İçeriğe geç

Kavram

Mania (μανία)

Yunanca
μανία (mania); μαίνεσθαι (mainesthai); ἐμμανής, μανικός
Latince
furor; insania; (Ficino) furor divinus
Almanca
Wahnsinn; Raserei; göttlicher Wahnsinn
Fransızca
délire; folie; (Robin) délire divin
İngilizce
madness
Türkçe
mania (çevrilmez); fiil hâlinde "mania'ya tutulmak"; gündelik geçişte "delilik, çılgınlık"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada mania akıl kaybı, kudurma, öfke nöbeti ya da tutkuya kapılmadır; hekimlik literatüründe (Hippokratesçi Kutsal Hastalık Üzerine) bedensel nedenli bir hastalıktır ve yazar onu tanrılara bağlayanları eleştirir. Öte yandan din ve şiir geleneğinde mania bir tanrının insanı ele geçirmesidir: Dionysos'un bakkhai'si (mainades, "mania'ya tutulmuş kadınlar"), Apollon'un Pythia'sı, Mousa'ların esinlediği ozan (Hesiodos Theogonia 22–34, Demokritos B 18: "coşku ve kutsal soluk olmadan hiçbir şair büyük olamaz"). Platon bu iki katmanı Phaidros'ta bilinçli olarak karşı karşıya koyar. İlk iki konuşmada mania, nous ve sōphrosynē'nin yerini alan akılsız bir yönetimdir (241a). Palinōdia'da Sokrates mania'yı ikiye ayırır: insanca hastalıklardan doğan ve tanrısal olarak alışılmış kurallardan kurtuluş sayesinde doğan (265a); ikincisinin dört türü vardır (244a–245a, 249d, 265b). Dördüncü tür erōtik mania'dır: güzeli görüp hakiki güzeli anımsayan psykhē'nin kanatlanması (249d–e); bu mania, felsefeyle birleştiğinde psykhē'yi göğe geri götürür (256a–b). Böylece mania, bilgi kuramının (anamnēsis) ve psykhē kuramının (kanatlı araba) motoru olur. Şölen'de aynı yapı Alkibiades'in "felsefi mania ve bakkheia"sında (218b) sezilir; Ion'da (533e–534e) ozanın tanrı tarafından "ele geçirilmesi" (katekhesthai) şiirsel mania'nın bilgi değil tanrısal pay (theia moira) olduğunu gösterir; Yasalar (II 672b–d) Dionysos'un şarap ve coşku armağanını eğitime bağlar.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8.–5. yy Homeros, tragedya yazarları savaşçının kudurması; Dionysos'un ve tanrıların gönderdiği delilik İlyada 6.132; Euripides Bakkhalar
MÖ 5. yy Hippokratesçi hekimler; Demokritos bedensel nedenli hastalık / şairin kutsal coşkusu Kutsal Hastalık Üzerine; Demokritos B 17–18 · DK 68 B18
MÖ 4. yy Platon tanrısal bağış olarak mania ve dört türü; erōtik mania ve anamnēsis Phaidros 244a–245c, 249d–256b, 265a–b; Ion 533e–534e; Şölen 218b
MÖ 4. yy Aristoteles (ve okulu) melankoli ile deha arasındaki bağ; ekstatikoi Problemata XXX.1
MÖ 1. yy Cicero furor (kehanet) / insania ayrımı De divinatione I.66, I.80
MS 15. yy Marsilio Ficino dört furor divinus öğretisi; esinli deha De amore VII; In Phaedrum
19.–20. yy Nietzsche, Heidegger, Foucault, Derrida Dionysosçu olan; akıl–delilik ayrımının soykütüğü Tragedyanın Doğuşu; Histoire de la folie; La pharmacie de Platon

