VIII. Kitap
250b51. Bölüm
Hareket, önceden yokken bir zaman mı oldu ve hiçbir şey hareket etmeyecek şekilde yeniden mi yok olacak? Yoksa ne oldu ne de yok olacak, hep vardı ve hep olacak mı; bu ölümsüz ve hiç durmayan şey, var olanlarda, tabiatça meydana gelmiş her şey için bir çeşit hayat gibi mi bulunuyor? Tabiat hakkında bir şey söyleyenlerin hepsi hareketin var olduğunu söyler, çünkü hepsi bir evren kurar ve bütün araştırmaları, hareket olmadan var olamayacak olan oluş ve yok oluş üzerinedir. Ama sonsuz sayıda evren bulunduğunu, bu evrenlerin bazılarının oluşup bazılarının yok olduğunu söyleyenler, hareketin hep var olduğunu söyler (çünkü evrenlerin oluşlarının ve yok oluşlarının hareketle olması zorunludur); tek bir evren olduğunu söyleyenler ise, bu evren ister hep var olsun ister olmasın, hareket hakkında da buna uygun varsayımlarda bulunur. Hiçbir şeyin hareket etmediği bir zaman olabiliyorsa, bunun iki şekilde olması zorunludur: Ya Anaksagoras'ın dediği gibi (o, her şey bir arada ve sonsuz zaman boyunca dururken nousun onlara hareket verip onları ayırdığını söyler), ya da Empedokles'in dediği gibi, sırayla hareket edip yeniden durarak: Sevgi çoktan bir, ya da Nefret birden çok yaptığında hareket edilir, aradaki zamanlarda ise durulur. Empedokles şöyle der: Bir, çoktan doğmayı öğrendiği yönüyle ve bir yeniden dağılınca çok çıktığı yönüyle oluşurlar, kalıcı değildir ömürleri; ama hiç durmadan yer değiştirdikleri yönüyle *döngü boyunca hep hareketsizdirler.*
Πότερον γέγονέ ποτε κίνησις οὐκ οὗσα πρότερον, καὶ φθείρεται πάλιν οὕτως ὥστεκινεῖσθαι μηδέν, ἢ οὔτʼ ἐγένετο οὔτε φθείρεται, ἀλλʼ ἀεὶ ἦν καὶ ἀεὶ ἔσται, καὶ τοῦτʼ ἀθάνατον καὶ ἄπαυστον ὑπάρχει τοῖς οὖσιν, οἷον ζωή τις οὖσα τοῖς φύσει συνεστῶσι πᾶσιν; εἶναι μὲν οὖν κίνησιν πάντες φασὶν οἱ περὶ φύσεως τι λέγοντες διὰ τὸ κοσμοποιεῖν καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς εἶναι τὴν θεωρίαν πᾶσαν αὐτοῖς, ἣν ἀδύνατον ὑπάρχειν μὴ κινήσεως οὕσης· ἀλλʼ ὅσοι μὲν ἀπείρους τε κόσμους εἶναί φασιν, καὶ τοὺς μὲν γίγνεσθαι τοὺς δὲ φθείρεσθαι τῶν κόσμων, ἀεί φασιν εἶναι κίνησιν (ἀναγκαῖον γὰρ τὰς γενέσεις καὶ τὰς φθορὰς εἶναι μετὰ κινήσεως αὐτῶν)· ὅσοι δʼ ἔνα ⟨ἢ ἀεὶ⟩ ἢ μὴ ἀεί. καὶ περὶ τῆς κινήσεως ὑποτίθενται κατὰ λόγον. εἰ δὴ ἐνδέχεταί ποτε μηδὲν κινεῖσθαι, διχῶς ἀνάγκη τοῦτο συμβαίνειν· ἢ γὰρ ὡς Ἀναξαγόρας λέγει (φησὶν γὰρ ἐκεῖνος, ὁμοῦ πάντων ὄντων καὶ ἠρεμούντων τὸν ἄπειρον χρόνον, κίνησιν ἐμποιῆσαι τὸν νοῦν καὶ διακρῖναι), ἢ ὡς Ἐμπεδοκλῆς ἐν μέρει κινεῖσθαι καὶ πάλιν ἠρεμεῖν, κινεῖσθαι μὲν ὅταν ἢ φιλία ἐκ πολλῶν ποιῇ τὸ ἓν ἢ τὸ νεῖκος πολλὰ ἐξ ἑνός, ἠρεμεῖν δʼ ἐν τοῖς μεταξὺ χρόνοις, λέγων
οὕτως ᾗ μὲν ἔν ἐκ πλεόνων μεμάθηκε φύεσθαι,
δὲ πάλιν διαφύντος ἑνὸς πλέονʼ ἐκτελέθουσιν,
τῇ μὲν γίγνονταί τε καὶ οὕ σφισιν ἔμπεδος αἰών·
251a"Hiç durmadan yer değiştirdikleri" sözünü, onun "şuradan oraya" anlamında söylediğini kabul etmek gerekir. Bu konuda durumun ne olduğu incelenmelidir; çünkü hakikati görmek yalnız tabiat araştırması için değil, ilk ilke hakkındaki inceleme için de yararlıdır.
Önce Fizik'te daha önce belirlediklerimizden başlayalım. Hareketin, hareket edebilir olanın, hareket edebilir olduğu ölçüde fiili olduğunu söylüyoruz. Öyleyse her bir harekete göre hareket edebilecek şeylerin var olması zorunludur. Hareketin tarifi bir yana, herkes her bir harekete göre hareket edebilecek olanın hareket etmesinin zorunlu olduğunu kabul eder; meselâ başkalaşabilenin başkalaşması, yerce değişebilenin yer değiştirmesi; öyle ki yanmadan önce yanabilir, yakmadan önce yakıcı bir şeyin bulunması gerekir. Öyleyse bunların da ya bir zaman yokken oluşmuş olmaları ya da ezelî olmaları zorunludur. Hareket edebilenlerin her biri oluşmuşsa, ele alınan değişimden önce başka bir değişimin ve hareketin olması zorunludur; hareket edebilen ya da hareket ettirebilen bu değişimle oluşmuştur. Hareket yokken hep var idiyseler, bu daha ilk bakışta akla aykırı görünür; ama biraz daha ilerleyince bu sonucun çıkması daha da zorunlu olur. Çünkü hareket edebilen ve hareket ettirebilen şeyler varken bazen ilk hareket ettiren ve hareket eden bir şey olacak, bazen ise hiçbir şey olmayıp her şey duracaksa, bunun daha önce değişmesi zorunludur; çünkü durmanın bir sebebi vardı, zira durma hareketin yokluğudur. Öyle ki ilk değişimden önce bir değişim olacaktır. Bazı şeyler yalnız bir şekilde hareket ettirir, bazıları ise zıt hareketleri de; meselâ ateş ısıtır ama soğutmaz; epistēmē ise zıtların tek bir epistēmēsi gibi görünür. Gerçi orada da buna benzer bir şey var gibidir: Soğuk bir şekilde dönüp uzaklaşınca ısıtır; tıpkı bilenin, epistēmēsini tersine kullandığında isteyerek hata yapması gibi.
ἧ δὲ τάδʼ ἀλλάσσοντα διαμπερὲς οὐδαμὰ λήγει,
ταύτη δʼ αἰὲν ἔασιν ἀκίνητοι κατὰ κύκλον. τὸ γὰρ “ᾗ δὲ τάδʼ ἀλλάσσοντα'' ἐνθένδε ἐκεῖσε λέγειν αὐτὸν ὑποληπτέον. σκεπτέον δὴ περὶ τούτων πῶς ἔχει· πρὸ ἔργου γὰρ οὐ μόνον πρὸς τὴν περὶ φύσεως θεωρίαν ἰδεῖν τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν μέθοδον τὴν περὶ τῆς ἀρχῆς τῆς πρώτης.
ἀρξώμεθα δὲ πρῶτον ἐκ τῶν διωρισμένων μῖν ἐν τοῖς φυσικοῖς πρότερον. φαμὲν δὴ τὴν κίνησιν εἶναι ἐνέργειαν τοῦ κινητοῦ ῇ κινητόν. ἀναγκαῖον ἄρα ὑπάρχειν τὰ πράγματα τὰ δυνάμενα κινεῖσθαι καθʼ ἑκάστην κίνησιν. καὶ χωρὶς δὲ τοῦ τῆς κινήσεως ὁρισμοῦ, πᾶς ἂν ὁμολογήσειεν ἀναγκαῖον εἶναι κινεῖσθαι τὸ δυνατὸν κινεῖσθαι καθʼ ἑκάστην κίνησιν, οἶον ἀλλοιοῦσθαι μὲν τὸ ἀλλοιωτόν, φέρεσθαι δὲ τὸ κατὰ τόπον μεταβλητόν, ὥστε δεῖ πρότερον καυστὸν εἶναι πρὶν κάεσθαι καὶ καυστικὸν πρὶν κάειν. οὐκοῦν καὶ ταῦτα ἀναγκαῖον ἢ γενέσθαι ποτὲ οὐκ ὄντα ἢ ἀΐδια εἶναι. εἰ μὲν τοίνυν ἐγένετο τῶν κινητῶν ἕκαστον, ἀναγκαῖον πρότερον τῆς ληφθείσης ἄλλην γενέσθαι μεταβολὴν καὶ κίνησιν, καθʼ ἣν ἐγένετο τὸ δυνατὸν κινηθῆναι ἢ κινῆσαι· εἰ δʼ ὄντα προῦπῆρχεν ἀεὶ κινήσεως μὴ οὕσης, ἄλογον μὲν φαίνεται καὶ αὐτόθεν ἐπιστήσασιν, οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον ἔτι προάγουσι τοῦτο συμβαίνειν ἀναγκαῖον. εἰ γὰρ τῶν μὲν κινητῶν ὄντων τῶν δὲ κινητικῶν ὁτὲ μὲν ἔσται τι πρῶτον κινοῦν, τὸ δὲ κινούμενον, ὁτὲ δʼ οὐθέν, ἀλλʼ ήρεμεῖ, ἀναγκαῖον τοῦτο μεταβάλλειν πρότερον· ἦν γάρ τι αἴτιον τῆς ἠρεμίας· ἡ γὰρ ἠρέμησις στέρησις κινήσεως. ὥστε πρὸ τῆς πρώτης μεταβολῆς ἔσται μεταβολὴ προτέρα. τὰ μὲν γὰρ κινεῖ μοναχῶς, τὰ δὲ καὶ τὰς ἐναντίας κινήσεις, οἷον τὸ μὲν πῦρ θερμαίνει, ψύχει δʼ οὔ, ἡ δʼ ἐπιστήμη δοκεῖ τῶν ἐναντίων εἶναι μία. φαίνεται μὲν οὖν κἀκεῖ τι εἶναι ὁμοιότροπον· τὸ γὰρ ψυχρὸν θερμαίνει στραφέν πως καὶ ἀπελθόν, ὥσπερ καὶ ἁμαρτάνει ἑκών ὁ ἐπιστήμων, ὅταν ἀνάπαλιν· χρήσηται τῇ ἐπιστήμῃ.
251bAma yapabilen ve etkilenebilen ya da hareket ettirebilen ve hareket edebilen şeyler her durumda bunu yapabilir değildir; ancak belli bir durumda olup birbirine yaklaştıklarında yapabilir. Öyle ki yaklaştıklarında, biri hareket ettirebilir, öbürü hareket edebilir olarak bulunduklarında, biri hareket ettirir, öbürü hareket eder. Şu hâlde hareket hep olmuyorduysa, açıktır ki biri hareket edebilecek, öbürü hareket ettirebilecek durumda değillerdi; birinin değişmesi gerekiyordu. Çünkü bir şeye göre olan şeylerde bu zorunludur; meselâ iki katı olmayan şey şimdi iki katıysa, ikisi değilse bile biri değişmiştir. Demek ki ilk değişimden önce bir değişim olacaktır.
Ayrıca zaman yokken önce ve sonra nasıl olacak? Ya da hareket yokken zaman nasıl olacak? Zaman hareketin sayısı ya da bir çeşit hareketse, zaman da hep varsa, hareketin de ezelî olması zorunludur. Zaman hakkında ise biri dışında herkes aynı görüşte görünüyor: Zamanın oluşmamış olduğunu söylüyorlar. Demokritos da her şeyin oluşmuş olmasının imkânsız olduğunu bununla gösterir: Çünkü zaman oluşmamıştır. Yalnız Platon zamanı oluşturur; çünkü zamanın gökle birlikte oluştuğunu, göğün de oluştuğunu söyler. Zamanın şimdi olmadan var olması da düşünülmesi de imkânsızsa, şimdi de bir ortaysa, yani aynı anda hem başlangıcı hem sonu olan, gelecek zamanın başlangıcı, geçmiş zamanın sonu olan bir şeyse, zamanın hep var olması zorunludur. Çünkü alınan son zamanın ucu bir şimdide olacaktır (çünkü zamanda şimdiden başka bir şey almak mümkün değildir); öyle ki şimdi hem başlangıç hem son olduğuna göre, onun iki yanında da hep zamanın bulunması zorunludur. Zaman varsa, hareketin de var olmasının zorunlu olduğu açıktır, madem zaman hareketin bir hâlidir.
Hareketin yok olmayacağı hakkında da akıl yürütme aynıdır. Hareketin oluşmasında ilk değişimden önce bir değişim bulunması sonucu çıktığı gibi, burada da son değişimden sonra bir değişim bulunması sonucu çıkar. Çünkü bir şey hareket etmeyi bırakmakla hareket edebilir olmayı aynı anda bırakmaz; meselâ yanmayı bırakmakla yanabilir olmayı bırakmaz (çünkü yanmadan yanabilir olmak mümkündür); hareket ettirmeyi bırakmakla hareket ettirebilir olmayı da.
ἀλλʼ οὖν ὅσα γε δυνατὰ ποιεῖν καὶ πάσχειν ἢ κινεῖν, τὰ δὲ κινεῖσθαι, οὐ πάντως δυνατά ἐστιν, ἀλλʼ ὡδὶ ἔχοντα καὶ πλησιάζοντα ἀλλήλοις. ὥσθʼ ὅταν πλησιάσῃ, κινεῖ, τὸ δὲ κινεῖται, καὶ ὅταν ὑπάρξῃ ὡς ἦν τὸ μὲν κινητικὸν τὸ δὲ κινητόν. εἰ τοίνυν μὴ ἀεὶ ἐκινεῖτο, δῆλον ὡς οὐχ οῦτως εἶχον ὡς ἦν δυνάμενα τὸ μὲν κινεῖσθαι τὸ δὲ κινεῖν, ἀλλʼ ἔδει μεταβάλλειν θάτερον αὐτῶν· ἀνάγκη γὰρ ἐν τοῖς πρός τι τοῦτο συμβαίνειν, οἷον εἰ μὴ ὂν διπλάσιον νῦν διπλάσιον, μεταβάλλειν, εἰ μὴ ἀμφότερα, θάτερον. ἔσται ἄρα τις προτέρα μεταβολὴ τῆς πρώτης.
πρὸς δὲ τούτοις τθ πρότερον καὶ ὕστερον πῶς ἔσται χρόνου μὴ ὄντος; ἢ χρόνος μὴ οὔσης κινήσεως; εἰ δή ἐστιν ὁ χρόνος κινήσεως ἀριθμὸς ἢ κίνησίς τις, εἴπερ ἀεὶ χρόνος ἔστιν, ἀνάγκη καὶ κίνησιν ἀΐδιον εἶναι. ἀλλὰ μὴν περί γε χρόνου ἔξω ἑνὸς ὁμονοητικῶς ἔχοντες φαίνονται πάντες· ἀγένητον γὰρ εἶναι λέγουσιν. καὶ διὰ τούτου Δημόκριτός γε δείκνυσιν ὡς ἀδύνατον ἃπόντα γεγοτ νέναι· τὸν γὰρ χρόνον ἀγένητον εἶναι. Πλάτων δὲ γενή μόνος· ἄμα μὲν γὰρ αὐτὸν τῷ οὐρανῷ [γεγονέναι], τὸν δʼ οὐρανὸν γεγονέναι φησίν. εἰ οὖν ἀδύνατόν ἐστιν καὶ εἶναι καὶ νοῆσαι χρόνον ἄνευ τοῦ νῦν, τὸ δὲ νῦν ἐστι μεσότης τις, καὶ ἀρχὴν καὶ τελευτὴν ἔχον ἅμα, ἀρχὴν μὲν τοῦ ἐσομένου χρόνου, τελευτὴν δὲ τοῦ παρελθόντος, ἀνάγκη ἀεὶ εἶναι χρόνον. τὸ γὰρ ἔσχατον τοῦ τελευταίου ληφθέντος χρόνου ἔν τινι τῶν νῦν ἔσται (οὐδὲν γὰρ ἔστι λαβεῖν ἐν τῷ χρόνῳ παρὰ τὸ νῦν), ὥστʼ ἐπεί ἐστιν ἀρχή τε καὶ τελευτὴ τὸ νῦν, ἀνάγκη αὐτοῦ ἐπʼ ἀμφότερα εἶναι ἀεὶ χρόνον. ἀλλὰ μὴν εἴ γε χρόνον, φανερὸν ὅτι ἀνάγκη εἶναι καὶ κίνησιν, εἴπερ ὁ χρόνος πάθος τι κινήσεαως.
ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἄφθαρτον εἶναι τὴν κίνησιν· καθάπερ γὰρ ἐπὶ τοῦ γενέσθαι κίνησιν· συνέβαινεν προτέραν εἶναί τινα μεταβολὴν τῆς πρώτης, οῦτως ἐνταῦθα ὑστέραν τῆς τελευταίας· οὐ γὰρ ἄμα παύεται κινούμενον καὶ κινητὸν ὄν, οἷον καιόμενον καὶ καυστὸν ὄν (ἐνδέχεται γὰρ καυστὸν εἶναι μὴ καιόμενον), οὐδὲ
252aYok edici olanın da, yok ettiğinde yok olması gerekecek; onu yok edenin de bundan sonra; çünkü yok oluş da bir değişimdir. Bunlar imkânsızsa, açıktır ki ezelî bir hareket vardır; bazen olup bazen olmayan bir hareket değil. Zaten böyle söylemek daha çok bir uydurmaya benzer.
Bunun tabiatça böyle olduğunu ve bunu bir ilke saymak gerektiğini söylemek de öyledir; Empedokles'in söyleyeceği şey galiba budur: Sevginin ve Nefretin sırayla üstün gelip hareket ettirmesi şeylerde zorunlu olarak bulunur, aradaki zamanda ise durulur. Anaksagoras gibi tek bir ilke koyanlar da belki böyle söylerler. Ama tabiatça olan ve tabiata uygun olan hiçbir şey düzensiz değildir; çünkü tabiat her şeyin düzeninin sebebidir. Sonsuzun sonsuza hiçbir oranı yoktur; her düzen ise bir orandır. Sonsuz zaman boyunca durup sonra bir zaman hareket etmek, bunun da niçin daha önce değil de şimdi olduğuna dair hiçbir farkı olmamak, bir düzene de sahip olmamak, artık tabiatın işi değildir. Çünkü tabiatça olan ya mutlak olarak bir şekildedir, bazen böyle bazen başka türlü değildir (meselâ ateş tabiatça yukarı gider, bazen gidip bazen gitmez değildir), ya da mutlak olmayan şeyin bir oranı vardır. Bu yüzden, Empedokles'in ya da böyle söyleyen bir başkasının dediği gibi, evrenin sırayla durup yeniden hareket etmesi daha iyidir; çünkü böyle bir şeyin artık bir düzeni vardır. Ama bunu söyleyenin yalnız söylemekle yetinmeyip sebebini de söylemesi, hiçbir şeyi öylece varsaymaması, akla aykırı bir aksiyom ileri sürmemesi, ya bir istikra ya da bir ispat getirmesi gerekir; çünkü varsayılan şeyler sebep değildir; Sevgi ya da Nefret olmak da bu demek değildi; birinin işi bir araya getirmek, öbürününki ayırmaktı. "Sırayla" da eklenecekse, bunun hangi durumlarda böyle olduğu söylenmelidir; meselâ insanları bir araya getiren bir şey, sevgi vardır ve düşmanlar birbirinden kaçar. Empedokles bunun evrende de olduğunu varsayar; çünkü bazı şeylerde böyle görünür. Bunun eşit zaman aralıklarıyla olması da bir açıklamaya muhtaçtır. Genel olarak, bir şey hep böyleyse ya da böyle oluyorsa, bunun yeterli bir ilke olduğunu düşünmek doğru değildir. Demokritos tabiattaki sebepleri buna indirger: Daha önce de böyle oluyordu der, hep olanın ise ilkesini aramayı gerekli görmez; bu bazı durumlarda doğrudur, ama her durumda doğru değildir.
κινητικὸν καὶ κινοῦν. καὶ τὸ φθαρτικὸν δὴ δεήσει φθαρῆναι ὅταν φθεί,η· καὶ τὸ τούτου φθαρτικὸν πάλιν ὕστερον· καὶ γὰρ ἡ φθορὰ μεταβολή τίς ἐστιν. εἰ δὴ ταῦτʼ ἀδύνατα, δῆλον ὡς ἔστιν ἀΐδιος κίνησις, ἀλλʼ οὐχ ὁτὲ μὲν ἦν ὁτὲ δʼ οὔ καὶ γὰρ ἔοικε τὸ οὕτω λέγειν πλάσματι μᾶλλον.
ὁμοίως δὲ καὶ τὸ λέγειν ὅτι πέφυκεν οὕτως καὶ ταύτην δεῖ νομίζειν εἶναι ἀρχήν, ὅπερ ἔοικεν Ἐμπεδοκλῆς ἂν εἰπὲν, ὡς τὸ κρατεῖν καὶ κινεῖν ἐν μέρει τὴν φιλίαν καὶ τὸ νεῖκος ὑπάρχει τοῖς πράγμασιν ἐξ ἀνάγκῆς, ἠρεμεῖν δὲ τὸν μεταξὺ χρόνον. τάχα δὲ καὶ οἱ μίαν ἀρχὴν ποιμοῦντες, ὥσπερ Ἀναξαγόρας, οὕτως ἂν εἶποιεν. ἀλλὰ μὴν οὐδέν γε ἄτακτον τῶν φύσει καὶ κατὰ φύσιν· ἡ γὰρ φύσις αἰτία πᾶσιν τάξεαως. τὸ δʼ ἄπειρον πρὸς τὸ ἄπειρον οὐδένα λόγον ἔχει· τάξις δὲ πᾶσα λόγος. τὸ δʼ ἄπειρον χρόνον ἠρεμεῖν, εἶτα κινηθῆναί ποτε, τούτου δὲ μηδεμίαν εἶναι διαφοράν, ὅτι νῦν μᾶλλον ἢ πρότερον, μηδʼ αὖ τινὰ τάξιν ἔχειν, οὐκέτι φύσεως ἔργον. ἢ γὰρ ἀπλῶς ἔχει τὸ φύσει, καὶ οὐχ ὁτὲ μὲν οὕτως ὁτὲ δʼ ἄλλως, οἶον τὸ πῦρ ἄνω φύσει φέρεται καὶ οὐχ ὁτὲ μὲν ὁτὲ δʼ οὔ· ἢ λόγον ἔχει τὸ μὴ ἀπλοῦν. διόπερ βέλτιον ὡς Ἐμπεδοκλῆς, κἂν εἴ τις ἕτερος εἴρηκεν οὕτως ἔχειν, ἐν μέρει τὸ πᾶν ἠρεμεῖν καὶ κινεῖσθαι πάλιν· τάξιν γὰρ ἤδη τινʼ ἔχει τὸ τοιοῦτον. ἀλλὰ καὶ τοῦτο δεῖ τὸν λέγοντα μὴ φάναι μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν αἰτίαν αὐτοῦ λέγειν, καὶ μὴ τίθεσθαι μηδὲν μηδʼ ἀξιοῦν ἀξίωμʼ ἄλογον, ἀλλʼ ἢ ἐπαγωγὴν ἢ ἀπόδειξιν φέρειν· αὐτὰ μὲν γὰρ οὐκ αἴτια τὰ ὑποτεθέντα, οὐδὲ τοῦτʼ ἦν τὸ φιλότητι ἢ νείκει εἶναι, ἀλλὰ τῆς μὲν τὸ συνάγειν, τοῦ δὲ τὸ διακρίνειν. εἰ δὲ προσοριεῖται τὸ ἐν μέρει, λεκτέον ἐφʼ ὧν οῦτως, ὥσπερ ὅτι ἔστιν τι ὃ συνάγει τοὺς ἀνθρώπους, ἡ φιλία, καὶ φεύγουσιν οἱ ἐχθροὶ ἀλλήλους· τοῦτο γὰρ ὑποτίθεται καὶ ἐν τῷ ὅλῳ εἶναι· φαίνεται γὰρ ἐπί τινων οῦτως. τὸ δὲ καὶ διʼ ἴσων χρόνων δεῖται λόγου τινός. ὅλως δὲ τὸ νομίζειν ἀρχὴν εἶναι ταύτην κονήν, εἴ τι αἰεὶ ἢ ἔστιν οὕτως ἢ γίγνεται, οὐκ ὀρθῶς ἔχει ὑπολαβεῖν, ἐφʼ ὃ Δημόκριτος ἀνάγει τὰς περὶ φύσεως αἰτίας, ὡς οὕτω καὶ τὸ πρότερον ἐγίγνετο τοῦ δὲ ἀεὶ οὐκ ἀξιμοῖ ἀρχὴν ζητεῖν, λέγων ἐπί τινων ὀρθῶς, ὅτι δʼ ἐπὶ πάν.
252bÇünkü üçgenin açıları hep iki dik açıya eşittir, ama bu ezelîliğin yine de başka bir sebebi vardır; oysa ezelî olan ilkelerin başka bir sebebi yoktur.
Hareketin olmadığı ya da olmayacağı bir zamanın ne olmuş ne de olacak olduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
τῶν, οὐκ ὀρθῶς. καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς ἀεὶ τὰς γωνίας ἴσας, ἀλλʼ ὅμως ἐστίν τι τῆς ἀίδιότητος ταύτης ἕτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀϊ δίων οὐσῶν.
ὅτι μὲν οὖν οὐδεὶς ἢν χρόνος οὐδʼ ἔσται ὅτε κίνησις οὐκ ἢν ἢ οὐκ ἔσται, εἰρήσθω τοσαῦτα.
252b52. Bölüm
Buna karşı ileri sürülenleri çözmek zor değildir. Şu gibi şeylere bakanlara, hiç olmayan hareketin bir zaman olmasının pekâlâ mümkün olduğu görünebilir. Önce, hiçbir değişim ezelî değildir; çünkü her değişim tabiatça bir şeyden bir şeyedir; öyle ki her değişimin, içinde olduğu zıtların onun sınırı olması zorunludur ve hiçbir şey sonsuza doğru hareket etmez. Ayrıca ne hareket eden ne de kendi içinde hiçbir hareket taşıyan bir şeyin hareket edebildiğini görürüz; meselâ cansızlarda: Bunların ne bir parçası ne de bütünü hareket ederken, dururken bir zaman hareket eder. Oysa olmayan hareket oluşmuyorsa, ya hep hareket etmeleri ya da hiç hareket etmemeleri gerekirdi. Böyle bir şey en çok canlılarda açıktır; çünkü bazen içimizde hiçbir hareket yokken, sükûnet içindeyken yine de bir zaman hareket ederiz ve dışarıdan hiçbir şey hareket ettirmese de içimizde kendimizden bir hareket ilkesi doğar. Cansızlarda bunu aynı şekilde görmeyiz; onları hep dışarıdan başka bir şey hareket ettirir; canlının ise kendi kendini hareket ettirdiğini söyleriz. Öyle ki canlı bir zaman tamamen duruyorsa, hareketsiz bir şeyde, dışarıdan değil kendisinden bir hareket doğuyor olur. Bu bir canlıda olabiliyorsa, aynı şeyin evrende de olmasına ne engel var? Çünkü küçük âlemde oluyorsa büyükte de olur; âlemde oluyorsa sonsuzda da olur, yeter ki sonsuzun bir bütün olarak hareket etmesi ve durması mümkün olsun.
Bunlardan ilk söylenen, yani karşıtlara doğru olan hareketin hep aynı ve sayıca tek olmadığı, doğru söylenmiştir. Bu belki zorunludur, madem aynı ve tek bir şeyin hareketinin hep tek ve aynı olması mümkün değildir; meselâ tek bir telin sesi, tel aynı durumda olup aynı şekilde titreşirken, tek ve aynı mıdır, yoksa hep başka mıdır, demek istiyorum. Ama durum hangisi olursa olsun, bir hareketin sürekli olduğu için aynı ve ezelî olmasına hiçbir engel yoktur; bu ileride daha açık olacaktır.
Τὰ δὲ ἐναντία τούτοις οὐ χαλεπὸν λύειν. δόξειε δʼ ἂν ἐκ τῶν τοιῶνδε σκοποῦσιν ἐνδέχεσθαι μάλιστα κίνησιν εἶναί ποτε μὴ οὕσαν ὅλως, πρῶτον μὲν ὅτι οὐδεμία ἀίδιος μεταβολή· μεταβολὴ γὰρ ὅποσα πέφυκεν ἔκ τινος εἴς τι, ὥστε ἀνάγκη πάσης μεταβολῆς εἶναι πέρας τὰ ἐναντία ἐν οἷς γίγνεται, εἰς ἄπειρον δὲ κινεῖσθαι μηδέν. ἔτι ὁρῶμεν ὅτι δυνατὸν κινηθῆναι μήτε κινούμενον μήτʼ ἔχον ἐν ἑαυτῷ μηδεμίαν κίνησιν, οἷον ἐπὶ τῶν ἀψύχων, ὧν οὔτε μέρος οὐδὲν οὔτε τὸ ὅλον κινούμενον ἀλλʼ ἠρεμοῦν κινεῖταί ποτε· προσῆκεν δὲ ἢ ἀεὶ κινεῖσθαι ἢ μηδέποτε, εἴπερ μὴ γίγνεται οὐκ οὗσα. πολὺ δὲ μάλιστα τὸ τοιοῦτον ἐπὶ τῶν ἐμψύχων εἶναι φανερόν· οὐδεμᾶς γὰρ ἐν μῖν ἐνούσης κινήσεως ἐνίοτε, ἀλλʼ ἡσυχάζοντες ὄμως κινούμεθά ποτε, καὶ ἐγγίγνεται ἐν ἡμῖν ἐξ ἡμῶν αὐτῶν ἀρχὴ κινήσεαως, κὰν μηθὲν ἔξωθεν κινήση. τοῦτο γὰρ ἐπὶ τῶν ἀψύχων οὐχ ὁρῶμεν ὑμοίος, ἀλλʼ ἀεὶ κινεῖ τι αὐτὰ τῶν ἔξωθεν ἕτερον· τὸ δὲ ζον αὐτό φαμεν ἑαυτὸ κινεῖν. ὥστʼ εἶπερ ήρεμεῖ ποτὲ πάμπαν, ἐν ἀκινήτῳ κίνησις ἂν γίγνοιτο ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐκ ἔξωθεν. εἰ δʼ ἐν ζήῳ τοῦτο δυνατὸν γενέσθαι, τί κωλύει τὸ αὐτὸ συμβῆναι καὶ κατὰ τὸ πᾶν; εἰ γὰρ ἐν μικρῷ κόσμῳ γίγνεται, καὶ ἐν μεγάλῳ· καὶ εἰ ἐν τῷ κόσμῳ, κὰν τῷ ἀπείρῳ, εἶπερ ἐνδέχεται κινεῖσθαι τὸ ἄπειρον καὶ ἠρεμεῖν ὅλον.
