ διῆκται ἡ ΔΕ συμπίπτουσα τῇ ΓΖΔ κατὰ τὸ Δ, γίνεται, ὡς ἡ ΓΖ πρὸς τὴν ΖΔ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΛΚ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΛΕ· ἀνάπαλιν ἄρα γίνεται, ὡς ἡ ΔΖ πρὸς τὴν ΖΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΛΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΛΚ. ἦν δὲ καί, ὡς ἡ ΔΖ πρὸς τὴν Ζ⟦Γ⟧, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΛΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ. ἐπεὶ οὖν εἰς δύο εὐθείας τὰς ΓΜΛ, ΘΜΔ δύο εὐθεῖαι διηγμέναι εἰσὶν αἱ ΕΓ, ΕΔ, καί ἐστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΕΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΛΚ, εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Η, Μ, Κ τοῦτο γὰρ προδέδεικται.

6.13Lemma 13. Şimdi AB ile GD paralel olmasın, N'de kesişsin. Diyorum ki H, M, K'den geçen çizgi yine bir doğrudur.

AN, AZ, AD üç doğrusuna aynı G noktasından GE ve GD iki doğrusu çekilmiş olduğuna göre, GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranı, GN ile ZD'nin dikdörtgeninin ND ile GZ'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Yine aynı D noktasından BN, BG, BZ üç doğrusuna DE ve DN iki doğrusu çekilmiş olduğuna göre, NG ile ZD'nin dikdörtgeninin ND ile ZG'nin dikdörtgenine oranı DK ile EL'nin dikdörtgeninin DE ile KL'nin dikdörtgenine oranına eşittir. NG ile ZD'nin dikdörtgeninin ND ile GZ'nin dikdörtgenine oranının ise GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğu gösterildi; o hâlde GE ile ThH'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranı, DK ile EL'nin dikdörtgeninin DE ile KL'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Öyleyse önceki lemma dolayısıyla H, M, K'den geçen çizgi bir doğrudur.

6.13

ιγ΄. Ἀλλὰ δὴ μὴ ἔστωσαν αἱ ΑΒ, ΓΔ παράλληλοι, ἀλλὰ συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Ν· ὅτι πάλιν εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Η, Μ, Κ. ἐπεὶ εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΑΝ, ΑΖ, ΑΔ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Γ δύο διηγμέναι εἰσὶν αἱ ΓΕ, ΓΔ, γίνεται, ὡς τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ, οὕτως τὸ ὑπὸ τῶν ΓΝ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ τῶν ΝΔ, ΓΖ. πάλιν ἐπεὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Δ εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΒΝ, ΒΓ, ΒΖ δύο εἰσὶν διηγμέναι αἱ ΔΕ, ΔΝ, ἔστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΝΓ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΝΔ, ΖΓ οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΕΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ. ἀλλʼ ὡς τὸ ὑπὸ ΝΓ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΝΔ, ΓΖ, οὕτως ἐδείχθη τὸ ὑπὸ ΓΕ, ⟦ΗΘ⟧ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΘΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΕΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ. διὰ δὴ τὸ προγεγραμμένον εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Η, Μ, Κ.

6.14Lemma 14. AB GD'ye paralel olsun; AE ve GB çekilsin ve BH üzerinde öyle bir Z noktası alınsın ki DE'nin EG'ye oranı GB ile HZ'nin dikdörtgeninin ZB ile GH'nin dikdörtgenine oranına eşit olsun. Diyorum ki A, Z, D'den geçen çizgi bir doğrudur.

D'den BG'ye paralel DTh çizilsin ve AE Th'ye kadar uzatılsın; Th'den de GD'ye paralel ThK çizilsin ve B[G] K'ye kadar uzatılsın.

DE'nin EG'ye oranı GB ile ZH'nin dikdörtgeninin BZ ile GH'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğuna, DE'nin EG'ye oranı da hem DTh'nin GH'ye oranına hem de DTh ile BZ'nin dikdörtgeninin GH ile BZ'nin dikdörtgenine oranına eşit olduğuna göre, BG ile ZH'nin dikdörtgeni DTh ile BZ'nin dikdörtgenine eşittir. O hâlde orantı vardır: GB'nin BZ'ye oranı DTh'nin, yani GK'nin, HZ'ye oranına eşittir. Öyleyse bütün KB'nin bütün BH'ye oranı da KG'nin ZH'ye, yani DTh'nin ZH'ye oranına eşittir. KB'nin BH'ye oranı ise paralellik dolayısıyla ThA'nın AH'ye oranına eşittir; o hâlde ThA'nın AH'ye oranı DTh'nin ZH'ye oranına eşittir. DTh ile ZH paraleldir; o hâlde A, Z, D noktalarından geçen çizgi bir doğrudur.

6.14

ιδʹ. Ἔστω παράλληλος ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ, καὶ διήχθωσαν αἱ ΑΕ, ΓΒ, καὶ σημεῖον ἐπὶ τῆς ΒΗ τὸ Ζ, ὥστε εἶναι, ὡς τὴν ΔΕ πρὸς τὴν ΕΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΒ, ΗΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΖΒ, ΓΗ ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Α, Ζ, Δ. ἤχθω διὰ μὲν τοῦ Δ τῇ ΒΓ παράλληλος ἡ ΔΘ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΑΕ ἐπὶ τὸ Θ, διὰ δὲ τοῦ Θ τῇ ΓΔ παράλληλος ἡ ΘΚ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ Β⟦Γ⟧ ἐπὶ τὸ Κ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΕΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΒ, Ζ⟦Η⟧ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΖ, ΓΗ, ὡς δὲ ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΕΓ, οὕτως ἐστὶν ἥ τε ΔΘ πρὸς τὴν Γ⟦Η⟧ καὶ τὸ ὑπὸ ΔΘ, ΒΖ πρὸς τὸ ὑπὸ τῶν ΓΗ, ⟦ΒΖ⟧· ἴσον ἄρα ἐστὶν τὸ ὑπὸ τῶν ΒΓ, ΖΗ τῷ ὑπὸ ΔΘ, ΒΖ ἀνάλογον ἄρα ἐστίν, ὡς ἡ ΓΒ πρὸς τὴν ΒΖ, οὕτως ἡ ΔΘ, τουτέστιν ἡ ΓΚ, πρὸς τὴν ΗΖ καὶ ὅλη ἄρα ἡ ΚΒ πρὸς ὅλην τὴν Β⟦Η⟧ ἐστιν, ὡς ἡ ΚΓ πρὸς ΖΗ τουτέστιν ὡς ἡ ΔΘ πρὸς ΖΗ. ἀλλʼ ὡς ἡ ΚΒ πρὸς Β⟦Η⟧ ἐν παραλλήλῳ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΘΑ πρὸς ΑΗ καὶ ἡ ΔΘ πρὸς ΖΗ. καί εἰσιν παράλληλοι αἱ ΔΘ, ΖΗ· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Α, Ζ, Δ σημείων.

6.15Lemma 15. Bu önceden incelendikten sonra, AB GD'ye paralel olsun; bunların üzerine AZ, ZB, GE, ED doğruları düşsün ve BG ile HK birleştirilsin. Diyorum ki A, M, D'den geçen çizgi bir doğrudur.

DM birleştirilsin ve Th'ye kadar uzatılsın.

BGZ üçgeninin dışında, B tepe noktasından GD'ye paralel BE çizildiğine ve DE çekildiğine göre, GZ'nin ZD'ye oranı DE ile KL'nin dikdörtgeninin EL ile KD'nin dikdörtgenine oranına eşittir. DE ile KL'nin dikdörtgeninin DK ile LE'nin dikdörtgenine oranı da GH ile ThE'nin dikdörtgeninin GE ile HTh'nin dikdörtgenine oranına eşittir, çünkü GL, DTh, HK üç doğrusuna aynı E noktasından EG ve ED iki doğrusu çekilmiştir. O hâlde DZ'nin ZG'ye oranı GE ile HTh'nin dikdörtgeninin GH ile ThE'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Öyleyse önceki lemma dolayısıyla A, M, D'den geçen çizgi bir doğrudur.

6.15

ιεʹ. Τούτου προτεθεωρημένου ἔστω παράλληλος ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ, καὶ εἰς αὐτὰς ἐμπιπτέτωσαν εὐθεῖαι αἱ ΑΖ, ΖΒ, ΓΕ, ΕΔ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΓ, ΗΚ ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Α, Μ, Δ. Ἐπεζεύχθω ἡ ΔΜ καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Θ. ἐπεὶ οὖν τριγώνου τοῦ ΒΓΖ ἐκτὸς ἀπὸ τῆς κορυφῆς τοῦ Β σημείου τῇ ΓΔ παράλληλος ἦκται ἡ ΒΕ, καὶ διῆκται ἡ ΔΕ, γίνεται, ὡς ἡ ΓΖ πρὸς ΖΔ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΛ, ΚΔ. ὡς δὲ τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΚ, ΛΕ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ, ἐπεὶ εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΓΛ, ΔΘ, ΗΚ δύο εἰσὶν διηγμέναι ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Ε αἱ ΕΓ, ΕΔ καὶ ὡς ἄρα ἡ ΔΖ πρὸς ΖΓ οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΗΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΘΕ. διὰ τὸ προγεγραμμένον ἄρα ἡ διὰ τῶν Α, Μ, Δ ἐστιν εὐθεῖα.

6.16Lemma 16. AB ve AG iki doğrusuna aynı D noktasından DB ve DE iki doğrusu çekilsin ve bunların üzerinde H ve Th noktaları alınsın; EH ile ZD'nin dikdörtgeninin DE ile HZ'nin dikdörtgenine oranı, BTh ile GD'nin dikdörtgeninin BD ile GTh'nin dikdörtgenine oranına eşit olsun. Diyorum ki A, H, Th'den geçen çizgi bir doğrudur.

H'den BD'ye paralel KL çizilsin.

EH ile ZD'nin dikdörtgeninin DE ile ZH'nin dikdörtgenine oranı, BTh ile GD'nin dikdörtgeninin BD ile GTh'nin dikdörtgenine oranına eşittir. EH ile ZD'nin dikdörtgeninin DE ile HZ'nin dikdörtgenine oranı, HE'nin ED'ye, yani KH'nin BD'ye oranı ile DZ'nin ZH'ye, yani GD'nin HL'ye oranından bileşiktir; BTh ile GD'nin dikdörtgeninin BD ile GTh'nin dikdörtgenine oranı da ThB'nin BD'ye oranı ile DG'nin GTh'ye oranından bileşiktir. O hâlde KH'nin BD'ye ve DG'nin HL'ye oranlarından bileşik oran, BTh'nin BD'ye ve DG'nin GTh'ye oranlarından bileşik orana eşittir. KH'nin BD'ye oranı ise KH'nin BTh'ye ve BTh'nin BD'ye oranlarından bileşiktir; o hâlde KH'nin BTh'ye, BTh'nin BD'ye ve DG'nin HL'ye oranlarından bileşik oran, BTh'nin BD'ye ve DG'nin GTh'ye oranlarından bileşik orana eşittir. Ortak olan ThB'nin BD'ye oranı çıkarılsın; o hâlde geriye kalan, KH'nin BTh'ye ve DG'nin HL'ye oranlarından bileşik oran, DG'nin GTh'ye oranına, yani DG'nin HL'ye ve HL'nin ThG'ye oranlarından bileşik orana eşittir. Yine ortak olan DG'nin HL'ye oranı çıkarılsın; o hâlde geriye kalan KH'nin BTh'ye oranı HL'nin ThG'ye oranına eşittir. Yer değiştirerek KH'nin HL'ye oranı BTh'nin ThG'ye oranına eşittir. KL ile BG paraleldir; o hâlde A, H, Th noktalarından geçen çizgi bir doğrudur.

6.16

ιϚ΄. Εἰς δύο εὐθείας τὰς ΑΒ, ΑΓ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Δ δύο διήχθωσαν αἱ ΔΒ, ΔΕ, καὶ ἐπʼ αὐτῶν εἰλήφθω σημεῖα τὰ Η, Θ, ἔστω δέ, ὡς τὸ ὑπὸ ΕΗ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΗΖ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΒΘ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΔ, ΓΘ ὅτι εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Α, Η, Θ. ἤχθω διὰ τοῦ Η τῇ ΒΔ παράλληλος ἡ ΚΛ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΕΗ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΗ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΒΘ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΔ, ΓΘ, ἀλλὰ ὁ τοῦ ὑπὸ ΕΗ, ΖΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΗΖ συνῆπται λόγος ἔκ τε τοῦ ὃν ἔχει ἡ ΗΕ πρὸς ΕΔ, τουτέστιν ἡ ΚΗ πρὸς ΒΔ, καὶ ἐξ οὗ ὃν ἔχει ἡ ΔΖ πρὸς ΖΗ, τουτέστιν ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΗΛ, ὁ δὲ τοῦ ὑπὸ ΒΘ, ΓΔ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΔ, ΓΘ συνῆπται λόγος ἔκ τε τοῦ ὃν ἔχει ἡ ΘΒ πρὸς ΒΔ καὶ ἐξ οὗ ὃν ἔχει ἡ ΔΓ πρὸς ΓΘ, καὶ ὁ ἔκ τε τοῦ τῆς Κ⟦Η⟧ ἄρα πρὸς ΒΔ καὶ τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς ΗΛ ὁ αὐτός ἐστιν τῷ συνημμένῳ ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΘ πρὸς ΒΔ καὶ τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς ΓΘ. ὁ δὲ τῆς ΚΗ πρὸς ΒΔ συνῆπται ἔκ τε τοῦ τῆς ΚΗ πρὸς ΒΘ καὶ τοῦ τῆς ΒΘ πρὸς ΒΔ· ὁ ἄρα συνημμένος ἔκ τε τοῦ τῆς ΚΗ πρὸς ΒΘ καὶ τοῦ τῆς ΒΘ πρὸς ΒΔ καὶ ἔτι τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς ΗΛ ὁ αὐτός ἐστιν τῷ συνημμένῳ ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΘ πρὸς ΒΔ καὶ τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς ΓΘ. κοινὸς ἐκκεκρούσθω ὁ τῆς ΘΒ πρὸς ΒΔ λόγος· λοιπὸς ἄρα ὁ συνημμένος ἔκ τε τοῦ τῆς ΚΗ πρὸς ΒΘ καὶ τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς ⟦ΗΛ⟧ ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΔΓ πρὸς τὴν ΓΘ, τουτέστιν τῷ συνημμένῳ ἔκ τε τοῦ τῆς ΔΓ πρὸς τὴν ΗΛ καὶ τοῦ τῆς ΗΛ πρὸς τὴν ΘΓ. καὶ πάλιν κοινὸς ἐκκεκρούσθω ὁ τῆς ΔΓ πρὸς τὴν ΗΛ λόγος· λοιπὸς ἄρα ὁ τῆς ΚΗ πρὸς τὴν ΒΘ λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΗΛ πρὸς τὴν ΘΓ. καὶ ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΚΗ πρὸς τὴν ΗΛ, οὕτως ἡ ΒΘ πρὸς τὴν ΘΓ. καί εἰσιν αἱ ΚΛ, ΒΓ παράλληλοι· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Α, Η, Θ σημείων.