τού. τῶν δὴ τὸ μὲν πρῶτον λεχθέν, τὸ μὴ τὴν αὐτὴν ἀεὶ καὶ μίαν τῷ ἀριθμῷ εἶναι τὴν κίνησιν τὴν εἰς τὰ ἀντικείμενα, ὀρθῶς λέγεται. τοῦτο μὲν γὰρ ἴσως ἀναγκαῖον, εἴπερ μὴ ἀεὶ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι δυνατὸν τὴν τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς κίνησιν· λέγω δʼ οἶον πότερον τῆς μιᾶς χορδῆς εἶς καὶ ὁ αὐτὸς φθόγγος, ἢ ἀεὶ ἕτερος, ὁμοίως ἐχούσης καὶ κινουμένης. ἀλλʼ ὄμως ὁποτέρως ποτʼ ἔχει, οὐδὲν κωλύει τὴν αὐτὴν
253aHareket etmeyen bir şeyin hareket etmesinde de tuhaf bir şey yoktur, eğer onu hareket ettirecek dış şey bazen var, bazen yoksa. Ama bunun nasıl olabileceği, yani aynı şeyin, hareket ettirebilen aynı şey tarafından bazen hareket ettirilip bazen ettirilmemesinin nasıl olacağı araştırılmalıdır; çünkü bunu söyleyen, niçin var olanlardan bazılarının hep durup bazılarının hep hareket etmediğinden başka bir güçlük ortaya koymuyor. En çok güçlük taşıyor görünen üçüncüsüdür, yani canlılarda görülen ve önceden içinde olmayan bir hareketin ortaya çıkışı gibi görünen durum: Önceden duran canlı, görünüşe göre dışarıdan hiçbir şey onu hareket ettirmeden, sonra yürür. Ama bu yanlıştır. Çünkü canlıda, doğuştan onunla birlikte olan parçalardan birinin hep hareket ettiğini görürüz; bunun hareketinin sebebi canlının kendisi değil, belki çevreleyen şeydir. Canlının kendi kendini hareket ettirdiğini söylerken bunu her hareket için değil, yerdeki hareket için söylüyoruz. Öyleyse bedende çevreleyenin etkisiyle birçok hareketin doğmasına, bunların bazılarının zihni ya da isteği harekete geçirmesine, onun da artık bütün canlıyı hareket ettirmesine hiçbir engel yoktur, hatta belki bu zorunludur; meselâ uykuda olan budur: Hiçbir his hareketi yokken, ama başka bir hareket varken canlılar yeniden uyanır. Ama bunlar da ileride açık olacaktır.
εἶναί τινα τῷ συνεχῆ εἶναι καὶ ἀΐδιον· δῆλον δʼ ἔσται μᾶλλον ἐκ τῶν ὕστερον. τὸ δὲ κινεῖσθαι μὴ κινούμενον οὐδὲν ἄτοπον, ἂν ὁτὲ μὲν ῇ τὸ κινῆσον ἔξωθεν, ὁτὲ δὲ μή. τοῦτο μέντοι πῶς ἂν εἴη, ζητητέον, λέγω δὲ ὥστε τὸ αὐτὸ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ κινητικοῦ ὄντος ὁτὲ μὲν κινεῖσθαι ὁτὲ δὲ μή· οὐδὲν γὰρ ἄλλʼ ἀπορεῖ ὁ τοῦτο λέγων ἢ διὰ τί οὐκ ἀεὶ τὰ μὲν ρεμεῖ τῶν ὄντων τὰ δὲ κινεῖται. μάλιστα δʼ ἄν δό. ξειεν τὸ τρίτον ἔχειν ἀπορίαν, ὡς ἐγγιγνομένης οὐκ ἐνούσης πρότερον κινήσεως, τὸ συμβαῖνον ἐπὶ τῶν ἐμψύχων· ἠρεμοῦν γὰρ πρότερον μετὰ ταῦτα βαδίζει, κινήσαντος τῶν ἔξωθεν οὐδενός, ὡς δοκεῖ. τοῦτο δʼ ἐστὶ ψεῦδος. ὁρῶμεν γὰρ ἀεί τι κινούμενον ἐν τῷ ζὥῳ τῶν συμφύτων· τούτου δὲ τῆς κινήσεως οὐκ αὐτὸ τὸ ζῶον αἶτιον, ἀλλὰ τὸ περιέχον ἴσως. αὐτὸ δέ φαμεν αὐτὸ κινεῖν οὐ πᾶσαν κίνησιν, ἀλλὰ τὴν κατὰ τόπον, οὐδὲν οὖν κωλύει, μᾶλλον δʼ ἴκως ἀναγκαῖον, ἐν μὲν τῷ σώματι πολλὰς ἐγγίγνεσθαι κινήσεις ὑπὸ τοῦ περιέχοντος, τούτων δʼ ἐνίας τὴν διάνοιαν ἢ τὴν ὄρεξιν κινεῖν, ἐκείνην δὲ τὸ ὅλον ἤδή ζῶον κινεῖν, οἷον συμβαίνει περὶ τοὺς ὕπνους· αἰσθητικῆς μὲν γὰρ οὐδεμιᾶς ἐνούσης κινήσεως, ἐνούσης μέντοι τινός, ἐγείρεται τὰ ζῷα πάλιν. ἀλλὰ γὰρ φανερὸν ἔσται καὶ περὶ τούτων ἐκ τῶν ἑπομένων.
253a203. Bölüm
Araştırmanın başlangıcı, söylenen güçlükle ilgili olanla aynıdır: Niçin var olanların bazıları bazen hareket edip bazen yeniden durur? Ya her şeyin hep durması, ya her şeyin hep hareket etmesi, ya da bazılarının hareket edip bazılarının durması zorunludur; bu son durumda da ya hareket edenlerin hep hareket edip duranların hep durması, ya her şeyin tabiatça aynı şekilde hem hareket etmeye hem durmaya elverişli olması, ya da geriye kalan üçüncü ihtimal. Çünkü var olanların bazılarının hep hareketsiz, bazılarının hep hareket hâlinde olması, bazılarının da ikisine katılması mümkündür; bizim söylememiz gereken de budur. Çünkü bu, bütün güçlüklerin çözümünü içerir ve bu çalışmanın gayesi de budur. Her şeyin durduğunu söylemek ve hissi bir yana bırakıp buna bir gerekçe aramak bir zihin hastalığıdır; bu, bir kısım hakkında değil bütün hakkında bir tartışmadır ve yalnız tabiat bilginine değil, deyim yerindeyse bütün epistēmēlere ve bütün kanaatlere karşıdır; çünkü hepsi hareketten yararlanır.
Ἀρχὴ δὲ τῆς σκέψεως ἥπερ καὶ περὶ τῆς λεχθείσης ἀπορίας, διὰ τί ποτε ἔνια τῶν ὄντων ὁτὲ μὲν κινεῖται ὁτὲ δὲ ρεμεῖ πάλιν. ἀνάγκη δὴ ἤτοι πάντα ἠρεμεῖν ἀεί, ἢ πάντα ἀεὶ κινεῖσθαι, ἢ τὰ μὲν κινεῖσθαι τὰ δʼ ἠρεμεῖν, καὶ πάλιν τούτων ἤτοι τὰ μὲν κινούμενα κινεῖσθαι ἀεὶ τὰ δʼ ἠρεμοῦντα ἠρεμεῖν, ἢ πάντα πεφυκέναι ὁμοίως κινεῖσθαι καὶ ἠρεμεῖν, ἢ τὸ λοιπὸν ἔτι καὶ τρίτον. ἐνδέχεται γὰρ τὰ μὲν ἀεὶ τῶν ὄντων ἀκίνητα εἶναι, τὰ δʼ ἀεὶ κινούμενα, τὰ δʼ ἀμφοτέρων μεταλαμβάνειν· ὅπερ ἡμῖν λεκτέον ἐστίν. τοῦτο γὰρ ἔχει λύσιν τε πάντων τῶν ἀπορουμένων, καὶ τέλος ἡμῖν ταύτης τῆς πραγματείας ἐστίν. τὸ μὲν οὖν πάντʼ ἠρεμεῖν, καὶ τούτου ζητεῖν λόγον ἀφέντας τὴν αἴσθησιν, ἀρρωστία τίς ἐστιν διανοίας, καὶ περὶ ὅλου τινὸς ἀλλʼ οὐ περὶ μέρους ἀμφισβήτησις· οὐδὲ μόνον πρὸς τὸν φυσικόν, ἀλλὰ πρὸς πάσας τὰς ἐπιστήμας ὡς εἰπεῖν καὶ πάσας τὰς δόξας διὰ τὸ κινήσει
253bAyrıca matematik konularındaki tartışmalarda ilkelere yöneltilen itirazlar matematikçiyi ilgilendirmediği gibi, öbür alanlarda da durum böyledir; şimdi söylenen de tabiat bilginini ilgilendirmez; çünkü tabiatın hareketin ilkesi olduğu bir varsayımdır.
Her şeyin hareket ettiğini söylemek de aşağı yukarı yanlıştır, ama bizim yöntemimize daha az aykırıdır. Çünkü Fizik'te tabiatın, hareketin olduğu gibi durmanın da ilkesi olduğu konmuştu; yine de hareket daha çok tabiata özgüdür. Bazıları da var olanlardan bazılarının hareket edip bazılarının etmediğini değil, hepsinin hep hareket ettiğini, ama bunun hissimizden kaçtığını söyler. Bunlar hangi hareketi kastettiklerini, yoksa bütün hareketleri mi kastettiklerini belirlemeseler de, onlara karşılık vermek zor değildir. Çünkü ne sürekli olarak büyümek ne de sürekli olarak küçülmek mümkündür; aradaki durum da vardır. Bu akıl yürütme, damlanın taşı aşındırdığı, taşlardan biten bitkilerin taşları yardığı hakkındaki akıl yürütmeye benzer. Çünkü damla şu kadarını itip kopardı diye, daha önce yarım zamanda yarısını koparmış değildir; tıpkı gemiyi çekmede olduğu gibi, şu kadar damla şu kadar şeyi hareket ettirir, ama onların bir kısmı hiçbir zamanda o kadarını hareket ettirmez. Koparılan şey gerçi birçok parçaya bölünür, ama bunların hiçbiri ayrı ayrı değil, hep birlikte hareket etmiştir. Şu hâlde, küçülme sonsuz kısımlara bölünebildi diye hep bir şeyin ayrılmasının zorunlu olmadığı, bir zaman bütün olarak ayrıldığı açıktır. Herhangi bir başkalaşmada da durum aynıdır; çünkü başkalaşan sonsuz kısımlara bölünebilir diye başkalaşma da öyle değildir; çoğu zaman donma gibi bir anda olur. Ayrıca bir şey hastalandığında, iyileşeceği bir zamanın geçmesi zorunludur; zamanın sınırında değişmez; değişimin de başka bir şeye değil sağlığa doğru olması zorunludur. Öyle ki sürekli başkalaşıldığını söylemek, apaçık olanlara fazlasıyla itiraz etmektir. Çünkü başkalaşma zıtta doğrudur; taş ise ne daha sert ne daha yumuşak olur. Yer değiştirme bakımından da, taşın aşağı düşmesi ya da yerde durması fark edilmiyorsa şaşılacak şey olur. Ayrıca toprak ve öbür unsurların her biri kendi yerlerinde zorunlu olarak kalır, oradan ancak zorla hareket ettirilir; öyleyse bazıları kendi yerlerinde olduğuna göre, her şeyin yerce de hareket etmediği zorunludur.
χρῆσθαι πάσας. ἔτι δʼ αἱ περὶ τῶν ἀρχῶν ἐνστάσεις, ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ τὰ μαθήματα λόγοις οὐδέν εἰσιν πρὸς τὸν μαθηματικόν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, οὕτως οὐδὲ περὶ τοῦ νῦν ῥηθέντος πρὸς τὸν φυσικόν· ὑπόθεσις γὰρ ὅτι ἡ φύσις ἀρχὴ τῆς κινήσεαως.
σχεδὸν δὲ καὶ τὸ φάναι κινεῖσθαι πάντα ψεῦδος μέν, ἦττον δὲ τούτου παρὰ τὴν μέθοδον· ἐτε θη μὲν γὰρ ἡ φύσις ἐν τοῖς φυσικοῖς ἀρχή, καθάπερ κινήσεως, καὶ ἠρεμίας, ὄμως δὲ φυσικὸν ἡ κίνησις. καί φασί τινες κινεῖσθαι τῶν ὄντων οὐ τὰ μὲν τὰ δʼ οὔ, ἀλλὰ πάντα καὶ ἀεί, ἀλλὰ λανθάνειν τοῦτο τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν· πρὸς οὕς καίπερ οὐ διορίζυντας ποίαν κίνησιν λέγουσιν, ἢ πάσας, οὐ χαλεπὸν ἀπαντῆσαι. οὔτε γὰρ αὐξάνεσθαι οὕτε φθίνειν σἷόν τε συνεχῶς, ἀλλʼ ἔστι καὶ τὸ μέσον. ἔστι δʼ ὅμοιος ὁ λόγος τῷ περὶ τοῦ τὸν σταλαγμὸν κατατρίβειν καὶ τὰ ἐκφυόμενα τοὺς λίθους διαιρεῖν· οὐ γὰρ εἰ τοσόνδε ἐξέωσεν ἢ ἀφεῖλεν ὁ σταλαγμός, καὶ τὸ ήμισυ ἐν ἡμίσει χρόνῳ πρότερον· ἀλλʼ ὥσπερ ἡ νεωλκία, καὶ οἱ σταλαγμοὶ οἱ τοσοιδὶ τοσονδὶ κινοῦσιν, τὸ δὲ μέρος αὐτῶν ἐν οὐδενὶ χρόνῳ τοσοῦτον. διαιρεῖται μὲν οὖν τὸ ἀφαιρεθὲν εἰς πλείω, ἀλλʼ οὐδὲν αὐτῶν ἐκινήθη χωρίς, ἀλλʼ ἅμα. φανερὸν οὖν ὡς οὐκ ἀναγκαῖον ἀεί τι ἀπιέναι, ὅτι διαιρεῖται ἡ φθίσις εἰς ἄπειρα, ἀλλʼ ὅλον ποτὲ ἀπιέναι. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπʼ ἀλλοιώσεως ὁποιασοῦν· οὐ γὰρ εἰ μεριστὸν εἰς ἄπειρα τὸ ἀλλοιούμενον, διὰ τοῦτο καὶ ἡ ἀλλοίωσις, ἀλλʼ ἀθρόα γίγνεται πολλάκις, ὥσπερ ἡ πῆξις. ἔτι ὅταν τι νοσήσῃ, ἀνάγκη χρόνον γενέσθαι ἐν ὧ ὑγιασθήσεται, καὶ μὴ ἐν πέρατι χρόνου μεταβάλλειν· ἀνάγκη δὲ εἰς ὑγίειαν μεταβάλλειν καὶ μὴ εἰς ἄλλο μηθέν. ὥστε τὸ φάναι συνεχῶς ἀλλοιοῦσθαι λίαν ἐστὶ τοῖς φανεροῖς ἀμφισβητεῖν. εἰς τοὐναντίον γὰρ ἡ ἀλλοίωσις· ὁ δὲ λίθος οὔτε σκληρότερος γίγνεται οὔτε μαλακώτερος. κατά τε τὸ φέρεσθαι θαυμαστὸν εἰ λέληθεν ὁ λίθος κάτω φερόμενος ἢ μένων ἐπὶ τῆς γῆς. ἔτι δʼ ἢ γῆ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ἐξ ἀνάγκης μένουσι μὲν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις, κινοῦνται δὲ βιαίως ἐκ τούτων· εἴπερ οὖν ἔνιʼ αὐτῶν ἐστιν ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις, ἀνάγκη μηδὲ κατὰ τόπον πάντα κινεῖσθαι.
254aŞu hâlde her şeyin hep hareket etmesinin ya da her şeyin hep durmasının imkânsız olduğuna, bunlardan ve buna benzer başka şeylerden inanılabilir. Bazı şeylerin hep durması, bazılarının hep hareket etmesi, hiçbir şeyin de bazen durup bazen hareket etmemesi de mümkün değildir. Bunun imkânsız olduğu, daha önce söylenenlerde olduğu gibi burada da söylenmelidir (çünkü söylenen değişimlerin aynı şeylerde olduğunu görürüz); buna ek olarak, buna itiraz edenin apaçık olanlarla çatıştığı da söylenmelidir; çünkü önceden duran bir şey tabiata aykırı olarak hareket etmezse, ne büyüme ne de zorla hareket olacaktır. Bu akıl yürütme oluşu ve yok oluşu ortadan kaldırır. Hareket etmenin de bir çeşit oluş ve yok oluş olduğu herkese aşağı yukarı böyle görünür; çünkü bir şey neye doğru değişirse o olur ya da onda olur; neden değişirse o yok olur ya da oradan yok olur. Öyle ki bazı şeylerin hareket ettiği, bazılarının ise bazen durduğu açıktır.
Her şeyin bazen durup bazen hareket ettiğini ileri sürmek ise artık eski akıl yürütmelere bağlanmalıdır. Yine şimdi belirlenenlerden, daha önce başladığımız yerden başlamalıyız. Ya var olanların hepsi durur, ya hepsi hareket eder, ya da bazıları durur bazıları hareket eder. Bazıları durup bazıları hareket ediyorsa, ya hepsinin bazen durup bazen hareket etmesi, ya bazılarının hep durup bazılarının hep hareket etmesi, ya da bazılarının hep durması, bazılarının hep hareket etmesi, bazılarının da bazen durup bazen hareket etmesi zorunludur. Her şeyin durmasının mümkün olmadığı daha önce de söylendi, ama şimdi de söyleyelim. Bazılarının dediği gibi gerçekte var olan sonsuz ve hareketsiz olsa bile, his bakımından hiç de öyle görünmüyor; aksine var olanların çoğu hareket ediyor görünüyor. Yanlış bir kanaat ya da genel olarak kanaat varsa, hareket de vardır; muhayyile varsa da, bir şey bazen böyle bazen başka türlü görünüyorsa da öyledir; çünkü muhayyile ve kanaat birer hareket gibi görünür. Ama bunu incelemek ve gerekçeye ihtiyaç duymayacak kadar iyi bildiğimiz şeylere gerekçe aramak, daha iyiyi ve daha kötüyü, inanılır olanı ve olmayanı, ilke olanı ve olmayanı kötü ayırt etmektir. Aynı şekilde her şeyin hareket etmesi ya da bazılarının hep hareket edip bazılarının hep durması da imkânsızdır. Bütün bunlara karşı tek bir delil yeter: Bazı şeylerin bazen hareket edip bazen durduğunu görürüz.
ὅτι μὲν οὖν ἁδύ. νατον ἢ ἀεὶ πάντα κινεῖσθαι ἢ ἀεὶ πάντα ἠρεμεῖν, ἐκ τούτων καὶ ἄλλων τοιούτων πιστεύσειεν ἄν τις. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὰ μὲν ἀεὶ ἐνδέχεται ἠρεμεῖν, τὰ δʼ ἀεὶ κινεῖσθαι, ποτὲ δʼ ἠρεμεῖν καὶ ποτὲ κινεῖσθαι μηδέν. λεκτέον δʼ ὅτι ἀδύνατον, ὥσπερ ἐπὶ τῶν εἰρημένων πρότερον, καὶ ἐπὶ τούτων (ὁρῶμεν γὰρ ἐπὶ τῶν αὐτῶν γιγνομένας τὰς εἰρημένας μεταβολάς), καὶ πρὸς τούτοις ὅτι μάχεται τοῖς φανεροῖς ὁ ἀμφισβητῶν· οὔτε γὰρ αὔξησις οὔθ’ ἡ βίαιος ἔσται κίνησις, εἰ μὴ κινήσεται παρὰ φύσιν ήρεμοῦν πρότερον. γένεσιν οὖν ἀναιρεῖ καὶ φθορὰν οτος ὁ λόγος. σχεδὸν δὲ καὶ τὸ κινεῖσθαι γίγνεσθαί τι καὶ φθείρεσθαι δοκεῖ πᾶσιν· εἰς ὃ μὲν γὰρ μεταβάλλει, γίγνεται τοῦτο ἢ ἐν τούτῳ, ἐξ οὗ δὲ μεταβάλλει, φθείρεται τοῦτο ἢ ἐντεῦθεν. ὥστε δῆλον ὅτι τὰ μὲν κινεῖται, τὰ δʼ ἠρεμεῖ ἐνίοτε.
τὸ δὲ πάντα ἀξιοῦν ὁτὲ μὲν ἠρεμεῖν ὁτὲ δὲ κινεῖσθαι, τοῦτʼ ἤδη συναπτέον πρὸς τοὺς πάλαι λόγους. ἀρχὴν δὲ πάλιν ποιητέον ἀπὸ τῶν νῦν διορισθέντων, τὴν αὐτὴν ἥνπερ ἠρξάμεθα πρότερον. ἢ γάρ τοι πάντα ἠρεμεῖ, ἢ πάντα κινεῶται,ἢ τὰ μὲν ἠρεμεῖ τὰ δὲ κινεῖται τῶν ὄντων. καὶ εἰ τὰ μὲν ήρεμεῖ τὰ δὲ κινεῖται, ἀνάγκη τοι πάντα ὁτὲ μὲν ἠρεμεῖν ὁτὲ δὲ κινεῖσθαι, ⟨ἢ τὰ μὲν ἀεὶ ἠρεμεῖν τὰ δὲ ἀεὶ κινεῖσθαι⟩, ἢ τὰ μὲν ἀεὶ ἠρεμεῖν τὰ δὲ ἀεὶ κινεῖσθαι αὐτῶν, τὰ δʼ ὁτὲ μὲν ἠρεμεῖν ὁτὲ δὲ κινεῖσθαι. ὅτι μὲν τοίνυν οὐχ οἷόν τε πάντʼ ἠρεμεῖν, εἴρηται μὲν καὶ πρότερον, εἴπωμεν δὲ καὶ νῦν. εἰ γὰρ καὶ κατʼ ἀλήθειαν οῦτως ἔχει καθάπερ φασί τινες, εἶναι τὸ ὂν ἄπειρον καὶ ἀκίνητον, ἀλλʼ οὔτι φαίνεταί γε κατὰ τὴν αἴσθησιν, ἀλλὰ κινεῖσθαι πολλὰ τῶν ὄντων. εἴπερ οὖν ἔστιν δόξα ψευδὴς ἢ ὅλως δόξα, καὶ κίνησις ἔστιν, κἂν εἰ φαντασία, κἂν εἰ ὁτὲ μὲν οὕτως δοκεῖ ὁτὲ δʼ ἑτέρως· ἡ γὰρ φαντασία καὶ ἡ δόξα κινήσεις τινὲς εἶναι δοκοῦσιν. ἀλλὰ τὸ μὲν περὶ τούτου σκοπεῖν, καὶ ζητεῖν λόγον ὥν βέλτιον ἔχομεν ἢ λόγου δεῖσθαι, κακῶς κρίνειν ἐστὶν τὸ βέλτιον καὶ τὸ χεῖρον, καὶ τὸ πιστὸν καὶ τὸ μὴ πιστόν, καὶ ἀρχὴν καὶ μὴ ἀρχήν. ὁμοίως δὲ ἀδύνατον καὶ τὸ πάντα κινεῖσθαι, ἢ τὰ μὲν ἀεὶ κινεῖσθαι τὰ δʼ ἀεὶ ἠρεμεῖν. πρὸς ἅπόντα γὰρ ταῦτα ἱκανὴ μία πίστις· ὁρῶμεν
254bÖyle ki her şeyin durmasının ve her şeyin sürekli hareket etmesinin, bazılarının hep hareket edip bazılarının hep durmasıyla aynı ölçüde imkânsız olduğu açıktır. Geriye, her şeyin hem hareket edip hem durabilecek türden mi olduğunu, yoksa bazılarının böyle, bazılarının hep duran, bazılarının da hep hareket eden mi olduğunu incelemek kalıyor; bunu göstermemiz gerekir.
γὰρ ἔνια ὁτὲ μὲν κινούμενα ὁτὲ δʼ ἠρεμοῦντα. ὥστε φανερὸν ὅτι ἀδύνατον ὁμοίως τὸ πάντα ἠρεμεῖν καὶ τὸ πάντα κινεῖσθαι συνεχῶς τῷ τὰ μὲν ἀεὶ κινεῖσθαι τὰ δʼ ἠρεμεῖν ἀεί. λοιπὸν οὖν θεωρῆσαι πότερον πάντα τοιαῦτα οἷα κινεῖσθαι καὶ ἠρεμεῖν, ἢ ἔνια μὲν οὕτως, ἔνια δʼ ἀεὶ ἠρεμεῖ, ἔνια δʼ ἀεὶ κινεῖται· τοῦτο γὰρ δεικτέον ἡμῖν.
254b54. Bölüm
Hareket ettiren ve hareket edenlerin bazıları araz olarak, bazıları kendi başına hareket ettirir ve hareket eder. Araz olarak olanlar, meselâ hareket ettirenlere ya da hareket edenlere ait oldukları için öyle olanlar ve bir parça bakımından öyle olanlardır; kendi başına olanlar ise ne hareket ettirene ya da hareket edene ait oldukları için, ne de onların bir parçası hareket ettirdiği ya da hareket ettiği için öyle olanlardır. Kendi başına olanların bazıları kendi kendisi tarafından, bazıları başka bir şey tarafından hareket eder; bazıları tabiatça, bazıları zorla ve tabiata aykırı olarak. Çünkü kendi kendisi tarafından hareket eden tabiatça hareket eder; meselâ canlıların her biri (canlı kendi kendisi tarafından hareket eder; hareketin ilkesi kendi içinde olanların ise tabiatça hareket ettiğini söyleriz; bu yüzden canlı bir bütün olarak tabiatça kendi kendini hareket ettirir, ama bedeni hem tabiatça hem tabiata aykırı olarak hareket edebilir; çünkü hangi hareketle hareket ettiği ve hangi unsurdan meydana geldiği fark eder). Başka bir şey tarafından hareket edenlerin de bazıları tabiatça, bazıları tabiata aykırı olarak hareket eder; tabiata aykırı olarak, meselâ topraktan olanlar yukarı, ateş aşağı; ayrıca canlıların uzuvları da çoğu zaman tabiata aykırı olarak, olağan konumlarına ve hareket tarzlarına aykırı biçimde hareket eder. Hareket edenin bir şey tarafından hareket ettirildiği en çok tabiata aykırı olarak hareket edenlerde açıktır, çünkü başka bir şey tarafından hareket ettirildiği apaçıktır. Tabiata aykırı olanlardan sonra, tabiata uygun olanlar arasında kendi kendilerini hareket ettirenlerde, meselâ canlılarda açıktır; çünkü bunlarda belirsiz olan, bir şey tarafından hareket ettirilip ettirilmedikleri değil, onlarda hareket ettirenle hareket edeni nasıl ayırmak gerektiğidir. Çünkü gemilerde ve tabiatça meydana gelmemiş şeylerde olduğu gibi, canlılarda da hareket ettirenle hareket edenin ayrı olduğu ve bütünün kendi kendini bu şekilde hareket ettirdiği anlaşılıyor.
En çok güçlük, söylenen son bölümlemenin geri kalan kısmındadır: Başka bir şey tarafından hareket edenlerin bazılarını tabiata aykırı olarak hareket edenler diye koyduk; geriye karşılarına tabiatça hareket edenleri koymak kalıyor. Bunlar, neyin tarafından hareket ettirildikleri hakkında güçlük çıkaracak şeylerdir, meselâ hafif ve ağır şeyler.
Γῶν δὴ κινούντων καὶ κινουμένων τὰ μὲν κατὰ συμβεβηκὸς κινεῖ καὶ κινεῖται, τὰ δὲ καθʼ αὐτά, κατὰ συμβεβηκὸς μὲν οἷον ὅσα τε τῷ ὑπάρχειν τοῖς κινοῦσιν ἢ κινουμένοις καὶ τὰ κατὰ μόριον, τὰ δὲ καθʼ αὐτά, ὅσα μὴ τῷ ὑπάρχειν τῷ κινοῦντι ἢ τῷ κινουμένῳ, μηδὲ τῷ μόριόν τι αὐτῶν κινεῖν ἢ κινεῖσθαι. τῶν δὲ καθʼ αὐτὰ τὰ μὲν ὑφʼ ἑαυτοῦ τὰ δʼ ὐηʼ ἄλλου, καὶ τὰ μὲν φύσει τὰ δὲ βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν. τό τε γὰρ αὐτὸ ὑφʼ αὐτοῦ κινούμενον φύσει κινεῖται, οἶον ἕκαστον τῶν ζῴν (κινεῖται γὰρ τὸ ζῶον αὐτὸ ὑφʼ αὐτοῦ, ὅσων δʼ ἡ ἀρχὴ ἐν αὐτοῖς τῆς κινήσεως, ταῦτα φύσει φαμὲν κινεῖσθαι· διὸ τὸ μὲν ζῶον ὅλον φύσει αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ, τὸ μέντοι σῶμα ἐνδέχεται καὶ φύσει καὶ παρὰ φύσιν κινεῖσθαι· διαφέρει γὰρ ὁποίαν τε ἂν κίνησιν κινούμενον τύχῃ καὶ ἐκ ποίου στοιχείου συνεστηκός, καὶ τῶν ὑπʼ ἄλλου κινουμένων τὰ μὲν φύσει κινεῖται τὰ δὲ παρὰ φύσιν, παρὰ φύσιν μὲν οἷον τὰ γεηρὰ ἄνω καὶ τὸ πῦρ κάτω, ἔτι δὲ τὰ μόρια τῶν ζῴων πολλάκις κινεῖται παρὰ φύσιν, παρὰ τὰς θέσεις καὶ τοὺς τρόπους τῆς κινήσεαως. καὶ μάλιστα τὸ ὑπό τινος κινεῖσθαι τὸ κινούμενον ἐν τοῖς παρὰ φύσιν κινουμένοις ἐστὶ φανερὸν διὰ τὸ δῆλον εἶναι ὑπʼ ἄλλου κινούμενον. μετὰ δὲ τὰ παρὰ φύσιν τῶν κατὰ φύσιν τὰ αὐτὰ ὑφʼ αὐτῶν, οἶον τὰ ζα· οὐ γὰρ τοῦτʼ ἄδηλον, εἰ ὑπό τινος κινεῖται, ἀλλὰ πῶς δεῖ διαλαβεῖν αὐτοῦ τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον· ἔοικεν γὰρ ὥσπερ ἐν τοῖς πλοίοις καὶ τοῖς μὴ φύσει συνισταμένοις, οὕτω καὶ ἐν τοῖς ζοις εἶναι διηρημένον τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον, καὶ οὗτω τὸ ἅπαν αὐτὸ αὑτὸ κι. νεῖν.
μάλιστα δʼ ἀπορεῖται τὸ λοιπὸν τῆς εἰρημένης τελευταίας διαιρέσεως· τῶν γὰρ ὑπʼ ἄλλου κινουμένων τὰ μὲν παρὰ φύσιν ἐθήκαμεν κινεῖσθαι, τὰ δὲ λείπεται ἀντιθεῖναι ὅτι φύσει. ταῦτα δʼ ἐστὶν ἃ τὴν ἀπορίαν παράσχοι ἂν ὑπὸ
255aBunlar karşıt yerlere zorla, kendi yerlerine ise tabiatça hareket eder: hafif olan yukarı, ağır olan aşağı; ama neyin tarafından hareket ettirildikleri, tabiata aykırı olarak hareket ettiklerindeki gibi açık değildir. Kendi kendileri tarafından hareket ettiklerini söylemek imkânsızdır; çünkü bu canlılığa ait ve canlılara özgü bir şeydir; ayrıca o zaman kendi kendilerini durdurabilirlerdi (meselâ bir şey kendi yürümesinin sebebiyse yürümemesinin de sebebidir); öyle ki yukarı gitmek ateşin elindeyse, aşağı gitmenin de onun elinde olduğu açıktır. Kendi kendilerini hareket ettiriyorlarsa, kendileri tarafından yalnız tek bir hareketle hareket etmeleri de akla aykırıdır. Ayrıca sürekli ve bütünüyle kaynaşmış bir şey kendi kendini nasıl hareket ettirebilir? Çünkü bir ve sürekli olduğu, yani temasla birleşmiş olmadığı ölçüde etkilenmez; ama ayrılmış olduğu ölçüde biri yapmaya, öbürü etkilenmeye elverişlidir. Öyleyse bunlardan hiçbiri kendi kendini hareket ettirmez (çünkü kaynaşmışlardır), başka hiçbir sürekli şey de; her birinde hareket ettirenin hareket edenden ayrılmış olması zorunludur; cansızları bir canlı hareket ettirdiğinde gördüğümüz gibi. Ama bunların da hep bir şey tarafından hareket ettirildiği sonucu çıkar; sebepleri ayırırsak bu açık olur. Söylenenleri hareket ettirenlerde de bulmak mümkündür: Bazıları tabiata aykırı olarak hareket ettirebilir, meselâ manivela tabiatça ağırlığı hareket ettiren bir şey değildir; bazıları da tabiatça, meselâ fiil hâlinde sıcak olan, kuvve hâlinde sıcak olanı hareket ettirebilir. Buna benzer öbür şeylerde de durum aynıdır. Hareket edebilen de aynı şekilde tabiatçadır: kuvve hâlinde keyfiyet, kemiyet ya da bir yerde olma, böyle bir ilkeyi araz olarak değil de kendinde taşıdığında (çünkü aynı şey hem keyfiyet hem kemiyet olabilir, ama biri öbürüne arızdır ve ona kendi başına ait değildir). Ateş ile toprak bir şey tarafından hareket ettirilir: tabiata aykırı olduklarında zorla, kuvve hâlinde olup kendi fiillerine doğru gittiklerinde tabiatça.
Kuvve hâlinde birçok anlamda söylendiği için, ateşin yukarı, toprağın aşağı gitmesi gibi bu tür şeylerin neyin tarafından hareket ettirildiği açık değildir. Öğrenen bir anlamda, epistēmēsi olup onu kullanmayan ise başka bir anlamda kuvve hâlinde bilendir. Yapabilen ile etkilenebilen bir araya geldiğinde, kuvve hâlindeki her zaman fiil hâline gelir; meselâ öğrenen, kuvve hâlinde olmaktan başka bir kuvve hâline geçer (çünkü epistēmēsi olup onu temaşa etmeyen bir bakıma kuvve hâlinde bilendir, ama öğrenmeden önceki gibi değil); böyle bir durumda olunca, bir engel yoksa fiil hâline geçer ve temaşa eder; yoksa çelişkinin öbür tarafında, yani bilgisizlikte olurdu.
τίνος κινεῖται, οἷον τὰ κοῦφα καὶ τὰ βαρέα. ταῦτα γὰρ εἰς μὲν τοὺς ἀντικειμένους τόπους βίᾳ κινεῖται, εἰς δὲ τοὺς οἰκείους, τὸ μὲν κοῦφον ἄνω τὸ δὲ βαρὺ κάτω, φύσει· τὸ δʼ ὑπὸ τίνος οὐκέτι φανερόν, ὥσπερ ὅταν κινῶνται παρὰ φύσιν. τό τε γὰρ αὐτὰ ὑφʼ αὐτῶν φάναι ἀδύνατον· ζωτικόν τε γὰρ τοῦτο καὶ τῶν ἐμψύχων ἴδιον, καὶἱστάναι ἂν ἐδύνατο αὐτὰ αὐτά (λέγω δʼ οἷον, εἰ τοῦ βαδίζειν αἴτιον αὐτῷ, καὶ τοῦ μὴ βαδίζειν), ὥστʼ εἰ ἐπʼ αὐτῷ τὸ ἄνω φέρεσθαι τῷ πυρί, δῆλον ὅτι ἐπʼ αὐτῷ καὶ τὸ κάτω. ἄλογον δὲ καὶ τὸ μίαν κίνησιν κινεῖσθαι μόνην ὑφʼ αὐτῶν, εἴγε αὐτὰ ἑαυτὰ κινοῦσιν. ἔτι πῶς ἐνδέχεται συνεχές τι καὶ συμφυὲς αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖν; ᾗ γὰρ ἓν καὶ συνεχὲς μὴ ἀφῇ, ταύτη ἀπαθές· ἀλλʼ ᾗ κεχώρισται, ταύτῃ τὸ μὲν πέφυκε ποιεῖν τὸ δὲ πάσχειν. οὔτʼ ἄρα τούτων οὐθὲν αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ (συμφυῆ γάρ. οὔτʼ ἄλλο συνεχὲς οὐδέν, ἀλλʼ ἀνάγκη διηρῆσθαι τὸ κινοῦν ἐν ἑκάστρ πρὸς τὸ κινούμενον, οἷον ἐπὶ τῶν ἀψύχων ὁρῶμεν, ὅταν κινῇ τι τῶν ἐμψύχων. ἀλλὰ συμβαίνει καὶ ταῦτα ὑπό τινος ἀεὶ κινεῖσθαι· γένοιτο δʼ ἂν φανερὸν διαιροῦσι τὰς αἰτίας. ἔστιν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κινούντων λαβεῖν τὰ εἰρημένα· τὰ μὲν γὰρ παρὰ φύσιν αὐτῶν κινητικά ἐστιν, οἶον ὁ μοχλὸς οὐ φύσει τοῦ βάρους κινητικός, τὰ δὲ φύσει, οἶον τὸ ἐνεργείᾳ θερμὸν κινητικὸν τοῦ δυνάμει θερμοῦ. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων. καὶ κινητὸν δʼ σαύτως φύσει τὸ δυνάμει ποιὸν ἢ ποσὸν ἢ πού, ὅταν ἔχη τὴν ἀρχὴν τὴν τοιαύτην ἐν αὐτῷ καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκός (εἶη γὰρ ἂν τὸ αὐτὸ καὶ ποιὸν καὶ ποσόν, ἀλλὰ θατέρῳ θάτερον συμβέβηκεν καὶ οὐ καθʼ αὑτὸ ὑπάρχει. τὸ δὴ πῦρ καὶ ἡ γῆ κινοῦνται ὑπό τινος βίᾳ μέν ὅταν παρὰ φύσιν, φύσει δʼ ὅταν εἰς τὰς αὐτῶν ἐνεργείας δυνάμει ὄντα.
ἐπεὶ δὲ τὸ δυνάμει πλεοναχῶς λέγεται, τοῦτʼ σιτίον τοῦ μὴ φανερὸν εἶ. ναι ὑπὸ τίνος τὰ τοιαῦτα κινεῖται, οἶον τὸ πῦρ ἄνω καὶ ἡ γῆ κάτω. ἔστι δὲ δυνάμει ἄλλως ὁ μανθάνων ἐπιστήμων καὶ ὁ ἔχων ἤδη καὶ μὴ ἐνεργῶν. ἀεὶ δʼ, ὅταν ἄμα τὸ ποιητικὸν καὶ τὸ παθητικὸν ὦσιν, γίγνεται ἐνεργείᾳ τὸ δυνότον,
255bTabiat şeylerinde de durum aynıdır. Soğuk kuvve hâlinde sıcaktır; değiştiğinde artık ateştir ve bir şey engel olup durdurmadıkça yakar. Ağır ve hafif için de durum aynıdır: Hafif ağırdan oluşur, meselâ sudan hava (çünkü bu önce kuvve hâlinde hafiftir, sonra artık hafiftir ve bir şey engel olmadıkça hemen fiil hâline geçer). Hafifin fiili bir yerde, yani yukarıda olmaktır; zıt yerde bulunduğunda ise engellenir. Kemiyette ve keyfiyette de durum aynıdır.
Yine de şu sorulur: Hafif ve ağır şeyler niçin kendi yerlerine hareket eder? Sebebi, tabiatça bir yere doğru olmalarıdır; hafif ve ağır olmak da budur: biri yukarıyla, öbürü aşağıyla belirlenmiştir. Söylendiği gibi, kuvve hâlinde hafif ve ağır olmak birçok anlamdadır: Bir şey su iken de bir bakıma kuvve hâlinde hafiftir, hava olunca da bir bakıma hâlâ kuvve hâlindedir (çünkü engellenince yukarıda olmayabilir); ama engel kaldırılırsa fiil hâline geçer ve hep daha yukarı çıkar. Keyfiyet de aynı şekilde fiil hâlinde olmaya doğru değişir; çünkü bilen, bir engel yoksa hemen temaşa eder; kemiyet de bir engel yoksa yayılır. Alttan destekleyeni ve engel olanı hareket ettiren ise bir bakıma hareket ettirir, bir bakıma ettirmez; meselâ sütunu altından çeken ya da sudaki tulumun üstünden taşı alan; çünkü araz olarak hareket ettirir; tıpkı duvardan seken topun duvar tarafından değil, atan tarafından hareket ettirilmiş olması gibi. Bunlardan hiçbirinin kendi kendini hareket ettirmediği açıktır; ama bunlar hareketin bir ilkesini taşır: hareket ettirmenin ya da yapmanın değil, etkilenmenin ilkesini. Hareket eden her şey ya tabiatça ya da tabiata aykırı olarak ve zorla hareket ediyorsa, zorla ve tabiata aykırı olarak hareket edenlerin hepsi bir şey tarafından, yani başka bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, tabiatça hareket edenlerden de hem kendi kendileri tarafından hareket edenler hem de kendi kendileri tarafından hareket etmeyenler, meselâ hafif ve ağır şeyler, bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa (bunlar ya onları meydana getirip hafif ya da ağır yapan tarafından, ya da engelleri ve onları tutan şeyleri kaldıran tarafından hareket ettirilir), hareket eden her şey bir şey tarafından hareket ettiriliyor olacaktır.
οἶον τὸ μανθάνον ἐκ δυνάμει ὄντος ἕτερον γίγνεται δυνάμει (ὁ γὰρ ἔχων ἐπιστήμην μὴ θεωρῶν δὲ δυνάμει ἐστὶν ἐπιστήμων πως, ἀλλʼ οὐχ ὡς καὶ πρὶν. μαθεῖν), ὅταν δʼ οῦτως ἔχη, ἐάν τι μὴ κωλύῃ, ἐνεργεῖ καὶ θεωρεῖ, ἢ ἔσται ἐν τῇ ἀντιφάσει καὶ ἐν ἀγνοίᾳ. ὁμοίως δὲ ταῦτʼ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν φυσικῶν· τὸ γὰρ ψυχρὸν δυνάμει θερμόν, ὅταν δὲ μεταβαίη, ἤδη πῦρ, καίει δέ, ἂν μή τι κωλύῃ καὶ ἐμποδίζῃ. ὁμοίως δʼ ἔχει καὶ περὶ τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον· τὸ γὰρ κοῦφον γίγνεται ἐκ βαρέος, οἷον ἐξ ὕδατος ἀήρ (τοῦτο γὰρ δυνάμει πρῶτον, καὶ ἤδη κοῦφον, καὶ ἐνεργήσει γʼ εὐθύς, ἂν μή τι κωλύῃ. ἐνέργεια δὲ τοῦ κούφου τὸ ποὺ εἶναι καὶ ἄνω, κωλύεται δʼ, ὅταν ἐν τῷ ἐναντίῳ τόπῳ ᾖ. καὶ τοῦθʼ ὁμοίως ἔχει καὶ ἐπὶ τοῦ ποσοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ ποιοῦ.
καίτοι τοῦτο ζητεῖται, διὰ τί ποτε κινεῖται εἰς τὸν αὑτῶν τόπον τὰ κοῦφα καὶ τὰ βαρέα. σἴτιον δʼ ὅτι πέφυκέν ποι, καὶ τοῦτʼ ἔστιν τὸ κούφῳ καὶ βαρεῖ εἶναι, τὸ μὲν τῷ ἄνω τὸ δὲ τῷ κάτω διωρισμένον. δυνάμει δʼ ἐστὶν κοῦφον καὶ βαρὺ πολλαχῶς, ὥσπερ εἴρηται· ὅταν τε γὰρ ὕδωρ, δυνάμει γέ πώς ἐστι κοῦφον, καὶ ὅταν ἀήρ, ἔστιν ὡς ἔτι δυνάμει (ἐνδέχεται γὰρ ἐμποδιζόμενον μὴ ἄνω εἶναι)· ἀλλʼ ἐὰν ἀφαιρεθῇ τὸ ἐμποδίζον, ἐνεργεῖ καὶ ἀεὶ ἀνωτέρω γίγνεται. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ποιὸν εἰς τὸ ἐνεργείᾳ εἶναι μεταβάλλει· εὐθὺς γὰρ θεωρεῖ τὸ ἐπιστῆμον, ἐὰν μή τι κωλύῃ· καὶ τὸ ποσὸν ἐκτείνεται, ἐὰν μή τι κωλύῃ. ὁ δὲ τὸ ὑφιστάμενον καὶ κωλῦον κινήσας ἔστιν ὡς κινεῖ ἔστι δʼ ὡς οὔ, οἷον ὁ τὸν κίονα ὑποσπάσας ἢ ὁ τὸν λίθον ἀφελὼν ἀπὸ τοῦ ἀσκοῦ ἐν τῷ ὕδατι· κατὰ συμβεβηκὸς γὰρ κινεῖ, ὥσπερ καὶ ἡ ἀνακλασθεῖσα σφαῖρα οὐχ ὑπὸ τοῦ τοίχου ἐκινήθη ἀλλʼ ὑπὸ τοῦ βάλλοντος. ὅτι μὲν τοίνυν οὐδὲν τούτων αὐτὸ κινεῖ ἑαυτό, δῆλον· ἀλλὰ κινήσεως ἀρχὴν ἔχει, οὐ τοῦ κινεῖν οὐδὲ τοῦ ποιεῖν, ἀλλὰ τοῦ πάσχειν. εἰ δὴ πάντα τὰ κινούμενα ἢ φύσει κινεῖται ἢ παρὰ φύσιν καὶ βίᾳ, καὶ τά τε βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν πάντα ὑπό τινος καὶ ὑπʼ ἄλλου, τῶν δὲ φύσει πάλιν τά θʼ ὑφ’ αὑτῶν κινούμενα ὑπό τινος κινεῖται καὶ τὰ μὴ ὑφʼ αὑτῶν, οἷον τὰ κοῦφα καὶ τὰ βαρέα (ἢ γὰρ ὑπὸ τοῦ γεννήσαντος καὶ ποιήσαντος κοῦφον ἢ βαρύ,
ἢ ὑπὸ τοῦ τὰ ἐμποδίζοντα καὶ κωλύοντα λύσαντος), ἅπόντα ἂν τὰ κινούμενα ὑπό τινος κινοῖτο.
256a_25. Bölüm
Bu iki şekilde olur: Hareket ettiren ya kendisi yüzünden değil de onu hareket ettiren başka bir şey yüzünden hareket ettirir, ya da kendisi yüzünden; bu durumda da ya son olandan hemen önce gelen ilk şeydir ya da birçok ara yoluyla hareket ettirir. Meselâ değnek taşı hareket ettirir ve el tarafından hareket ettirilir, el de insan tarafından hareket ettirilir; insan ise artık başka bir şey tarafından hareket ettirildiği için hareket ettirmez. Hareket ettirenlerin hem sonuncusunun hem ilkinin hareket ettirdiğini söyleriz, ama daha çok ilkinin; çünkü ilki sonuncuyu hareket ettirir, sonuncu ilkini değil; ilki olmadan sonuncu hareket ettirmez, ama ilki sonuncu olmadan hareket ettirir; meselâ insan hareket ettirmezse değnek hareket ettirmez. Hareket eden her şeyin bir şey tarafından hareket ettirilmesi, bunun da ya başka bir şey tarafından hareket ettirilen bir şey olması ya da olmaması zorunluysa; başka bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, başka bir şey tarafından hareket ettirilmeyen ilk bir hareket ettirenin bulunması zorunluysa; ilk olan böyle bir şeyse öbürüne gerek yoksa (çünkü hareket ettiren ve kendisi başka bir şey tarafından hareket ettirilen şeyin sonsuza gitmesi imkânsızdır, zira sonsuzların hiçbir ilki yoktur), şu hâlde hareket eden her şey bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa ve ilk hareket ettiren hareket ediyor ama başka bir şey tarafından hareket ettirilmiyorsa, onun kendi kendisi tarafından hareket etmesi zorunludur.
Aynı akıl yürütmeyi şöyle de izlemek mümkündür. Hareket ettiren her şey hem bir şeyi hareket ettirir hem de bir şeyle hareket ettirir. Hareket ettiren ya kendisiyle ya da başka bir şeyle hareket ettirir; meselâ insan ya kendisi ya da değnekle; rüzgâr da ya kendisi ya da ittiği taşla devirir. Kendisiyle hareket ettiren olmadan, kendisiyle hareket ettirilen aracın hareket ettirmesi imkânsızdır. Bir şey kendisiyle hareket ettiriyorsa, hareket ettirdiği başka bir aracın olması zorunlu değildir; ama hareket ettirdiği araç başka bir şeyse, bir şeyle değil kendisiyle hareket ettirecek bir şey vardır, yoksa sonsuza gidilir. Öyleyse hareket eden bir şey hareket ettiriyorsa, bir yerde durulması ve sonsuza gidilmemesi zorunludur; çünkü değnek el tarafından hareket ettirildiği için hareket ettiriyorsa, el değneği hareket ettirir; el de başka bir şeyle hareket ettiriliyorsa, onu hareket ettiren de başka bir şeydir. Bir şeyle hareket ettiren hep başka bir şey olunca, önce kendisiyle hareket ettiren bir şeyin bulunması zorunludur. Bu şey hareket ediyorsa ve onu hareket ettiren başka bir şey değilse, kendi kendini hareket ettirmesi zorunludur; öyle ki bu akıl yürütmeye göre de hareket eden ya doğrudan kendi kendini hareket ettiren tarafından hareket ettirilir ya da bir zaman böyle bir şeye varılır.
Τοῦτο δὲ διχῶς· ἢ γὰρ οὐ δʼ αὐτὸ τὸ κινοῦν, ἀλλὰ διʼ ἕτερον ὃ κινεῖ τὸ κινοῦν, ἢ διʼ αὐτό, καὶ τοῦτο ἢ πρῶτον μετὰ τὸ ἔσχατον ἢ διὰ πλειόνων, οἶον ἡ βακτηρία κινεῖ τὸν λίθον καὶ κινεῖται ὑπὸ τῆς χειρὸς κινουμένης ὑπὸ τοῦ ἀν. θρώπου, οὗτος δʼ οὐκέτι τῷ ὑπʼ ἄλλου κινεῖσθαι. ἄμφω δὴ κινεῖν φαμέν, καὶ τὸ τελευταῖον καὶ τὸ πρῶτον τῶν κινούντῶν, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ πρῶτον· ἐκεῖνο γὰρ κινεῖ τὸ τελευταῖον, ἀλλʼ οὐ τοῦτο τὸ πρῶτον, καὶ ἄνευ μὲν τοῦ πρώτου τὸ τελευταῖον οὐ κινήσει, ἐκενο δʼ ἄνευ τούτου, οἶον ἡ βακτηρία οὐ κινήσει μὴ κινοῦντος τοῦ ἀνθρώπου. εἰ δὴ ἀνάγκη πᾶν τὸ κινούμενον ὑπό τινός τε κινεῖσθαι, καὶ ἢ ὑπὸ κινουμένου ὑπʼ ἄλλου ἢ μή, καὶ εἰ μὲν ὑπʼ ἄλλου [κινουμένου], ἀνάγκη τι εἶναι κινοῦν ὃ οὐχ ὑπʼ ἄλλου πρῶτον, εἰ δὲ τοιοῦτο τὸ πρῶτον, οὐκ ἀνάγκη θάτερον (ἀδύνατον γὰρ εἰς ἄπειρον ἰέναι τὸ κινοῦν καὶ κινούμενον ὑπʼ ἄλλου αὐτό· τῶν γὰρ ἀπείρων οὐκ ἔστιν οὐδὲν πρῶτον—εἰ οὖν ἅπαν μὲν τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖται, τὸ δὲ πρῶτον κινοῦν κινεῖται μέν, οὐχ ὑπʼ ἄλλου δέ, ἀνάγκη αὐτὸ ὑφʼ αὐτοῦ κινεῖσθαι.
ἔτι δὲ καὶ ὧδε τὸν αὐτὸν τοῦτον λόγον ἔστιν ἐπελθεῖν. πᾶν γὰρ τὸ κινοῦν τίτε κινεῖ καὶ τινί. ἢ γὰρ αὐτῷ κινεῖ τὸ κινοῦν ἢ ἄλλῳ, οἷον ἄνθρωπος ἢ αὐτὸς ἢ τῇ βακτηρίᾳ, καὶ ὁ ἄνεμος κατέβαλεν ἢ αὐτὸς ἢ ὁ λίθος ὃν ἔωσεν. ἀδύνατον δὲ κινεῖν ἄνευ τοῦ αὐτὸ αὐτῷ κινοῦντος τὸ ᾧ κινεῖ· ἀλλʼ εἰ μὲν αὐτὸ αὐτῷ κινεῖ, οὐκ ἀνάγκη ἄλλο εἶναι ᾧ κινεῖ, ἂν δὲ ᾖ ἕτερον τὸ ᾧ κινεῖ, ἔστιν τι ὃ κινήσει οὐ τινὶ ἀλλʼ αὐτῷ, ἢ εἰς ἄπειρον εἶσιν. εἰ οὖν κινούμενόν τι κινεῖ, ἀνάγκη στῆναι καὶ μὴ εἰς ἄπειρον ἰέναι· εἰ γὰρ ἡ βακτηρία κινεῖ τῷ κινεῖσθαι ὑπὸ τῆς χειρός, ἡ χεὶρ κινεῖ τὴν βακτηρίαν· εἰ δὲ καὶ ταύτῃ ἄλλο κινεῖ, καὶ ταύτην ἕτερόν τι τὸ κινοῦν. ὅταν δή τινι κινῇ ἀεὶ ἕτερον, ἀνάγκη εἶναι πρότερον τὸ αὐτὸ αὑτῷ κινοῦν. εἰ οὖν κινεῖται μὲν τοῦτο, μὴ ἄλλο δὲ τὸ κινοῦν αὐτό, ἀνάγκη αὐτὸ αὐτὸ κινεῖν· ὥστε καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἤτοι εὐθὺς τὸ κινοῦ.
256bSöylenenlere ek olarak şöyle inceleyenler için de aynı sonuçlar çıkacaktır. Hareket eden her şey hareket eden bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, bu ya şeylerde araz olarak bulunur, yani hareket ettiren hareket ederek hareket ettirir ama hareket ettiği için değil; ya da öyle değil, kendi başına bulunur. Önce, araz olarak ise, hareket ettirenin hareket etmesi zorunlu değildir. Böyleyse, var olanlardan hiçbirinin hareket etmediği bir zamanın olabileceği açıktır; çünkü araz zorunlu değildir, olmayabilir. Mümkün olanı var sayarsak imkânsız bir sonuç çıkmaz, belki yanlış bir sonuç çıkar. Ama hareketin olmaması imkânsızdır; çünkü hareketin hep var olmasının zorunlu olduğu daha önce gösterildi. Bu sonucun çıkması da yerindedir. Çünkü üç şeyin bulunması zorunludur: hareket eden, hareket ettiren ve kendisiyle hareket ettirilen araç. Hareket edenin hareket etmesi zorunludur, ama hareket ettirmesi zorunlu değildir; araç ise hem hareket ettirir hem hareket eder (çünkü hareket edenle aynı anda ve aynı şekilde birlikte değişir; bu, yerce hareket ettirenlerde açıktır, çünkü bunların bir ölçüde birbirine temas etmesi zorunludur); kendisi araç olmayacak şekilde hareket ettiren ise hareketsizdir. Sonuncuyu, yani hareket edebilen ama hareketin ilkesini taşımayanı da, hareket eden ama başka bir şey tarafından değil kendi kendisi tarafından hareket edeni de gördüğümüze göre, hareketsiz olup hareket ettiren üçüncü bir şeyin bulunması, zorunlu demeyelim ama yerindedir. Bu yüzden Anaksagoras da, nousu hareketin ilkesi yaptığına göre, onun etkilenmez ve karışmamış olduğunu söylerken doğru söyler; çünkü ancak böyle, hareketsiz olarak hareket ettirebilir ve karışmamış olarak hâkim olabilir.
Ama hareket ettiren araz olarak değil de zorunlu olarak hareket ediyorsa ve hareket etmeseydi hareket ettirmeyecekse, hareket ettirenin, hareket ettiği ölçüde, ya hareketin aynı eidosuna göre ya da başka bir eidosa göre hareket etmesi zorunludur. Yani ya ısıtanın kendisinin de ısındığını, iyileştirenin iyileştiğini, taşıyanın taşındığını; ya da iyileştirenin taşındığını, taşıyanın büyüdüğünü kastediyorum. Ama bunun imkânsız olduğu açıktır; çünkü bölünmezlere kadar bölerek söylemek gerekir: meselâ bir şey geometri öğretiyorsa, ona da aynı geometrinin öğretildiğini, ya da atıyorsa aynı atma tarzıyla atıldığını. Ya da böyle değil de bir şey başka bir cinsten başka bir hareketle hareket eder: meselâ taşıyan büyür, onu büyüten başka bir şey tarafından başkalaştırılır, onu başkalaştıran da başka bir hareketle hareket eder.
μενον ὑπὸ τοῦ αὐτὸ κινοῦντος κινεῖται, ἢ ἔρχεταί ποτε εἰς τὸ τοιοῦτον.
πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ ὧδε σκοποῦσι ταὐτὰ συμβήσεται ταῦτα, εἰ γὰρ ὑπὸ κινουμένου κινεῖται τὸ κινούμενον πᾶν, ἤτοι τοῦτο ὑπάρχει τοῖς πράγμασιν κατὰ συμβεβηκός, ὥστε κινεῖν μὲν κινούμενον, οὐ μέντοι διὰ τὸ κινεῖσθαι αὐτό, ἢ οὔ, ἀλλὰ καθʼ αὑτό. πρῶτον μὲν οὖν εἰ κατὰ συμβεβηκός, οὐκ ἀνάγκη κινεῖσθαι τὸ κινοῦν. εἰ δὲ τοῦτο, δῆλον ὡς ἐνδέχεταί ποτε μηδὲν κινεῖσθαι τῶν ὄντων· οὐ γὰρ ἀναγκαῖον τὸ συμβεβηκός, ἀλλʼ ἐνδεχόμενον μὴ εἶναι. ἐὰν οὖν θῶμεν τὸ δυνατὸν εἶναι, οὐδὲν ἀδύνατον συμβήσεται, ψεῦδος δʼ ἴσως. ἀλλὰ τὸ κίνησιν μὴ εἶναι ἀδύνατον· δέδεικται γὰρ πρότερον ὅτι ἀνάγκη κίνησιν ἀεὶ εἶναι. καὶ εὐλόγως δὲ τοῦτο συμβέβηκεν. τρία γὰρ ἀνάγκη εἶναι, τό τε κινούμενον καὶ τὸ κινοῦν καὶ τὸ ᾧ κινεῖ. τὸ μὲν οὖν κινούμενον ἀνάγκη κινεῖσθαι, κινεῖν δʼ οὐκ ἀνάγκη· τὸ δʼ ᾧ κινεῖ, καὶ κινεῖν καὶ κινεῖσθαι (συμμεταβάλλει γὰρ τοῦτο ἃμα καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ τῷ κινουμένῳ ὄν· δῆλον δʼ ἐπὶ τῶν κατὰ τόπον κινούντων· ἄπτεσθαι γὰρ ἀλλήλων ἀνάγκη μέχρι τινός)· τὸ δὲ κινοῦν οῦτως ὥστʼ εἶναι μὴ ᾧ κινεῖ, ἀκίνητον. ἐπεὶ δʼ ὁρῶμεν τὸ ἔσχατον, ὃ κινεῖσθαι μὲν δύναται, κινήσεως δʼ ἀρχὴν οὐκ ἔχει, καὶ ὃ κινεῖται μέν, οὐχ ὑπʼ ἄλλου δὲ ἀλλʼ ὑφʼ αὐτοῦ, εὔλογον, ἵνα μὴ ἀναγκαῖον εἴπωμεν, καὶ τὸ τρίτον εἶναι ὃ κινεῖ ἀκίνητον ὄν. διὸ καὶ Ἀναξαγόρας ὀρθῶς λέγει, τὸν νοῦν ἀπαθῆ φάσκων καὶ ἀμιγῆ εἶναι, ἐπειδή γε κινήσεως ἀρχὴν αὐτὸν εἶναι ποιεῖ· οὕτω γὰρ μόνως ἂν κινοίη ἀκίνητος ὢν καὶ κρατοίη ἀμιγὴς ὤν.