6.17Lemma 17. Şimdi AB GD'ye paralel olmasın, N'de kesişsin.

Aynı D noktasından BN, BG, BZ üç doğrusuna DE ve DN iki doğrusu çekilmiş olduğuna göre, ND ile GZ'nin dikdörtgeninin NG ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, DE ile KL'nin dikdörtgeninin EL ile KD'nin dikdörtgenine oranına eşittir. ED ile KL'nin dikdörtgeninin EL ile KD'nin dikdörtgenine oranı da ETh ile GH'nin dikdörtgeninin EG ile ThH'nin dikdörtgenine oranına eşittir; çünkü yine GL, DTh, HK üç doğrusuna aynı E noktasından EG ve ED iki doğrusu çekilmiştir. O hâlde ETh ile GH'nin dikdörtgeninin EG ile ThH'nin dikdörtgenine oranı, ND ile GZ'nin dikdörtgeninin NG ile ZD'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Öyleyse önceki lemma dolayısıyla A, Th, D'den geçen çizgi bir doğrudur; o hâlde A, M, D'den geçen çizgi de bir doğrudur.

6.17

ιζ΄. Ἀλλὰ δὴ μὴ ἔστω παράλληλος ἡ ΑΒ τῇ ΓΔ, ἀλλὰ συμπιπτέτω κατὰ τὸ Ν. ἐπεὶ οὖν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Δ εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΒΝ, ΒΓ, ΒΖ δύο εὐθεῖαι διηγμέναι εἰσὶν αἱ ΔΕ, ΔΝ, ἔστιν, ὡς τὸ ὑπὸ ΝΔ, ΓΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΝΓ, ΔΖ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΚΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΛ, ΚΔ. ὡς δὲ τὸ ὑπὸ ΕΔ, ΚΛ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΛ, ΚΔ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΓΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΓ, ΘΗ· πάλιν γὰρ εἰς τρεῖς τὰς ΓΛ, ΔΘ, ΗΚ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σημείου τοῦ Ε δύο ἠγμέναι εἰσὶν αἱ ΕΓ, ΕΔ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΓΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΓ, ΘΗ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΝΔ, ΓΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΝΓ, ΖΔ. διὰ δὴ τὸ προγεγραμμένον εὐθεῖά ἐστιν ἡ διὰ τῶν Α, Θ, Δ· καὶ ἡ διὰ τῶν Α, Μ, Δ ἄρα εὐθεῖά ἐστιν.

6.18Lemma 18. ABG üçgeni verilsin; BG'ye paralel AD çizilsin, DE ve ZH çekilsin; EB üzerindeki karenin EG ile GB'nin dikdörtgenine oranı BH'nin HG'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki BD birleştirilirse Th, K, G'den geçen çizgi bir doğru olur.

EB üzerindeki karenin EG ile GB'nin dikdörtgenine oranı BH'nin HG'ye oranına eşit olduğuna göre, her ikisine ortak olarak GE'nin EB'ye oranı eklensin; bu oran EG ile GB'nin dikdörtgeninin EB ile BG'nin dikdörtgenine oranına eşittir. O hâlde eşitlikten, EB üzerindeki karenin EB ile BG'nin dikdörtgenine oranı, yani EB'nin BG'ye oranı, BH'nin HG'ye oranı ile EG ile GB'nin dikdörtgeninin EB ile BG'nin dikdörtgenine oranından, yani EG'nin EB'ye oranından bileşik orana eşittir. Dolayısıyla EB üzerindeki karenin EB ile BG'nin dikdörtgenine oranı, BH'nin HG'ye oranı ile EG'nin EB'ye oranından bileşiktir; bu da EG ile BH'nin dikdörtgeninin EB ile GH'nin dikdörtgenine oranına eşittir. EB'nin BG'ye oranı ise önceki lemma dolayısıyla DE ile ZTh'nin dikdörtgeninin DZ ile ThE'nin dikdörtgenine oranına eşittir; o hâlde GE ile BH'nin dikdörtgeninin GH ile EB'nin dikdörtgenine oranı, DE ile ZTh'nin dikdörtgeninin DZ ile ThE'nin dikdörtgenine oranına eşittir. Öyleyse Th, K, G'den geçen çizgi bir doğrudur; çünkü bu, ters önermelerin farklı durumları arasında [gösterilmiştir].

6.18

ιη΄. Τρίγωνον τὸ ΑΒΓ, καὶ τῇ ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ΑΔ, καὶ διήχθωσαν αἱ ΔΕ, ΖΗ, ἔστω δέ, ὡς τὸ ἀπὸ ΕΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΓΒ, οὕτως ἡ ΒΗ πρὸς τὴν ΗΓ· ὅτι, ἐὰν ἐπιζευχθῇ ἡ ΒΔ, γίνεται εὐθεῖα ἡ διὰ τῶν Θ, Κ, Γ. ἐπεί ἔστιν, ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΕΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΓΒ, οὕτως ἡ ΒΗ πρὸς ΗΓ, κοινὸς ἄρα προσκείσθω ὁ τῆς ΓΕ πρὸς ΕΒ λόγος ὁ αὐτὸς ὢν τῷ τοῦ ὑπὸ ΕΓΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ⟦Ε⟧ΒΓ· δι᾿ ἴσου ἄρα ὁ τοῦ ἀπὸ ΕΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΒΓ λόγος, τουτέστιν ὁ τῆς ΕΒ πρὸς τὴν ΒΓ, ὁ αὐτός ἐστιν τῷ συνημμένῳ ἔκ τε τοῦ τῆς ΒΗ πρὸς ΗΓ καὶ τοῦ τοῦ ὑπὸ ΕΓΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΒΓ, ὅς ἐστιν ὁ αὐτὸς τῷ τῆς ΕΓ πρὸς ΕΒ· ὥστε ὁ τοῦ ἀπὸ ΕΒ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΒΓ συνῆπται ἔκ τε τοῦ ὃν ἔχει ἡ ΒΗ πρὸς ΗΓ καὶ τοῦ ὃν ἔχει ἡ ΕΓ πρὸς ΕΒ, ὅς ἐστιν ὁ αὐτὸς τῷ τοῦ ὑπὸ ΕΓ, ΒΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΒ, ΓΗ. ὡς δὲ ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἐστὶν διὰ τὸ προγεγραμμένον λῆμμα τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΖ, ΘΕ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΓΕ, ΒΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΗ, ΕΒ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΔΕ, ΖΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΔΖ, ΘΕ. εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τῶν Θ, Κ, Γ· τοῦτο γὰρ ἐν τοῖς πτωτικοῖς τῶν ἀναστροφίων.

6.19Lemma 19. AB, AG, AD üç doğrusuna bir E noktasından EZ ve EB iki doğrusu çekilsin; EZ'nin ZH'ye oranı ThE'nin ThH'ye oranına eşit olsun. Diyorum ki BE'nin BG'ye oranı da ED'nin DG'ye oranına eşit olur.

H'den BE'ye paralel LK çizilsin.

EZ'nin ZH'ye oranı ETh'nin ThH'ye oranına eşit olduğuna, EZ'nin ZH'ye oranı EB'nin HK'ye, ETh'nin ThH'ye oranı da DE'nin HL'ye oranına eşit olduğuna göre, BE'nin HK'ye oranı DE'nin HL'ye oranına eşittir. Yer değiştirerek EB'nin ED'ye oranı KH'nin HL'ye oranına eşittir. KH'nin HL'ye oranı ise BG'nin GD'ye oranına eşittir; o hâlde BE'nin ED'ye oranı BG'nin GD'ye oranına eşittir. Yer değiştirerek EB'nin BG'ye oranı ED'nin DG'ye oranına eşittir.

Farklı durumlar da aynı şekildedir.

6.19

ιθ΄. Εἰς τρεῖς εὐθείας τὰς ΑΒ, ΑΓ, ΑΔ ἀπό τινος σημείου τοῦ Ε δύο διήχθωσαν αἱ ΕΖ, ΕΒ, ἔστω δέ, ὡς ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΘΗ ὅτι γίνεται καί, ὡς ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΕΔ πρὸς τὴν ΔΓ. ἤχθω διὰ τοῦ Η τῇ ΒΕ παράλληλος ἡ ΛΚ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ, ἀλλ᾿ ὡς μὲν ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΖΗ, οὕτως ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΗΚ, ὡς δὲ ἡ ΕΘ πρὸς τὴν ΘΗ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΗΛ, καὶ ὡς ἄρα ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΗΚ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΗΛ. ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΕΔ, οὕτως ἡ Κ⟦Η⟧ πρὸς τὴν ΗΛ. ὡς δὲ ἡ ΚΗ πρὸς τὴν ΗΛ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΔ καὶ ὡς ἄρα ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΕΔ, οὕτως ἡ ΒΓ πρὸς τὴν ΓΔ. ἐναλλάξ ἐστιν, ὡς ἡ ΕΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΕΔ πρὸς τὴν ΔΓ. τὰ δὲ πτωτικὰ ὁμοίως.

6.20Lemma 20. ABG ve DEZ iki üçgeni verilsin, A ve D açıları eşit olsun. Diyorum ki BA ile AG'nin dikdörtgeninin ED ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşittir.

BH ve ETh dikmeleri çizilsin.

A açısı D açısına, H açısı da Th açısına eşit olduğuna göre, AB'nin BH'ye oranı DE'nin ETh'ye oranına eşittir. AB'nin BH'ye oranı BA ile AG'nin dikdörtgeninin BH ile AG'nin dikdörtgenine oranına, DE'nin ETh'ye oranı da ED ile DZ'nin dikdörtgeninin ETh ile DZ'nin dikdörtgenine oranına eşittir; o hâlde BA ile AG'nin dikdörtgeninin BH ile AG'nin dikdörtgenine oranı, ED ile DZ'nin dikdörtgeninin ETh ile DZ'nin dikdörtgenine oranına eşittir; yer değiştirerek de öyledir. BH ile AG'nin dikdörtgeninin ETh ile DZ'nin dikdörtgenine oranı ise ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşittir, çünkü BH ve ETh sırasıyla bu üçgenlerin dikmeleridir. O hâlde BA ile AG'nin dikdörtgeninin ED ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşittir.

6.20

κ΄. Ἔστω δύο τρίγωνα τὰ ΑΒΓ, ΔΕΖ ἴσας ἔχοντα τὰς Α, Δ γωνίας· ὅτι ἐστίν, ὡς τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔΖ, οὕτως τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ⟦ΔΕΖ⟧ τρίγωνον. ἤχθωσαν κάθετοι αἱ ΒΗ, ΕΘ. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ μὲν Α γωνία τῇ Δ, ἡ δὲ Η τῇ Θ, ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΗ, οὕτως ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΕΘ. ἀλλ᾿ ὡς μὲν ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΗ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΗ, ΑΓ, ὡς δὲ ἡ ΔΕ πρὸς τὴν ΕΘ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΕΔΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΔΖ· ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΒΗ, ΑΓ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΕΔΖ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΔΖ· καὶ ἐναλλάξ. ἀλλ᾿ ὡς τὸ ὑπὸ ΒΗ, ΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΘ, ΔΖ, οὕτως ἐστὶν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον· ἑκατέρα γὰρ τῶν ΒΗ, ΕΘ κάθετός ἐστιν ἑκατέρου τῶν εἰρημένων τριγώνων· καὶ ὡς ἄρα τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔΖ, οὕτως ἐστὶν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον.

6.21Lemma 21. Şimdi A ve D açılarının toplamı iki dik açıya eşit olsun. Diyorum ki yine BA ile AG'nin dikdörtgeninin ED ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşit olur.

BA uzatılsın, BA'ya eşit AH konsun ve GH birleştirilsin.

A ile D açıları iki dik açıya eşit olduğuna, BAG ile GAH açıları da iki dik açıya eşit olduğuna göre, GAH açısı D açısına eşittir. O hâlde [önceki lemma dolayısıyla] HA ile AG'nin dikdörtgeninin ED ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, AHG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşittir. HA AB'ye, HAG üçgeni de ABG üçgenine eşittir; o hâlde BA ile AG'nin dikdörtgeninin ED ile DZ'nin dikdörtgenine oranı, ABG üçgeninin DEZ üçgenine oranına eşittir.

6.21

κα΄. Ἔστωσαν δὴ αἱ Α, Δ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι· ὅτι πάλιν γίνεται, ὡς τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔΖ, οὕτως τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον. ἐκβεβλήσθω ἡ ΒΑ, καὶ κείσθω τῇ ΒΑ ἴση ἡ ΑΗ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΗ. ἐπεὶ οὖν αἱ Α, Δ γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι εἰσίν, ἀλλὰ καὶ αἱ ὑπὸ ΒΑΓ, ΓΑΗ γωνίαι δυσὶν ὀρθαῖς, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΓΑΗ γωνία τῇ Δ. ἔστιν οὖν, ὡς τὸ ὑπὸ ΗΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔΖ, οὕτως τὸ ΑΗΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον· ἴση δέ ἐστιν ἡ μὲν ΗΑ τῇ ΑΒ, τὸ δὲ ΗΑΓ τρίγωνον τῷ ΑΒΓ τριγώνῳ· ἔστιν ἄρα, ὡς τὸ ὑπὸ ΒΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔΖ, οὕτως τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΔΕΖ τρίγωνον.

6.22Lemma 22. AB doğrusu ve üzerinde G, D iki noktası verilsin; AB ile GD'nin dikdörtgeninin iki katı GB üzerindeki kareye eşit olsun. Diyorum ki AD üzerindeki kare de AG ve DB üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

AB ile GD'nin dikdörtgeninin iki katı GB üzerindeki kareye eşit olduğuna göre, ortak olan BD ile DG'nin dikdörtgeninin iki katı çıkarılsın; o hâlde geriye kalan AD ile DG'nin dikdörtgeninin iki katı, GD ve DB üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Ortak olan GD üzerindeki kare çıkarılsın; o hâlde geriye kalan, AG ile GD'nin dikdörtgeninin iki katı ile GD üzerindeki kare, birlikte DB üzerindeki kareye eşittir. Ortak olan AG üzerindeki kare eklensin; o hâlde bütün AD üzerindeki kare, AG ve DB üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

6.22

κβ΄. Εὐθεῖα ἡ ΑΒ, καὶ ἐπ᾿ αὐτῆς δύο σημεῖα τὰ Γ, Δ, ἔστω δὲ τὸ δὶς ὑπὸ ΑΒ, ΓΔ ἴσον τῷ ἀπὸ ΓΒ· ὅτι καὶ τὸ ἀπὸ ΑΔ ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν Α⟦Γ⟧, ΔΒ τετραγώνοις. ἐπεὶ γὰρ τὸ δὶς ὑπὸ ΑΒ, Γ⟦Δ⟧ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ ΓΒ, κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ δὶς ὑπὸ ΒΔΓ· λοιπὸν ἄρα τὸ δὶς ὑπὸ ΑΔΓ ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΓΔ, ΔΒ τετραγώνοις. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ ΓΔ τετράγωνον· λοιπὸν ἄρα τὸ δὶς ὑπὸ ΑΓΔ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΔΒ τετραγώνῳ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΑΓ τετράγωνον· ὅλον ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΔ τετράγωνον ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΑΓ, ΔΒ τετραγώνοις.

6.23Lemma 23. AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşit olsun. Diyorum ki şu üç sonuç çıkar: AD ile DG'nin toplamı ile BD'nin dikdörtgeni, AD ile DG'nin dikdörtgenine eşittir; AD ile DG'nin toplamı ile BG'nin dikdörtgeni, DG üzerindeki kareye eşittir; AD ile DG'nin toplamı ile BA'nın dikdörtgeni de AD üzerindeki kareye eşittir.

AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşit olduğuna göre, bunlar orantılıdır; bütünün bütüne oranı ve tersine ve birleştirerek elde edilen oranlar da eşittir. O hâlde GD ile DA'nın toplamının DA'ya oranı GD'nin DB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin toplamı ile BD'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine eşittir. Yine bütün AD'nin bütün DG'ye oranı DB'nin BG'ye oranına eşit olduğuna göre, birleştirerek AD ile DG'nin toplamının DG'ye oranı DG'nin GB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin toplamı ile GB'nin dikdörtgeni DG üzerindeki kareye eşittir. Yine bütün AD'nin bütün DG'ye oranı AB'nin BD'ye oranına eşit olduğuna göre, tersine ve birleştirerek GD ile DA'nın toplamının DA'ya oranı DA'nın AB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin toplamı ile AB'nin dikdörtgeni AD üzerindeki kareye eşittir.

6.23

κγ΄. Ἔστω τὸ ὑπὸ ΑΒΓ ἴσον τῷ ἀπὸ ΒΔ τετραγώνῳ· ὅτι γίνεται γ, τὸ μὲν ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔΓ καὶ τῆς ΒΔ ἴσον τῷ ὑπὸ ΑΔ, ΔΓ, τὸ δὲ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔΓ καὶ τῆς ΒΓ ἴσον τῷ ἀπὸ ΔΓ τετραγώνῳ, τὸ δὲ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔΓ καὶ τῆς ΒΑ ἴσον τῷ ἀπὸ ΑΔ τετραγώνῳ. ἐπεὶ γὰρ τὸ ὑπὸ ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΒΔ, ἀνάλογον καὶ ὅλη πρὸς ὅλην καὶ ἀνάπαλιν καὶ συνθέντι· ἔστιν ἄρα, ὡς συναμφότερος ἡ ΓΔ, ΔΑ πρὸς τὴν ΔΑ, οὕτως ἡ ΓΔ πρὸς τὴν ΔΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔ, ΔΓ καὶ τῆς ΒΔ ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν ΑΔΓ. πάλιν, ἐπεὶ ὅλη ἡ ΑΔ πρὸς ὅλην τὴν ΔΓ ἐστιν, ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΓ, συνθέντι ἐστίν, ὡς συναμφότερος ἡ ΑΔΓ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔΓ καὶ τῆς ΓΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΔΓ. πάλιν, ἐπεὶ ὅλη ἡ ΑΔ πρὸς ὅλην τὴν ΔΓ ἐστιν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, ἀνάπαλιν καὶ συνθέντι ἐστίν, ὡς συναμφότερος ἡ ΓΔΑ πρὸς τὴν ΔΑ, οὕτως ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΔΓ καὶ τῆς ΑΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΑΔ τετραγώνῳ.

6.24Lemma 24. AB doğrusu ve G, D iki noktası verilsin; GD üzerindeki kare, AG ile BD'nin dikdörtgeninin iki katına eşit olsun. Diyorum ki AB üzerindeki kare de AD ve GB üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

GD üzerindeki kare AG ile DB'nin dikdörtgeninin iki katına eşit olduğuna göre, AG ile GB'nin dikdörtgeninin iki katı, GD üzerindeki kare ile AG ile GD'nin dikdörtgeninin iki katının toplamına eşittir. Ortak AG üzerindeki kare eklensin; o hâlde AG ile GB'nin dikdörtgeninin iki katı ile AG üzerindeki kare birlikte AD üzerindeki kareye eşittir. Ortak BG üzerindeki kare eklensin; o hâlde bütün AB üzerindeki kare, AD ve GB üzerindeki karelerin toplamına eşittir.

6.24

κδ΄. Εὐθεῖα ἡ ΑΒ καὶ δύο σημεῖα τὰ Γ, Δ, καὶ ἔστω τὸ ἀπὸ ΓΔ τετράγωνον ἴσον τῷ δὶς ὑπὸ ΑΓ, ΒΔ· ὅτι καὶ τὸ ἀπὸ ΑΒ τετράγωνον ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΑΔ, ΓΒ τετραγώνοις. ἐπεὶ γὰρ τὸ ἀπὸ ΓΔ ἴσον ἐστὶν τῷ δὶς ὑπὸ ΑΓ, ΔΒ, τὸ ἄρα δὶς ὑπὸ ΑΓΒ ἴσον ἐστὶν τῷ τε ἀπὸ τῆς ΓΔ καὶ τῷ δὶς ὑπὸ τῶν ΑΓΔ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΑΓ· τὸ ἄρα δὶς ὑπὸ ΑΓΒ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΑΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΑΔ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΒΓ· ὅλον ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΒ τετράγωνον ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ΑΔ, ΓΒ τετραγώνοις.

6.25Lemma 25. AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşit olsun. Diyorum ki şu üç sonuç çıkar: AD ile DG'nin farkı ile BD'nin dikdörtgeni, AD ile DG'nin dikdörtgenine eşittir; AD ile DG'nin farkı ile BG'nin dikdörtgeni, DG üzerindeki kareye eşittir; AD ile DG'nin farkı ile BA'nın dikdörtgeni de AD üzerindeki kareye eşittir.

AB'nin BD'ye oranı BD'nin BG'ye oranına eşit olduğuna göre, geriye kalanın geriye kalana oranı ve ayırarak elde edilen oran da eşittir. O hâlde AD ile DG'nin farkının DG'ye oranı AD'nin DB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin farkı ile DB'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine eşittir. Yine geriye kalan AD'nin geriye kalan DG'ye oranı DB'nin BG'ye oranına eşit olduğuna göre, ayırarak AD ile DG'nin farkının DG'ye oranı DG'nin GB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin farkı ile BG'nin dikdörtgeni DG üzerindeki kareye eşittir. Yine AD'nin DG'ye oranı AB'nin BD'ye oranına eşit olduğuna göre, tersine ve ayırarak AD ile DG'nin farkının DA'ya oranı DA'nın AB'ye oranına eşittir; o hâlde AD ile DG'nin farkı ile AB'nin dikdörtgeni AD üzerindeki kareye eşittir.

6.25

κε΄. Ἔστω τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ· ὅτι γίνεται γ, τὸ μὲν ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔ, ΔΓ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΒΔ ἴσον τῷ ὑπὸ ΑΔΓ, τὸ δὲ ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔΓ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΒΓ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΔΓ τετραγώνῳ, τὸ δὲ ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔ, ΔΓ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΒΑ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΑΔ τετραγώνῳ. ἐπεὶ γάρ ἐστιν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, οὕτως ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΒΓ, λοιπὴ πρὸς λοιπὴν καὶ διελόντι· ἔστιν οὖν, ὡς ἡ τῶν ΑΔ, ΔΓ ὑπεροχὴ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΒ τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔ, Δ⟦Γ⟧ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΔΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΑΔ, ΔΓ. πάλιν, ἐπεὶ λοιπὴ ἡ ΑΔ πρὸς λοιπὴν τὴν ΔΓ ἐστιν, ὡς ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΓ, διελόντι ἐστίν, ὡς ἡ τῶν ΑΔΓ ὑπεροχὴ πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΔΓ πρὸς τὴν ΓΒ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔ, ΔΓ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΔΓ τετραγώνῳ. πάλιν, ἐπεί ἐστιν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΔ, ἀνάπαλιν καὶ διελόντι ἐστίν, ὡς ἡ τῶν Α⟦Δ⟧, ΔΓ ὑπεροχὴ πρὸς τὴν ΔΑ, οὕτως ἡ ΔΑ πρὸς τὴν ΑΒ τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς τῶν ΑΔ, ΔΓ ὑπεροχῆς καὶ τῆς ΑΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΑΔ τετραγώνῳ.

6.26Lemma 26. AB'nin BG'ye oranı AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranına eşit olsun. Diyorum ki AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşittir.

GD'ye eşit DE konsun. O hâlde EA ile AG'nin dikdörtgeni ile GD üzerindeki kare, yani GD ile DE'nin dikdörtgeni, birlikte AD üzerindeki kareye eşittir. AB'nin BG'ye oranı AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranına eşit olduğuna göre, ayırarak AG'nin GB'ye oranı, yani EA ile AG'nin dikdörtgeninin EA ile BG'nin dikdörtgenine oranı, EA ile AG'nin dikdörtgeninin GD ile DE'nin dikdörtgenine oranına eşittir; o hâlde AE ile BG'nin dikdörtgeni GD ile DE'nin dikdörtgenine eşittir. Orantı kurup ayırarak, AD'nin DE'ye, yani DG'ye oranı DB'nin BG'ye oranına eşittir; o hâlde geriye kalan AB'nin geriye kalan BD'ye oranı da BD'nin BG'ye oranına eşittir. O hâlde AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşittir.

6.26

κϚ΄. Ἔστω, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὸ ἀπὸ Δ⟦Γ⟧· ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετραγώνῳ. κείσθω τῇ ΓΔ ἴση ἡ ΔΕ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΕΑΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΔ, τουτέστιν τοῦ ὑπὸ ΓΔΕ, ἴσον τῷ ἀπὸ ΑΔ. ἐπεὶ οὖν ἐστιν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ, διελόντι ἐστίν, ὡς ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΒ, τουτέστιν ὡς τὸ ὑπὸ ΕΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΑ, ΒΓ οὕτως τὸ ὑπὸ ΕΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΔΕ ἴσον ἄρα ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΑΕ, ΒΓ τῷ ὑπὸ ΓΔΕ. ἀνάλογον καὶ διελόντι ἐστίν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΕ, τουτέστιν πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΓ καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΒ πρὸς λοιπὴν τὴν ΒΔ ἐστιν, ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΒΓ. τὸ ἄρα ὑπὸ ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετραγώνῳ.

6.27Lemma 27. Yine AB'nin BG'ye oranı AD üzerindeki karenin DG üzerindeki kareye oranına eşit olsun. Diyorum ki AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşittir.

Aynı şekilde GD'ye eşit DE konsun. O hâlde GA ile AE'nin dikdörtgeni ile GD üzerindeki kare, yani ED ile DG'nin dikdörtgeni, birlikte AD üzerindeki kareye eşittir. Ayırmayla AG'nin GB'ye oranı, yani EA ile AG'nin dikdörtgeninin EA ile GB'nin dikdörtgenine oranı, GA ile AE'nin dikdörtgeninin ED ile DG'nin dikdörtgenine oranına eşit olur; o hâlde AE ile GB'nin dikdörtgeni ED ile DG'nin dikdörtgenine eşittir. Orantı kurup birleştirerek AD'nin DE'ye, yani DG'ye oranı DB'nin BG'ye oranına eşittir; o hâlde bütün AB'nin bütün BD'ye oranı da BD'nin BG'ye oranına eşittir. O hâlde AB ile BG'nin dikdörtgeni BD üzerindeki kareye eşittir.