ἀλλὰ μὴν εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς ἀλλʼ ἐξ ἀνάγκης κινεῖται τὸ κινοῦν, εἰ δὲ μὴ κινοῖτο, οὐκ ἂν κινοίη, ἀνάγκη τὸ κινοῦν, κινεῖται, ἤτοι οὕτω κινεῖσθαι ὥς γε κατὰ τὸ αὐτὸ εἶδος τῆς κινήσεως, ἢ καθʼ ἕτερον. λέγω δʼ ἤτοι τὸ θερμαῖνον καὶ αὐτὸ θερμαίνεσθαι καὶ τὸ ὑγιάζον ὑγιάζεσθαι καὶ τὸ φέρον φέρεσθαι, ἢ τὸ ὑγιάζον φέρεσθαι, τὸ δὲ φέρον αὐξάνεσθαι. ἀλλὰ φανερὸν ὅτι ἀδύνατον· δεῖ γὰρ μέχρι
257aAma bir yerde durulması zorunludur; çünkü hareketler sınırlıdır. Yeniden geri dönüp başkalaştıranın taşındığını söylemek, doğrudan doğruya taşıyanın taşındığını ve öğretene öğretildiğini söylemekle aynı şeyi yapmaktır (çünkü hareket eden her şeyin daha yukarıdaki hareket ettiren tarafından da hareket ettirildiği, hatta hareket ettirenlerden daha önce olan tarafından daha çok hareket ettirildiği açıktır). Ama bu imkânsızdır; çünkü öğretenin öğrenmesi sonucu çıkar; oysa birinin epistēmēye sahip olmaması, öbürünün sahip olması zorunludur.
Bundan daha da akla aykırı olanı şudur: Hareket eden her şey hareket eden bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, hareket ettirebilen her şeyin hareket edebilir olması sonucu çıkar; çünkü hareket edebilir olacaktır; tıpkı biri iyileştirebilen her şeyin iyileştirilebilir, inşa edebilen her şeyin inşa edilebilir olduğunu söylemesi gibi, ya doğrudan ya da birçok ara yoluyla. Meselâ hareket ettirebilen her şey başka bir şey tarafından hareket edebilirse, ama yakınındakini hareket ettirdiği hareketle değil de başka bir hareketle hareket edebilirse, meselâ iyileştirebilen öğrenebilirse, yine de bu dizi yukarı çıkarak bir zaman aynı eidosa varacaktır, daha önce söylediğimiz gibi. Bunlardan biri imkânsız, öbürü uydurmadır; çünkü başkalaştırabilenin zorunlu olarak büyütülebilir olması tuhaftır. Demek ki başka bir şey tarafından hareket ettirilenin hep hareket eden bir şey tarafından hareket ettirilmesi zorunlu değildir; öyleyse bir yerde durulacaktır. Öyle ki ilk hareket eden ya duran bir şey tarafından hareket ettirilecek ya da kendi kendini hareket ettirecektir.
Hareketin sebebi ve ilkesi kendi kendini hareket ettiren mi, yoksa başka bir şey tarafından hareket ettirilen mi diye incelemek gerekse, herkes birincisini koyardı; çünkü kendi başına olan, başka bir şey bakımından olandan, o da kendisi var olduğu hâlde, hep daha önce gelen bir sebeptir. Öyle ki başka bir başlangıç noktası alarak şunu incelemek gerekir: Bir şey kendi kendini hareket ettiriyorsa, nasıl ve ne tarzda hareket ettirir?
Hareket eden her şeyin hep bölünebilenlere bölünebilir olması zorunludur; çünkü tabiat hakkındaki küllî incelemelerde, kendi başına hareket eden her şeyin sürekli olduğu daha önce gösterildi.
τῶν ἀτόμων διαιροῦντα λέγειν, οἷον εἴ τι διδάσκει γεωμετρεῖν, τοῦτο διδάσκεσθαι γεωμετρεῖν τὸ αὐτό, ἢ εἰ ῥιπτεῖ, ῥιπτεῖσθαι τὸν αὐτὸν τρόπον τῆς ῥίψεως· ἢ οὕτως μὲν μή, ἄλλο δʼ ἐξ ἄλλου γένους, οἷον τὸ φέρον μὲν αὔξανεσθαι, τὸ δὲ τοῦτο αὖξον ἀλλοιοῦσθαι ὑπʼ ἄλλου, τὸ δὲ τοῦτο ἀλλοιοῦν ἑτέραν τινὰ κινεῖσθαι κίνησιν. ἀλλʼ ἀνάγκη στῆναι· πεπερασμέναι γὰρ αἱ κινήσεις. τὸ δὲ πάλιν ἀνακάμπτειν καὶ τὸ ἀλλοιοῦν φάναι φέρεσθαι τὸ αὐτὸ ποιεῖν ἐστὶ κἂν εἰ εὐθὺς ἔφη τὸ φέρον φέρεσθαι καὶ διδάσκεσθαι τὸ διδάσκον (δῆλον γὰρ ὅτι κινεῖται καὶ ὑπὸ τοῦ ἀνωτέρω κινοῦντος τὸ κινούμενον πᾶν, καὶ μᾶλλον ὑπὸ τοῦ προτέρου τῶν κινούντων. ἀλλὰ μὴν τοῦτό γε ἀδύνατον· τὸ διδάσκον γὰρ συμβαίνει μανθάνειν, ὧν τὰ μὲν μὴ ἔχειν τὸ δὲ ἔχειν ἐπιστήμην ἀναγκαῖον.
ἔτι δὲ μᾶλλον τούτων ἄλογον, ὅτι συμβαίνει πᾶν τὸ κινητικὸν κινητόν, εἴπερ ἅπαν ὑπὸ κινουμένου κινεῖται τὸ κινούμενον· ἔσται γὰρ κινητόν, ὥσπερ εἴ τις λέγοι πᾶν τὸ ὑγιαστικὸν [παὶ ὑγιάζον] ὑγιαστὸν εἶναι, καὶ τὸ οἰκοδομητικὸν οἰκοδομητόν, ἢ εὐθὺς ἢ διὰ πλειόνων· λέγω δʼ οἶον εἰ κινητὸν μὲν ὑπʼ ἄλλου πᾶν τὸ κινητικόν, ἀλλʼ οὐ ταύτην τὴν κίνησιν κινητὸν ἣν κινεῖ τὸ πλησίον, ἀλλʼ ἑτέραν, οἷον τὸ ὑγιαστικὸν μαθητικόν, ἀλλὰ τοῦτο ἐπαναβαῖνον ἥξει ποτὲ εἰς τὸ αὐτὸ εἶδος, ὥσπερ εἴπομεν πρότερον. τὸ μὲν οὖν τούτων ἀδύνατον, τὸ δὲ πλασματῶδες· ἄτοπον γὰρ τὸ ἐξ ἀνάγκης τὸ ἀλλοιωτικὸν αὐξητὸν εἶναι. οὐκ ἄρα ἀνάγκη ἀεὶ κινεῖσθαι τὸ κινούμενον ὑπʼ ἄλλου, καὶ τούτου κινουμένου· στήσεται ἄρα. ὥστε ἤτοι ὑπὸ ἠρεμοῦντος κινήσεται τὸ κινούμενον πρῶτον, ἢ αὐτὸ ἑαυτὸ κινήσει.
ἀλλὰ μὴν καὶ εἴ γε δέοι σκοπεῖν πότερον αἴτιον κινήσεως καὶ ἀρχὴ τὸ αὐτὸ αὐτὸ κινοῦν ἢ τὸ ὑπʼ ἄλλου κινούμενον, ἐκεῖνο πᾶς ἂν θείη· τὸ γὰρ αὐτὸ καθʼ αὐτὸ ὃν ἀεὶ πρότερον αἴτιον τοῦ καθʼ ἕτερον καὶ αὐτοῦ ὄντος. ὥστε τοῦτο σκεπτέον λαβοῦσιν ἄλλην ἀρχήν, εἴ τι κινεῖ αὐτὸ αὐτό, πῶς κινεῖ καὶ τίνα τρόπον.
ἀναγκαῖον δὴ τὸ κινούμενον ἅπαν εἶναι διαιρετὸν εἰς ἀεὶ διαιρετά· τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον ἐν τοῖς καθόλου τοῖς περὶ φύσεως, ὅτι πᾶν τὸ καθʼ αὐτὸ κινούμενον συνεχές.
257bKendi kendini hareket ettiren şeyin kendini her bakımdan hareket ettirmesi imkânsızdır; çünkü o zaman bir ve eidos bakımından bölünmez olduğu hâlde, bütün olarak aynı yer değiştirmeyle hem taşınır hem taşır, hem başkalaşır hem başkalaştırırdı; öyle ki aynı anda hem öğretir hem öğrenir, aynı sağlıkla hem iyileştirir hem iyileşirdi. Ayrıca hareket edenin hareket edebilir olan olduğu belirlenmişti; bu da kuvve hâlinde hareket edendir, entelekheia hâlinde değil; kuvve hâlinde olan entelekheiaya doğru ilerler; hareket ise hareket edebilir olanın tamamlanmamış entelekheiasıdır. Hareket ettiren ise zaten fiil hâlindedir; meselâ sıcak ısıtır ve genel olarak eidosa sahip olan doğurur. Öyle ki aynı şey aynı bakımdan aynı anda hem sıcak hem sıcak olmayan olacaktır. Hareket ettirenin aynı adı taşıyan niteliğe sahip olması gereken öbür durumların her birinde de böyledir. Demek ki kendi kendini hareket ettirenin bir kısmı hareket ettirir, bir kısmı hareket eder.
Kendi kendini hareket ettirenin, iki kısmın her biri öbürü tarafından hareket ettirilecek şekilde olmadığı şunlardan açıktır. Her biri öbürünü hareket ettirecekse, ilk hareket ettiren hiçbir şey olmayacaktır (çünkü önce gelen, hareket etmenin, kendisine bitişik olandan daha çok sebebidir ve daha çok hareket ettirir; zira hareket ettirmek iki türlüydü: biri kendisi başka bir şey tarafından hareket ettirilerek, öbürü kendisiyle; hareket edenden daha uzak olan ise ilkeye aradakinden daha yakındır). Ayrıca hareket ettirenin, kendisi tarafından değilse hareket etmesi zorunlu değildir; öyleyse öbürü onu karşılık olarak ancak araz olarak hareket ettirir. Öyleyse onun hareket ettirmemesinin mümkün olduğunu kabul edebilirim; demek ki bir kısmı hareket eden, öbürü hareketsiz hareket ettirendir. Ayrıca hareket ettirenin karşılık olarak hareket etmesi zorunlu değildir; hep hareket olması zorunluysa, ya hareketsiz bir şeyin ya da kendi kendisi tarafından hareket eden bir şeyin hareket ettirmesi zorunludur. Ayrıca hareket ettirdiği hareketle kendisi de hareket ederdi; öyle ki ısıtan ısınırdı.
Ama ilk olarak kendi kendini hareket ettirenin ne bir parçası ne de birden çok parçası, her biri kendi kendini hareket ettirecek şekilde olamaz. Çünkü bütün kendi kendisi tarafından hareket ediyorsa, ya kendi parçalarından biri tarafından ya da bütün olarak bütün tarafından hareket ettirilecektir. Bir parça kendi kendisi tarafından hareket ettiği için hareket ediyorsa, ilk kendi kendini hareket ettiren o parça olur (çünkü ayrılınca o kendi kendini hareket ettirecek, bütün ise artık ettirmeyecektir); bütün olarak bütün tarafından hareket ediyorsa, parçalar kendi kendilerini ancak araz olarak hareket ettirir. Öyle ki bu zorunlu değilse, kendi kendileri tarafından hareket etmedikleri kabul edilsin. Demek ki bütünün bir kısmı hareketsiz olarak hareket ettirecek, öbür kısmı hareket ettirilecektir; çünkü bir şey ancak böyle kendi kendini hareket ettiren olabilir.
ἀδύνατον δὴ τὸ αὑτὸ αὐτὸ κινοῦν πάντῃ κινεῖν αὐτὸ αὐτό· φέροιτο γὰρ ἂν ὅλον καὶ φέροι τὴν αὐτὴν φοράν, ἓν ὂν καὶ ἄτομον τῷ εἴδει, καὶ ἀλλοιοῖτο καὶ ἀλλοιοῖ, ὥστε διδάσκοι ἂν καὶ μανθάνοι ἅμα, καὶ ὑγιάζοι καὶ ὑγιάζοιτο τὴν αὐτὴν ὑγίειαν. ἔτι διώρισται ὅτι κινεῖται τὸ κινητόν· τοῦτο δʼ ἐστὶν δυνάμει κινούμενον, οὐκ ἐντελεχείᾳ, τὸ δὲ δυνάμει εἰς ἐντελέχειαν βαδίζει, ἔστιν δʼ ἡ κίνησις ἐντελέχεια κινητοῦ ἀτελής. τὸ δὲ κινοῦν ἤδη ἐνεργείᾳ ἔστιν, οἷον θερμαίνει τὸ θερμὸν καὶ ὅλως γεννᾷ τὸ ἔχον τὸ εἶδος. ὥσθʼ ἅμα τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ θερμὸν ἔσται καὶ οὐ θερμόν. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, ὅσων τὸ κινοῦν ἀνάγκη ἔχειν τὸ συνώνυμον. τὸ μὲν ἄρα κινεῖ τὸ δὲ κινεῖται τοῦ αὐτὸ αὑτὸ κινοῦντος.
ὅτι δ᾿ οὐκ ἔστιν αὐτὸ αὑτὸ κινοῦν οὕτως ὥσθʼ ἑκάτερον ὑφ᾿ ἑκατέρου κινεῖσθαι, ἐκ τῶνδε φανερόν. οὔτε γὰρ ἔσται πρῶτον κινοῦν οὐ. δέν, εἴ γε αὐτὸ ἑαυτὸ κινήσει ἑκάτερον (τὸ γὰρ πρότερον αἰτιώτερον τοῦ κινεῖσθαι τοῦ ἐχομένου καὶ κινήσει μᾶλλον· διχῶς γὰρ κινεῖν ἦν, τὸ μὲν τὸ ὑπʼ ἄλλου κινούμενον αὐτό, τὸ δʼ αὑτῶ· ἐγγύτερον δὲ τὸ πορρώτερον τοῦ κινουμένου τῆς ἀρχῆς ἢ τὸ μεταξύ)· ἔτι οὐκ ἀνάγκη τὸ κινοῦν κινεῖσθαι εἰ μὴ ὑφʼ αὑτοῦ· κατὰ συμβεβηκὸς ἄρα ἀντικινεῖ θάτερον. ἔλαβον τοίνυν ἐνδέχεσθαι μὴ κινεῖν· ἔστιν ἄρα τὸ μὲν κινούμενον τὸ δὲ κινοῦν ἀκίνητον. ἔτι οὐκ ἀνάγκη τὸ κινοῦν ἀντικινεῖσθαι, ἀλλʼ ἢ ἀκίνητόν γέ τι κινεῖν ἀνάγκη ἢ αὐτὸ ὑφʼ αὑτοῦ κινούμενον, εἴπερ ἀνάγκη ἀεὶ κίνησιν εἶναι. ἔτι ἣν κινεῖ κίνησιν, κινοῖτʼ ἄν, ὥστε τὸ θερμαῖνον θερμαίνεται.
ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦ πρώτως αὐτὸ αὑτὸ κινοῦντος οὔτε ἓν μόριον οὔτε πλείω κινήσει αὐτὸ αὑτὸ ἕκαστον. τὸ γὰρ ὅλον εἰ κινεῖται αὐτὸ ὑφʼ αὑτοῦ, ἤτοι ὑπὸ τῶν αὐτοῦ τινὸς κινήσεται ἢ ὅλον ὑφʼ ὅλου. εἰ μὲν οὖν τῷ κινεῖσθαί τι μόριον αὐτὸ ὑφʼ αὑτοῦ, τοῦτʼ ἂν εἴη τὸ πρῶτον αὐτὸ αὑτὸ κινοῦν (χωρισθὲν γὰρ τοῦτο μὲν κινήσει αὐτὸ αὑτό, τὸ δὲ ὅλον οὐκέτι)· εἰ δὲ ὅλον ὑφʼ ὅλου κινεῖται, κατὰ συμβεβηκὸς ἂν ταῦτα κινοῖ αὐτὰ ἑαυτά. ὥστε εἰ μὴ ἀναγκαῖον, εἰλήφθω μὴ κινούμενα ὑφʼ αὐτῶν. τῆς ὅλης ἄρα τὸ μὲν κινήσει ἀκίνητον ὄν τὸ δὲ
258aAyrıca bütün kendi kendini hareket ettiriyorsa, bir kısmı hareket ettirecek, bir kısmı hareket ettirilecektir. Öyleyse AB hem kendi kendisi tarafından hem de A tarafından hareket ettirilecektir.
Hareket ettirenlerin bazısı başka bir şey tarafından hareket ettirilerek, bazısı hareketsiz olarak hareket ettirdiğine, hareket edenlerin de bazısı hareket ettirip bazısı hiçbir şeyi hareket ettirmediğine göre, kendi kendini hareket ettirenin, hareketsiz ama hareket ettiren bir şeyden ve ayrıca hareket eden ama zorunlu olarak değil, duruma göre hareket ettiren ya da ettirmeyen bir şeyden oluşması zorunludur. A hareket ettiren ama hareketsiz bir şey, B hem A tarafından hareket ettirilen hem de G'yi hareket ettiren, G de B tarafından hareket ettirilen ama hiçbir şeyi hareket ettirmeyen olsun; çünkü birçok ara yoluyla da olsa bir zaman G'ye varılacaktır; ama yalnız bir ara olsun. Bütün ABG kendi kendini hareket ettirir. Ama G'yi çıkarırsam, AB kendi kendini hareket ettirecektir: A hareket ettiren, B hareket eden olarak; G ise kendi kendini hareket ettirmeyecek, hatta hiç hareket etmeyecektir. BG de A olmadan kendi kendini hareket ettirmeyecektir; çünkü B, kendi bir parçası tarafından değil, başka bir şey tarafından hareket ettirildiği için hareket ettirir. Demek ki kendi kendini hareket ettiren yalnız AB'dir. Öyleyse kendi kendini hareket ettirenin, hareket ettiren ama hareketsiz olanı ve hareket eden ama zorunlu olarak hiçbir şeyi hareket ettirmeyeni içermesi zorunludur; bunlar ya birbirine ya da biri öbürüne temas eder. Hareket ettiren sürekliyse (hareket edenin sürekli olması zaten zorunludur), her biri öbürüne temas edecektir. Şu hâlde bütünün kendi kendini, kendisinin bir parçası kendi kendini hareket ettirecek türden olduğu için değil, bütün olarak hareket ettirdiği açıktır; hareket ettiren de hareket eden de kendisinin birer parçası olduğu için hem hareket eder hem hareket ettirir. Çünkü bütün olarak hareket ettirmez ve bütün olarak hareket etmez; hareket ettiren A, hareket eden ise yalnız B'dir.
Bir güçlük şudur: Hareket ettiren ama hareketsiz olan A sürekliyse, biri A'dan ya da hareket eden B'den bir kısım çıkarırsa, A'nın geri kalanı yine hareket ettirecek, B'nin geri kalanı yine hareket ettirilecek midir? Öyleyse AB ilk olarak kendi kendisi tarafından hareket eden olmazdı; çünkü AB'den bir kısım çıkarılınca, geri kalan AB yine kendi kendini hareket ettirecektir. Yoksa ikisinin de ya da en azından biri olan hareket edenin, kuvve hâlinde bölünebilir, entelekheia hâlinde ise bölünmez olmasına ve bölünürse artık aynı tabiata sahip olmamasına hiçbir engel yok mudur? Öyle ki kendi kendini ilk olarak hareket ettirme özelliğinin, kuvve hâlinde bölünebilir şeylerde bulunmasına hiçbir engel yoktur.
κινηθήσεται· μόνως γὰρ οὕτως οἶόν τέ τι αὐτοκίνητον εἶναι. ἔτι εἴπερ ἡ ὅλη αὐτὴ αὐτὴν κινεῖ, τὸ μὲν κινήσει αὐτῆς, τὸ δὲ κινήσεται. ἡ ἄρα ΑΒ ὑφʼ αὑτῆς τε κινηθήσεται καὶ ὑπὸ τῆς Α.
ἐπεὶ δὲ κινεῖ τὸ μὲν κινούμενον ὑπʼ ἄλλου τὸ δʼ ἀκίνητον ὄν, καὶ κινεῖται τὸ μὲν κινοῦν τὸ δὲ οὐδὲν κινοῦν, τὸ αὐτὸ αὐτὸ κινοῦν ἀνάγκη ἐξ ἀκινήτου εἶναι κινοῦντος δέ, καὶ ἔτι ἐκ κινουμένου μὴ κινοῦντος δʼ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλʼ ὁπότερʼ ἔτυχεν. ἔστω γὰρ τὸ Α κινοῦν μὲν ἀκίνητον δέ, τὸ δὲ Β κινούμενόν τε ὑπὸ τοῦ Α καὶ κινοῦν τὸ ἐφʼ ᾧ Γ, τοῦτο δὲ κινούμενον μὲν ὑπὸ τοῦ Β, μὴ κινοῦν δὲ μηδέν· εἴπερ γὰρ καὶ διὰ πλειόνων ἥξει ποτὲ εἰς τὸ Γ, ἔστω δʼ ἑνὸς μόνου. τὸ δὴ ἅπαν ΑΒΓ αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ. ἀλλʼ ἐὰν ἀφέλω τὸ Γ, τὸ μὲν ΑΒ κινήσει αὐτὸ ἑαυτό, τὸ μὲν Α κινοῦν τὸ δὲ Β κινούμενον, τὸ δὲ Γ οὐ κινήσει αὐτὸ ἑαυτό, οὐδʼ ὅλως κινήσεται. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἡ ΒΓ κινήσει αὐτὴ ἑαυτὴν ἄνευ τοῦ Α· τὸ γὰρ Β κινεῖ τῷ κινεῖσθαι ὑπʼ ἄλλου, οὐ τῷ ὑφʼ αὐτοῦ τινὸς μέρους. τὸ ἄρα ΑΒ μόνον αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ. ἀνάγκη ἄρα τὸ αὐτὸ ἑαυτὸ κινοῦν ἔχειν τὸ κινοῦν ἀκίνητον δέ, καὶ τὸ κινούμενον μηδὲν δὲ κινοῦν ἐξ ἀνάγκης, ἁπτόμενα ἤτοι ἄμφω ἀλλήλων ἢ θατέρου θάτερον. εἰ μὲν οὖν συνεχές ἐστι τὸ κινοῦν (τὸ μὲν γὰρ κινούμενον ἀναγκαῖον εἶναι συνεχές), ἅψεται ἑκάτερον ἑκατέρου. δῆλον δὴ ὅτι τὸ πᾶν αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ οὐτῷ αὐτοῦ τι εἶναι τιοῦτον οἶον αὐτὸ αὐτὸ κινεῖν, ἀλλʼ ὅλον κινεῖ αὐτὸ ἑαυτό, κινούμενόν τε καὶ κινοῦν τῷ αὐτοῦ τι εἶναι τὸ κινοῦν καὶ τὸ κινούμενον. οὐ γὰρ ὅλον κινεῖ οὐδʼ ὅλον κινεῖται, ἀλλὰ κινεῖ μὲν ἡ τὸ Α, κινεῖται δὲ ἡ τὸ Β μόνον [τὸ δὲ Γ ὑπὸ τοῦ Α οὐκέτι· ἀδύνατον γάρ].
ἀπορίαν δʼ ἔχει, ἐὰν ἀφείῃ τις ἢ τῆς Α, εἰ συνεχὲς τὸ κινοῦν μὲν ἀκίνητον δέ, ἢ τῆς Β τῆς κινουμένης· ἡ λοιπὴ ἆρα κινήσει τῆς Α ἢ τῆς Β κινηθήσεται; εἰ γὰρ τοῦτο, οὐκ ἂν εἴη πρώτως κινουμένη ὑφʼ αὑτῆς ἡ τὸ ΑΒ. ἀφαιρεθείσης γὰρ ἀπὸ τῆς ΑΒ, ἔτι κινήσει αὐτὴν ἡ λοιπὴ ΑΒ. ἢ δυνάμει μὲν
258bBunlardan, ilk hareket ettirenin hareketsiz olduğu açıktır. Çünkü bir şey tarafından hareket ettirilen hareket edenlerin dizisi ister doğrudan ilk hareketsizde dursun, ister hareket eden ama kendi kendini hareket ettirip durduran bir şeyde dursun, iki durumda da bütün hareket edenler için ilk hareket ettirenin hareketsiz olduğu sonucu çıkar.
ἑκάτερον οὐδὲν κωλύει ἢ θάτερον, τὸ κινούμενον, διαιρετὸν εἶναι, ἐντελεχείᾳ δʼ ἀδιαίρετον· ἐὰν δὲ διαιρεθῇ, μηκέτι εἶναι ἔχον τὴν αὐτὴν φύσιν· ὥστʼ οὐδὲν κωλύει ἐν διαιρετοῖς δυνάμει πρώτως ἐνεῖναι. φανερὸν τοίνυν ἐκ τούτων ὅτι ἔστιν τὸ πρώτως κινοῦν ἀκίνητον· εἴτε γὰρ εὐθὺς ἵσταται τὸ κινούμενον, ὑπό τινος δὲ κινούμενον, εἰς ἀκίνητον τὸ πρῶτον, εἴτε εἰς κινούμενον μέν, αὐτὸ δʼ αὑτὸ κινοῦν καὶ ἱστάν, ἀμφοτέρως συμβαίνει τὸ πρώτως κινοῦν ἅπασιν εἶναι τοῖς κινουμένοις ἀκίνητον.
258b106. Bölüm
Hareketin hep var olması ve kesintiye uğramaması gerektiğine göre, ilk olarak hareket ettiren ezelî bir şeyin, ister bir ister birden çok olsun, bulunması zorunludur; ilk hareket ettiren de hareketsizdir. Hareketsiz ama hareket ettiren şeylerin her birinin ezelî olup olmadığı şimdiki konumuzu ilgilendirmez; ama kendisi her değişimin, hem mutlak olarak hem araz olarak, dışında olup hareketsiz olan, ama başka bir şeyi hareket ettirebilen bir şeyin bulunmasının zorunlu olduğu, şöyle bakanlara açıktır. İsteyen için, bazı şeylerin oluş ve yok oluş olmadan bazen var bazen yok olması mümkün olsun (çünkü belki parçasız bir şey bazen var bazen yoksa, bu türden her şeyin değişmeden bazen var bazen yok olması zorunludur). Hareketsiz ama hareket ettiren ilkelerden bazılarının bazen var bazen yok olması da mümkün olsun. Ama hepsinin böyle olması mümkün değildir; çünkü kendi kendini hareket ettirenler için, bunların bazen var bazen yok olmasının bir sebebi olduğu açıktır. Çünkü hiçbir parçasız şey hareket etmiyorsa, kendi kendini hareket ettiren her şeyin bir büyüklüğü olması zorunludur; hareket ettirenin ise, söylenenlerden çıkan böyle bir zorunluluğu yoktur. Bazı şeylerin oluşup bazılarının yok olmasının ve bunun sürekli olarak olmasının sebebi, hareketsiz olup hep var olmayanlardan hiçbiri olamaz; şunların şunları, onların da başkalarını hareket ettirmesi de buna sebep olamaz. Çünkü hep olanın ve sürekli olanın ne her biri ne de hepsi sebep değildir; çünkü bu durum ezelî ve zorunludur, onların hepsi ise sonsuzdur ve hepsi aynı anda var değildir. Şu hâlde hareketsiz ama hareket ettiren bazı ilkeler ve kendi kendini hareket ettirenlerden birçoğu on binlerce kez yok olup yerlerine başkaları gelse, şu hareketsiz olarak şunu, bir başkası bir başkasını hareket ettirse de, yine de bunları kuşatan, her birinin dışında olan ve bazı şeylerin var olup bazılarının olmamasının ve sürekli değişimin sebebi olan bir şey vardır; bu onlara, onlar da öbürlerine hareketin sebebidir.
Ἐπεὶ δὲ δεῖ κίνησιν ἀεὶ εἶναι καὶ μὴ διαλείπειν, ἀνἀγκη εἶναί τι ἀΐδιον ὁ πρῶτον κινεῖ, εἴτε ἓν εἴτε πλείω· καὶ τὸ πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον. ἕκαστον μὲν οὖν ἀΐδιον εἶναι τῶν ἀκινήτων μὲν κινούντων δὲ οὐδὲν πρὸς τὸν νῦν λόγον· ὅτι δʼ ἀναγκαῖον εἶναί τι τὸ ἀκίνητον μὲν αὐτὸ πάσης ἐκτὸς μεταβολῆς, καὶ ἀπλῶς καὶ κατὰ συμβεβηκός, κινητικὸν δʼ ἑτέρου, δῆλον ὧδε σκοποῦσιν. ἔστω δή, εἴ τις βούλεται, ἐπί τινων ἐνδεχόμενον ὥστε εἶναί ποτε καὶ μὴ εἶναι ἄνευ γενέσεως καὶ φθορᾶς (τάχα γὰρ ἀναγκαῖον, εἴ τι ἀμερὲς ὁτὲ μὲν ἔστιν ὁτὲ δὲ μὴ ἔστιν, ἄνευ τοῦ μεταβάλλειν ὁτὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μὴ εἶναι πᾶν τὸ τοιοῦτον). καὶ τῶν ἀρχῶν τῶν ἀκινήτων μὲν κινητικῶν δʼ ἐνίας ὁτὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μὴ εἶναι, ἐνδεχέσθω καὶ τοῦτο. ἀλλʼ οὔ τί γε πάσας δυνατόν· δῆλον γὰρ ὡς αἴτιον τοῖς αὐτὰ ἑαυτὰ κινοῦσίν ἐστί τι τοῦ ὁτὲ μὲν εἶναι ὁτὲ δὲ μή. τὸ μὲν γὰρ αὐτὸ ἑαυτὸ κινοῦν ἅπαν ἔχειν ἀνάγκη μέγεθος, εἰ μηδὲν κινεῖται ἀμερές, τὸ δὲ κινοῦν οὐδεμία ἀνάγκη ἐκ τῶν εἰρημένων. τοῦ δὴ τὰ μὲν γίγνεσθαι τὰ δὲ φθείρεσθαι, καὶ τοῦτʼ εἶναι συνεχῶς, οὐδὲν αἴτιον τῶν ἀκινήτων μὲν μὴ ἀεὶ δʼ ὄντων, οὐδʼ αὖ τωνδὶ μὲν ταδί [κινούντων], τούτων δʼ ἕτερα. τοῦ γὰρ ἀεὶ καὶ συνεχοῦς οὔτε ἕκαστον αὐτῶν οὔτε πάντα αἴτια· τὸ μὲν γὰρ οὕτως ἔχειν ἀΐδιον καὶ ἐξ ἀνάγκης, τὰ δὲ πάντα ἄπειρα, καὶ οὐχ ἅμα πάντα ὄντα. δῆλον τοίνυν ὅτι, εἰ καὶ μυριάκις ἔνια [ἀρχαὶ] τῶν ἀκινήτων μὲν κινούντων δέ, καὶ πολλὰ τῶν αὐτὰ ἑαυτὰ
259aŞu hâlde hareket ezelîyse, ilk hareket ettiren de, bir ise, ezelî olacaktır; birden çok ise, ezelî olanlar da birden çok olacaktır. Ama çok değil bir, sonsuz değil sınırlı olduğunu düşünmek gerekir. Çünkü aynı sonuçlar çıkıyorsa, hep sınırlı olanları kabul etmek gerekir; zira tabiattaki şeylerde, mümkünse sınırlı olanın ve daha iyi olanın bulunması gerekir. Bir tane de yeter: Hareketsizlerin ilki olup ezelî olan bu bir, öbürleri için hareketin ilkesi olacaktır.