6.27

κζ΄. Ἔστω δὲ πάλιν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΑΔ τετράγωνον πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ τετράγωνον· ὅτι τὸ ὑπὸ ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετραγώνῳ. κείσθω γὰρ ὁμοίως τῇ ΓΔ ἴση ἡ ΔΕ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΓΑΕ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΔ, τουτέστιν τοῦ ὑπὸ ΕΔΓ, ἴσον τῷ ἀπὸ ΑΔ. καὶ γίνεται κατὰ διαίρεσιν, ὡς ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΒ, τουτέστιν ὡς τὸ ὑπὸ ΕΑΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΑ, ΓΒ, οὕτως τὸ ὑπὸ ΓΑΕ πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΔ⟦Γ⟧· ἴσον ἄρα ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΑΕ, ΓΒ τῷ ὑπὸ ΕΔΓ. ἀνάλογον καὶ συνθέντι ἐστίν, ὡς ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΕ, τουτέστιν πρὸς τὴν ΔΓ, οὕτως ἡ ΔΒ πρὸς τὴν ΒΓ καὶ ὅλη ἄρα ἡ ΑΒ πρὸς ὅλην τὴν ΒΔ ἐστιν, ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΒΓ. τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΒΔ τετραγώνῳ.

6.28Lemma 28. ABG dairesine AD ve DG teğet olsun, AG birleştirilsin ve rastgele bir DB doğrusu çekilsin. Diyorum ki BD'nin DE'ye oranı BZ'nin ZE'ye oranına eşittir.

AD DG'ye eşit olduğuna göre, AZ ile ZG'nin dikdörtgeni ile ZD üzerindeki kare birlikte DA üzerindeki kareye eşittir. AZ ile ZG'nin dikdörtgeni BZ ile ZE'nin dikdörtgenine, DA üzerindeki kare de BD ile DE'nin dikdörtgenine eşittir; o hâlde BZ ile ZE'nin dikdörtgeni ile DZ üzerindeki kare birlikte BD ile DE'nin dikdörtgenine eşittir. Bu böyleyse, BD'nin DE'ye oranı BZ'nin ZE'ye oranına eşit olur.

6.28

κη΄. Κύκλου τοῦ ΑΒΓ ἐφαπτέσθωσαν αἱ ΑΔ, ΔΓ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΓ. καὶ διήχθω τυχοῦσα ἡ ΔΒ· ὅτι γίνεται, ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ Β⟦Ζ⟧ πρὸς τὴν ΖΕ. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΔ τῇ ΔΓ, τὸ ἄρα ὑπὸ ΑΖΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΖΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΔΑ. ἀλλὰ τὸ μὲν ὑπὸ ΑΖΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ΒΖΕ, τὸ δὲ ἀπὸ ΔΑ ⟦ἴσον⟧ ἐστιν τὸ ὑπὸ ΒΔΕ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΒΖΕ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΔΖ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ΒΔΕ. ἐὰν δὲ τοῦτο, γίνεται, ὡς ἡ ΒΔ πρὸς τὴν ΔΕ, οὕτως ἡ ΒΖ πρὸς τὴν ΖΕ.

6.29Lemma 29. AB üzerinde verilmiş bir daire parçasında, AGB kırık doğrusunu verilmiş bir oranda kırmak.

Yapılmış olsun ve G'den GD teğeti çekilsin. O hâlde AG üzerindeki karenin BG üzerindeki kareye oranı AD'nin DB'ye oranına eşittir. AG üzerindeki karenin GB üzerindeki kareye oranı verilmiştir; dolayısıyla AD'nin BD'ye oranı da verilmiştir. A ve B iki noktası verilmiştir; o hâlde D verilmiştir; dolayısıyla G de verilmiştir.

Problem şöyle kurulacaktır. Daire parçası ABG, oran da E'nin Z'ye oranı olsun; E üzerindeki karenin Z üzerindeki kareye oranı AD'nin DB'ye oranına eşit kılınsın, DG teğeti çekilsin ve AG ile GB birleştirilsin. Diyorum ki AG ile GB problemi çözer.

E üzerindeki karenin Z üzerindeki kareye oranı AD'nin DB'ye oranına, AD'nin DB'ye oranı da GD teğet olduğu için AG üzerindeki karenin GB üzerindeki kareye oranına eşit olduğuna göre, E üzerindeki karenin Z üzerindeki kareye oranı AG üzerindeki karenin GB üzerindeki kareye oranına eşittir; dolayısıyla E'nin Z'ye oranı da AG'nin GB'ye oranına eşittir. O hâlde AGB problemi çözer.

6.29

κθ΄. Τμήματος δοθέντος τοῦ ἐπὶ τῆς ΑΒ κλάσαι εὐθεῖαν τὴν ΑΓΒ ἐν λόγῳ τῷ δοθέντι. γεγονέτω, καὶ διήχθω ἀπὸ τοῦ Γ ἐφαπτομένη ἡ ΓΔ· ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ ΒΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς ΔΒ. λόγος δὲ τοῦ ἀπὸ ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ ΓΒ, δοθείς· ὥστε καὶ ὁ τῆς ΑΔ πρὸς τὴν ΒΔ δοθείς. καί ἐστιν δύο δοθέντα τὰ Α, Β· δοθὲν ἄρα ἐστὶν τὸ Δ· ὥστε καὶ τὸ Γ δοθέν. Συντεθήσεται δὴ τὸ πρόβλημα οὕτως. ἔστω τὸ μὲν τμῆμα τὸ ΑΒΓ, ὁ δὲ λόγος ὁ τῆς ⟦Ε⟧ πρὸς τὴν Ζ, καὶ πεποιήσθω, ὡς τὸ ἀπὸ Ε πρὸς τὸ ἀπὸ Ζ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΒ, καὶ ἤχθω ἐφαπτομένη ἡ ΔΓ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΓ, ΓΒ. λέγω, ὅτι αἱ ΑΓ, ΓΒ ποιοῦσι τὸ πρόβλημα. ἐπεὶ γάρ ἐστιν, ὡς τὸ ἀπὸ Ε πρὸς τὸ ἀπὸ Ζ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΒ, ὡς δὲ ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΒ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ ΓΒ διὰ τὸ ἐφάπτεσθαι τὴν ΓΔ, καὶ ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ Ε πρὸς τὸ ἀπὸ Ζ, οὕτως τὸ ἀπὸ ΑΓ πρὸς τὸ ἀπὸ ΓΒ· ὥστε καί, ὡς ἡ ⟦Ε⟧ πρὸς τὴν Ζ, οὕτως ἡ ΑΓ πρὸς τὴν ΓΒ. ἡ ΑΓΒ ἄρα ποιεῖ τὸ πρόβλημα.

6.30Lemma 30. Çapı AB olan bir daire verilsin; daire üzerindeki rastgele bir noktadan çapa DE dikmesi inilsin; DZ çekilsin, EZ birleştirilip uzatılsın ve çapla kesiştiği nokta H olsun. Diyorum ki AH'nin HB'ye oranı ATh'nin ThB'ye oranına eşittir.

DA, AE ve AZ birleştirilsin.

DE çapa dik olduğuna göre DAB açısı BAE açısına eşittir. DAB açısı aynı daire parçasındaki ThZB açısına eşittir; BAE açısı da dörtgenin dış açısı olan BZH açısına eşittir; o hâlde ThZB açısı BZH açısına eşittir. AZB açısı da diktir; o hâlde [önceki] lemma dolayısıyla AH'nin HB'ye oranı ATh'nin ThB'ye oranına eşit olur.

6.30

λ΄. Κύκλος, οὗ διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ ἀπὸ τυχόντος ἐπ᾿ αὐτὴν κάθετος ἡ ΔΕ, διήχθω ἡ ΔΖ, ἐπεζεύχθω ἡ ΕΖ καὶ ἐκβεβλήσθω, καί, καθ᾿ ὃ συμπίπτει τῇ διαμέτρῳ, ἔστω τὸ Η· ὅτι ἐστίν, ὡς ἡ ΑΗ πρὸς τὴν ΗΒ, οὕτως ἡ ΑΘ πρὸς τὴν ΘΒ. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΔΑ, ΑΕ, ΑΖ. ἐπεὶ οὖν ἐπὶ διάμετρον κάθετος ἡ ΔΕ, ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΔΑΒ τῇ ὑπὸ ΒΑΕ. ἀλλ᾿ ἡ ὑπὸ ΔΑΒ τῇ ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι ἴση ἐστὶν τῇ ὑπὸ ΘΖΒ, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΑΕ ἴση ἐστὶν τῇ ἐκτὸς τετραπλεύρου τῇ ὑπὸ ΒΖΗ· καὶ ἡ ὑπὸ ΘΖΒ ἄρα γωνία ἴση ἐστὶν τῇ ὑπὸ ΒΖΗ. καί ἐστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΑΖΒ γωνία· διὰ δὴ τὸ λῆμμα γίνεται, ὡς ἡ ΑΗ πρὸς τὴν ΗΒ, οὕτως ἡ Α⟦Θ⟧ πρὸς τὴν ΒΘ.

6.31Lemma 31. AB üzerinde bir yarım daire verilsin; A ve B noktalarından AB'ye dik BD ve AE doğruları çizilsin; rastgele bir DE doğrusu çizilsin ve [Z]'den DE'ye dik çizilen ZH doğrusu AB ile H'de kesişsin. Diyorum ki AE ile BD'nin dikdörtgeni AH ile HB'nin dikdörtgenine eşittir.

O hâlde göstermemiz gereken, EA'nın AH'ye oranının HB'nin BD'ye oranına eşit olduğudur. Eşit açıları çevreleyen kenarlar orantılıdır; o hâlde göstermemiz gereken, AHE açısının BDH açısına eşit olduğudur. AHE açısı aynı daire parçasında AZE açısına, BDH açısı da yine aynı daire parçasında BZH açısına eşittir; o hâlde göstermemiz gereken, AZE açısının BZH açısına eşit olduğudur. Bu da doğrudur, çünkü AZB ve EZH açılarının her biri diktir.

6.31

λα΄. Ἡμικύκλιον τὸ ἐπὶ τῆς ΑΒ, καὶ ἀπὸ τῶν Α,Β σημείων τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς γωνίας εὐθεῖαι γραμμαὶ ἤχθωσαν αἱ ΒΔ, ΑΕ, καὶ ἤχθω τυχοῦσα ἡ ΔΕ, καὶ ἀπὸ τοῦ ⟦Ζ⟧ τῇ ΔΕ πρὸς ὀρθὰς γωνίας εὐθεῖα γραμμὴ ἡ ΖΗ συμπιπτέτω τῇ ΑΒ κατὰ τὸ Η· ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ΒΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΑΗΒ. ὅτι ἄρα ἐστίν, ὡς ἡ ΕΑ πρὸς τὴν ΑΗ, οὕτως ἡ ΗΒ πρὸς τὴν ΒΔ. περὶ ἴσας γωνίας ἀνάλογόν εἰσιν αἱ πλευραί· ὅτι ἄρα ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ τῶν ΑΗΕ γωνία τῇ ὑπὸ τῶν ΒΔΗ γωνίᾳ. ἀλλὰ ἡ μὲν ὑπὸ ΑΗΕ ἴση ἐστὶν ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι τῇ ὑπὸ ΑΖΕ, ἡ δὲ ὑπὸ ΒΔΗ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ τμήματι τῇ ὑπὸ ΒΖΗ· ὅτι ἄρα ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΖΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΒΖΗ γωνίᾳ. ἔστιν δέ· ὀρθὴ γάρ ἐστιν ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΑΖΒ, ΕΖΗ γωνιῶν.

6.32Lemma 32. [Başı kayıp] … ABG üçgenine [eşittir]; ortak ABE çıkarılınca geriye kalan DAE geriye kalan AGE'ye eşittir; ikisi de aynı taban üzerindedir.

6.32

τῷ ΑΒΓ τριγώνῳ, κοινοῦ δ᾿ ἀφαιρουμένου τοῦ ΑΒΕ λοιπὸν τὸ ΔΑΕ λοιπῷ τῷ ΑΓΕ ἐστιν ἴσον· καί ἐστιν ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως.

6.33Lemma 33. Çapı AB olan bir daire verilsin; AB uzatılsın ve rastgele bir DE doğrusuna dik olsun; AZ ile ZB'nin dikdörtgenine eşit ZH üzerindeki kare konsun. Diyorum ki E gibi herhangi bir nokta alınır ve ondan H'ye birleştirilen doğru Th'ye kadar uzatılırsa, ThE ile EK'nin dikdörtgeni de EH üzerindeki kareye eşit olur.

AE ve BL birleştirilsin; o hâlde ALB açısı diktir. Z açısı da diktir; o hâlde AE ile EL'nin dikdörtgeni, AZ ile ZB'nin dikdörtgeni ile ZE üzerindeki karenin toplamına eşittir. AE ile EL'nin dikdörtgeni ThE ile EK'nin dikdörtgenine, AZ ile ZB'nin dikdörtgeni de ZH üzerindeki kareye eşittir; o hâlde ThE ile EK'nin dikdörtgeni EZ ve ZH üzerindeki karelerin toplamına, yani EH üzerindeki kareye eşittir.

6.33

λγ΄. Κύκλος περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΑΒ καὶ ἔστω ἐπὶ τυχοῦσαν τὴν ΔΕ κάθετος, καὶ τῷ ὑπὸ ΑΖΒ ἴσον κείσθω τὸ ἀπὸ ΖΗ τετράγωνον· ὅτι, οἷον ἐὰν ληφθῇ σημεῖον ὡς τὸ Ε, καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐπὶ τὸ Η ἐπιζευχθεῖσα ἐκβληθῇ ἐπὶ τὸ Θ, γίνεται καὶ τὸ ὑπὸ ΘΕΚ ἴσον τῷ ἀπὸ ⟦Ε⟧Η τετραγώνῳ. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΕ, ΒΛ· ὀρθὴ ἄρα ἐστὶν ἡ ⟦ὑπὸ ΑΛΒ⟧ γωνία. ἔστιν δὲ καὶ ἡ Ζ ὀρθή· τὸ ἄρα ὑπὸ ΑΕΛ ἴσον ἐστὶν τῷ τε ὑπὸ ΑΖΒ καὶ τῷ ἀπὸ ΖΕ τετραγώνῳ. ἀλλὰ τὸ μὲν ὑπὸ ΑΕΛ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ΘΕΚ, τὸ δὲ ὑπὸ ΑΖΒ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ⟦ΖΗ⟧ τετραγώνῳ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΘΕΚ ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΕΖ, ΖΗ τετραγώνοις, τουτέστιν τῷ ἀπὸ ΕΗ τετραγώνῳ.

6.34Lemma 34. AB'nin BG'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşit olsun ve AG E noktasında ikiye bölünsün. Diyorum ki üç sonuç çıkar: BE ile ED'nin dikdörtgeni EG üzerindeki kareye, BD ile DE'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine, AB ile BG'nin dikdörtgeni de EB ile BD'nin dikdörtgenine eşittir.

AB'nin BG'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşit olduğuna göre, birleştirerek, öncüllerin yarılarını alarak ve dönüştürerek BE'nin EG'ye oranı EG'nin ED'ye oranına eşittir; o hâlde BE ile ED'nin dikdörtgeni EG üzerindeki kareye eşittir. Ortak DE üzerindeki kare çıkarılsın; o hâlde geriye kalan BD ile DE'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine eşittir. Yine BE ile ED'nin dikdörtgeni EG üzerindeki kareye eşittir; her ikisi BE üzerindeki kareden çıkarılsın; o hâlde geriye kalan AB ile BG'nin dikdörtgeni EB ile BD'nin dikdörtgenine eşittir.

Şimdi de BD ile DE'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine eşit olsun ve GA E'de ikiye bölünsün. Diyorum ki AB'nin BG'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşittir.

BD ile DE'nin dikdörtgeni AD ile DG'nin dikdörtgenine eşit olduğuna göre, ortak DE üzerindeki kare eklensin; o hâlde bütün BE ile ED'nin dikdörtgeni GE üzerindeki kareye eşittir. Orantı kurup dönüştürerek, öncülleri iki katına çıkararak ve ayırarak AB'nin BG'ye oranı AD'nin DG'ye oranına eşittir.

6.34

λδ΄. Ἔστω, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, καὶ τετμήσθω ἡ ΑΓ δίχα κατὰ τὸ Ε σημεῖον· ὅτι γίνεται τρία, τὸ μὲν ὑπὸ ΒΕΔ ἴσον τῷ ἀπὸ ΕΓ τετραγώνῳ, τὸ δὲ ὑπὸ ΒΔΕ τῷ ὑπὸ ΑΔΓ, τὸ δὲ ὑπὸ ΑΒΓ τῷ ὑπὸ ΕΒΔ. ἐπεὶ γάρ, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ, συνθέντι καὶ τὰ ἡμίση τῶν ἡγουμένων καὶ ἀναστρέψαντι ἄρα ἐστίν, ὡς ἡ ΒΕ πρὸς τὴν ΕΓ, ἡ ΕΓ πρὸς τὴν ΕΔ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΒΕΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΕΓ. κοινὸν ἀφῃρήσθω τὸ ἀπὸ ΔΕ τετράγωνον· λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ ΒΔΕ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ΑΔΓ. πάλιν τὸ ὑπὸ ΒΕΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΕΓ τετραγώνῳ. ἀμφότερα ἀφῃρήσθω ἀπὸ τοῦ ἀπὸ τῆς ΒΕ τετραγώνου· λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΕΒΔ. Ἀλλὰ ἔστω νῦν τὸ ὑπὸ τῶν ΒΔΕ ἴσον τῷ ὑπὸ τῶν ΑΔΓ, καὶ τετμήσθω δίχα ἡ ΓΑ κατὰ τὸ Ε· ὅτι ἐστίν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ. ἐπεὶ γὰρ τὸ ὑπὸ τῶν ΒΔΕ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΑΔΓ, κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΔΕ τετράγωνον· ὅλον ἄρα τὸ ὑπὸ ΒΕΔ ἴσον τῷ ἀπὸ ΓΕ τετραγώνῳ. ἀνάλογον καὶ ἀναστρέφοντι καὶ δὶς τὰ ἡγούμενα καὶ διελόντι ἄρα ἐστίν, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΓ, οὕτως ἡ ΑΔ πρὸς τὴν ΔΓ.

6.35Lemma 35. Bunlar böyle olunca, çapı AB olan bir daire verilsin; AB uzatılsın ve rastgele bir DE doğrusuna dik olsun; AZ'nin ZB'ye oranı AH'nin HB'ye oranına eşit kılınsın. Diyorum ki yine ED üzerinde E gibi herhangi bir nokta alınır ve EH birleştirilip Th'ye kadar uzatılırsa, ThE'nin EK'ye oranı ThH'nin HK'ye oranına eşit olur.

Dairenin merkezi L alınsın ve L'den ETh'ye LM dikmesi inilsin; o hâlde KM MTh'ye eşittir. M ve Z açılarının her biri dik olduğuna göre E, Z, L, M noktaları bir daire üzerindedir; o hâlde ZH ile HL'nin dikdörtgeni EH ile HM'nin dikdörtgenine eşittir. ZH ile HL'nin dikdörtgeni ise AH ile HB'nin dikdörtgenine eşittir, çünkü AZ'nin ZB'ye oranı AH'nin HB'ye oranına eşittir ve AB L'de ikiye bölünmüştür. O hâlde EH ile HM'nin dikdörtgeni de AH ile HB'nin dikdörtgenine, yani (noktalar bir daire üzerinde olduğu için) ThH ile HK'nin dikdörtgenine eşittir. ThK de M'de ikiye bölünmüştür; öyleyse önceki lemma dolayısıyla ThE'nin EK'ye oranı ThH'nin HK'ye oranına eşit olur.

6.35

λε΄. Τούτων ὄντων ἔστω κύκλος ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΑΒ, ἔστω δὲ ἐπὶ τυχοῦσαν τὴν ΔΕ κάθετος, καὶ πεποιήσθω, ὡς ἡ Α⟦Ζ⟧ πρὸς τὴν ΖΒ, οὕτως ἡ ΑΗ πρὸς τὴν ΗΒ· ὅτι πάλιν, οἷον ἐὰν ἐπὶ τῆς ΕΔ σημεῖον ληφθῇ ὡς τὸ Ε, καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΕΗ ἐκβληθῇ ἐπὶ τὸ Θ, γίνεται, ὡς ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΚ, οὕτως ἡ ΘΗ πρὸς τὴν ΗΚ. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Λ, καὶ ἀπὸ τοῦ Λ ἐπὶ τὴν ΕΘ κάθετος ἤχθω ἡ ΛΜ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΚΜ τῇ ΜΘ. ἐπεὶ δὲ ὀρθή ἐστιν ἑκατέρα τῶν Μ, Ζ γωνιῶν, ἐν κύκλῳ ἐστὶν τὰ Ε, Ζ, Λ, Μ σημεῖα· τὸ ἄρα ὑπὸ ΖΗΛ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΕΗΜ. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ τῶν ΖΗΛ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΑΗΒ διὰ τὸ εἶναι, ὡς τὴν ΑΖ πρὸς τὴν ΖΒ, οὕτως τὴν ΑΗ πρὸς τὴν ΗΒ, καὶ τετμῆσθαι τὴν ΑΒ δίχα κατὰ τὸ Λ· καὶ τὸ ὑπὸ τῶν ΕΗΜ ἄρα ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ τῶν ΑΗΒ, τουτέστιν· ἐν κύκλῳ γάρ· τῷ ὑπὸ τῶν ΘΗΚ. καὶ τέτμηται δίχα ἡ ΘΚ κατὰ τὸ Μ· διὰ δὴ τὸ προγεγραμμένον γίνεται, ὡς ἡ ΘΕ πρὸς τὴν ΕΚ, οὕτως ἡ ΘΗ πρὸς τὴν ΗΚ.

6.36Lemma 36. AB üzerinde bir yarım daire verilsin; AB'ye paralel GD çizilsin ve GE ile DH dikmeleri inilsin. Diyorum ki AE HB'ye eşittir.

Dairenin merkezi Z alınsın ve GZ ile ZD birleştirilsin; o hâlde GZ ZD'ye eşittir; dolayısıyla GZ üzerindeki kare ZD üzerindeki kareye eşittir. GZ üzerindeki kareye GE ve EZ üzerindeki karelerin toplamı, DZ üzerindeki kareye de DH ve HZ üzerindeki karelerin toplamı eşittir; o hâlde GE ve EZ üzerindeki kareler ZH ve HD üzerindeki karelere eşittir. Bunlardan GE üzerindeki kare DH üzerindeki kareye eşittir; o hâlde geriye kalan EZ üzerindeki kare geriye kalan ZH üzerindeki kareye eşittir; o hâlde EZ ZH'ye eşittir. Bütün AZ de bütün ZB'ye eşittir; o hâlde geriye kalan AE geriye kalan HB'ye eşittir. Gösterilmesi gereken buydu.

6.36

λϚ΄. Ἡμικύκλιον τὸ ἐπὶ τῆς ΑΒ, καὶ παράλληλος τῇ ΑΒ ἡ ΓΔ, καὶ κάθετοι ἤχθωσαν αἱ ΓΕ, ΔΗ· ὅτι ἴση ἐστὶν ἡ ΑΕ τῇ ΗΒ. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΖ, Ζ⟦Δ⟧· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΖ τῇ ΖΔ· ὥστε καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΓΖ ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΖΔ τετραγώνῳ. ἀλλὰ τῷ μὲν ἀπὸ ΓΖ τετραγώνῳ ἴσα ἐστὶν τὰ ἀπὸ τῶν ΓΕ, ΕΖ τετράγωνα, τῷ δὲ ἀπὸ ΔΖ τετραγώνῳ ἴσα ἐστὶν τὰ ἀπὸ τῶν ΔΗ, ΗΖ τετράγωνα· καὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΓΕ, ΕΖ ἄρα τετράγωνα ἴσα ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΖΗ, ΗΔ τετραγώνοις. ὧν τὸ ἀπὸ ΓΕ τετράγωνον ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΔΗ τετραγώνῳ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς ΕΖ τετράγωνον λοιπῷ τῷ ἀπὸ ΖΗ τετραγώνῳ ἐστὶν ἴσον· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΕΖ τῇ ΖΗ. ἔστιν δὲ καὶ ὅλη ἡ ΑΖ ὅλῃ τῇ ΖΒ ἴση· λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΕ λοιπῇ τῇ ΗΒ ἐστιν ἴση· ὅπερ ἔδει δεῖξαι.

6.37Lemma 37. AB üzerinde bir yarım daire verilsin; rastgele bir G noktasından GD çekilsin ve DE dikmesi inilsin. Diyorum ki AG üzerindeki kare GD üzerindeki kareyi, AG ile GB'nin toplamı ile AE'nin dikdörtgeni kadar aşar.

O hâlde göstermemiz gereken, AG üzerindeki karenin, DG üzerindeki kare (yani DE ve EG üzerindeki kareler) ile AG ile GB'nin toplamı ile AE'nin dikdörtgeninin toplamına eşit olduğudur. Ortak GA ile AE'nin dikdörtgeni çıkarılınca, göstermemiz gereken, geriye kalan AG ile GE'nin dikdörtgeninin, DE üzerindeki kare (yani AE ile EB'nin dikdörtgeni), GE üzerindeki kare ve AE ile GB'nin dikdörtgeninin toplamına eşit olduğudur. Ortak GE üzerindeki kare çıkarılınca, göstermemiz gereken, geriye kalan AE ile EG'nin dikdörtgeninin, AE ile EB'nin dikdörtgeni ile AE ile BG'nin dikdörtgeninin toplamına eşit olduğudur. Bu da doğrudur.

6.37

λζ΄. Ἡμικύκλιον τὸ ἐπὶ τῆς ΑΒ, καὶ ἀπὸ τυχόντος τοῦ Γ διήχθω ἡ ΓΔ, καὶ κάθετος ἤχθω ἡ ΔΕ· ὅτι τὸ ἀπὸ ΑΓ τοῦ ἀπὸ ΓΔ ὑπερέχει τῷ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΓ⟦Β⟧ καὶ τῆς ΑΕ. ὅτι ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΓ ἴσον ἐστὶν τῷ τε ἀπὸ ΔΓ, τουτέστιν τοῖς ἀπὸ ΔΕ, ΕΓ καὶ τῷ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΓΒ καὶ τῆς ΑΕ. ὅτι ἄρα κοινοῦ ἀφαιρεθέντος τοῦ ὑπὸ ΓΑΕ λοιπὸν τὸ ὑπὸ ΑΓΕ ἴσον ἐστὶν τῷ τε ἀπὸ ΔΕ, τουτέστιν τῷ ὑπὸ ΑΕΒ, καὶ τῷ ἀπὸ ΓΕ καὶ τῷ ὑπὸ ΑΕ, ΓΒ. κοινοῦ ἀφαιρεθέντος τοῦ ἀπὸ ΓΕ, ὅτι λοιπὸν τὸ ὑπὸ ΑΕΓ ἴσον ἐστὶν τῷ τε ὑπὸ ΑΕΒ καὶ τῷ ὑπὸ ΑΕ, ΒΓ. ἔστιν δέ.

6.38Lemma 38. Birinci kitabın porismasına. AD paralelkenarı konumca verilmişken, verilmiş E noktasından EZ'yi öyle çekmek ki ZGH üçgeni AD paralelkenarına eşit olsun.

Yapılmış olsun. ZGH üçgeni AD paralelkenarına eşit olduğuna, AD paralelkenarı da AGD üçgeninin iki katı olduğuna göre, ZGH üçgeni de AGD üçgeninin iki katıdır. Üçgenin üçgene oranı, ikisi aynı G açısını çevrelediği için, ZG ile GH'nin dikdörtgeninin AG ile GD'nin dikdörtgenine oranına eşittir. AG ile GD'nin dikdörtgeni verilmiştir; o hâlde ZG ile GH'nin dikdörtgeni de verilmiştir. Verilmiş E noktasından konumca verilmiş AG ve GD doğrularına, bir alan kesimi [problemi] olarak doğru çekilmiş olur; o hâlde EZ konumca verilmiştir.