İlk hareket ettirenin bir ve ezelî bir şey olmasının zorunlu olduğu şundan da açıktır. Hep hareket olmasının zorunlu olduğu gösterildi. Hep ise, sürekli olması zorunludur; çünkü hep olan süreklidir, ardışık olan ise sürekli değildir. Sürekliyse tektir. Tek hareket ise bir hareket ettiren ve bir hareket eden tarafından olandır; çünkü başka başka şeyler hareket ettirirse, bütün hareket sürekli değil ardışık olur.
Hem bunlardan hem de ilkelere yeniden bakarak, ilk hareketsiz bir şeyin bulunduğuna inanılabilir. Var olanlardan bazılarının bazen hareket edip bazen durduğu açıktır. Bundan da ne her şeyin hareket ettiği, ne her şeyin durduğu, ne de bazılarının hep durup bazılarının hep hareket ettiği açık oldu; çünkü iki duruma da açık olan ve hem hareket etme hem durma kuvvesine sahip olan şeyler bunu gösterir. Bu türden şeyler herkese açık olduğuna, biz ise öbür ikisinin her birinin tabiatını da, yani bazı şeylerin hep hareketsiz, bazılarının hep hareket hâlinde olduğunu göstermek istediğimize göre, bu yolda ilerledik ve hareket eden her şeyin bir şey tarafından hareket ettirildiğini, bunun da ya hareketsiz ya da hareket eden bir şey olduğunu, hareket edenin de hep ya kendisi ya da başka bir şey tarafından hareket ettirildiğini koyarak, hareket edenlerin ilkesinin, hareket edenler arasında kendi kendini hareket ettiren, her şey arasında ise hareketsiz olan olduğunu kabul etmeye vardık.
κινούντων, φθείρεται, τὰ δʼ ἐπιγίγνεται, καὶ τόδε μὲν ἀκίνητον ὂν τόδε κινεῖ, ἕτερον δὲ τοδί, ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον ἔστιν τι ὁ περιέχει, καὶ τοῦτο παρʼ ἕκαστον, ὅ ἐστιν αἴτιον τοῦ τὰ μὲν εἶ. ναι τὰ δὲ μὴ καὶ τῆς συνεχοῦς μεταβολῆς· καὶ τοῦτο μὲν τούτοις, ταῦτα δὲ τοῖς ἄλλοις αἴτια κινήσεως.
εἴπερ οὖν ἀΐδιος ἡ κίνησις, ἀΐδιον καὶ τὸ κινοῦν ἔσται πρῶτον, εἰ ἕν· εἰ δὲ πλείω, πλείω τὰ ἀΐδια, ἓν δὲ μᾶλλον ἢ πολλά, καὶ πεπερασμένα ἢ ἄπειρα, δεῖ νομίζειν. τῶν αὐτῶν γὰρ συμβαινόντων αἰεὶ τὰ πεπερασμένα μᾶλλον ληπτέον· ἐν γὰρ τοῖς φύσει δεῖ τὸ πεπερασμένον καὶ τὸ βέλτιον, ἂν ἐνδέχηται, ὑπάρχειν μᾶλλον. ἱκανὸν δὲ καὶ ἕν, ὃ πρῶτον τῶν ἀκινήτων ἀΐδιον ὂν ἔσται ἀρχὴ τοῖς ἄλλοις κινήσεως.
φανερὸν δὲ καὶ ἐκ τοῦδε ὅτι ἀνάγκη εἶναί τι ἓν καὶ ἀΐδιον τὸ πρῶτον κινοῦν. δέδεικται γὰρ ὅτι ἀνάγκη ἀεὶ κίνησιν εἶναι. εἰ δὲ ἀεί, ἀνάγκη συνεχῆ εἶναι· καὶ γὰρ τὸ ἀεὶ συνεχές, τὸ δʼ ἐφεξῆς οὐ συνεχές. ἀλλὰ μὴν εἴ γε συνεχής, μία. μία δʼ ἡ ὑφ᾿ ἑνός τε τοῦ κινοῦντος καὶ ἑνὸς τοῦ κινουμένου· εἰ γὰρ ἄλλο καὶ ἄλλο κινήσει, οὐ συνεχὴς ἡ ὅλη κίνησις, ἀλλʼ ἐφεξῆς.
ἔκ τε δὴ τούτων πιστεύσειεν ἄν τις εἶναί τι πρῶτον ἀκίνητον, καὶ πάλιν ἐπιβλέψας ἐπὶ τὰς ἀρχάς [τῶν κινούντων]. τὸ μὲν δὴ εἶναι ἄττα τῶν ὄντων ἃ ὁτὲ μὲν κινεῖται ὁτὲ δὲ ἠρεμεῖ φανερόν. καὶ διὰ τούτου γέγονε δῆλον ὅτι οὔτε πάντα κινεῖται οὔτε πάντα ἠρεμεῖ οὔτε τὰ μὲν ἀεὶ ἠρεμεῖ τὰ δὲ ἀεὶ κινεῖται· τὰ γὰρ ἐπαμφοτερίζοντα καὶ δύναμιν ἔχοντα τοῦ κινεῖσθαι καὶ ἠρεμεῖν δείκνυσιν περὶ αὐτῶν. ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν τοιαῦτα δῆλα πᾶσι, βουλόμεθα δὲ δεῖξαι καὶ τοῖν δυοῖν ἑκατέρου τὴν φύσιν, ὅτι ἔστιν τὰ μὲν ἀεὶ ἀκίνητα τὰ δὲ ἀεὶ κινούμενα, προϊόντες δʼ ἐπὶ τοῦτο καὶ θέντες ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖσθαι, καὶ τοῦτʼ εἶναι ἢ ἀκίνητον ἢ κινούμενον, καὶ κινούμενον ἢ ὑφ᾿ αὐτοῦ ἢ ὑπʼ ἄλλου ἀεί. προήλθομεν ἐπὶ τὸ λαβεῖν ὅτι τῶν κινουμένων ἐστὶν ἀρχὴ κινουμένων μὲν ὁ αὐτὸ ἑαυτὸ
259bKendi kendini hareket ettiren şeylerin açıkça var olduğunu da görüyoruz, meselâ canlıların ve hayvanların cinsi. Hiç olmayan hareketin bir zaman doğup doğamayacağı yolundaki kanaati de bunlar uyandırdı, çünkü bunun onlarda olduğunu görüyoruz (görünüşe göre bir zaman hareketsiz olduklarında yeniden hareket ediyorlar). Şunu kabul etmek gerekir: Bunlar kendi kendilerini tek bir hareketle hareket ettirir, onu da asıl anlamda değil; çünkü sebep kendilerinden değildir; hayvanlarda kendileri yoluyla hareket etmedikleri başka tabii hareketler de vardır, meselâ büyüme, küçülme, soluk alma; her hayvan, durur ve kendi kendine hareket etmezken bu hareketlerle hareket eder. Bunun sebebi çevreleyen ve içeri giren şeylerin çoğudur, meselâ bazılarında besin: Besin sindirilirken uyurlar, dağıtılınca uyanır ve kendilerini hareket ettirirler; ilk ilke dışarıdadır. Bu yüzden hep sürekli olarak kendi kendileri tarafından hareket etmezler; çünkü hareket ettiren başka bir şeydir; o da kendisi hareket eden ve kendi kendini hareket ettiren her bir şeye göre değişen bir şeydir. Bütün bunlarda, ilk hareket ettiren ve kendi kendini hareket ettirmenin sebebi olan şey kendisi tarafından hareket ettirilir, ama araz olarak; çünkü beden yer değiştirir, öyle ki bedenin içinde olan ve kaldıraçla olduğu gibi kendini hareket ettiren de yer değiştirir.
Bunlardan şuna inanılabilir: Hareketsiz olup hareket ettirenlerden biri kendisi de araz olarak hareket ediyorsa, sürekli bir hareket ettiremez; öyle ki hareketin sürekli olarak var olması zorunluysa, araz olarak da hareketsiz olan bir ilk hareket ettirenin bulunması gerekir, eğer dediğimiz gibi var olanlarda hiç durmayan ve ölümsüz bir hareket olacaksa ve var olan kendinde ve aynı hâlde kalacaksa; çünkü ilke kalınca, ilkeye sürekli olduğu için bütünün de kalması zorunludur. Araz olarak kendisi tarafından hareket ettirilmek ile başka bir şey tarafından hareket ettirilmek aynı şey değildir; başka bir şey tarafından hareket ettirilmek gökteki bazı ilkelere de, yani birden çok yer değiştirmeyle taşınanların ilkelerine de aittir; öbürü ise yalnız yok olabilir şeylere aittir.
Ama hep böyle bir şey varsa, yani kendisi hareketsiz ve ezelî olup hareket ettiren bir şey varsa, onun ilk olarak hareket ettirdiği şeyin de ezelî olması zorunludur.
κινεῖ, πάντων δὲ τὸ ἀκίνητον, ὁρῶμεν δὲ καὶ φανερῶς ὄντα τοιαῦτα ἃ κινεῖ αὐτὰ ἑαυτά, οἷον τὸ τῶν ἐμψύχων καὶ τὸ τῶν ζῴων γένος, ταῦτα δὲ καὶ δόξαν παρεῖχε μή ποτε ἐνδέχεται κίνησιν ἐγγίγνεσθαι μὴ οὖσαν ὅλως, διὰ τὸ ἐν τούτοις ὁρᾶν ἡμᾶς τοῦτο συμβαῖνον (ἀκίνητα γάρ ποτε ὄντα κινεῖται πάλιν, ὡς δοκεῖ, τοῦτο δὴ δεῖ λαβεῖν, ὅτι μίαν κίνησιν αὐτὰ κινεῖ, καὶ ὅτι ταύτην οὐ κυρίως· οὐ γὰρ ἐξ αὐτοῦ τὸ αἴτιον, ἀλλʼ ἔνεισιν ἄλλαι κινήσεις φυσικαὶ τοῖς ζῴοις, ἃς οὐ κινοῦνται διʼ αὐτῶν, οἷον αὔξησις φθίσις ἀναπνοή, ἃς κινεῖται τῶν ζῴων ἕκαστον ἠρεμοῦν καὶ οὐ κινούμενον τὴν ὑφ᾿ αὑτοῦ κίνησιν. τούτου δʼ αἴτιον τὸ περιέχον καὶ πολλὰ τῶν εἰσιόντων, οἷον ἐνίων ἡ τροφή· πεττομένης μὲν γὰρ καθεύδουσιν, διακρινομένης δʼ ἐγείρονται καὶ κινοῦσιν ἑαυτούς, τῆς πρώτης ἀρχῆς ἔξωθεν οὔσης, διὸ οὐκ ἀεὶ κινοῦνται συνεχῶς ὑφʼ αὑτῶν· ἄλλο γὰρ τὸ κινοῦν, αὐτὸ κινούμενον καὶ μεταβάλλον πρὸς ἕκαστον τῶν κινούντων ἑαυτά. ἐν πᾶσι δὲ τούτοις κινεῖται τὸ κινοῦν πρῶτον καὶ τὸ αἴτιον τοῦ αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖν ὑφ᾿ αὐτοῦ, κατὰ συμβεβηκὸς μέντοι· μεταβάλλει γὰρ τὸν τόπον τὸ σῶμα, ὥστε καὶ τὸ ἐν τῷ σώματι ἂν καὶ τῇ μοχλείᾳ κινοῦν ἑαυτό.
ἐξ ὧν ἔστιν πιστεῦσαι ὅτι εἴ ἐστι τῶν ἀκινήτων μὲν κινούντων δὲ καὶ αὐτὰ κατὰ συμβεβηκός, ἀδύνατον συνεχῆ κίνησιν κινεῖν, ὥστʼ εἴπερ ἀνάγκη συνεχῶς εἶναι κίνησιν, εἶναί τι δεῖ τὸ πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον καὶ κατὰ συμβεβηκός, εἰ μέλλει, καθάπερ εἴπομεν, ἔσεσθαι ἐν τοῖς οὖσιν ἄπαυστός τις καὶ ἀθάνατος κίνησις, καὶ μενεῖν τὸ ὂν αὐτὸ ἐν αὐτῷ καὶ ἐν τῷ αὐτῶ· τῆς γὰρ ἀρχῆς μενούσης ἀνάγκη καὶ τὸ πᾶν μένειν συνεχὲς ὂν πρὸς τὴν ἀρχήν. οὐκ ἔστιν δὲ τὸ αὐτὸ τὸ κινεῖσθαι κατὰ συμβεβηκὸς ὑφʼ αὐτοῦ καὶ ὑφʼ ἑτέρου· τὸ μὲν γὰρ ὑφʼ ἑτέρου ὑπάρχει καὶ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ ἐνίαις ἀρχαῖς, ὅσα πλείους φέρεται φοράς, θάτερον δὲ τοῖς φθαρτοῖς μόνον.
ἀλλὰ μὴν εἴ γε ἔστιν τι ἀεὶ τοιοῦτον, κινοῦν μέν τι ἀκίνητον δὲ αὐτὸ καὶ ἀΐδιον, ἀνάγκη καὶ τὸ πρῶτον ὑπὸ τούτου κινούμενον
260aBu şundan da açıktır: Hareket eden bir şey hareket ettirmedikçe, öbür şeyler için oluş, yok oluş ve değişim başka türlü olamazdı. Çünkü hareketsiz olan, kendisi hareket edene göre hiç değişmediği için, hep aynı tarzda ve tek bir hareket ettirecektir. Hareket eden, ama hareketsiz olan tarafından hareket ettirilen bir şey tarafından hareket ettirilen ise, şeylere göre durumu başka başka olduğu için aynı hareketin sebebi olmayacak; zıt yerlerde ya da eidoslarda bulunduğu için öbür şeylerin her birini zıt şekilde hareket ettirecek, onları bazen durur bazen hareket eder hâle getirecektir. Söylenenlerden, başta sorduğumuz şey de açık oldu: Niçin her şey ya hareket etmiyor ya durmuyor, ya da bazıları hep hareket edip bazıları hep durmuyor da bazı şeyler bazen hareket ediyor bazen etmiyor? Bunun sebebi artık açıktır: Bazı şeyler ezelî ve hareketsiz bir şey tarafından hareket ettirilir, bu yüzden hep hareket eder; bazıları ise hareket eden ve değişen bir şey tarafından, öyle ki onların da değişmesi zorunludur. Hareketsiz olan ise, söylendiği gibi, yalın olarak, aynı şekilde ve aynı hâlde kaldığı için tek ve yalın bir hareket ettirecektir.
ἀΐδιον εἶναι. ἔστιν δὲ τοῦτο δῆλον μὲν καὶ ἐκ τοῦ μὴ ἂν ἄλλως εἶναι γένεσιν καὶ φθορὰν καὶ μεταβολὴν τοῖς ἄλλοις, εἰ μή τι κινήσει κινούμενον· τὸ μὲν γὰρ ἀκίνητον [τὴν αὐτὴν] ἀεὶ τὸν αὐτὸν κινήσει τρόπον καὶ μίαν κίνησιν, ἅτε οὐδὲν αὐτὸ μεταβάλλον πρὸς τὸ κινούμενον. τὸ δὲ κινούμενον ὑπὸ τοῦ κινουμένου μέν, ὑπὸ τοῦ ἀκινήτου δὲ κινουμένου ἤδη, διὰ τὸ ἄλλως καὶ ἄλλως ἔχειν πρὸς τὰ πράγματα, οὐ τῆς αὐτῆς ἔσται κινήσεως αἴτιον, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐν ἐναντίοις εἶναι τόποις ἢ εἴδεσιν ἐναντίως παρέξεται κινούμενον ἕκαστον τῶν ἄλλων, καὶ ὁτὲ μὲν ἠρεμοῦν ὁτὲ δὲ κινούμενον. φανερὸν δὴ γέγονεν ἐκ τῶν εἰρημένων καὶ ὁ κατʼ ἀρχὰς ἠποροῦμεν, τί δή ποτε οὐ πάντα ἢ κινεῖται ἢ ἠρεμεῖ, ἢ τὰ μὲν κινεῖται ἀεὶ τὰ δʼ ἀεὶ ἠρεμεῖ, ἀλλʼ ἔνια ὁτὲ μὲν ὁτὲ δʼ οὔ. τούτου γὰρ τὸ αἴτιον δῆλόν ἐστι νῦν, ὅτι τὰ μὲν ὑπὸ ἀκινήτου κινεῖται ἀϊδίου, διὸ ἀεὶ κινεῖται, τὰ δʼ ὑπὸ κινουμένου καὶ μεταβάλλοντος, ὥστε καὶ αὐτὰ ἀναγκαῖον μεταβάλλειν. τὸ δʼ ἀκίνητον, ὥσπερ εἴρηται, ἅτε ἀπλῶς καὶ ὡσαύτως καὶ ἐν τῷ αὐτῷ διαμένον, μίαν καὶ ἀπλῆν κινήσει κίνησιν.
260a207. Bölüm
Bununla birlikte başka bir başlangıç noktası alanlar için bunlar daha da açık olacaktır. Sürekli bir hareketin mümkün olup olmadığı, mümkünse bunun hangisi olduğu ve hareketlerin ilkinin hangisi olduğu incelenmelidir. Çünkü hep hareketin bulunması zorunluysa ve şu hareket ilk ve sürekliyse, ilk hareket ettirenin bu hareketi ettirdiği açıktır; bu hareketin tek, aynı, sürekli ve ilk olması zorunludur. Üç hareket, yani büyüklüğe göre, hâle göre ve yer değiştirme dediğimiz yere göre hareket bulunduğuna göre, ilkinin bu sonuncusu olması zorunludur. Çünkü başkalaşma önceden olmadan büyüme olamaz; büyüyen şey bir bakıma benzeriyle, bir bakıma benzemeziyle büyür; çünkü zıt, zıttın besini denir. Ama eklenen her şey, olmakta olan şey olarak, benzer benzere eklenir. Demek ki zıtlara doğru olan değişimin başkalaşma olması zorunludur. Başkalaşıyorsa, başkalaştıran ve kuvve hâlinde sıcaktan fiil hâlinde sıcak yapan bir şeyin bulunması gerekir.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἄλλην ποιησαμένοις ἀρχὴν μᾶλλον ἔσται περὶ τούτων φανερόν. σκεπτέον γὰρ πότερον ἐνδέχεταί τινα κίνησιν εἶναι συνεχῆ ἢ οὔ, καὶ εἰ ἐνδέχεται, τίς αὕτη, καὶ τίς πρώτη τῶν κινήσεων· δῆλον γὰρ ὡς εἴπερ ἀναγκαῖον μὲν ἀεὶ κίνησιν εἶναι, πρώτη δὲ ὕδε καὶ συνεχής, ὅτι τὸ πρῶτον κινοῦν κινεῖ ταύτην τὴν κίνησιν, ἣν ἀναγκαῖον μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι καὶ συνεχῆ καὶ πρώτην. τριῶν δʼ οὐσῶν κινήσεων, τῆς τε κατὰ μέγεθος καὶ τῆς κατὰ πάθος καὶ τῆς κατὰ τόπον, ἣν καλοῦμεν φοράν, ταύτην ἀναγκαῖον εἶναι πρώτην. ἀδύνατον γὰρ αὔξησιν εἶναι ἀλλοιώσεως μὴ προϋπαρχούσης· τὸ γὰρ αὐξανόμενον ἔστιν μὲν ὡς ὁμοίῳ αὐξάνεται, ἔστιν δʼ ὡς ἀνομοίῳ· τροφὴ γὰρ λέγεται τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον. προσγίγνεται δὲ πᾶν γιγνόμενον ὅμοιον ὁμοίῳ. ἀνάγκη οὖν ἀλλοίωσιν εἶναι τὴν εἰς τἀναντία μεταβολήν. ἀλλὰ μὴν εἴ γε ἀλλοιοῦται, δεῖ τι εἶναι τὸ ἀλλοιοῦν καὶ
260bDemek ki hareket ettiren hep aynı durumda değildir; başkalaşana bazen daha yakın, bazen daha uzaktır. Bunlar yer değiştirme olmadan olamaz. Şu hâlde hep hareketin bulunması zorunluysa, hareketlerin ilki olarak yer değiştirmenin de hep bulunması zorunludur; yer değiştirmeler arasında ilki ve sonraki varsa, ilk yer değiştirmenin.
Ayrıca bütün hâllerin ilkesi yoğunlaşma ve seyrekleşmedir; çünkü ağır ve hafif, yumuşak ve sert, sıcak ve soğuk birer yoğunluk ve seyreklik gibi görünür. Yoğunlaşma ve seyrekleşme ise birleşme ve ayrılmadır; ousiaların oluşu ve yok oluşu bunlara göre söylenir. Birleşen ve ayrılan şeylerin ise yerce değişmesi zorunludur. Büyüyenin ve küçülenin büyüklüğü de yerce değişir.
Şöyle inceleyenler için de yer değiştirmenin ilk olduğu açık olacaktır. Başka şeylerde olduğu gibi, harekette de ilk birçok anlamda söylenebilir. Önce gelen denen şey, o olmadıkça başkalarının olamayacağı, ama kendisinin başkaları olmadan olabildiği şeydir; zamanca önce olan ve ousia bakımından önce olan da öyle denir. Hareketin sürekli olarak bulunması zorunlu olduğuna, sürekli olarak bulunması da ya sürekli ya da ardışık olmakla mümkün olup daha çok sürekli olanla olacağına, sürekli olmak da ardışık olmaktan daha iyi olduğuna, daha iyinin de mümkünse hep tabiatta bulunduğunu kabul ettiğimize, sürekli bir hareket de mümkün olduğuna (bu ileride gösterilecek, şimdilik varsayılsın) ve bu hareket yer değiştirmeden başka bir şey olamayacağına göre, yer değiştirmenin ilk olması zorunludur. Çünkü yer değiştirenin büyümesi, başkalaşması, oluşması ya da yok olması hiç zorunlu değildir; ama ilk hareket ettirenin ettirdiği sürekli hareket olmadan bunların hiçbiri olamaz.
Ayrıca zamanca da ilktir; çünkü yalnız ezelî şeyler bu hareketle hareket edebilir. Gerçi oluşu olan şeylerden herhangi birinde yer değiştirmenin hareketlerin sonuncusu olması zorunludur; çünkü oluştan sonra önce başkalaşma ve büyüme gelir, yer değiştirme ise artık tamamlanmış olanların hareketidir.
ποιοῦν ἐκ τοῦ δυνάμει θερμοῦ ἐνεργείᾳ θερμόν. δῆλον οὖν ὅτι τὸ κινοῦν οὐχ ὁμοίως ἔχει, ἀλλʼ ὁτὲ μὲν ἐγγύτερον ὁτὲ δὲ πορρώτερον τοῦ ἀλλοιουμένου ἐστίν. ταῦτα δʼ ἄνευ φορᾶς οὐκ ἐνδέχεται ὑπάρχειν. εἰ ἄρα ἀνάγκη ἀεὶ κίνησιν εἶναι, ἀνάγκη καὶ φορὰν ἀεὶ εἶναι πρώτην τῶν κινήσεων, καὶ φορᾶς, εἰ ἔστιν ἡ μὲν πρώτη ἡ δʼ ὑστέρα, τὴν πρώτην.
ἔτι δὲ πάντων τῶν παθημάτων ἀρχὴ πύκνωσις καὶ μάνωσις· καὶ γὰρ βαρὺ καὶ κοῦφον καὶ μαλακὸν καὶ σκληρὸν καὶ θερμὸν καὶ ψυχρὸν πυκνότητες δοκοῦσιν καὶ ἀραιότητες εἶναί τινες. πύκνωσις δὲ καὶ μάνωσις σύγκρισις καὶ διάκρισις, καθʼ ἃς γένεσις καὶ φθορὰ λέγεται τῶν οὐσιῶν. συγκρινόμενα δὲ καὶ διακρινόμενα ἀνάγκη κατὰ τόπον μεταβάλλειν. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ αὐξανομένου καὶ φθίνοντος μεταβάλλει κατὰ τόπον τὸ μέγεθος.
ἔτι καὶ ἐντεῦθεν ἐπισκοποῦσιν ἔσται φανερὸν ὅτι ἡ φορὰ πρώτη. τὸ γὰρ πρῶτον, ὥσπερ ἐφʼ ἑτέρων, οὕτω καὶ ἐπὶ κινήσεως ἂν λέγοιτο πλεοναχῶς. λέγεται δὲ πρότερον οὗ τε μὴ ὄντος οὐκ ἔσται τἆλλα, ἐκεῖνο δὲ ἄνευ τῶν ἄλλων, καὶ τὸ τῷ χρόνῳ, καὶ τὸ κατʼ οὐσίαν. ὥστʼ ἐπεὶ κίνησιν μὲν ἀναγκαῖον εἶναι συνεχῶς, εἴη δʼ ἂν συνεχῶς ἢ συνεχὴς οὖσα ἢ ἐφεξῆς, μᾶλλον δʼ ἡ συνεχής, καὶ βέλτιον συνεχῆ ἢ ἐφεξῆς εἶναι, τὸ δὲ βέλτιον ἀεὶ ὑπολαμβάνομεν ἐν τῇ φύσει ὑπάρχειν, ἂν ᾖ δυνατόν, δυνατὸν δὲ συνεχῇ εἶναι (δειχθήσεται δʼ ὕστερον· νῦν δὲ τοῦτο ὑποκείσθω, καὶ ταύτην οὐδεμίαν ἄλλην οἷόν τε εἶναι ἀλλʼ ἢ φοράν, ἀνάγκη τὴν φορὰν εἶναι πρώτην. οὐδεμία γὰρ ἀνάγκη οὔτε αὔξεσθαι οὔτε ἀλλοιοῦσθαι τὸ φερόμενον, οὐδὲ δὴ γίγνεσθαι ἢ φθείρεσθαι· τούτων δὲ οὐδεμίαν ἐνδέχεται τῆς συνεχοῦς μὴ οὔσης, ἣν κινεῖ τὸ πρῶτον κινοῦν.
ἔτι χρόνῳ πρώτην· τοῖς γὰρ ἀϊδίοις μόνον ἐνδέχεται κινεῖσθαι ταύτην. ἀλλʼ ἐφʼ ἑνὸς μὲν ὁτουοῦν τῶν ἐχόντων γένεσιν τὴν φορὰν ἀναγκαῖον ὑστάτην εἶναι τῶν κινήσεων· μετὰ γὰρ τὸ γενέσθαι πρῶτον ἀλλοίωσις καὶ αὔξησις, φορὰ δʼ ἤδη τετελειωμένων κίνησίς ἐστιν.
261aAma daha önce yer değiştirmeyle hareket eden başka bir şeyin bulunması zorunludur; bu şey, kendisi oluşmadan, oluşan şeylerin oluşunun da sebebi olacaktır; tıpkı doğuranın doğurulanın sebebi olması gibi. Oysa oluş, şeyin önce oluşması gerektiği için hareketlerin ilki gibi görünebilir. Oluşan şeylerden herhangi biri için bu böyledir; ama oluşan şeylerden önce, kendisi var olup oluşmayan başka bir şeyin hareket etmesi zorunludur, ondan önce de bir başkasının. Oluşun ilk olması imkânsız olduğuna göre (yoksa hareket eden her şey yok olabilir olurdu), ardışık hareketlerden hiçbirinin de önce olmadığı açıktır; ardışık derken büyümeyi, sonra başkalaşmayı, küçülmeyi ve yok oluşu kastediyorum; çünkü hepsi oluştan sonradır; öyle ki oluş bile yer değiştirmeden önce değilse, öbür değişimlerden hiçbiri de önce değildir. Genel olarak oluşan şey tamamlanmamış ve bir ilkeye doğru giden bir şey gibi görünür; öyle ki oluşta sonra gelen, tabiatça önce gelir. Yer değiştirme ise oluş içindeki bütün şeylere en son ait olur. Bu yüzden canlılardan bazıları, meselâ bitkiler ve birçok hayvan cinsi, organ eksikliği yüzünden tamamen hareketsizdir; tamamlananlara ise yer değiştirme ait olur. Öyle ki yer değiştirme, tabiatlarını daha çok kazanmış olanlara daha çok aitse, bu hareket ousia bakımından da öbürlerinin ilki olur; hem bu sebeplerle hem de hareketler içinde hareket eden şey en az yer değiştirmede ousiasından ayrıldığı için: Çünkü yalnız buna göre varlığından hiçbir şey değişmez; oysa başkalaşanın keyfiyeti, büyüyen ve küçülenin kemiyeti değişir. En çok da şu açıktır ki kendi kendini hareket ettiren en çok ve asıl anlamda bu hareketi, yere göre olanı hareket ettirir; oysa hareket eden ve hareket ettirenlerin ilkesinin ve hareket edenler için ilk olanın bu, yani kendi kendini hareket ettiren olduğunu söylüyoruz.
Şu hâlde hareketlerin ilkinin yer değiştirme olduğu bunlardan açıktır; şimdi hangi yer değiştirmenin ilk olduğu gösterilmelidir. Aynı zamanda şimdi ve daha önce varsayılan şey, yani bir hareketin sürekli ve ezelî olabileceği de aynı yöntemle açık olacaktır. Öbür hareketlerin hiçbirinin sürekli olamayacağı şunlardan açıktır. Bütün hareketler ve değişimler karşıtlardan karşıtlara doğrudur: oluş ve yok oluş için var olan ve var olmayan, başkalaşma için zıt hâller, büyüme ve küçülme için ya büyüklük ve küçüklük ya da büyüklüğün tamlığı ve eksikliği sınırdır; zıtlara doğru olan hareketler de zıttır. Bir hareketi hep yapmayan, ama daha önce var olan şeyin, o hareketten önce durması zorunludur.