Sentez şöyle yapılacaktır. Konumca verilmiş paralelkenar AD, verilmiş nokta E olsun. E'den konumca verilmiş ZG ve GH doğrularına, AGD'nin iki katı olan verilmiş alana eşit ZGH alanını kesip ayıran EZ doğrusu çekilsin. Analizdeki gibi ZGH üçgeninin AD paralelkenarına eşit olduğunu göstereceğiz; o hâlde EZ problemi çözer. Tek çözümün bu olduğu da açıktır, çünkü o [alan kesimi problemi] de tek çözümlüdür.

6.38

Εἰς τὸ πόρισμα τοῦ α΄ βιβλίου. λή. Θέσει ὄντος παραλληλογράμμου τοῦ ΑΔ ἀπὸ δοθέντος τοῦ Ε διαγαγεῖν τὴν ΕΖ καὶ ποιεῖν ἴσον τὸ ΖΓΗ τρίγωνον τῷ ΑΔ παραλληλογράμμῳ. γεγονέτω. ἐπεὶ οὖν ἴσον ἐστὶν τὸ ΖΓΗ τρίγωνον τῷ ΑΔ παραλληλογράμμῳ, τὸ δὲ ΑΔ παραλληλόγραμμον διπλάσιόν ἐστιν τοῦ ΑΓΔ τριγώνου, καὶ τὸ ΖΓΗ ἄρα τρίγωνον διπλάσιόν ἐστιν τοῦ ΑΓΔ τριγώνου. ὡς δὲ τὸ τρίγωνον πρὸς τὸ τρίγωνον, διὰ τὸ περὶ τὴν αὐτὴν γωνίαν τὴν Γ, οὕτως ἐστὶν τὸ ὑπὸ ΖΓΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΑΓΔ. δοθὲν δὲ τὸ ὑπὸ ΑΓΔ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ ΖΓΗ. καὶ δοθέντος τοῦ Ε εἰς θέσει τὰς ΑΓ, ΓΔ διῆκται εἰς χωρίου ἀποτομήν· θέσει ἄρα ἐστὶν ἡ ΕΖ. συντεθήσεται δὲ οὕτως· ἔστω τὸ μὲν τῇ θέσει παραλληλόγραμμον τὸ ΑΔ, τὸ δὲ δοθὲν τὸ Ε. διήχθω ἀπὸ τοῦ Ε εἰς θέσει τὰς ΖΓΗ εὐθεῖα ἡ ΕΖ ἀποτέμνουσα χωρίον τὸ ΖΓΗ ἴσον δοθέντι χωρίῳ τῷ διπλασίονι τοῦ ΑΓΔ. καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ τῇ ἀναλύσει δείξομεν ἴσον τὸ ΖΓΗ τρίγωνον τῷ ΑΔ παραλληλογράμμῳ· ἡ ΕΖ ἄρα ποιεῖ τὸ πρόβλημα. φανερὸν οὖν, ὅτι μόνη, ἐπεὶ κἀκείνη μόνη.

7.1Yüzey Yerleri

Fr. 7. Kaynak: Pappos, Synagōgē VII 3, s. 636,23 (Analiz Hazinesi'ne ait eserler arasında on birinci sırada; bkz. Fr. 5). Eukleides'in Yüzey Yerleri, iki kitap.

7.1
  1. Pappus Συναγ. VII 3 p. 636, 23 (inter opera ad τόπον ἀναλυόμενον pertinentia loco undecimo, cfr. fr.: Εὐκλείδου Τόπων πρὸς ἐπιφανείᾳ δύο.

7.1_2Fr. 8. *Kaynak: Pappos, Synagōgē VII 312, s. 1004,16 vd.*

7.1_2
  1. Pappus Συναγ. VII 312 p.1004,16 sqq.:

8.1Yüzey yerlerine. 1. AB bir doğru olsun, GD konumca verilmiş bir doğruya paralel olsun ve AD ile DB'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı [verilmiş] olsun; o zaman G bir koni kesitine değer. Şimdi AB konumunu yitirir, A ile B de verilmiş olmaktan çıkar ve konumca verilmiş AE ve EB doğruları üzerinde bulunursa, düzlemden yükselen G konumca verilmiş bir yüzey üzerinde olur. Bu gösterilmiştir.

8.1

Εἰς τοὺς πρὸς ἐπιφανείᾳ. α΄. Ἐὰν ᾖ εὐθεῖα ἡ ΑΒ καὶ παρὰ θέσει ἡ ΓΔ, καὶ ᾖ λόγος τοῦ ὑπὸ ΑΔΒ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ, τὸ Γ ἅπτεται κωνικῆς γραμμῆς. ἐὰν οὖν ἡ μὲν ΑΒ στερηθῇ τῆς θέσεως, καὶ τὰ Α, Β στερηθῇ τοῦ δοθέντα εἶναι, γένηται δὲ πρὸς θέσει εὐθείαις ταῖς ΑΕ, ΕΒ, τὸ Γ μετεωρισθὲν γίνεται πρὸς θέσει ἐπιφανείᾳ. τοῦτο δὲ ἐδείχθη.

8.22. AB konumca verilmiş bir doğru, G de aynı düzlemde verilmiş bir nokta olsun; DG çekilsin, konumca verilmiş [bir doğruya] paralel DE çizilsin ve GD'nin DE'ye oranı [verilmiş] olsun; o zaman D konumca verilmiş bir koni kesitine değer. Bunun [bir koni kesiti] çizgisi olduğu gösterilir; önce şu yer yazılıp şöyle gösterilecektir:

A ve B iki noktası verilmiş, GD de dik olsun; AD üzerindeki karenin GD ve DB üzerindeki karelere oranı [verilmiş] olsun. Diyorum ki oran ister eşitin eşite, ister büyüğün küçüğe, ister küçüğün büyüğe oranı olsun, G bir koni kesitine değer.

Önce oran eşitin eşite oranı olsun. AD üzerindeki kare GD ve DB üzerindeki karelere eşit olduğuna göre, BD'ye eşit DE konsun; o hâlde BA ile AE'nin dikdörtgeni DG üzerindeki kareye eşittir. AB Z'de ikiye bölünsün; o hâlde Z verilmiştir. AE ZD'nin iki katı olacaktır; dolayısıyla BA ile AE'nin dikdörtgeni AB ile ZD'nin dikdörtgeninin iki katıdır. AB'nin iki katı verilmiştir; o hâlde verilmiş bir doğru ile ZD'nin dikdörtgeni DG üzerindeki kareye eşittir. O hâlde G, Z'den geçen ve konumca verilmiş bir parabole değer.

Yer şöyle kurulacaktır. Verilmiş noktalar A ve B olsun, oran da eşitin

8.2

β΄. Ἐὰν ᾖ θέσει εὐθεῖα ἡ ΑΒ καὶ δοθὲν τὸ Γ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, καὶ διαχθῇ ἡ ΔΓ, καὶ παρὰ θέσει ἀχθῇ ἡ ΔΕ, λόγος δὲ ᾖ τῆς ΓΔ πρὸς ΔΕ, τὸ Δ ἅπτεται θέσει κωνικῆς τομῆς· δείκνυται δέ, ὅτι γραμμῆς· δειχθήσεται δὲ οὕτως προγραφέντος τόπου τοῦδε· Δύο δοθέντων τῶν Α, Β καὶ ὀρθῆς τῆς ΓΔ λόγος ἔστω τοῦ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὰ ἀπὸ ΓΔ, ΔΒ. λέγω, ὅτι τὸ Γ ἄπτεται κώνου τομῆς, ἐάν τε ᾖ λόγος ἴσος πρὸς ἴσον ἢ μείζων πρὸς ἐλάσσονα ἢ ἐλάσσων πρὸς μείζονα. ἔστω γὰρ πρότερον ὁ λόγος ἴσος πρὸς ἴσον. καὶ ἐπεὶ ἴσον ἐστὶν τὸ ἀπὸ ΑΔ τοῖς ἀπὸ ΓΔ, ΔΒ, κείσθω τῇ ΒΔ ἴση ἡ ΔΕ· ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ὑπὸ ΒΑΕ τῷ ἀπὸ ΔΓ. τετμήσθω δίχα ἡ ΑΒ τῷ Ζ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ. καὶ ἔσται διπλῆ ἡ ΑΕ τῆς ΖΔ· ὥστε τὸ ὑπὸ ΒΑΕ τὸ δίς ἐστιν ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΖΔ. καί ἐστιν ἡ διπλῆ τῆς ΑΒ δοθεῖσα· τὸ ἄρα ὑπὸ δοθείσης καὶ τῆς ΖΔ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ τῆς ΔΓ. τὸ Γ ἄρα ἅπτεται θέσει παραβολῆς ἐρχομένης διὰ τοῦ Ζ. συντεθήσεται δὴ ὁ τόπος οὕτως· ἔστω τὰ δοθέντα Α, Β, ὁ δὲ λόγος ἔστω ἴσος πρὸς

s276 eşite oranı olsun; AB Z'de ikiye bölünsün ve R, AB'nin iki katı olsun. ZB konumca verilmiş ve Z'de sınırlanmış, R de büyüklükçe verilmiş olduğundan, ZB ekseni çevresinde HZ parabolü çizilsin; öyle ki üzerinde G gibi herhangi bir nokta alınır ve GD dikmesi inilirse, R ile ZD'nin dikdörtgeni DG üzerindeki kareye eşit olsun. BH de dik olarak çizilsin. Diyorum ki [aranan yer] parabolün GH kısmıdır.

GD dikmesi çizilsin ve BD'ye eşit DE konsun. AB BZ'nin, EB de BD'nin iki katı olduğuna göre, AE de ZD'nin iki katıdır; o hâlde BA ile AE'nin dikdörtgeni AB ile ZD'nin dikdörtgeninin iki katına, yani DG üzerindeki kareye eşittir. DB üzerindeki kareye eşit olan ED üzerindeki kare ortak olarak eklensin; o hâlde bütün AD üzerindeki kare GD ve DB üzerindeki karelerin toplamına eşittir. O hâlde ZGH çizgisi yeri meydana getirir.

Şimdi yine A ve B iki verilmiş nokta, DG de dik bir doğru olsun; AD üzerindeki karenin

s276

ἴσον, καὶ τετμήσθω ἡ ΑΒ δίχα τῷ Ζ, τῆς δὲ ΑΒ διπλῆ ἔστω ἡ Ρ, καὶ θέσει οὔσης εὐθείας τῆς ΖΒ πεπερασμένης κατὰ τὸ Ζ, τῆς δὲ Ρ δεδομένης τῷ μεγέθει, γεγράφθω περὶ ἄξονα τὸν ΖΒ παραβολὴ ἡ ΗΖ, ὥστε, οἷον ἐὰν ἐπ᾿ αὐτῆς σημεῖον ληφθῇ ὡς τὸ Γ, κάθετος δὲ ἀχθῇ ἡ ΓΔ, ἴσον εἶναι τὸ ὑπὸ Ρ ΖΔ τῷ ἀπὸ Δ⟦Γ⟧. καὶ ἤχθω ὀρθὴ ΒΗ. λέγω, ὅτι τὸ ΓΗ μέρος τῆς παραβολῆς ἐστιν. ἤχθω γὰρ κάθετος ἡ ΓΔ, καὶ τῇ ΒΔ ἴση κείσθω ἡ ΔΕ. ἐπεὶ οὖν διπλῆ ἐστιν ἡ μὲν ΑΒ τῆς ΒΖ, ἡ δὲ ΕΒ τῆς ΒΔ, διπλῆ ἄρα καὶ ἡ ΑΕ τῆς ΖΔ· τὸ ἄρα ὑπὸ ΒΑΕ ἴσον ἐστὶν τῷ δὶς ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΖΔ, τουτέστιν τῷ ἀπὸ ΔΓ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΕΔ ἴσον ὂν τῷ ἀπὸ ΔΒ· ὅλον ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΔ ἴσον ἐστὶν τοῖς ἀπὸ τῶν ΓΔ, ΔΒ. ἡ ΖΓΗ ἄρα γραμμὴ ποιεῖ τὸν τόπον. Ἔστω δὴ πάλιν τὰ δύο δοθέντα σημεῖα τὰ Α, Β καὶ εὐθεῖά τε ἡ ΔΓ καὶ ὀρθή, λόγος δὲ ἔστω τοῦ ἀπὸ ΑΔ

s277 BD ve DG üzerindeki karelere oranı, birinci durumda küçüğün büyüğe, ikinci durumda büyüğün küçüğe oranı olsun. Diyorum ki G bir koni kesitine değer: birinci durumda elipse, ikinci durumda hiperbole.

AD üzerindeki karenin BD ve DG üzerindeki karelere oranı [verilmiş] olduğuna göre, BD üzerindeki karenin DE üzerindeki kareye oranı da ona eşit kılınsın. O hâlde birinci durumda BD DE'den küçük, ikinci durumda büyüktür. ED'ye eşit DZ konsun. AD üzerindeki karenin GD ve DB üzerindeki karelere oranı [verilmiş] olduğuna ve ED üzerindeki karenin DB üzerindeki kareye oranı da ona eşit olduğuna göre, geriye kalan

s277

πρὸς τὰ ἀπὸ ΒΔ, ΔΓ ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης πτώσεως ἐλάσσων πρὸς μείζονα, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας μείζων πρὸς ἐλάσσονα. λέγω, ὅτι τὸ ⟦Γ⟧ ἅπτεται κώνου τομῆς, ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης πτώσεως ἐλλείψεως, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας ὑπερβολῆς. ἐπεὶ γὰρ λόγος ἐστὶν τοῦ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὰ ἀπὸ ΒΔ, ΔΓ, ὁ αὐτὸς αὐτῷ γεγονέτω ὁ τοῦ ἀπὸ ΒΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΕ· ἐπὶ μὲν οὖν τῆς πρώτης πτώσεως ἐλάσσων ἐστὶν ἡ ΒΔ τῆς ΔΕ, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας μείζων ἐστὶν ἡ Β⟦Δ⟧ τῆς ΔΕ. κείσθω οὖν τῇ ΕΔ ἴση ἡ ΔΖ. ἐπεὶ λόγος ἐστὶν τοῦ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὰ ἀπὸ ΓΔ, ΔΒ, καί ἐστιν αὐτῷ ὁ αὐτὸς ὁ τοῦ ἀπὸ ΕΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΒ, καὶ λοιπὸς

s278 ZA ile AE'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı verilmiştir. ED'nin DB'ye, dolayısıyla ZD'nin DB'ye ve ZB'nin BD'ye oranı [verilmiş] olduğuna göre, AB'nin BH'ye oranı da ona eşit kılınsın; o hâlde bütün AZ'nin DH'ye oranı da verilmiştir. Yine ED'nin DB'ye oranı verilmiş olduğuna göre EB'nin BD'ye oranı da verilmiştir. AB'nin BTh'ye oranı da ona eşit kılınsın; o hâlde AB'nin BTh'ye oranı da verilmiştir; dolayısıyla Th verilmiştir. Geriye kalan AE'nin ThD'ye oranı da verilmiştir; o hâlde ZA ile AE'nin dikdörtgeninin ThD ile DH'nin dikdörtgenine oranı da verilmiştir. ZA ile AE'nin dikdörtgeninin GD üzerindeki kareye oranı verilmişti; o hâlde HD ile DTh'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı da verilmiştir. Th ve H iki verilmiş noktadır; o hâlde birinci durumda G bir elipse, ikinci durumda bir hiperbole değer.