ἀλλ᾿ ἕτερον ἀνάγκη κινούμενον εἶναι κατὰ φορὰν πρότερον, ὃ καὶ τὴς γενέσεως αἴτιον ἔσται τοῖς γιγνομένοις, οὐ γιγνόμενον, οἷον τὸ γεννῆσαν τοῦ γεννηθέντος, ἐπεὶ δόξειέ γʼ ἂν ἡ γένεσις εἶναι πρώτη τῶν κινήσεων διὰ τοῦτο, ὅτι γενέσθαι δεῖ τὸ πρᾶγμα πρῶτον. τὸ δʼ ἐφʼ ἑνὸς μὲν ὁτουοῦν τῶν γιγνομένων οὕτως ἔχει, ἀλλʼ ἕτερον ἀναγκαῖον πρότερόν τι κινεῖσθαι τῶν γιγνομένων ὂν αὐτὸ καὶ μὴ γιγνόμενον, καὶ τούτου ἕτερον πρότερον. ἐπεὶ δὲ γένεσιν ἀδύνατον εἶναι πρώτην (πάντα γὰρ ἂν εἴη τὰ κινούμενα φθαρτά, δῆλον ὡς οὐδὲ τῶν ἐφεξῆς κινήσεων οὐδεμία προτέρα· λέγω δʼ ἐφεξῆς αὔξησιν, εἶτʼ ἀλλοίωσιν καὶ φθίσιν καὶ φθοράν· πᾶσαι γὰρ ὕστεραι γενέσεως, ὥστʼ εἰ μηδὲ γένεσις προτέρα φορᾶς, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδεμία μεταβολῶν. ὅλως τε φαίνεται τὸ γιγνόμενον ἀτελὲς καὶ ἐπʼ ἀρχὴν ἰόν, ὥστε τὸ τῇ γενέσει ὕστερον τῇ φύσει πρότερον εἶναι. τελευταῖον δὲ φορὰ πᾶσιν ὑπάρχει τοῖς ἐν γενέσει. διὸ τὰ μὲν ὅλως ἀκίνητα τῶν ζώντων διʼ ἔνδειαν [τοῦ ὀργάνου], οἷον τὰ φυτὰ καὶ πολλὰ γένη τῶν ζῴων, τοῖς δὲ τελειουμένοις ὑπάρχει. ὥστʼ εἰ μᾶλλον ὑπάρχει φορὰ τοῖς μᾶλλον ἀπειληφόσιν τὴν φύσιν, καὶ ἡ κίνησις αὕτη πρώτη τῶν ἄλλων ἂν εἴη κατʼ οὐσίαν, διά τε ταῦτα καὶ διότι ἥκιστα τῆς οὐσίας ἐξίσταται τὸ κινούμενον τῶν κινήσεων ἐν τῶ φέρεσθαι· κατὰ μόνην γὰρ οὐδὲν μεταβάλλει τοῦ εἶναι, ὥσπερ ἀλλοιουμένου μὲν τὸ ποιόν, αὐξανομένου δὲ καὶ φθίνοντος τὸ ποσόν. μάλιστα δὲ δῆλον ὅτι τὸ κινοῦν αὐτὸ αὐτὸ μάλιστα ταύτην κινεῖ κυρίως, τὴν κατὰ τόπον· καίτοι φαμὲν τοῦτο εἶναι τῶν κινουμένων καὶ κινούντων ἀρχὴν καὶ πρῶτον τοῖς κινουμένοις, τὸ αὐτὸ αὐτὸ κινοῦν.
ὅτι μὲν τοίνυν τῶν κινήσεων ἡ φορὰ πρώτη, φανερὸν ἐκ τούτων· τίς δὲ φορὰ πρώτη, νῦν δεικτέον. ἅμα δὲ καὶ τὸ νῦν καὶ πρότερον ὑποτεθέν, ὅτι ἐνδέχεταί τινα κίνησιν εἶναι συνεχῆ καὶ ἀΐδιον, φανερὸν ἔσται τῇ αὐτῇ μεθόδῳ. ὅτι μὲν οὖν τῶν ἄλλων κινήσεων οὐδεμίαν ἐνδέχεται συνεχῆ εἶναι, ἐκ τῶνδε φανερόν. ἅπασαι γὰρ ἐξ ἀντικειμένων εἰς ἀντικείμενά εἰσιν αἱ κινήσεις καὶ μεταβολαί, οἷον γενέσει μὲν καὶ φθορᾷ τὸ ὂν καὶ τὸ μὴ ὂν ὅροι, ἀλλοιώσει δὲ τὰ ἐναντία πάθη, αὐξήσει δὲ καὶ φθίσει ἢ μέγεθος καὶ μικρότης ἢ τελειότης μεγέθους καὶ ἀτέλεια· ἐναντίαι δʼ αἱ εἰς τὰ ἐναντία. τὸ δὲ μὴ αἰεὶ κινούμενον τήνδε τὴν κίνησιν, ὂν
261bŞu hâlde değişen şeyin zıtta duracağı açıktır. Değişimlerde de durum aynıdır; çünkü yok oluş ile oluş mutlak olarak birbirine karşıttır, tek tek olan da tek tek olana. Öyle ki karşıt değişimleri aynı anda geçirmek imkânsızsa, değişim sürekli olmayacak, aralarında bir zaman bulunacaktır. Çelişkiye göre olan değişimlerin zıt olup olmaması fark etmez, yeter ki aynı şeyde aynı anda bulunmaları imkânsız olsun (çünkü bunun akıl yürütme için hiçbir yararı yoktur); çelişkide durmanın zorunlu olmaması ya da değişimin durmaya zıt olmaması da fark etmez (çünkü var olmayan belki durmaz, yok oluş ise var olmayana doğrudur); yeter ki araya bir zaman girsin; çünkü böylece değişim sürekli olmaz. Önceki durumlarda da yararlı olan zıtlık değil, aynı anda bulunamamaktı.
Aynı şeyin birden çok şeye zıt olmasından, meselâ hareketin hem duruşa hem zıt yöndeki harekete zıt olmasından rahatsız olmamak gerekir; yalnız şunu kabul etmek yeter: Zıt hareket bir bakıma hem harekete hem durmaya karşıttır, tıpkı eşit ve ölçülü olanın hem aşana hem aşılana karşıt olması gibi; ayrıca karşıt hareketlerin de karşıt değişimlerin de aynı anda bulunması mümkün değildir. Ayrıca oluşta ve yok oluşta, oluşan şeyin hemen yok olması ve hiçbir zaman kalmaması zorunlu olsaydı, bu tamamen tuhaf görünürdü. Öyle ki öbür hareketler için de inanç bunlardan doğabilir; çünkü hepsinde durumun aynı olması tabiidir.
δὲ πρότερον, ἀνάγκη πρότερον ἠρεμεῖν. φανερὸν οὖν ὅτι ἠρεμήσει ἐν τῷ ἐναντίῳ τὸ μεταβάλλον. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν μεταβολῶν· ἀντίκειται γὰρ φθορὰ καὶ γένεσις ἀπλῶς καὶ ἡ καθʼ ἕκαστον τῇ καθʼ ἕκαστον. ὥστʼ εἰ ἀδύνατον ἅμα μεταβάλλειν τὰς ἀντικειμένας, οὐκ ἔσται συνεχὴς ἡ μεταβολή, ἀλλὰ μεταξὺ ἔσται αὐτῶν χρόνος. οὐδὲν γὰρ διαφέρει ἐναντίας ἢ μὴ ἐναντίας εἶναι τὰς κατʼ ἀντίφασιν μεταβολάς, εἰ μόνον ἀδύνατον ἅμα τῷ αὐτῷ παρεῖναι (τοῦτο γὰρ τῷ λόγῳ οὐδὲν χρήσιμον), οὐδʼ εἰ μὴ ἀνάγκη ἠρεμῆσαι ἐν τῇ ἀντιφάσει, μηδʼ ἐστὶν μεταβολὴ ἠρεμίᾳ ἐναντίον (οὐ γὰρ ἴσως ἠρεμεῖ τὸ μὴ ὄν, ἡ δὲ φθορὰ εἰς τὸ μὴ ὄν), ἀλλʼ εἰ μόνον μεταξὺ γίγνεται χρόνος· οὕτω γὰρ οὐκ ἔστιν ἡ μεταβολὴ συνεχής· οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς πρότερον ἡ ἐναντίωσις χρήσιμον, ἀλλὰ τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι ἅμα ὑπάρχειν.
οὐ δεῖ δὲ ταράττεσθαι ὅτι τὸ αὐτὸ πλείοσιν ἔσται ἐναντίον, οἷον ἡ κίνησις καὶ στάσει καὶ κινήσει τῇ εἰς τοὐναντίον, ἀλλὰ μόνον τοῦτο λαμβάνειν, ὅτι ἀντίκειταί πως καὶ τῇ κινήσει καὶ τῇ ἠρεμίᾳ ἡ κίνησις ἡ ἐναντία, καθάπερ τὸ ἴσον καὶ τὸ μέτριον τῷ ὑπερέχοντι καὶ τῷ ὑπερεχομένῳ, καὶ ὅτι οὐκ ἐνδέχεται ἅμα τὰς ἀντικειμένας οὔτε κινήσεις οὔτε μεταβολὰς ὑπάρχειν. ἔτι δʼ ἐπί τε τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς καὶ παντελῶς ἄτοπον ἂν εἶναι δόξειεν, εἰ γενόμενον εὐθὺς ἀνάγκη φθαρῆναι καὶ μηδένα χρόνον διαμεῖναι. ὥστε ἐκ τούτων ἂν ἡ πίστις γένοιτο ταῖς ἄλλαις· φυσικὸν γὰρ τὸ ὁμοίως ἔχειν ἐν ἀπάσαις.
261b258. Bölüm
Şimdi de sonsuz, tek ve sürekli bir hareketin mümkün olduğunu ve bunun dairesel hareket olduğunu söyleyelim. Yer değiştiren her şey ya daire üzerinde ya doğru üzerinde ya da bu ikisinin karışımı bir yolda hareket eder; dolayısıyla bu ikisinden biri sürekli değilse, ikisinden bileşen hareket de sürekli olamaz. Doğru ve sınırlı bir çizgi üzerinde yer değiştirenin sürekli yer değiştirmediği açıktır: Geri döner; doğru üzerinde geri dönen de zıt hareketlerle hareket eder. Çünkü yer bakımından yukarı hareket aşağı harekete, ileri hareket geri harekete, sola hareket de sağa harekete zıttır; yerin zıtlıkları bunlardır. Tek ve sürekli hareketin ne olduğunu daha önce belirlemiştik: Tek bir şeyin, tek bir zamanda ve eidos bakımından farksız bir şeyde olan hareketidir (üç şey vardı: hareket eden, meselâ insan ya da tanrı; ne zaman olduğu, yani zaman; üçüncü olarak da içinde hareket edilen şey, yani yer, hâl, eidos ya da büyüklük).
Ὅτι δʼ ἐνδέχεται εἶναί τινα ἄπειρον, μίαν οὖσαν καὶ συνεχῆ, καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ κύκλῳ, λέγωμεν νῦν. πᾶν μὲν γὰρ κινεῖται τὸ φερόμενον ἢ κύκλῳ ἢ εὐθεῖαν ἢ μικτήν, ὥστʼ εἰ μηδʼ ἐκείνων ἡ ἑτέρα συνεχής, οὐδὲ τὴν ἐξ ἀμφοῖν οἷόν τʼ εἶναι συγκειμένην· ὅτι δὲ τὸ φερόμενον τὴν εὐθεῖαν καὶ πεπερασμένην οὐ φέρεται συνεχῶς, δῆλον· ἀνακάμπτει γάρ, τὸ δʼ ἀνακάμπτον τὴν εὐθεῖαν τὰς ἐναντίας κινεῖται κινήσεις· ἐναντία γὰρ κατὰ τόπον ἡ ἄνω τῇ κάτω καὶ ἡ εἰς τὸ πρόσθεν τῇ εἰς τοὔπισθεν καὶ ἡ εἰς ἀριστερὰ τῇ εἰς δεξιά· τόπου γὰρ ἐναντιώσεις αὗται. τίς δʼ ἐστὶν ἡ μία καὶ
262aZıtlar ise eidos bakımından farklıdır, tek değildir; yerin farkları da söylediğimiz bu farklardır. A'dan B'ye hareketin B'den A'ya harekete zıt olduğunun işareti şudur: Aynı anda olurlarsa birbirlerini durdurur, keserler. Daire üzerinde de durum aynıdır; meselâ A'dan B'ye hareket A'dan G'ye harekete zıttır (bunlar sürekli olsalar ve hiçbir geri dönüş olmasa bile birbirini durdurur; çünkü zıtlar birbirini yok eder ve engeller). Ama yana doğru hareket yukarı harekete zıt değildir.
Doğru üzerindeki hareketin sürekli olamayacağı en çok şundan anlaşılır: Geri dönen şeyin durması zorunludur; yalnız doğru üzerinde hareket ediyorsa değil, bir daireyi kat ediyorsa da. Çünkü daire üzerinde dönmekle bir daireyi kat etmek aynı şey değildir: Hareket eden ya hareketini kesintisiz sürdürür ya da çıktığı noktaya varınca yeniden geri döner. Durmanın zorunlu olduğuna dair kanıt yalnız histen değil, akıl yürütmeden de gelir. Başlangıç noktası şudur: Başlangıç, orta ve son diye üç şey olduğunda orta, her birine göre ikisidir de; sayıca birdir, logos bakımından ikidir. Ayrıca kuvvece olanla fiilen olan farklıdır. Bu yüzden doğru çizginin iki ucu arasındaki herhangi bir nokta kuvvece ortadır; ama hareket eden onu orada bölmedikçe, yani orada durup yeniden harekete başlamadıkça fiilen orta değildir. Böyle olunca orta hem başlangıç hem son olur: sonraki hareketin başlangıcı, ilkinin sonu (meselâ yer değiştiren A, B'de durur ve yeniden G'ye doğru yer değiştirirse). Ama sürekli yer değiştirdiğinde A'nın B noktasına varmış ya da oradan ayrılmış olması mümkün değildir; orada yalnızca şimdide bulunur; şimdinin bölme noktası olduğu bütün zaman, yani ABG dışında, hiçbir zamanda orada değildir. (Biri A'nın oraya varmış ve oradan ayrılmış olduğunu kabul ederse, yer değiştiren A hep duracaktır; çünkü A'nın B'ye varmış olması ile oradan ayrılmış olması aynı anda olamaz.
συνεχὴς κίνησις, διώρισται πρότερον, ὅτι ἡ τοῦ ἑνὸς καὶ ἐν ἑνὶ χρόνῳ καὶ ἐν ἀδιαφόρῳ κατʼ εἶδος (τρία γὰρ ἦν, τό τε κινούμενον, οἷον ἄνθρωπος ἢ θεός, καὶ ὅτε, οἷον χρόνος, καὶ τρίτον τὸ ἐν ᾧ· τοῦτο δʼ ἐστὶν τόπος ἢ πάθος ἢ εἶδος ἢ μέγεθος). τὰ δʼ ἐναντία διαφέρει τῷ εἴδει, καὶ οὐχ ἕν· τόπου δʼ αἱ εἰρημέναι διαφοραί. σημεῖον δʼ ὅτι ἐναντία ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τοῦ Α πρὸς τὸ Β τῇ ἀπὸ τοῦ Β πρὸς τὸ Α, ὅτι ἱστᾶσιν καὶ παύουσιν ἀλλήλας, ἐὰν ἅμα γίγνωνται. καὶ ἐπὶ κύκλου ὡσαύτως, οἷον ἡ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Β τῇ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ Γ (ἱστᾶσι γάρ, κἂν συνεχεῖς ὦσιν καὶ μὴ γίγνηται ἀνάκαμψις, διὰ τὸ τἀναντία φθείρειν καὶ κωλύειν ἄλληλα)· ἀλλʼ οὐχ ἡ εἰς τὸ πλάγιον τῇ ἄνω.
μάλιστα δὲ φανερὸν ὅτι ἀδύνατον εἶναι συνεχῆ τὴν ἐπὶ τῆς εὐθείας κίνησιν, ὅτι ἀνακάμπτον ἀναγκαῖον στῆναι, οὐ μόνου ἐπʼ εὐθείας, ἀλλὰ κὰν κύκλον φέρηται. οὐ γὰρ ταὐτὸν κύκλῳ φέρεσθαι καὶ κύκλον· ἔστιν γὰρ ὁτὲ μὲν συνείρειν κινούμενον, ὁτὲ δʼ ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐλθὸν ὅθεν ὡρμήθη ἀνακάμψαι πάλιν. ὅτι δʼ ἀνάγκη ἵστασθαι, ἡ πίστις οὐ μόνον ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου. ἀρχὴ δὲ ἥδε. τριῶν γὰρ ὄντων, ἀρχῆς μέσου τελευτῆς, τὸ μέσον πρὸς ἑκάτερον ἄμφω ἐστίν, καὶ τῷ μὲν ἀριθμῷ ἕν, τῷ λόγῳ δὲ δύο. ἔτι δὲ ἄλλο ἐστὶν τὸ δυνάμει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ, ὥστε τῆς εὐθείας τῶν ἐντὸς τῶν ἄκρων ὁτιοῦν σημεῖον δυνάμει μέν ἐστι μέσον, ἐνεργείᾳ δʼ οὐκ ἔστιν, ἐὰν μὴ διέλη ταύτῃ καὶ ἐπιστὰν πάλιν ἄρξηται κινεῖσθαι· οὕτω δὲ τὸ μέσον ἀρχὴ γίγνεται καὶ τελευτή, ἀρχὴ μὲν τῆς ὕστερον, τελευτὴ δὲ τῆς πρώτης (λέγω δʼ οἷον ἐὰν φερόμενον τὸ Α στῇ ἐπὶ τοῦ Β καὶ πάλιν φέρηται ἐπὶ τὸ Γ). ὅταν δὲ συνεχῶς φέρηται, οὔτε γεγονέναι οὔτε ἀπογεγονέναι οἷόν τε τὸ Α κατὰ τὸ Β σημεῖον, ἀλλὰ μόνον εἶναι ἐν τῷ νῦν, ἐν χρόνῳ δʼ οὐδενὶ πλὴν οὗ τὸ νῦν ἐστιν διαίρεσις, ἐν τῷ ὅλῳ [τῷ ΑΒΓ]. (εἰ δὲ γεγονέναι τις θήσει καὶ ἀπογεγονέναι, ἀεὶ στήσεται τὸ Α φερόμενον· ἀδύνατον
262bÖyleyse bunlar zamanın ayrı ayrı noktalarında olur; arada da bir zaman bulunur. Dolayısıyla A, B'de durmuş olacaktır. Öbür noktalar için de durum aynıdır, çünkü hepsi için aynı akıl yürütme geçerlidir. Yer değiştiren A, B'yi hem orta hem son hem başlangıç olarak kullandığında, onu ikiye çıkardığı için durması zorunludur; tıpkı biri onu zihninde ikiye ayırsa olacağı gibi.) A, başlangıç noktası olan A'dan ayrılmış olur; G'ye ise hareketini bitirip durduğunda varmış olur.
Bu yüzden şu güçlüğe karşı da bunu söylemek gerekir; çünkü şöyle bir güçlük var: E çizgisi Z çizgisine eşit olsun; A uçtan G'ye doğru sürekli yer değiştirsin; A, B noktasındayken D de Z'nin ucundan H'ye doğru düzgün biçimde ve A ile aynı hızla yer değiştirsin. O zaman D, H'ye, A'nın G'ye varmasından önce varacaktır; çünkü önce yola çıkıp önce ayrılanın önce varması zorunludur. Zira A'nın B'ye varması ile oradan ayrılması aynı anda olmamıştır; geride kalmasının sebebi budur. Aynı anda olsaydı geride kalmazdı; ama o zaman durması gerekirdi. Öyleyse A, B'ye vardığında D'nin uçtan aynı anda harekete başladığı kabul edilmemelidir (çünkü A'nın B'ye varmış olması söz konusuysa, oradan ayrılmış olması da söz konusu olacak ve bunlar aynı anda olmayacaktır; oysa A orada zamanın bir kesitindeydi, bir zaman parçası içinde değil). Sürekli harekette bu şekilde konuşmak imkânsızdır; geri dönen harekette ise böyle konuşmak zorunludur. Çünkü H, D'ye doğru yer değiştirip sonra geri dönerek yeniden aşağı yer değiştirirse, D ucunu hem son hem başlangıç olarak, yani tek noktayı iki nokta olarak kullanmış olur; bu yüzden durması zorunludur. D'ye varması ile D'den ayrılması aynı anda olmamıştır; yoksa aynı şimdide hem orada olur hem olmazdı. Ama eski çözümü de söyleyemeyiz: H'nin D'de bir kesitte bulunduğu, oraya ne varmış ne de oradan ayrılmış olduğu söylenemez. Çünkü fiilen var olan bir sona varmak zorunludur, kuvvece olana değil. Aradaki noktalar kuvvece vardır, bu nokta ise fiilen vardır: Aşağıdan gelen hareketin sonu, yukarı doğru hareketin başlangıcıdır; dolayısıyla hareketler için de durum aynıdır. Demek ki doğru üzerinde geri dönenin durması zorunludur.
γὰρ τὸ Α ἅμα γεγονέναι τε ἐπὶ τοῦ Β καὶ ἀπογεγονέναι. ἐν ἄλλῳ ἄρα καὶ ἄλλῳ σημείῳ χρόνου. χρόνος ἄρα ἔσται ὁ ἐν μέσῳ. ὥστε ἠρεμήσει τὸ Α ἐπὶ τοῦ Β. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σημείων· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος ἐπὶ πάντων. ὅταν δὴ χρήσηται τὸ φερόμενον Α τῷ Β μέσῳ καὶ τελευτῇ καὶ ἀρχῇ, ἀνάγκη στῆναι διὰ τὸ δύο ποιεῖν, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ νοήσειεν.) ἀλλʼ ἀπὸ μὲν τοῦ Α σημείου ἀπογέγονε τῆς ἀρχῆς, ἐπὶ δὲ τοῦ Γ γέγονεν, ὅταν τελευτήσῃ καὶ στῇ.
διὸ καὶ πρὸς τὴν ἀπορίαν τοῦτο λεκτέον· ἔχει γὰρ ἀπορίαν τήνδε. εἰ γὰρ εἴη ἡ τὸ Ε τῇ Ζ ἴση καὶ τὸ Α φέροιτο συνεχῶς ἀπὸ τοῦ ἄκρου πρὸς τὸ Γ, ἄμα δʼ εἴη τὸ Α ἐπὶ τῷ Β σημείῳ, καὶ τὸ Δ φέροιτο ἀπὸ τῆς Ζ ἄκρας πρὸς τὸ Η ὁμαλῶς καὶ τῷ αὐτῷ τάχει τῷ Α, τὸ Δ ἔμπροσθεν ἤξει ἐπὶ τὸ Η ἢ τὸ Α ἐπὶ τὸ Γ· τὸ γὰρ πρότερον ὁρμῆσαν καὶ ἀπελθὸν πρότερον ἐλθεῖν ἀνάγκη. οὐ γὰρ ἅμα γέγονε τὸ Α ἐπὶ τῷ Β καὶ ἀπογέγονεν ἀπʼ αὐτοῦ, διὸ ὑστερίζει. εἰ γὰρ ἅμα, οὐχ ὑστεριεῖ, ἀλλʼ ἀνάγκη ἔσται ἵστασθαι. οὐκ ἄρα θετέον, ὅτε τὸ Α ἐγένετο κατὰ τὸ Β. τὸ Δ ἅμα κινεῖσθαι ἀπὸ τοῦ ἄκρου (εἰ γὰρ ἔσται γεγονὸς τὸ Α ἐπὶ τοῦ Β, ἔσται καὶ τὸ ἀπογενέσθαι, καὶ οὐχ ἅμα, ἀλλʼ ἦν ἐν τομῇ χρόνου καὶ οὐκ ἐν χρόνῳ. ἐνταῦθα μὲν οὖν ἀδύνατον οὕτως λέγειν ἐπὶ τῆς συνεχοῦς· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνακάμπτοντος ἀνάγκη λέγειν οὕτως. εἰ γὰρ ἡ τὸ Η φέροιτο πρὸς τὸ Δ καὶ πάλιν ἀνακάμψασα κάτω φέροιτο, τῷ ἄκρῳ ἐφʼ οὗ Δ τελευτῇ καὶ ἀρχῇ κέχρηται, τῷ ἑνὶ σημείῳ ὡς δύο διὸ στῆναι ἀνάγκη· καὶ οὐχ ἅμα γέγονεν ἐπὶ τῷ Δ καὶ ἀπελήλυθεν ἀπὸ τοῦ Δ· ἐκεῖ γὰρ ἂν ἅμα εἴη καὶ οὐκ εἴη ἐν τῷ αὐτῷ νῦν. ἀλλὰ μὴν τήν γε πάλαι λύσιν οὐ λεκτέον· οὐ γὰρ ἐνδέχεται λέγειν ὅτι ἐστὶν κατὰ τὸ Δ ἡ τὸ Η ἐν τομῇ, οὐ γέγονε δὲ οὐδʼ ἀπογέγονεν. ἀνάγκη γὰρ ἐπὶ τέλος ἐλθεῖν τὸ ἐνεργείᾳ ὄν, μὴ δυνάμει. τὰ μὲν οὖν ἐν μέσῳ δυνάμει ἔστι, τοῦτο δʼ ἐνεργείᾳ, καὶ τελευτὴ μὲν κάτωθεν, ἀρχὴ δὲ ἄνωθεν· καὶ τῶν κινήσεων ἄρα ὡσαύτως. ἀνάγκη
263aÖyleyse doğru üzerinde sürekli ve ezelî bir hareket mümkün değildir.
Zenon'un argümanını ileri sürenlere de aynı şekilde karşılık vermek gerekir. Bunlar, hep yarıyı geçmek gerekiyorsa, yarılar sonsuz sayıdaysa ve sonsuz sayıda şeyi baştan sona geçmek imkânsızsa ne olacağını sorarlar; ya da bazılarının aynı argümanı başka türlü sorduğu gibi, hareket ederken her yarıya varıldıkça önce o yarıyı saymak gerektiğini, böylece bütün mesafeyi geçenin sonsuz bir sayı saymış olacağını ileri sürerler; bu da herkesin kabul ettiği üzere imkânsızdır.
Hareket üzerine ilk konuşmalarımızda bu güçlüğü, zamanın kendi içinde sonsuz [parça] barındırmasıyla çözmüştük: Sonsuz bir zamanda sonsuz sayıda şeyi geçmekte tuhaf bir şey yoktur; sonsuz ise uzunlukta da zamanda da aynı şekilde bulunur. Bu çözüm, soru sorana karşılık olarak yeterlidir (sorulan, sınırlı bir zamanda sonsuz sayıda şeyi geçmenin ya da saymanın mümkün olup olmadığıydı); ama meselenin kendisi ve hakikat bakımından yeterli değildir. Çünkü biri uzunluğu bir yana bırakıp sınırlı bir zamanda sonsuz şeyi geçmenin mümkün olup olmadığını sormaktan vazgeçer de aynı şeyi zamanın kendisi hakkında sorarsa (zaman da sonsuz bölünme barındırır), bu çözüm artık yetmeyecek, az önceki konuşmamızda söylediğimiz doğruyu söylemek gerekecektir. Sürekli bir çizgiyi iki yarıya bölen kişi tek noktayı iki nokta gibi kullanır, çünkü onu hem başlangıç hem son yapar. Sayan da yarılara bölen de böyle yapar. Böyle bölündüğünde ise ne çizgi sürekli kalır ne hareket. Çünkü sürekli hareket sürekli bir şeyin hareketidir; süreklinin içinde sonsuz yarı vardır, ama fiilen değil, kuvvece. Biri bunları fiilen var ederse hareketi sürekli kılmaz, durdurur; yarıları sayanda bunun olduğu açıktır. Çünkü tek noktayı iki diye saymak zorundadır: Nokta bir yarının sonu, öbürünün başlangıcı olacaktır, tabii sürekli çizgiyi bir diye değil de iki yarı diye sayıyorsa.
ἄρα στῆναι τὸ ἀνακάμπτον ἐπὶ τῆς εὐθείας. οὐκ ἄρα ἐνδέχεται συνεχῆ κίνησιν εἶναι ἐπὶ τῆς εὐθείας ἀΐδιον.
τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἀπαντητέον καὶ πρὸς τοὺς ἐρωτῶντας τὸν Ζήνωνος λόγον, [καὶ ἀξιοῦντας,] εἰ ἀεὶ τὸ ἥμισυ διιέναι δεῖ, ταῦτα δʼ ἄπειρα, τὰ δʼ ἄπειρα ἀδύνατον διεξελθεῖν, ἢ ὡς τὸν αὐτὸν τοῦτον λόγον τινὲς ἄλλως ἐρωτῶσιν, ἀξιοῦντες ἅμα τῷ κινεῖσθαι τὴν ἡμίσειαν πρότερον ἀριθμεῖν καθʼ ἕκαστον γιγνόμενον τὸ ἥμισυ, ὥστε διελθόντος τὴν ὅλην ἄπειρον συμβαίνει ἠριθμηκέναι ἀριθμόν· τοῦτο δʼ ὁμολογουμένως ἐστὶν ἀδύνατον.
ἐν μὲν οὖν τοῖς πρώτοις λόγοις τοῖς περὶ κινήσεως ἐλύομεν διὰ τοῦ τὸν χρόνον ἄπειρα ἔχειν ἐν αὑτῷ· οὐδὲν γὰρ ἄτοπον εἰ ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ ἄπειρα διέρχεταί τις· ὁμοίως δὲ τὸ ἄπειρον ἔν τε τῷ μήκει ὑπάρχει καὶ ἐν τῷ χρόνῳ. ἀλλʼ αὕτη ἡ λύσις πρὸς μὲν τὸν ἐρωτῶντα ἱκανῶς ἔχει (ἠρωτᾶτο γὰρ εἰ ἐν πεπερασμένῳ ἄπειρα ἐνδέχεται διεξελθεῖν ἢ ἀριθμῆσαι), πρὸς δὲ τὸ πρᾶγμα καὶ τὴν ἀλήθειαν οὐχ ἱκανῶς· ἂν γάρ τις ἀφέμενος τοῦ μήκους καὶ τοῦ ἐρωτᾶν εἰ ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἐνδέχεται ἄπειρα διεξελθεῖν, πυνθάνηται ἐπʼ αὐτοῦ τοῦ χρόνου ταῦτα (ἔχει γὰρ ὁ χρόνος ἀπείρους διαιρέσεις, οὐκέτι ἱκανὴ ἔσται αὕτη ἡ λύσις, ἀλλὰ τὸ ἀληθὲς λεκτέον, ὅπερ εἴπομεν ἐν τοῖς ἄρτι λόγοις. ἐὰν γάρ τις τὴν συνεχῆ διαιρῇ εἰς δύο ἡμίση, οὗτος τῷ ἑνὶ σημείῳ ὡς δυσὶ χρῆται· ποιεῖ γὰρ αὐτὸ ἀρχὴν καὶ τελευτήν. οὕτω δὲ ποιεῖ ὅ τε ἀριθμῶν καὶ ὁ εἰς τὰ ἡμίση διαιρῶν. οὕτω δὲ διαιροῦντος οὐκ ἔσται συνεχὴς οὔθʼ ἡ γραμμὴ οὔθʼ ἡ κίνησις· ἡ γὰρ συνεχὴς κίνησις συνεχοῦς ἐστιν, ἐν δὲ τῷ συνεχεῖ ἔνεστι μὲν ἄπειρα ἡμίση, ἀλλʼ οὐκ ἐντελεχείᾳ ἀλλὰ δυνάμει. ἂν δὲ ποιῇ ἐντελεχείᾳ, οὐ ποιήσει συνεχῆ, ἀλλὰ στήσει, ὅπερ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦντος τὰ ἡμίσεα φανερόν ἐστιν ὅτι συμβαίνει· τὸ γὰρ ἓν σημεῖον ἀνάγκη
263bDolayısıyla zamanda ya da uzunlukta sonsuz sayıda şeyi geçmenin mümkün olup olmadığını sorana şöyle cevap vermek gerekir: Bir bakıma mümkündür, bir bakıma değil. Fiilen var olan sonsuz şeyleri geçmek mümkün değildir, kuvvece var olanları geçmek mümkündür. Çünkü sürekli hareket eden sonsuz şeyleri araz olarak geçmiştir, mutlak olarak değil: Çizginin sonsuz yarısı olması ona arız olan bir şeydir, onun özü ve varlığı başkadır.