Yer şöyle kurulacaktır. Verilmiş iki nokta A ve B, verilmiş oran da RT'nin TS'ye oranı olsun; bu oran birinci durumda küçüğün büyüğe, ikinci durumda büyüğün

s278

ἄρα τοῦ ὑπὸ ΖΑΕ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ λόγος ἐστὶν δοθείς. ἐπεὶ δὲ λόγος ἐστὶν τῆς ΕΔ πρὸς ΔΒ καὶ τῆς ΖΔ πρὸς ΔΒ καὶ τῆς ΖΒ πρὸς ΒΔ, ὁ αὐτὸς αὐτῷ γεγονέτω ὁ τῆς ΑΒ πρὸς ΒΗ· καὶ ὅλης ἄρα τῆς ΑΖ πρὸς ΔΗ λόγος ἐστὶν δοθείς. πάλιν, ἐπεὶ λόγος ἐστὶν τῆς ΕΔ πρὸς ΔΒ δοθείς, καὶ τῆς ΕΒ ἄρα πρὸς ΒΔ λόγος ἐστὶν δοθείς. ὁ αὐτὸς αὐτῷ γεγονέτω ὁ τῆς ΑΒ πρὸς ΒΘ· λόγος ἄρα καὶ τῆς ΑΒ πρὸς ΒΘ ἐστιν δοθείς· δοθὲν ἄρα τὸ Θ. καὶ λοιπὸς τῆς ΑΕ πρὸς ΘΔ λόγος ἐστὶν δοθείς· καὶ τοῦ ὑπὸ ΖΑΕ ἄρα πρὸς τὸ ὑπὸ ΘΔΗ λόγος ἐστὶ δοθείς. τοῦ δὲ ὑπὸ ΖΑΕ πρὸς τὸ ἀπὸ ΓΔ λόγος ἐστὶν δοθείς· καὶ τοῦ ὑπὸ ΗΔΘ ἄρα πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ λόγος ἐστὶν δοθείς. καί ἐστιν δύο δοθέντα τὰ Θ, Η· ἐπὶ μὲν ἄρα τῆς πρώτης πτώσεως τὸ Γ ἅπτεται ἐλλείψεως, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας ὑπερβολῆς. συντεθήσεται δὲ ὁ τόπος οὕτως· ἔστω τὰ μὲν δύο δοθέντα σημεῖα τὰ Α, Β, ὁ δὲ δοθεὶς λόγος ὁ τῆς ΡΤ πρὸς ΤΣ, ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης πτώσεως ἐλάσσων πρὸς μείζονα, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας μείζων

s279 küçüğe oranıdır. RT'ye eşit TY konsun. YS'nin ST'ye oranı AB'nin BH'ye oranına, RT'nin TS'ye oranı da ATh'nin ThB'ye oranına eşit kılınsın; ThH ekseni çevresinde birinci durumda bir elips, ikinci durumda bir hiperbol çizilsin; öyle ki üzerinde G gibi herhangi bir nokta alınır ve GD dikmesi inilirse, ThD ile DH'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı, TS'nin SY'ye oranı, TS'nin SR'ye oranı ve verilmiş oran olan RT üzerindeki karenin TS üzerindeki kareye oranından bileşik oran olsun. BK de dik olarak çizilsin. Diyorum ki ThK istenileni yerine getirir.

GD dikmesi çizilsin; AB'nin BH'ye oranı ZB'nin BD'ye, ATh'nin ThB'ye oranı da ED'nin DB'ye oranına eşit kılınsın. Dolayısıyla DH'nin AZ'ye oranı HB'nin BA'ya, yani TS'nin SY'ye oranına eşit olacaktır; ThD'nin AE'ye oranı da TS'nin SR'ye oranına eşittir, çünkü aynı şey analizde gösterildi. Dolayısıyla ThD ile DH'nin dikdörtgeninin ZA ile AE'nin dikdörtgenine oranı, TS'nin SY'ye ve

s279

πρὸς ἐλάσσονα, καὶ τῇ ΡΤ ἴση κείσθω ἡ ΤΥ. καὶ πεποιήσθω, ὡς ἡ ΥΣ πρὸς τὴν ΣΤ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΗ, πεποιήσθω δὲ καί, ὡς ἡ ΡΤ πρὸς τὴν ΤΣ, οὕτως ἡ ΑΘ πρὸς τὴν ΘΒ, καὶ γεγράφθω περὶ ἄξονα τὸν ΘΗ ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης πτώσεως ἔλλειψις, ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας ὑπερβολή, ὥστε, οἷον ἐὰν ἐπ᾿ αὐτῆς ληφθῇ σημεῖον ὡς τὸ Γ, καὶ κάθετος ἀχθῇ ἡ ΓΔ, λόγον εἶναι τοῦ ὑπὸ τῶν ΘΔΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ τὸν συνημμένον ἔκ τε τοῦ, ὃν ἔχει ἡ ΤΣ πρὸς ΣΥ, καὶ ἐξ οὗ ὃν ἔχει ἡ ΤΣ πρὸς ΣΡ καὶ ἐξ οὗ ὃν ἔχει ὁ δοθεὶς λόγος, ὅς ἐστιν ὁ τοῦ ἀπὸ ΡΤ πρὸς τὸ ἀπὸ ΤΣ, καὶ ἤχθω ὀρθὴ ἡ ΒΚ. λέγω, ὅτι ἡ ΘΚ ποιεῖ τὸ ἐπίταγμα. ἤχθω γὰρ κάθετος ἡ ΓΔ, καὶ πεποιήσθω, ὡς μὲν ἡ ΑΒ πρὸς τὴν ΒΗ, οὕτως ἡ ΖΒ πρὸς τὴν ΒΔ, ὡς δὲ ἡ ΑΘ πρὸς τὴν ΘΒ, οὕτως ἡ ΕΔ πρὸς τὴν ΔΒ· ὥστε ἔσται ὁ μὲν τῆς ΔΗ πρὸς τὴν ΑΖ λόγος ὁ αὐτὸς τῷ τῆς ΗΒ πρὸς τὴν ΒΑ, τουτέστιν τῷ τῆς ΤΣ πρὸς ΣΥ ὁ δὲ τῆς ΘΔ πρὸς ΑΕ λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τῆς ΤΣ πρὸς ΣΡ τὸ αὐτὸ γὰρ ἐν τῇ ἀναλύσει ἀπεδείχθη· ὥστε τοῦ ὑπὸ ΘΔΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΖΑΕ λόγος συνῆπται ἐξ οὗ

s280 TS'nin SR'ye oranlarından bileşiktir. ThD ile DH'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı, TS'nin SY'ye oranı, TS'nin SR'ye oranı ve ayrıca verilmiş oran olan RT üzerindeki karenin TS üzerindeki kareye oranından bileşiktir. ThD ile DH'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı da, ThD ile DH'nin dikdörtgeninin ZA ile AE'nin dikdörtgenine oranı ile ZA ile AE'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranından bileşiktir; ThD ile DH'nin dikdörtgeninin ZA ile AE'nin dikdörtgenine oranı ise TS'nin SY'ye ve TS'nin SR'ye oranlarından bileşik orana eşittir. O hâlde geriye kalan, ZA ile AE'nin dikdörtgeninin DG üzerindeki kareye oranı, RT üzerindeki karenin TS üzerindeki kareye, yani ED üzerindeki karenin DB üzerindeki kareye oranına eşittir. Hepsinin hepsine oranı da aynıdır; o hâlde AD üzerindeki karenin GD ve DB üzerindeki karelere oranı, RT üzerindeki karenin TS üzerindeki kareye oranına, yani verilmiş orana eşittir. Dolayısıyla kesitin ThK kısmı yeri meydana getirir.

Bunlar böyle olduğuna göre başlangıçtaki önermeye geleceğiz.

AB konumca verilmiş bir doğru, G de aynı düzlemde verilmiş bir nokta olsun; DG çekilsin ve DE dikmesi inilsin; GD'nin DE'ye oranı [verilmiş] olsun. Diyorum ki D bir koni kesitine değer: oran eşitin eşite oranıysa bir parabole, küçüğün büyüğe oranıysa bir elipse, büyüğün küçüğe oranıysa bir hiperbole.

Önce oran eşitin eşite oranı olsun, yani önce GD DE'ye eşit olsun. D'nin bir parabole değdiğini göstermek gerekir.

GZ dikmesi çizilsin; o hâlde konumca verilmiştir. AB'ye paralel DH de çizilsin. ED üzerindeki kare

s280

ὃν ἔχει ἡ ΤΣ πρὸς ΣΥ καὶ ἡ ΤΣ πρὸς ΣΡ. ἀλλʼ ἐπεὶ τὸ ὑπὸ ΘΔΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ τὸν συνημμένον ἔχει λόγον ἐξ οὗ ὃν ἔχει ἡ ΤΣ πρὸς Σ⟦Υ⟧ καὶ ἡ ΤΣ πρὸς ΣΡ καὶ ἔτι ὁ δοθεὶς λόγος ὁ τοῦ ἀπὸ ΡΤ πρὸς τὸ ἀπὸ ΤΣ. καὶ τὸ ὑπὸ ΘΔΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ συνῆπται ἐξ οὗ ὃν ἔχει τὸ ὑπὸ ΘΔ⟦Η⟧ πρὸς τὸ ὑπὸ ΖΑΕ καὶ τὸ ὑπὸ ΖΑΕ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ, καί ἐστιν ὁ τοῦ ὑπὸ τῶν ΘΔΗ πρὸς τὸ ὑπὸ ΖΑΕ λόγος ὁ αὐτὸς τῷ συνημμένῳ ἐξ οὗ ὃν ἔχει ἡ ΤΣ πρὸς ΣΥ καὶ ἡ ΤΣ πρὸς ΣΡ, λοιπὸς ἄρα τοῦ ὑπὸ ΖΑΕ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΓ λόγος ὁ αὐτός ἐστιν τῷ τοῦ ἀπὸ ΡΤ πρὸς τὸ ἀπὸ ΤΣ, τουτέστι τῷ τοῦ ἀπὸ ΕΔ πρὸς τὸ ἀπὸ ΔΒ. καὶ πάντα πρὸς πάντα· ὡς ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΔ πρὸς τὰ ἀπὸ ΓΔ, ΔΒ, οὕτως ἐστὶν τὸ ἀπὸ ΡΤ πρὸς τὸ ἀπὸ ΤΣ, τουτέστιν ὁ δοθεὶς λόγος· ὥστε τὸ ΘΚ μέρος τῆς τομῆς ποιεῖ τὸν τόπον. Τούτων οὕτως ἐχόντων ἐλευσόμεθα ἐπὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς. ἔστω θέσει εὐθεῖα ἡ ΑΒ καὶ δοθὲν τὸ Γ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, καὶ διήχθω ἡ ΔΓ καὶ κάθετος ἡ ΔΕ, λόγος δὲ ἔστω τῆς ΓΔ πρὸς ΔΕ. λέγω, ὅτι τὸ Δ ἅπτεται κώνου τομῆς, καὶ ἐὰν μὲν ὁ λόγος ᾖ ἴσος πρὸς ἴσον, παραβολῆς, ἐὰν δὲ ἐλάσσων πρὸς μείζονα, ἐλλείψεως, ἐὰν δὲ μείζων πρὸς ἐλάσσονα, ὑπερβολῆς. ἔστω πρότερον ὁ λόγος ἴσος πρὸς ἴσον, τουτέστιν ἔστω πρότερον ἴση ἡ ΓΔ τῇ ΔΕ. δεῖξαι, ὅτι τὸ Δ ἅπτεται παραβολῆς. ἤχθω κάθετος ἡ ΓΖ· θέσει ἄρα ἐστί· τῇ δὲ ΑΒ παράλληλος ἡ ΔΗ. καὶ ἐπεὶ τὸ ἀπὸ ΕΔ ἴσον τῷ ἀπὸ

s281 DG üzerindeki kareye eşit olduğuna, ED ZH'ye eşit olduğuna, DG üzerindeki kare de DH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşit olduğuna göre, ZH üzerindeki kare DH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşittir. ZG konumca verilmiştir, Z ile G de iki verilmiş noktadır; o hâlde D bir parabole değer; çünkü bu daha önce gösterildi.

Sentez şöyle yapılacaktır. Konumca verilmiş doğru AB, verilmiş nokta G olsun; GZ dikmesi çizilsin. ZG konumca, Z ile G de verilmiş olduğundan, öyle bir DTh parabolü bulunsun ki üzerinde D gibi herhangi bir nokta alınır ve DH dikmesi inilirse, ZH üzerindeki kare DH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşit olsun. Diyorum ki DTh çizgisi yeri meydana getirir; yani GD gibi herhangi bir doğru çekilir ve DE dikmesi inilirse, GD DE'ye eşittir.