Şu da açıktır: Zamanı bölen noktayı, yani önceki ile sonraki arasındaki noktayı, şey bakımından her zaman sonrakine ait saymazsak, aynı şey aynı anda hem var hem yok olacak, oluşmuş olduğu anda da yok olacaktır. Nokta ikisinin, öncekinin de sonrakinin de ortak noktasıdır; sayıca aynı ve birdir, ama logos bakımından aynı değildir (birinin sonu, öbürünün başlangıcıdır); şey bakımından ise her zaman sonraki hâle aittir. Zaman AGB olsun, şey de D. D, A zamanında beyaz, B zamanında beyaz değil olsun; o hâlde G'de hem beyaz hem beyaz değildir. Çünkü bütün o zaman boyunca beyazdıysa, A'nın herhangi bir kısmında beyaz olduğunu söylemek doğrudur; B'de beyaz olmadığını söylemek de doğrudur; G ise ikisindedir. Öyleyse "A'nın tamamında beyaz" dememeli, G'nin bulunduğu son şimdiyi hariç tutmalıyız; bu şimdi artık sonrakine aittir. Bütün A boyunca beyaz olmayan oluyor ve beyaz yok oluyorduysa, G'de olmuş ya da yok olmuştur. Dolayısıyla o anda ilk kez doğru olarak söylenebilecek şey, beyaz olduğu ya da beyaz olmadığıdır. Yoksa oluştuğu anda var olmayacak, yok olduğu anda var olacak, ya da aynı anda hem beyaz hem beyaz olmayan, kısacası hem var hem yok olması gerekecektir. Önce var olmayıp var olan her şeyin var olmakta iken henüz var olmaması zorunluysa, zaman bölünmez zamanlara bölünemez. Çünkü D, A'da beyaz oluyor idiyse ve ona bitişik başka bir bölünmez zamanda, B'de, aynı anda beyaz olmuş ve beyazsa —A'da oluyorsa beyaz değildi, B'de ise beyazdır—, arada bir oluş, dolayısıyla bu oluşun içinde gerçekleştiği bir zaman bulunmalıdır. Bölünmez zamanlar kabul etmeyenler için ise aynı akıl yürütme geçerli olmayacaktır: Onlara göre şey, içinde olmakta olduğu zamanın kendi son noktasında olmuştur ve vardır; bu noktaya bitişik ya da onu hemen izleyen hiçbir şey yoktur; bölünmez zamanlar ise birbirini izler.
αὐτῷ ἀριθμεῖν δύο τοῦ μὲν γὰρ ἑτέρου τελευτὴ ἡμίσεος τοῦ δʼ ἑτέρου ἀρχὴ ἔσται, ἂν μὴ μίαν ἀριθμῇ τὴν συνεχῆ. ἀλλὰ δύο ἡμισείας. ὥστε λεκτέον πρὸς τὸν ἐρωτῶντα εἰ ἐνδέχεται ἄπειρα διεξελθεῖν ἢ ἐν χρόνῳ ἢ ἐν μήκει, ὅτι ἔστιν ὡς, ἔστιν δʼ ὡς οὔ. ἐντελεχείᾳ μὲν γὰρ ὄντα οὐκ ἐνδέχεται, δυνάμει δὲ ἐνδέχεται· ὁ γὰρ συνεχῶς κινούμενος κατὰ συμβεβηκὸς ἄπειρα διελήλυθεν, ἀπλῶς δʼ οὔ· συμβέβηκε γὰρ τῇ γραμμῇ ἄπειρα ἡμίσεα εἶναι, ἡ δʼ οὐσία ἐστὶν ἑτέρα καὶ τὸ εἶναι.
δῆλον δὲ καὶ ὅτι ἐὰν μή τις ποιῇ τοῦ χρόνου τὸ διαιροῦν σημεῖον τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ἀεὶ τοῦ ὑστέρου τῷ πράγματι, ἔσται ἅμα τὸ αὐτὸ ὂν καὶ οὐκ ὄν, καὶ ὅτε γέγονεν οὐκ ὄν. τὸ σημεῖον μὲν οὖν ἀμφοῖν κοινόν, καὶ τοῦ προτέρου καὶ τοῦ ὑστέρου, καὶ ταὐτὸν καὶ ἓν ἀριθμῷ, λόγῳ δʼ οὐ ταὐτόν (τοῦ μὲν γὰρ τελευτή, τοῦ δʼ ἀρχή)· τῷ δὲ πράγματι ἀεὶ τοῦ ὑστέρου πάθους ἐστίν. χρόνος ἐφʼ ΑΓΒ. πρᾶγμα ἐφʼ ᾧ Δ. τοῦτο ἐν μὲν τῷ Α χρόνῳ λευκόν, ἐν δὲ τῷ Β οὐ λευκόν· ἐν τῷ ἄρα Γ λευκὸν καὶ οὐ λευκόν. ἐν ὁτῳοῦν γὰρ τοῦ Α λευκὸν ἀληθὲς εἰπεῖν, εἰ πάντα τὸν χρόνον τοῦτον ἦν λευκόν, καὶ ἐν τῷ Β οὐ λευκόν· τὸ δὲ Γ ἐν ἀμφοῖν. οὐκ ἄρα δοτέον ἐν παντί, ἀλλὰ πλὴν τοῦ τελευταίου νῦν ἐφʼ οὗ τὸ Γ· τοῦτο δʼ ἤδη τοῦ ὑστέρου. καὶ εἰ ἐγίγνετο οὐ λευκὸν καὶ ἐφθείρετο ⟨τὸ⟩ λευκὸν ἐν τῷ Α παντί, γέγονεν ἢ ἔφθαρται ἐν τῷ Γ. ὥστε λευκὸν ἢ μὴ λευκὸν ἐν ἐκείνῳ πρῶτον ἀληθὲς εἰπεῖν, ἢ ὅτε γέγονεν οὐκ ἔσται, καὶ ὅτε ἔφθαρται ἔσται, ἢ ἅμα λευκὸν καὶ οὐ λευκὸν καὶ ὅλως ὂν καὶ μὴ ὂν ἀνάγκη εἶναι. εἰ δʼ ὁ ἂν ᾖ πρότερον μὴ ὄν, ἀνάγκη γίγνεσθαι ὄν, καὶ ὅτε γίγνεται μὴ ἔστιν, οὐχ οἷόν τε εἰς ἀτόμους χρόνους διαιρεῖσθαι τὸν χρόνον. εἰ γὰρ ἐν τῷ Α τὸ Δ ἐγίγνετο λευκόν, γέγονε δʼ ἅμα καὶ ἔστιν ἐν ἑτέρῳ ἀτόμῳ χρόνῳ ἐχομένῳ δʼ, ἐν τῷ Β—εἰ ἐν τῷ Α ἐγίγνετο, οὐκ ἦν, ἐν δὲ τῷ Β ἐστί—, γένεσιν δεῖ τινὰ εἶναι μεταξύ, ὥστε καὶ χρόνον ἐν ᾧ ἐγίγνετο. οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος καὶ τοῖς
264aAçıktır ki şey bütün A zamanı boyunca oluyor idiyse, olmuş olduğu ve olmakta olduğu zaman, yalnızca olmakta olduğu bütün zamandan daha uzun değildir.
Konuya has argümanlar diye güvenilebilecek olanlar bunlar ve bunlara benzer argümanlardır. Ama meseleyi mantıkî açıdan inceleyenlere şunlardan da aynı sonucun çıktığı görünebilir. Sürekli hareket eden her şey, bir şey tarafından yolundan saptırılmazsa, yer değiştirmesi sonunda vardığı yere daha önce de doğru yer değiştiriyordu; meselâ B'ye vardıysa B'ye doğru da yer değiştiriyordu, hem de yaklaştığında değil, hareket etmeye başlar başlamaz. Çünkü neden şimdi de önce değil? Öbür durumlarda da böyledir. O hâlde A'dan yer değiştiren, G'ye vardığında sürekli hareketle yeniden A'ya gelecekse, A'dan G'ye giderken aynı zamanda G'den başlayacak hareketle A'ya doğru da yer değiştiriyordur; öyle ki zıt hareketleri aynı anda yapar, çünkü doğru üzerindeki hareketler zıttır. Aynı zamanda içinde bulunmadığı bir hâlden de değişmiş olur. Bu imkânsızsa G'de durması zorunludur. Öyleyse hareket tek değildir; çünkü duruşla kesilen hareket tek değildir.
Şu da her hareket için daha küllî olarak açık hâle gelir. Hareket eden her şey söylenen hareketlerden biriyle hareket eder ve onlara karşıt duruşlardan biriyle durur (bunların dışında başka hareket yoktu). Belli bir hareketle hep hareket etmeyen şey de (eidos bakımından farklı hareketleri kastediyorum, bütün bir hareketin parçası olanı değil) önce buna karşıt duruşla durmuş olmak zorundadır, çünkü duruş hareketin yokluğudur. Doğru üzerindeki hareketler zıtsa ve zıt hareketler aynı anda yapılamıyorsa, A'dan G'ye yer değiştiren aynı anda G'den A'ya yer değiştiremez. Aynı anda değil de sonra bu hareketi yapacaksa, önce G'de durması gerekir; çünkü G'den başlayan harekete karşıt duruş buydu. Söylenenlerden açıktır ki hareket sürekli olmayacaktır.
μὴ ἄτομα λέγουσιν, ἀλλʼ αὐτοῦ τοῦ χρόνου, ἐν ᾧ ἐγίγνετο, γέγονε καὶ ἔστιν ἐν τῷ ἐσχάτῳ σημείῳ, οὗ οὐδὲν ἐχόμενόν ἐστιν οὐδʼ ἐφεξῆς· οἱ δὲ ἄτομοι χρόνοι ἐφεξῆς. φανερὸν δʼ ὅτι εἰ ἐν τῷ Α ὅλῳ χρόνῳ ἐγίγνετο, οὐκ ἔστιν πλείων χρόνος ἐν ᾧ γέγονεν καὶ ἐγίγνετο ἢ ἐν ᾧ ἐγίγνετο μόνον παντί.
οἶς μὲν οὖν ἄν τις ὡς οἰκείοις πιστεύσειε λόγοις, οὗτοι καὶ τοιοῦτοί τινές εἰσιν· λογικῶς δʼ ἐπισκοποῦσι κἂν ἐκ τῶνδε δόξειέ τῳ ταὐτὸ τοῦτο συμβαίνειν. ἅπαν γὰρ τὸ κινούμενον συνεχῶς, ἂν ὑπὸ μηδενὸς ἐκκρούηται, εἰς ὅπερ ἦλθεν κατὰ τὴν φοράν, εἰς τοῦτο καὶ ἐφέρετο πρότερον, οἷον εἰ ἐπὶ τὸ Β ἦλθε, καὶ ἐφέρετο ἐπὶ τὸ Β, καὶ οὐχ ὅτε πλησίον ἦν, ἀλλʼ εὐθὺς ὡς ἤρξατο κινεῖσθαι· τί γὰρ μᾶλλον νῦν ἢ πρότερον; ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. τὸ δὴ ἀπὸ τοῦ Α [ἐπὶ τὸ Γ] φερόμενον, ὅταν ἐπὶ τὸ Γ ἔλθῃ, πάλιν ἥξει ἐπὶ τὸ Α συνεχῶς κινούμενον. ὅτε ἄρα ἀπὸ τοῦ Α φέρεται πρὸς τὸ Γ, τότε καὶ εἰς τὸ Α φέρεται τὴν ἀπὸ τοῦ Γ κίνησιν, ὥσθʼ ἅμα τὰς ἐναντίας· ἐναντίαι γὰρ αἱ κατʼ εὐθεῖαν. ἅμα δὲ καὶ ἐκ τούτου μεταβάλλει ἐν οὐκ ἔστιν. εἰ οὖν τοῦτʼ ἀδύνατον, ἀνάγκη ἵστασθαι ἐπὶ τοῦ Γ. οὐκ ἄρα μία ἡ κίνησις· ἡ γὰρ διαλαμβανομένη στάσει σὐ μία. ἔτι καὶ ἐκ τῶνδε φανερὸν καθόλου μᾶλλον περὶ πάσης κινήσεως. εἰ γὰρ ἅπαν τὸ κινούμενον τῶν εἰρημένων τινὰ κινεῖται κινησεων καὶ ἠρεμεῖ τῶν ἀντικειμένων ἠρεμιῶν (οὐ γὰρ ἦν ἄλλη παρὰ ταύτας), τὸ δὲ μὴ αἰεὶ κινούμενον τήνδε τὴν κίνησιν (λέγω δʼ ὅσαι ἕτεραι τῷ εἴδει, καὶ μὴ εἴ τι μόριόν ἐστιν τῆς ὅλης) ἀνάγκη πρότερον ἠρεμεῖν τὴν ἀντικειμένην ἠρεμίαν (ἡ γὰρ ἠρεμία στέρησις κινήσεως)· εἰ οὖν ἐναντίαι μὲν κινήσεις αἱ κατʼ εὐθεῖαν, ἅμα δὲ μὴ ἐνδέχεται κινεῖσθαι τὰς ἐναντίας, τὸ ἀπὸ τοῦ Α πρὸς τὸ Γ φερόμενον οὐκ ἂν φέροιτο ἅμα καὶ ἀπὸ τοῦ Γ πρὸς τὸ Α. ἐπεὶ δʼ οὐχ ἅμα φέρεται, κινήσεται δὲ ταύτην τὴν κίνησιν, ἀνάγκη πρότερον ἠρεμῆσαι πρὸς τῷ Γ· αὕτη γὰρ ἦν ἡ ἀντικειμένη ἠρεμία τῇ ἀπὸ τοῦ Γ κινήσει. δῆλον τοίνυν
264bŞu argüman da söylenenlerden daha çok konuya hastır. Beyaz olmayan, beyaz olduğu anda yok olmuştur. Beyaza doğru ve beyazdan başkalaşma sürekliyse ve şey bir süre beyaz kalmıyorsa, beyaz olmayan aynı anda yok olmuş, beyaz olmuş ve yeniden beyaz olmayan olmuştur; çünkü üçünün zamanı aynı olacaktır. Ayrıca zaman sürekli diye hareket de sürekli olmaz; hareketler yalnızca birbirini izler. Hem zıtların, meselâ beyazlıkla siyahlığın, ucu nasıl aynı olabilir?
Dairesel çizgi üzerindeki hareket ise tek ve sürekli olacaktır; çünkü hiçbir imkânsız sonuç doğmaz. A'dan hareket eden, aynı yöneliş gereği aynı anda A'ya doğru hareket edecektir (çünkü varacağı yere doğru hareket eder); ama zıt ya da karşıt hareketleri aynı anda yapmayacaktır. Çünkü bir noktaya doğru hareketin her türlüsü o noktadan başlayan harekete zıt ya da karşıt değildir: Zıt olan doğru üzerindeki harekettir (yer bakımından zıtlık bu çizgide vardır, meselâ çapın iki ucu gibi, çünkü birbirinden en uzak olanlar bunlardır); karşıt olan ise aynı uzunluk üzerindeki harekettir. Dolayısıyla hiçbir şey sürekli hareket etmeyi ve hiçbir zaman ara vermemeyi engellemez. Çünkü dairesel hareket kendinden kendine, doğru üzerindeki hareket ise kendinden başka bir yere doğrudur; daire üzerindeki hareket hiçbir zaman aynı noktalarda değildir, doğru üzerindeki ise çoğu kez aynı noktalardadır. Hep başka başka yerde olan hareketin sürekli olması mümkündür, çoğu kez aynı noktalarda olanınki ise mümkün değildir; çünkü o zaman karşıt hareketleri aynı anda yapması gerekir. Bu yüzden ne yarım daire ne de başka herhangi bir yay üzerinde sürekli hareket mümkündür: Aynı yolu çok kez kat etmek ve zıt değişimleri geçirmek gerekir, çünkü sonu başlangıcına bağlanmaz. Dairenin hareketi ise bağlanır ve yalnızca o tamdır.
Bu ayrımdan öbür hareketlerin de sürekli olamayacağı açıktır; çünkü hepsinde aynı şeyleri çok kez kat etmek söz konusudur: başkalaşmada aradaki hâlleri, kemiyetteki harekette aradaki büyüklükleri, oluşta ve yok oluşta da aynı şekilde. Değişimin içinde gerçekleştiği basamakları az ya da çok saymak, araya bir şey koymak ya da çıkarmak hiçbir şey değiştirmez; her iki durumda da aynı şeyleri çok kez kat etmek söz konusudur.
ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὐκ ἔσται συνεχὴς ἡ κίνησις. ἔτι δὲ καὶ ὅδε ὁ λόγος μᾶλλον οἰκεῖος τῶν εἰρημένων. ἅμα γὰρ ἔφθαρται τὸ οὐ λευκὸν καὶ γέγονε λευκόν. εἰ οὖν συνεχὴς ἡ ἀλλοίωσις εἰς λευκὸν καὶ ἐκ λευκοῦ καὶ μὴ μένει τινὰ χρόνον, ἅμα ἔφθαρται τὸ οὐ λευκὸν καὶ γέγονε λευκὸν καὶ γέγονεν οὐ λευκόν· τριῶν γὰρ ἔσται ὁ αὐτὸς χρόνος. ἔτι οὐκ εἰ συνεχὴς ὁ χρόνος, καὶ ἡ κίνησις, ἀλλʼ ἐφεξῆς. πῶς δʼ ἂν εἴη τὸ ἔσχατον τὸ αὐτὸ τῶν ἐναντίων, οἷον λευκότητος καὶ μελανίας;
ἡ δʼ ἐπὶ τῆς περιφεροῦς ἔσται μία καὶ συνεχής· οὐθὲν γὰρ ἀδύνατον συμβαίνει· τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Α κινούμενον ἅμα κινήσεται εἰς τὸ Α κατὰ τὴν αὐτὴν πρόθεσιν (εἰς γὰρ ἥξει, καὶ κινεῖται εἰς τοῦτο), ἀλλʼ οὐχ ἅμα κινήσεται τὰς ἐναντίας οὐδὲ τὰς ἀντικειμένας· οὐ γὰρ ἅποσα ἡ εἰς τοῦτο τῇ ἐκ τούτου ἐναντία οὐδʼ ἀντικειμένη, ἀλλʼ ἐναντία μὲν ἡ κατʼ εὐθεῖαν (ταύτῃ γὰρ ἔστιν ἐναντία κατὰ τόπον, οἷον τὰ κατὰ διάμετρον· ἀπέχει γὰρ πλεῖστον, ἀντικειμένη δὲ ἡ κατὰ τὸ αὐτὸ μῆκος. ὥστʼ οὐδὲν κωλύει συνεχῶς κινεῖσθαι καὶ μηδένα χρόνον διαλείπειν· ἡ μὲν γὰρ κύκλῳ κίνησίς ἐστιν ἀφʼ αὐτοῦ εἰς αὐτό, ἡ δὲ κατʼ εὐθεῖαν ἀφʼ αὐτοῦ εἰς ἄλλο καὶ ἡ μὲν ἐν τῷ κύκλῳ οὐδέποτε ἐν τοῖς αὐτοῖς, ἡ δὲ κατʼ εὐθεῖαν πολλάκις ἐν τοῖς αὐτοῖς. τὴν μὲν οὖν ἀεὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ γιγνομένην ἐνδέχεται κινεῖσθαι συνεχῶς, τὴν δʼ ἐν τοῖς αὐτοῖς πολλάκις οὐκ ἐνδέχεται· ἀνάγκη γὰρ ἅμα κινεῖσθαι τὰς ἀντικειμένας. ὥστʼ οὐδʼ ἐν τῷ ἡμικυκλίῳ οὐδʼ ἐν ἄλλῃ περιφερείᾳ οὐδεμιῇ ἐνδέχεται συνεχῶς κινεῖσθαι· πολλάκις γὰρ ἀνάγκη ταὐτὰ κινεῖσθαι καὶ τὰς ἐναντίας μεταβάλλειν μεταβολάς· οὐ γὰρ συνάπτει τῇ ἀρχῇ τὸ πέρας. ἡ δὲ τοῦ κύκλου συνάπτει, καὶ ἔστι μόνη τέλειος.
φανερὸν δὲ ἐκ ταύτης τῆς διαιρέσεως ὅτι οὐδὲ τὰς ἄλλας ἐνδέχεται κινήσεις εἶναι συνεχεῖς· ἐν ἀπάσαις γὰρ ταὐτὰ συμβαίνει κινεῖσθαι πολλάκις, οἷον ἐν ἀλλοιώσει τὰ μεταξύ, καὶ ἐν τῇ τοῦ ποσοῦ τὰ ἀνὰ μέσον μεγέθη, καὶ ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ ὡσαύτως· οὐδὲν γὰρ διαφέρει ὀλίγα ἢ πολλὰ ποιῆσαι, ἐν οἷς ἐστὶν ἡ μεταβολή, οὐδὲ μεταξὺ θεῖναί τι ἢ ἀφελεῖν· ἀμφοτέρως
265aBuradan, bütün duyulur şeylerin daima hareket ettiğini söyleyen tabiat filozoflarının da doğru söylemediği açıktır. Çünkü bunların bu hareketlerden biriyle hareket etmesi gerekir, hele onlara göre en çok başkalaşmayla; zira her şeyin daima aktığını ve eridiğini söylerler, oluşu ve yok oluşu da başkalaşma sayarlar. Oysa akıl yürütmemiz her hareket hakkında küllî olarak, dairesel hareket dışında hiçbir hareketle sürekli hareket edilemeyeceğini gösterdi; dolayısıyla ne başkalaşmayla ne büyümeyle. Dairesel yer değiştirme dışında hiçbir değişimin ne sonsuz ne de sürekli olduğu hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
γὰρ συμβαίνει ταὐτὰ κινεῖσθαι πολλάκις. δῆλον οὖν ἐκ τούτων ὅτι οὐδʼ οἱ φυσιολόγοι καλῶς λέγουσιν οἱ πάντα τὰ αἰσθητὰ κινεῖσθαι φάσκοντες ἀεί· κινεῖσθαι γὰρ ἀνάγκη τούτων τινὰ τῶν κινήσεων, καὶ μάλιστα κατʼ ἐκείνους [ἐστὶν] ἀλλοιοῦσθαι· ῥεῖν γάρ φασιν ἀεὶ καὶ φθίνειν, ἔτι δὲ καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν φθορὰν ἀλλοίωσιν λέγουσιν. ὁ δὲ λόγος νῦν εἴρηκε καθόλου περὶ πάσης κινήσεως ὅτι κατʼ οὐδεμίαν κίνησιν ἐνδέχεται κινεῖσθαι συνεχῶς ἔξω τῆς κύκλῳ, ὥστε οὔτε κατʼ ἀλλοίωσιν οὔτε κατʼ αὔξησιν. ὅτι μὲν οὖν οὔτʼ ἄπειρός ἐστι μεταβολὴ οὐδεμία οὔτε συνεχὴς ἔξω τῆς κύκλῳ φορᾶς ἔστω τοσαῦθʼ ἡμῖν εἰρημένα.
265a109. Bölüm
Yer değiştirmeler arasında dairesel yer değiştirmenin ilk olduğu açıktır. Her yer değiştirme, daha önce de söylediğimiz gibi, ya dairesel ya doğrusal ya da karışıktır. Karışıktan önce ötekiler gelmelidir, çünkü o onlardan bileşmiştir. Doğrusaldan önce de dairesel gelir, çünkü daha yalın ve daha tamdır. Sonsuz bir doğru üzerinde yer değiştirmek mümkün değildir (çünkü bu anlamda sonsuz diye bir şey yoktur; olsaydı bile hiçbir şey öyle hareket etmezdi; çünkü imkânsız olan olmaz, sonsuzu baştan sona geçmek ise imkânsızdır). Sınırlı doğru üzerindeki hareket ise geri dönüyorsa bileşiktir, iki harekettir; geri dönmüyorsa eksiktir ve yok olabilir. Oysa tam olan eksikten, yok olmayan da yok olabilenden hem tabiatça, hem logos bakımından, hem de zamanca öncedir. Ayrıca ezelî olabilen hareket, olamayandan öncedir. Dairesel hareket ezelî olabilir; öbürlerinden ise ne bir yer değiştirme ne de başka bir hareket ezelî olabilir; çünkü bir duruş olması gerekir, duruş olunca da hareket yok olmuştur.
Dairesel hareketin tek ve sürekli olması, doğrusal hareketin ise olmaması makuldür. Doğru üzerindeki harekette başlangıç, son ve orta belirlidir ve hepsi çizginin kendisindedir; dolayısıyla hareket edenin başlayacağı ve bitireceği bir yer vardır (çünkü her şey sınırlarda durur, ya çıktığı ya da vardığı yerde). Dairesel çizgide ise bunlar belirsizdir; çünkü çizgi üzerindeki noktalardan herhangi biri neden ötekinden daha çok sınır olsun? Her biri aynı şekilde hem başlangıç hem orta hem sondur; öyle ki hareket eden hem daima başlangıçta ve sondadır hem de hiçbir zaman değildir. Bu yüzden küre bir bakıma hem hareket eder hem durur, çünkü hep aynı yeri kaplar.
Ὅτι δὲ τῶν φορῶν ἡ κυκλοφορία πρώτη, δῆλον. πᾶσα γὰρ φορά, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴπομεν, ἢ κύκλῳ ἢ ἐπʼ εὐθείας ἢ μικτή. ταύτης δὲ ἀνάγκη προτέρας εἶναι ἐκείνας· ἐξ ἐκείνων γὰρ συνέστηκεν. τῆς δʼ εὐθείας ἡ κύκλῳ· ἁπλῆ γὰρ καὶ τέλειος μᾶλλον. ἄπειρον μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν εὐθεῖαν φέρεσθαι (τὸ γὰρ οὕτως ἄπειρον οὐκ ἔστιν· ἅμα δʼ οὐδʼ εἰ ἦν, ἐκινεῖτʼ ἂν οὐδέν· οὐ γὰρ γίγνεται τὸ ἀδύνατον, διελθεῖν δὲ τὴν ἄπειρον ἀδύνατον)· ἡ δʼ ἐπὶ τῆς πεπερασμένης ἀνακάμπτουσα μὲν συνθετὴ καὶ δύο κινήσεις, μὴ ἀνακάμπτουσα δὲ ἀτελὴς καὶ φθαρτή. πρότερον δὲ καὶ φύσει καὶ λόγῳ καὶ χρόνῳ τὸ τέλειον μὲν τοῦ ἀτελοῦς, τοῦ φθαρτοῦ δὲ τὸ ἄφθαρτον. ἔτι προτέρα ἣν ἐνδέχεται ἀΐδιον εἶναι τῆς μὴ ἐνδεχομένης· τὴν μὲν οὖν κύκλῳ ἐνδέχεται ἀΐδιον εἶναι, τῶν δὲ ἄλλων οὔτε φορὰν οὔτε ἄλλην οὐδεμίαν· στάσιν γὰρ δεῖ γενέσθαι, εἰ δὲ στάσις, ἔφθαρται ἡ κίνησις.
εὐλόγως δὲ συμβέβηκε τὸ τὴν κύκλῳ μίαν εἶναι καὶ συνεχῆ, καὶ μὴ τὴν ἐπʼ εὐθείας' τῆς μὲν γὰρ ἐπʼ εὐθείας ὥρισται καὶ ἀρχὴ καὶ τέλος καὶ μέσον, καὶ πάντʼ ἔχει ἐν αὐτῇ, ὥστʼ ἔστιν ὅθεν ἄρξεται τὸ κινούμενον καὶ οὗ τελευτήσει (πρὸς γὰρ τοῖς πέρασιν ἠρεμεῖ πᾶν, ἢ ὅθεν ἢ οὗ), τῆς δὲ περιφεροῦς ἀόριστα· τί γὰρ μᾶλλον ὁποιονοῦν πέρας τῶν ἐπὶ τῆς γραμμῆς; ὁμοίως γὰρ ἕκαστον καὶ ἀρχὴ καὶ μέσον καὶ τέλος, ὥστʼ ἀεί τε εἶναι ἐν ἀρχῇ καὶ ἐν τέλει καὶ μηδέποτε. διὸ κινεῖταί τε καὶ
265bBunun sebebi, bütün bu özelliklerin merkeze ait olmasıdır: Merkez büyüklüğün hem başlangıcı hem ortası hem sonudur. Bu nokta çevrenin dışında olduğu için, yer değiştirenin yolunu bitirmiş olarak duracağı bir yer yoktur (çünkü daima ortanın çevresinde yer değiştirir, bir uca doğru değil); merkez hep yerinde kaldığı için de bütün hem daima bir bakıma durur hem sürekli hareket eder. Sonuç iki yönlüdür: Dairesel dönüş hareketlerin ölçüsü olduğu için ilk hareket olması zorunludur (çünkü her şey ilk olanla ölçülür); ilk olduğu için de öbürlerinin ölçüsüdür. Ayrıca düzgün olabilen yalnızca dairesel harekettir. Çünkü doğru üzerinde hareket edenler, başlangıçtan sona doğru düzgün olmayan biçimde yer değiştirir: Hepsi duran şeyden uzaklaştıkça daha hızlı yer değiştirir. Yalnızca dairesel hareketin başlangıcı ve sonu kendinde değil, dışındadır.
Yer bakımından yer değiştirmenin hareketlerin ilki olduğuna hareketten söz etmiş herkes tanıklık eder; çünkü hareketin ilkelerini bu tür hareket verenlere bağlarlar. Ayrışma ve birleşme yer bakımından hareketlerdir; sevgi ile çekişme de böyle hareket ettirir: Biri ayrıştırır, öbürü birleştirir. Anaksagoras da hareketi ilk başlatan nous'un ayrıştırdığını söyler. Bu türden hiçbir sebep göstermeyip şeylerin boşluk yüzünden hareket ettiğini söyleyenler de böyledir; çünkü bunlar da tabiatın yer bakımından hareket ettiğini söylerler (boşluk yüzünden olan hareket bir yer değiştirmedir, bir yerde olan hareket gibidir). Öbür hareketlerin hiçbirinin ilk şeylere değil, onlardan oluşanlara ait olduğunu düşünürler: Bölünmez cisimler birleşip ayrıştıkça şeylerin büyüdüğünü, küçüldüğünü ve başkalaştığını söylerler. Oluşu ve yok oluşu yoğunlaşma ve seyrelmeyle açıklayanlar da aynı şekildedir; çünkü bunlar da düzeni birleşme ve ayrışmayla kurarlar. Bunlardan başka, psykhē'yi hareketin sebebi yapanlar da öyledir; çünkü kendi kendini hareket ettirenin hareket eden şeylerin ilkesi olduğunu söylerler; canlı ve psykhē sahibi her şey ise kendini yer bakımından hareket ettirir.
ἠρεμεῖ πως ἡ σφαῖρα· τὸν αὐτὸν γὰρ κατέχει τόπον. αἴτιον δʼ ὅτι πάντα συμβέβηκε ταῦτα τῷ κέντρῳ· καὶ γὰρ ἀρχὴ καὶ μέσον τοῦ μεγέθους καὶ τέλος ἐστίν, ὥστε διὰ τὸ ἔξω εἶναι τοῦτο τῆς περιφερείας οὐκ ἔστιν ὅπου τὸ φερόμενον ἠρεμήσει ὡς διεληλυθός (ἀεὶ γὰρ φέρεται περὶ τὸ μέσον, ἀλλʼ οὐ πρὸς τὸ ἔσχατον), διὰ δὲ τὸ τοῦτο μένειν ἀεί τε ἠρεμεῖ πως τὸ ὅλον καὶ κινεῖται συνεχῶς. συμβαίνει δʼ ἀντιστρόφως· καὶ γὰρ ὅτι μέτρον τῶν κινήσεων ἡ περιφορά, πρώτην ἀναγκαῖον αὐτὴν εἶναι (ἅπαντα γὰρ μετρεῖται τῷ πρώτῳ, καὶ διότι πρώτη, μέτρον ἐστὶν τῶν ἄλλων. ἔτι δὲ καὶ ὁμαλῆ ἐνδέχεται εἶναι τὴν κύκλῳ μόνην· τὰ γὰρ ἐπʼ εὐθείας ἀνωμαλῶς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς φέρεται καὶ πρὸς τὸ τέλος· πάντα γὰρ ὅσῳπερ ἂν ἀφίστηται [πλεῖον] τοῦ ἠρεμοῦντος, φέρεται θᾶττον· τῆς δὲ κύκλῳ μόνης οὔτʼ ἀρχὴ οὔτε τέλος ἐν αὐτῇ πέφυκεν, ἀλλʼ ἐκτός.
ὅτι δʼ ἡ κατὰ τόπον φορὰ πρώτη τῶν κινήσεων, μαρτυροῦσι πάντες ὅσοι περὶ κινήσεως πεποίηνται μνείαν· τὰς γὰρ ἀρχὰς αὐτῆς ἀποδιδόασιν τοῖς κινοῦσι τοιαύτην κίνησιν. διάκρισις γὰρ καὶ σύγκρισις κινήσεις κατὰ τόπον εἰσίν, οὕτω δὲ κινοῦσιν ἡ φιλία καὶ τὸ νεῖκος· τὸ μὲν γὰρ διακρίνει, τὸ δὲ συγκρίνει αὐτῶν. καὶ τὸν νοῦν δέ φησιν Ἀναξαγόρας διακρίνειν τὸν κινήσαντα πρῶτον. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσοι τοιαύτην μὲν οὐδεμίαν αἰτίαν λέγουσιν, διὰ δὲ τὸ κενὸν κινεῖσθαί φασιν· καὶ γὰρ οὗτοι τὴν κατὰ τόπον κίνησιν κινεῖσθαι τὴν φύσιν λέγουσιν (ἡ γὰρ διὰ τὸ κενὸν κίνησις φορά ἐστιν καὶ ὡς ἐν τόπῳ), τῶν δʼ ἄλλων οὐδεμίαν ὑπάρχειν τοῖς πρώτοις ἀλλὰ τοῖς ἐκ τούτων οἴονται· αὐξάνεσθαι γὰρ καὶ φθίνειν καὶ ἀλλοιοῦσθαι συγκρινομένων καὶ διακρινομένων τῶν ἀτόμων σωμάτων φασίν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὅσοι διὰ πυκνότητα ἢ μανότητα κατασκευάζουσι γένεσιν καὶ φθοράν· συγκρίσει γὰρ καὶ διακρίσει ταῦτα διακοσμοῦσιν. ἔτι δὲ παρὰ τούτους οἱ τὴν ψυχὴν αἰτίαν ποιοῦντες κινήσεως· τὸ γὰρ αὐτὸ αὐτὸ κινοῦν ἀρχὴν εἶναί φασιν τῶν κινουμένων, κινεῖ δὲ τὸ ζῶον καὶ πᾶν τὸ ἔμψυχον
266aAsıl anlamıyla da yalnız yer bakımından hareket edene hareket ediyor deriz; bir şey aynı yerde durup büyüyor, küçülüyor ya da başkalaşıyorsa, bir bakıma hareket ettiğini söyleriz, mutlak olarak hareket ettiğini söylemeyiz.
Hareketin daima var olduğu ve bütün zaman boyunca var olacağı, ezelî hareketin ilkesinin ne olduğu, ayrıca ilk hareketin hangisi olduğu, hangi hareketin tek başına ezelî olabileceği ve ilk hareket ettiricinin hareketsiz olduğu söylenmiş oldu.
τὴν κατὰ τόπον αὐτὸ κίνησιν. καὶ κυρίως δὲ κινεῖσθαί φαμεν μόνον τὸ κινούμενον [τὴν] κατὰ τόπον [κίνησιν]· ἂν δʼ ἠρεμῇ μὲν ἐν τῷ αὐτῷ, αὐξάνηται δʼ ἢ φθίνῃ ἢ ἀλλοιούμενον τυγχάνῃ. πῂ κινεῖσθαι, ἁπλῶς δὲ κινεῖσθαι οὔ φαμεν.
ὅτι μὲν οὖν ἀεί τε κίνησις ἦν καὶ ἔσται τὸν ἅπαντα χρόνον, καὶ τίς ἀρχὴ τῆς ἀϊδίου κινήσεως, ἔτι δὲ τίς πρώτη κίνησις, καὶ τίνα κίνησιν ἀΐδιον ἐνδέχεται μόνην εἶναι, καὶ τὸ κινοῦν πρῶτον ὅτι ἀκίνητον, εἴρηται.
266a510. Bölüm
Şimdi de bu ilk hareket ettiricinin parçasız olması ve hiçbir büyüklüğe sahip olmaması gerektiğini söyleyelim; ama önce bundan önce gelen meseleleri belirleyelim. Bunlardan biri, sınırlı hiçbir şeyin sonsuz bir zaman boyunca hareket ettiremeyeceğidir. Üç şey vardır: hareket ettiren, hareket eden ve üçüncü olarak içinde hareket edilen zaman. Bunların ya hepsi sonsuzdur ya hepsi sınırlıdır ya da bazıları, meselâ ikisi ya da biri sonsuzdur. A hareket ettiren, B hareket eden, G de sonsuz zaman olsun. A'nın bir parçası olan D, B'nin bir parçası olan E'yi hareket ettirsin. Bunu G'ye eşit bir zamanda yapmaz, çünkü daha büyüğü daha uzun zamanda hareket ettirir. Dolayısıyla bunun zamanı olan Z sonsuz değildir. Böylece D'ye ekleye ekleye A'yı, E'ye ekleye ekleye B'yi tüketirim; ama zamandan hep eşit parça çıkararak onu tüketemem, çünkü sonsuzdur. Öyle ki bütün A bütün B'yi G'nin sınırlı bir parçasında hareket ettirecektir. Demek ki sınırlı bir şey hiçbir şeyi sonsuz bir hareketle hareket ettiremez.
Sınırlının sonsuz bir zaman boyunca hareket ettiremeyeceği açıktır; sınırlı bir büyüklükte sonsuz bir kuvvenin hiç bulunamayacağı da şundan anlaşılır. Aynı işi, meselâ ısıtmayı, tatlandırmayı, fırlatmayı ya da genel olarak hareket ettirmeyi daha kısa zamanda yapan kuvve, her zaman daha büyük kuvve olsun. O hâlde sınırlı olup sonsuz kuvvesi olan bir şeyin etkisine uğrayan şeyin de bir etkiye uğraması gerekir, hem de başka herhangi bir şeyin etkisinden daha fazlasına; çünkü sonsuz kuvve daha büyüktür. Ama bunun için hiçbir zaman olamaz. Çünkü sonsuz gücün ısıttığı ya da ittiği zaman A ise ve sınırlı bir güç aynı işi AB zamanında yapıyorsa, bu sınırlı güce hep daha büyük bir sınırlı güç ekleyerek bir gün A zamanında hareket ettirmiş olan bir güce varırım; çünkü sınırlı bir şeye hep ekleyerek her belirli niceliği aşarım, ondan çıkararak da aynı şekilde her belirli niceliğin altına inerim.
Ὅτι δὲ τοῦτʼ ἀμερὲς ἀναγκαῖον εἶναι καὶ μηδὲν ἔχειν μέγεθος, νῦν λέγωμεν, πρῶτον περὶ τῶν προτέρων αὐτοῦ διορίσαντες. τούτων δʼ ἓν μέν ἐστιν ὅτι οὐχ οἷόν τε οὐδὲν πεπερασμένον κινεῖν ἄπειρον χρόνου. τρία γὰρ ἔστιν, τὸ κινοῦν, τὸ κινούμενον, τὸ ἐν τρίτον, ὁ χρόνος. ταῦτα δὲ ἢ πάντα ἄπειρα ἢ πάντα πεπερασμένα ἢ ἔνια, οἷον τὰ δύο ἢ τὸ ἕν. ἔστω δὴ τὸ Α τὸ κινοῦν, τὸ δὲ κινούμενον Β, χρόνος ἄπειρος ἐφʼ οὗ Γ. τὸ δὴ Δ τῆς Β κινείτω τι μέρος, τὸ ἐφʼ οὗ Ε. οὐ δὴ ἐν ἴσῳ τῷ Γ· ἐν πλείονι γὰρ τὸ μεῖζον. ὥστʼ οὐκ ἄπειρος ὁ χρόνος ὁ τὸ Ζ. οὕτω δὴ τῇ Δ προστιθεὶς καταναλώσω τὸ Α καὶ τῇ Ε τὸ Β· τὸν δὲ χρόνον οὐ καταναλώσω ἀεὶ ἀφαιρῶν ἴσον· ἄπειρος γάρ· ὥστε ἡ πᾶσα Α τὴν ὅλην Β κινήσει ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ τοῦ Γ. οὐκ ἄρα οἷόν τε ὑπὸ πεπερασμένου κινεῖσθαι οὐδὲν ἄπειρον κίνησιν.
ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται τὸ πεπερασμένον ἄπειρον κινεῖν χρόνον, φανερόν· ὅτι δʼ ὅλως οὐκ ἐνδέχεται ἐν πεπερασμένῳ μεγέθει ἄπειρον εἶναί δύναμιν, ἐκ τῶνδε δῆλον. ἔστω γὰρ πλείων δύναμις ἀεὶ ἡ τὸ ἴσον ἐν ἐλάττονι χρόνῳ ποιοῦσα, οἷον θερμαίνουσα ἢ γλυκαίνουσα ἢ ῥιπτοῦσα καὶ ὅλως κινοῦσα. ἀνάγκη ἄρα καὶ ὑπὸ τοῦ πεπερασμένου μὲν ἄπειρον δʼ ἔχοντος δύναμιν πάσχειν τι τὸ πάσχον, καὶ πλεῖον ἢ ὑπʼ ἄλλου· πλείων γὰρ ἡ ἄπειρος. ἀλλὰ μὴν χρόνον γε οὐκ ἐνδέχεται εἶναι οὐδένα. εἰ γάρ ἐστιν ὁ ἐφʼ οὗ Α χρόνος ἐν ᾧ ἡ ἄπειρος ἰσχὺς ἐθέρμανεν ἢ ἔωσεν, ἐν τῶ δὲ ΑΒ πεπερασμένη τις, πρὸς ταύτην μείζω λαμβάνων ἀεὶ πεπερασμένην ἥξω ποτὲ εἰς τὸ ἐν τῷ
266bDemek ki sınırlı kuvve sonsuz kuvveyle eşit zamanda hareket ettirecektir. Bu ise imkânsızdır; öyleyse sınırlı hiçbir şey sonsuz kuvveye sahip olamaz.
Sonsuz bir büyüklükte de sınırlı bir kuvve bulunamaz. Gerçi daha küçük bir büyüklükte daha büyük bir kuvve bulunabilir; ama daha büyük bir büyüklükte daha büyük bir kuvve bulunması daha da mümkündür. AB sonsuz olsun. BG'nin belli bir kuvvesi olsun; bu kuvve D'yi belli bir zamanda, EZ zamanında hareket ettirmiş olsun. BG'nin iki katını alırsam, D'yi EZ'nin yarısı kadar bir zamanda, yani ZTh'de hareket ettirecektir (oran bu olsun). Böyle alıp durursam AB'yi hiçbir zaman tüketemem, ama verilen zamandan hep daha kısa bir zaman elde ederim. Öyleyse kuvve sonsuz olacaktır, çünkü her sınırlı kuvveti aşar; nitekim her sınırlı kuvvenin zamanının da sınırlı olması gerekir (belli büyüklükte bir kuvve belli bir zamanda hareket ettiriyorsa, daha büyüğü, oranın tersine çevrilmesine göre, daha kısa ama belirli bir zamanda hareket ettirecektir). Oysa sonsuz kuvve, tıpkı sonsuz çokluk ve büyüklük gibi, her belirli olanı aşan kuvvedir. Bunu şöyle de gösterebiliriz: Sınırlı bir büyüklükte bulunan ve sonsuz büyüklükteki kuvveyle aynı cinsten olan bir kuvve alalım; bu kuvve, sonsuz büyüklükteki sınırlı kuvveyi ölçüp tüketecektir.
Sonsuz kuvvenin sınırlı bir büyüklükte, sınırlı kuvvenin de sonsuz bir büyüklükte bulunamayacağı bunlardan açıktır. Yer değiştiren şeyler hakkında önce bir güçlüğü tartışmak yerinde olur. Hareket eden her şey, kendi kendini hareket ettirenler dışında, bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, nasıl olur da bazı şeyler, meselâ fırlatılan şeyler, hareket ettiren onlara artık dokunmadığı hâlde sürekli hareket eder? Hareket ettiren aynı zamanda başka bir şeyi de, meselâ havayı hareket ettiriyor, hava da hareket edince hareket ettiriyorsa, ilk hareket ettiren dokunmadığı ve hareket ettirmediği hâlde onun hareket etmesi yine imkânsızdır. Hepsinin aynı anda hareket etmesi ve ilk hareket ettiren durunca hepsinin aynı anda durması gerekir; mıknatıs taşında olduğu gibi, ilk hareket ettiren, hareket ettirdiği şeyi hareket ettirebilir hâle getirse bile.
Α χρόνῳ κεκινηκέναι· πρὸς πεπερασμένον γὰρ ἀεὶ προστιθεὶς ὑπερβαλῶ παντὸς ὡρισμένου, καὶ ἀφαιρῶν ἐλλείψω ὡσαύτως. ἐν ἴσῳ ἄρα χρόνῳ κινήσει τῇ ἀπείρῳ ἡ πεπερασμένη. τοῦτο δὲ ἀδύνατον· οὐδὲν ἄρα πεπερασμένον ἐνδέχεται ἄπειρον δύναμιν ἔχειν.
οὐ τοίνυν οὐδʼ ἐν ἀπείρῳ πεπερασμένην· καίτοι ἐνδέχεται ἐν ἐλάττονι μεγέθει πλείω δύναμιν εἶναι· ἀλλʼ ἔτι μᾶλλον ἐν μείζονι πλείω. ἔστω δὴ τὸ ἐφ οὗ ΑΒ ἄπειρον. τὸ δὴ ΒΓ· ἔχει δύναμίν τινα, ἣ ἔν τινι χρόνῳ ἐκίνησεν τὴν Δ, ἐν τῷ χρόνῳ ἐφʼ οὗ ΕΖ. ἂν δὴ τῆς ΒΓ διπλασίαν λαμβάνω, ἐν ἡμίσει χρόνῳ τοῦ ΕΖ (ἔστω γὰρ αὕτη ἡ ἀναλογία), ὥστε ἐν τῷ ΖΘ κινήσει. οὐκοῦν οὕτω λαμβάνων ἀεὶ τὴν μὲν ΑΒ οὐδέποτε διέξειμι, τοῦ χρόνου δὲ τοῦ δοθέντος αἰεὶ ἐλάττω λήψομαι. ἄπειρος ἄρα ἡ δύναμις ἔσται· πάσης γὰρ πεπερασμένης ὑπερβάλλει δυνάμεως, εἴ γε πάσης πεπερασμένης δυνάμεως ἀνάγκη πεπερασμένον εἶναι καὶ τὸν χρόνον (εἰ γὰρ ἔν τινι ἡ τοσηδί, ἡ μείζων ἐν ἐλάττονι μὲν ὡρισμένῳ δὲ χρόνῳ κινήσει, κατὰ τὴν ἀντιστροφὴν τῆς ἀναλογίας)· ἄπειρος δὲ πᾶσα δύναμις, ὥσπερ καὶ πλῆθος καὶ μέγεθος τὸ ὑκερβάλλον παντὸς ὡρισμένου. ἔστιν δὲ καὶ ὧδε δεῖξαι τοῦτο ληψόμεθα γάρ τινα δύναμιν τὴν αὐτὴν τῷ γένει τῇ ἐν τῷ ἀπείρῳ μεγέθει, ἐν πεπερασμένῳ μεγέθει οὖδαν, ἣ καταμετρήσει τὴν ἐν τῷ ἀπείρῳ πεπερασμένην δύναμιν.
ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἐνδέχεται ἄπειρον εἶναι δύναμιν ἐν πεπερασμένῳ μεγέθει, οὐδʼ ἐν ἀπείρῳ πεπερασμένην, ἐκ τούτων δῆλον. περὶ δὲ τῶν φερομένων ἔχει καλῶς διαπορῆσαί τινα ἀπορίαν πρῶτον. εἰ γὰρ πᾶν τὸ κινούμενον κινεῖται ὑπὸ τινός, ὅσα μὴ αὐτὰ ἑαυτὰ κινεῖ, πῶς κινεῖται ἔνια συνεχῶς μὴ ἁπτομένου τοῦ κινήσαντος, οἷον τὰ ῥιπτούμενα; εἰ δʼ ἅμα κινεῖ καὶ ἄλλο τι ὁ κινήσας, οἷον τὸν ἀέρα, ὃς κινούμενος κινεῖ, ὁμοίως ἀδύνατον τοῦ πρώτου μὴ ἁπτομένου μηδὲ κινοῦντος κινεῖσθαι, ἀλλʼ ἄμα πάντα ⟨καὶ⟩ κινεῖσθαι καὶ πεπαῦσθαι
267aŞunu söylemek gerekir: İlk hareket ettiren, havayı, suyu ya da tabiatı gereği hem hareket ettirebilen hem hareket edebilen başka bir şeyi hareket ettirebilir hâle getirir. Ama bu şey hareket ettirmeyi ve hareket etmeyi aynı anda bırakmaz: Kendisini hareket ettiren hareket ettirmeyi bıraktığı anda hareket etmeyi bırakır, ama hâlâ hareket ettiricidir. Bu yüzden ona bitişik başka bir şeyi hareket ettirir; onun için de aynı şey söylenir. Hareket ettirme kuvvesi bitişik olana hep daha az geçtikçe hareket durmaya yüz tutar; sonunda, önceki şey bir sonrakini artık hareket ettirici kılmayıp yalnızca hareket eder kıldığında durur. Bunların, yani hareket ettirenle hareket edenin ve bütün hareketin aynı anda durması zorunludur. Bu hareket, bazen hareket edip bazen durabilen şeylerde meydana gelir; sürekli değildir, sürekli görünür. Çünkü birbirini izleyen ya da birbirine dokunan şeylerin hareketidir; hareket ettiren tek bir şey değil, birbirine bitişik şeylerdir. Bu yüzden böyle bir hareket havada ve suda olur; bazıları buna karşılıklı yer değiştirme (antiperistasis) der. Ortaya konan güçlükleri söylediğimiz yoldan başka türlü çözmek imkânsızdır. Karşılıklı yer değiştirme ise her şeyin aynı anda hareket etmesini ve hareket ettirmesini, dolayısıyla aynı anda durmasını gerektirir. Oysa burada sürekli hareket eden tek bir şey görünüyor; peki neyin etkisiyle? Çünkü aynı şeyin etkisiyle değil.
Var olanlarda sürekli bir hareket olması zorunludur ve bu hareket tektir. Tek hareketin bir büyüklüğün hareketi olması gerekir (çünkü büyüklüğü olmayan hareket etmez), hem de tek bir şeyin hareketi ve tek bir şey tarafından ettirilen hareket olması gerekir (yoksa sürekli olmaz, birbirine bitişik ve bölünmüş hareketler olur). Öyleyse hareket ettiren tekse, ya kendisi hareket ederek ya da hareketsiz olarak hareket ettirir. Hareket ederek hareket ettiriyorsa, hareket edene eşlik etmesi ve kendisinin de değişmesi, aynı zamanda bir şey tarafından hareket ettirilmesi gerekecektir; öyle ki dizi bir yerde duracak ve hareketsiz bir şey tarafından hareket ettirilmeye varacaktır.
ὅταν τὸ πρῶτον κινοῦν παύσηται, καὶ εἰ ποιεῖ, ὥσπερ ἡ λίθος, οἷόν τε κινεῖν ὃ ἐκίνησεν. ἀνάγκη δὴ τοῦτο μὲν λέγειν, ὅτι τὸ πρῶτον κινῆσαν ποιεῖ οἷόν τε κινεῖν ἢ τὸν ἀέρα [τοιοῦτον] ἢ τὸ ὕδωρ ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον ὁ πέφυκε κινεῖν καὶ κινεῖσθαι· ἀλλʼ οὐχ ἅμα παύεται κινοῦν καὶ κινούμενον· ἀλλὰ κινούμενον μὲν ἅμα ὅταν ὁ κινῶν παύσηται κινῶν, κινοῦν δὲ ἔτι ἐστίν. διὸ καὶ κινεῖ τι ἄλλο ἐχόμενον· καὶ ἐπὶ τούτου ὁ αὐτὸς λόγος. παύεται δέ, ὅταν ἀεὶ ἐλάττων ἡ δύναμις τοῦ κινεῖν ἐγγίγνηται τῷ ἐχομένῳ. τέλος δὲ παύεται, ὅταν μηκέτι ποιήση τὸ πρότερον κινοῦν, ἀλλὰ κινούμενον μόνον. ταῦτα δʼ ἀνάγκη ἅμα παύεσθαι, τὸ μὲν κινοῦν τὸ δὲ κινούμενον, καὶ τὴν ὅλην κίνησιν. αὕτη μὲν οὖν ἐν τοῖς ἐνδεχομένοις ὁτὲ μὲν κινεῖσθαι ὁτὲ δʼ ἠρεμεῖν ἐγγίγνεται ἡ κίνησις, καὶ οὐ συνεχής, ἀλλὰ φαίνεται· ἢ γὰρ ἐφεξῆς ὄντων ἢ ἁπτομένων ἐστίν· οὐ γὰρ ἓν τὸ κινοῦν, ἀλλʼ ἐχόμενα ἀλλήλων. διὸ ἐν ἀέρι καὶ ὕδατι γίγνεται ἡ τοιαύτη κίνησις, ἣν λέγουσί τινες ἀντιπερίστασιν εἶναι. ἀδύνατον δὲ ἄλλως τὰ ἀπορηθέντα λύειν, εἰ μὴ τὸν εἰρημένον τρόπον. ἡ δʼ ἀντιπερίστασις ἅμα πάντα κινεῖσθαι ποιεῖ καὶ κινεῖν, ὥστε καὶ παύεσθαι· νῦν δὲ φαίνεταί τι ἓν κινούμενον συνεχῶς· ὑπὸ τίνος οὖν; οὐ γὰρ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ.
ἐπεὶ δʼ ἐν τοῖς οὖσιν ἀνάγκη κίνησιν εἶναι συνεχῆ, αὕτη δὲ μία ἐστίν, ἀνάγκη δὲ τὴν μίαν μεγέθους τέ τινος εἶναι (οὐ γὰρ κινεῖται τὸ ἀμέγεθες) καὶ ἑνὸς καὶ ὑφʼ ἑνός (οὐ γὰρ ἔσται συνεχής, ἀλλʼ ἐχομένη ἑτέρα ἑτέρας καὶ διηρημένη), τὸ δὴ κινοῦν εἰ ἕν, ἢ κινούμενον κινεῖ ἢ ἀκίνητον ὄν. εἰ μὲν δὴ κινοῦ. μενον, συνακολουθεῖν δεήσει καὶ μεταβάλλειν αὐτό, ἅμα δὲ κινεῖσθαι ὑπό τινος, ὥστε στήσεται καὶ ἥξει εἰς τὸ κινεῖσθαι
267bHareketsiz olanın ise hareket edenle birlikte değişmesi gerekmez; daima hareket ettirebilir (çünkü böyle hareket ettirmek zahmetsizdir) ve bu hareket ya yalnız düzgün olan ya da en düzgün olan harekettir, çünkü hareket ettirende hiçbir değişim yoktur. Hareketin düzenli olması için hareket edenin de ona göre hiçbir değişimi olmamalıdır. Hareket ettiren ya ortada ya çevrede olmalıdır, çünkü ilkeler bunlardır. Ama hareket ettirene en yakın olanlar en hızlı hareket eder; dairenin hareketi de böyledir; öyleyse hareket ettiren oradadır.
Hareket eden bir şeyin sürekli hareket ettirip ettiremeyeceği bir güçlüktür; tekrar tekrar iten şeyin yaptığı gibi, ardışıklık yoluyla sürekli olmayı kastetmiyorum. Böyle bir şey ya kendisi daima itmeli, çekmeli ya da ikisini birden yapmalıdır; ya da hareketi başka bir şey alıp bir başkasına aktarmalıdır, tıpkı fırlatılan şeyler için önceden söylendiği gibi: Bölünebilir olan hava, hep bir başka parçası hareket ederek hareket ettirir. Her iki durumda da hareket tek olamaz, bitişik hareketler olur. Öyleyse sürekli olan yalnız hareketsizin hareket ettirdiği harekettir; çünkü daima aynı durumda olduğundan hareket edenle ilişkisi de aynı ve sürekli olacaktır.
Bunlar belirlendikten sonra, ilk ve hareketsiz hareket ettiricinin hiçbir büyüklüğe sahip olamayacağı açıktır. Çünkü büyüklüğü varsa, bu büyüklüğün ya sınırlı ya sonsuz olması gerekir. Sonsuz bir büyüklüğün olamayacağı daha önce tabiat üzerine incelemelerde gösterilmişti; sınırlının sonsuz kuvveye sahip olamayacağı ve sınırlı bir şey tarafından bir şeyin sonsuz zaman boyunca hareket ettirilemeyeceği de şimdi gösterildi. İlk hareket ettiren ise ezelî bir hareketi sonsuz zaman boyunca ettirir. Öyleyse onun bölünemez, parçasız ve hiçbir büyüklüğü olmayan bir şey olduğu açıktır.
ὑπὸ ἀκινήτου. τοῦτο γὰρ οὐκ ἀνάγκη συμμεταβάλλειν, ἀλλʼ ἀεί τε δυνήσεται κινεῖν (ἄπονον γὰρ τὸ οὕτω κινεῖν) καὶ ὁμαλὴς αὕτη ἡ κίνησις ἢ μόνη ἢ μάλιστα· οὐ γὰρ ἔχει μεταβολὴν τὸ κινοῦν οὐδεμίαν. δεῖ δὲ οὐδὲ τὸ κινούμενον πρὸς ἐκεῖνο ἔχειν μεταβολήν, ἵνα ὁμοία ᾖ ἡ κίνησις. ἀνάγκη δὴ ἢ ἐν μέσῳ ἢ ἐν κύκλῳ εἶναι· αὗται γὰρ αἱ ἀρχαί. ἀλλὰ τάχιστα κινεῖται τὰ ἐγγύτατα τοῦ κινοῦντος. τοιαύτη δʼ ἡ τοῦ κύκλου κίνησις· ἐκεῖ ἄρα τὸ κινοῦν. ἔχει δʼ ἀπορίαν εἰ ἐνδέχεταί τι κινούμενον κινεῖν συνεχῶς, ἀλλὰ μὴ ὥσπερ τὸ θοῦν πάλιν καὶ πάλιν, τῷ ἐφεξῆς εἶναι συνεχῶς· ἢ γὰρ αὐτὸ δεῖ ἀεὶ ὠθεῖν ἢ ἕλκειν ἢ ἄμφω, ἢ ἕτερόν τι ἐκδεχόμενον ἄλλο παρʼ ἄλλου, ὥσπερ πάλαι ἐλέχθη ἐπὶ τῶν ῥιπτουμένων, εἰ διαιρετὸς ὢν ὁ ἀὴρ [ἢ τὸ ὕδωρ] κινεῖ ἄλλος ἀεὶ κινούμενος. ἀμφοτέρως δʼ οὐχ οἷόν τε μίαν εἶναι, ἀλλʼ ἐχομένην. μόνη ἄρα συνεχὴς ἣν κινεῖ τὸ ἀκίνητον· ἀεὶ γὰρ ὁμοίως ἔχον καὶ πρὸς τὸ κινούμενον ὁμοίως ἕξει καὶ συνεχῶς. διωρισμένων δὲ τούτων φανερὸν ὅτι ἀδύνατον τὸ πρῶτον κινοῦν καὶ ἀκίνητον ἔχειν τι μέγεθος. εἰ γὰρ μέγεθος ἔχει, ἀνάγκη ἤτοι πεπερασμένον αὐτὸ εἶναι ἢ ἄπειρον. ἄπειρον μὲν οὖν ὅτι οὐκ ἐνδέχεται μέγεθος εἶναι, δέδεικται πρότερον ἐν τοῖς φυσικοῖς· ὅτι δὲ τὸ πεπερασμένον ἀδύνατον ἔχειν δύναμιν ἄπει. ρον, καὶ ὅτι ἀδύνατον ὑπὸ πεπερασμένου κινεῖσθαί τι ἄπει. ρον χρόνου, δέδεικται νῦν. τὸ δέ γε πρῶτον κινοῦν ἀΐδιον κινεῖ κίνησιν καὶ ἄπειρον χρόνον. φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀδιαίρετόν ἐστι καὶ ἀμερὲς καὶ οὐδὲν ἔχον μέγεθος.