DH dikmesi çizilsin; o hâlde parabol dolayısıyla ZH üzerindeki kare DH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşittir. ED ZH'ye, DG üzerindeki kare de DH ve HG üzerindeki karelerin toplamına eşittir; o hâlde DG üzerindeki kare DE üzerindeki kareye eşittir. O hâlde GD DE'ye eşittir; o hâlde DTh çizgisi yeri meydana getirir.

s281

ΔΓ, ἴση δὲ ἡ μὲν ΕΔ τῇ ΖΗ, τὸ δὲ ἀπὸ ΔΓ ἴσον τοῖς ἀπὸ ΔΗ, ΗΓ, τὸ ἄρα ἀπὸ ΖΗ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ ΔΗ, ΗΓ. καὶ ἔστιν θέσει ἡ ΖΓ, καὶ δύο δοθέντα τὰ Ζ, Γ· τὸ Δ ἄρα ἅπτεται παραβολῆς· τοῦτο γὰρ προδέδεικται. συντεθήσεται δὴ οὕτως· ἔστω ἡ ⟦μὲν⟧ τῇ θέσει ἡ ΑΒ, τὸ δὲ δοθὲν τὸ Γ, καὶ ἤχθω κάθετος ἡ ΓΖ, καὶ θέσει οὔσης τῆς ΓΖ καὶ δύο δοθέντων τῶν Ζ, Γ εὑρήσθω παραβολὴ ἡ ΔΘ, ὥστε, οἷον ἐὰν ληφθῇ σημεῖον ὡς τὸ Δ, ἀχθῇ δὲ κάθετος ἡ ΔΗ, ἴσον ἐστὶν τὸ ἀπὸ ΖΗ τοῖς ἀπὸ ΔΗ, ΗΓ. λέγω, ὅτι ἡ ΔΘ γραμμὴ τὸν τόπον ποιεῖ, τουτέστιν ὅτι, οἵα τις ἐὰν διαχθῇ ὡς ἡ ΓΔ καὶ κάθετος ἡ ΔΕ, ἴση ἐστὶν ἡ ΓΔ τῇ ΔΕ. ἤχθω κάθετος ἡ ΔΗ· διὰ ἄρα τῆς παραβολῆς ἴσον ἐστὶν τὸ ἀπὸ ΖΗ τοῖς ἀπὸ ΔΗ, ΗΓ. καί ἐστιν τῇ μὲν ΖΗ ἴση ἡ ΕΔ, τοῖς δὲ ἀπὸ ΔΗ, ΗΓ ἴσον τὸ ἀπὸ ΔΓ· τὸ ἄρα ἀπὸ ΔΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΔΕ. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΔ τῇ ΔΕ· ἡ ἄρα ΔΘ γραμμὴ ποιεῖ τὸν τόπον.

9.1Konikler

Fr. 9. Kaynak: Pappos, Synagōgē VII 30, s. 672,18 vd. Apollonios, Eukleides'in dört kitaplık Konikler'ini tamamlayıp dört kitap daha ekleyerek sekiz ciltlik Konikler'i ortaya koydu.

Pappos'un şerhçisi, III s. 1187, bu yer üzerine. Eukleides de dört kitaplık Konikler yazmıştır.

9.1
  1. Pappus Συναγ. VII 30 p. 672, 18 sqq.: Τὰ Εὐκλείδου βιβλία δ Κωνικῶν Ἀπολλώνιος ἀναπλώσας καὶ προσθεὶς ἕτερα δ παρέδωκεν η Κωνικῶν τεύχη. Scholiasta Pappi III p. 1187 ad hunc locum: ὅτι καὶ ὁ Εὐκλείδης κωνικῶν δ βιβλία γέγραφεν.

10.1Fr. 10. Kaynak: Pergeli Apollonios, Konikler I, s. 4,10 vd. Üçüncü kitap, cisim yerlerinin sentezleri ve çözüm koşullarının belirlenmesi (διορισμοί) için yararlı pek çok şaşırtıcı teorem içerir; bunların çoğu ve en güzelleri yenidir. Bunları kavrayınca gördük ki Eukleides üç ve dört doğru yerini sentezlememiş, yalnız rastgele bir parçasını, onu da pek başarılı olmayan biçimde sentezlemiştir; çünkü bizim ayrıca bulduklarımız olmadan sentezin tamamlanması mümkün değildi.

Karşılaştır: Pappos VII 32, s. 676,3 vd.

Pappos VII 33, s. 676,19 vd. Apollonios bunları söylüyor. Üçüncü kitapta Eukleides tarafından tamamlanmadığını söylediği üç ve dört doğru yerini ise ne kendisi tamamlayabilirdi ne de bir başkası; hatta yalnız Eukleides'in zamanına kadar gösterilmiş konikleri kullanarak Eukleides'in yazdıklarına küçük bir şey bile ekleyemezdi. Bunu kendisi de, önceden yazmak zorunda kaldığı şeyler olmadan yerin tamamlanamayacağını söyleyerek doğrular. Eukleides ise, konikler üzerine daha önce aktardıkları bakımından Aristaios'u değerli bulduğundan ve onun önüne geçmek ya da aynı konuyu yeniden ele almak istemediğinden […], yerin onun konikleri aracılığıyla yapılabilecek kadarını yazdı; gösterilenin tamamlandığını da söylemedi.

10.1
  1. Apollonius Pergaeus Conic. I p. 4, 10 sqq.: Τὸ δὲ τρίτον πολλὰ καὶ παράδοξα θεωρήματα χρήσιμα πρός τε τὰς συνθέσεις τῶν στερεῶν τόπων καὶ τοὺς διορισμούς, ὧν τὰ πλεῖστα καὶ κάλλιστα ξένα, ἃ καὶ κατανοήσαντες συνείδομεν μὴ συντιθέμενον ὑπὸ Εὐκλείδου τὸν ἐπὶ τρεῖς καὶ τέσσαρας γραμμὰς τόπον, ἀλλὰ μόριον τὸ τυχὸν αὐτοῦ καὶ τοῦτο οὐκ εὐτυχῶς· οὐ γὰρ ἦν δυνατὸν ἄνευ τῶν προσευρημένων ἡμῖν τελειωθῆναι τὴν σύνθεσιν. Cfr. Pappus VII 32 p. 676, 3 sqq. Pappus VII 33 p. 676, 19 sqq.: Ἀπολλώνιος μὲν ταῦτα· ὃν δέ φησιν ἐν τῷ τρίτῳ τόπον ἐπὶ γ καὶ δ γραμμὰς μὴ τελειωθῆναι ὑπὸ Εὐκλείδου, οὐδ᾿ ἂν αὐτὸς ἠδυνήθη οὐδ᾿ ἄλλος οὐδεὶς ἀλλ᾿ οὐδὲ μικρόν τι προσθεῖναι τοῖς ὑπὸ Εὐκλείδου γραφεῖσιν διά γε μόνων τῶν προδεδειγμένων ἤδη κωνικῶν ἄχρι τῶν κατ᾿ Εὐκλείδην, ὡς καὶ αὐτὸς μαρτυρεῖ λέγων ἀδύνατον εἶναι τελειωθῆναι, χωρὶς ὧν αὐτὸς προγράφειν ἠναγκάσθη. ὁ δὲ Εὐκλείδης ἀποδεχόμενος τὸν Ἀρισταῖον ἄξιον ὄντα, ἐφ᾿ οἷς ἤδη παραδεδώκει κωνικοῖς, καὶ μὴ φθάσας ἢ μὴ θελήσας ἐπικαταβάλλεσθαι τούτων τὴν αὐτὴν πραγματείαν […], ὅσον δυνατὸν ἦν τοῦ τόπου διὰ τῶν ἐκείνου κωνικῶν, ἔγραψεν οὐκ εἰπὼν τέλος ἔχειν τὸ δεικνύμενον.

11.1Fr. 11. Kaynak: Arkhimedes, Parabolün Karelenmesi, önerme 1–3 (II s. 266 vd.). Dik açılı koni kesiti (parabol) ABG olsun; BD çapa paralel ya da çapın kendisi, AG de B'de koni kesitine teğet olan doğruya paralel olsun; o zaman AD DG'ye eşit olacaktır. AD DG'ye eşitse, AG ile B'de koni kesitine teğet olan doğru paralel olacaktır.

Dik açılı koni kesiti ABG olsun; BD çapa paralel ya da çapın kendisi, AG B'de koni kesitine teğet olan doğruya paralel, EG de G'de koni kesitine teğet olsun; o zaman BD ile BE eşit olacaktır.

Dik açılı koni kesiti ABG olsun; BD çapa paralel ya da çapın kendisi olsun ve B'de koni kesitine teğet olan doğruya paralel AD ve KZ gibi bazı doğrular çizilsin; o zaman BD'nin BZ'ye oranı, AD üzerindeki karenin KZ üzerindeki kareye oranına eşit olacaktır.

Bunlar Koniklerin Unsurları'nda ispatlanmıştır.

11.1
  1. Archimedes Quadrat. parabol. prop. 1—3 (II p. 266 sqq.): Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομά, ἐφ᾿ ἇς ἁ ΑΒΓ ἁ δὲ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, ἁ δὲ ΑΓ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἴσα ἐσσεῖται ἁ ΑΔ τᾷ ΔΓ. κἂν ἴσα ᾖ ἁ ΑΔ τᾷ ΔΓ, παραλλήλοι ἐσσοῦνται ἅ τε ΑΓ καὶ ἁ κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσα τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς. Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομὰ ἁ ΑΒΓ, ᾖ δὲ ἁ μὲν ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, ἁ δὲ ΑΓ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἁ δὲ ΕΓ τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς ἐπιψαύουσα κατὰ τὸ Γ ἐσσοῦνται αἱ ΒΔ, ΒΕ ἴσαι. Εἴ κα ᾖ ὀρθογωνίου κώνου τομὰ ἁ ΑΒΓ, ἁ δὲ ΒΔ παρὰ τὰν διάμετρον ἢ αὐτὰ διάμετρος, καὶ ἀχθέωντί τινες αἱ ΑΔ, ΚΖ παρὰ τὰν κατὰ τὸ Β ἐπιψαύουσαν τᾶς τοῦ κώνου τομᾶς, ἐσσεῖται, ὡς ἁ ΒΔ ποτὶ τὰν ΒΖ, δυνάμει ἁ ΑΔ ποτὶ τὰν ⟦Κ⟧Ζ. ἀποδέδεικται δὲ ταῦτα ἐν τοῖς κωνικοῖς στοιχείοις.

12.1Fr. 12. Kaynak: Arkhimedes, Konoidler ve Sferoidler Üzerine, önerme 3 (I s. 270,15 vd.). Herhangi bir koni kesitine aynı noktadan çekilen doğrular teğet olursa ve koni kesitinin içinde, teğetlere paralel çekilip birbirini kesen başka doğrular da bulunursa, bu doğruların parçalarının çevrelediği dikdörtgenlerin birbirine oranı, teğetler üzerindeki karelerin birbirine oranına eşit olacaktır; bir doğrunun parçalarının çevrelediği dikdörtgen, o doğruya paralel teğet üzerindeki kareye karşılık gelecektir.

Bu, Koniklerin Unsurları'nda ispatlanmıştır.

12.1
  1. Archimedes Περὶ κωνοειδ. καὶ σφαιροειδ. prop.3 (I p. 27Ο, 15 sqq.): Εἰ κα κώνου τομᾶς ὁποιασοῦν εὐθεῖαι ἐπιψαύωντι ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ σαμείου ἀγμέναι, ἔωντι δὲ καὶ ἄλλαι εὐθεῖαι ἐν τᾷ τοῦ κώνου τομᾷ παρὰ τὰς ἐπιψαυούσας ἀγμέναι καὶ τέμνουσαι ἀλλάλας, τὰ περιεχόμενα ὑπὸ τῶν τμαμάτων τὸν αὐτὸν ἑξοῦντι λόγον ποτ᾿ ἄλλαλα, ὃν τὰ τετράγωνα τὰ ἀπὸ τᾶν ἐπιψαυουσᾶν· ὁμόλογον δὲ ἐσσεῖται τὸ περιεχόμενον ὑπὸ τῶν τᾶς ἑτέρας γραμμᾶς τμαμάτων τῷ τετραγώνῳ τῷ ἀπὸ τᾶς ἐπιψαυούσας τᾶς παραλλήλου αὐτᾷ. ἀποδέδεικται δὲ τοῦτο ἐν τοῖς κωνικοῖς στοιχείοις.

13.1Fr. 13. Kaynak: Arkhimedes, Konoidler Üzerine, önerme 3 (I s. 272,23 vd.). AZ üzerindeki karenin AK üzerindeki kareye oranı neyse, N'nin M'ye oranı da o olsun. Kesitten DZ'ye, AE'ye paralel olarak çekilen doğruların her birinin üzerindeki kare, N'ye eşit bir doğruya uygulanan ve genişliği o doğrunun DZ üzerinde D ucuna doğru ayırdığı parça olan dikdörtgene eşittir. Çünkü bu Konikler'de gösterilmiştir.

13.1
  1. Archimedes Περὶ κωνοειδ. prop. 3 (I p. 272, 23 sqq.): Ὃν δὴ λόγον ἔχει τὸ τετράγωνον τὸ ἀπὸ τᾶς ΑΖ ποτὶ τὸ τετράγωνον τὸ ἀπὸ τᾶς ΑΚ, τοῦτον ἐχέτω ἁ Ν ποτὶ τὰν Μ. αἱ δὴ ἀπὸ τᾶς τομᾶς ἐπὶ τὰν ΔΖ ἀγόμεναι παρὰ τὰν ΑΕ δύνανται τὰ παρὰ τὰν ἴσαν τᾷ Ν παραπίπτοντα πλάτος ἔχοντα, ἃς αὐταὶ ἀπολαμβάνοντι ἀπὸ τᾶς Δ⟦Ζ⟧ ποτὶ τὸ Δ πέρας. δέδεικται γὰρ ἐν τοῖς κωνικοῖς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…