Dönüşüm: Bir hastalık ve tanrısal cezalandırma adı olan mania, Platon'da değer işareti tersine çevrilerek (244a) bilgiye ve psykhē'nin kurtuluşuna giden yolun adı olur; Ficino'yla bu tersine çevrilme "esinli deha" romantizmine dönüşür, modern psikiyatride ise sözcük yeniden klinik anlama ("mani") döner.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca μανία (mania); fiil μαίνεσθαι "kendinden geçmek, kudurmak, çıldırmak"; sıfatlar ἐμμανής "mania içinde", μανικός "mania'ya ilişkin" Hint-Avrupa *men- "zihin, düşünce" kökünden (bkz. menos "coşku, can gücü", mnēmē, Latince mens): zihnin olağan düzeyinin aşılması, bir gücün zihni doldurması. Homeros'ta mainesthai savaşta kudurmuş savaşçının ve Dionysos'un (İlyada 6.132 mainomenos Dionysos) sıfatıdır. Tragedyada tanrı eliyle gelen delilik (Aias, Herakles, Pentheus). Platon'da Kratylos 404a ve Devlet Adamı 310d'de gündelik "delilik, çılgınlık"; Şölen 213d, 218b'de Alkibiades'in "felsefi mania"sı; teknik kullanım Phaidros 244a–245c ve 249d–256b'dedir: tanrısal bağış olarak mania ve dört türü (kehanet — Apollon; arınma/gizem — Dionysos; şiir — Mousa'lar; erōs — Aphrodite ve Erōs, 265b).
Latince furor; insania; furor divinus Cicero De divinatione I.66 ve I.80'de Phaidros'un kehanet mania'sını furor ile karşılar, insania'yı (akıl hastalığı) ondan ayırır. Ficino (De amore VII.13–14; Phaidros yorumu) dört furor divinus'u (poeticus, mysticus/sacerdotalis, propheticus, amatorius) sistemleştirir; Rönesans'ın "esinli deha" kavramının kaynağı budur.
Almanca / Fransızca Wahnsinn, Raserei / délire, folie Schleiermacher Wahnsinn; Nietzsche'nin Dionysosçu olanı ve Heidegger'in Phaidros yorumu (Nietzsche I) Almanca Wahnsinn'in tanrısal katmanını canlı tutar. Robin (Budé) délire: "sayıklama, esrime" — klinik folie'den kaçınmak için; Derrida'nın La pharmacie de Platon'u ve Foucault'nun Histoire de la folie'si folie'nin Platoncu geçmişine başvurur.
İngilizce madness

Türkçe karşılığı

mania (transliterasyon). delilik: Türkçede en yalın karşılık, ama klinik ve aşağılayıcı; 244a'daki "iyilerin en büyüğü mania yoluyla gelir" önermesini okura paradoks olarak değil saçma olarak sunar ve Platon'un iki tür mania ayrımını (insan hastalığından doğan / tanrısal bağıştan doğan, 265a) tek sözcükte silikleştirir. çılgınlık: daha canlı, ama coşkulu taşkınlık ile sınırlı. cezbe: tasavvufta tanrı tarafından çekilmek, "meczup"; 244a–b'deki tanrısal kaynaklılığı ve dışarıdan gelen kapılmayı güzel taşır, ama Platon'u İslam mistisizmine bağlar ve kehanet/şiir türlerine uymaz. vecd / istiğrak: Arapça, mistik kendinden geçme; enthousiasmos (tanrısal esin) ile karışır. divanelik: Farsça, aşk edebiyatında erōtik mania'ya yakın, ama kehaneti kapsamaz. mania: Türkçede psikiyatrik "mani" (bipolar bozukluğun evresi) ile karışma tehlikesi var; ama transliterasyon Yunanca terimi korur ve 244c'deki manikē / mantikē (mania sanatı / kehanet) etimolojisini okurun izleyebilmesini sağlar. Seçim: teknik geçişlerde (Phaidros 241a'dan itibaren) mania, fiil "mania'ya tutulmak"; gündelik ve tanrısal olmayan anlamda (Kratylos 404a, Devlet Adamı 307b, 310d; Philebos 63d) "delilik / çılgınlık (mania)".

"Delilik" dersen Sokrates'in palinōdia'sını bir paradoks gösterisine çevirirsin: okur "deliliğin en büyük iyilik" olduğunu bir retorik tersine çevirme olarak okur ve ilk iki konuşmadaki (Lysias'ın ve Sokrates'in ilk konuşması) "âşık hastadır, aklını yitirmiştir" savı ile palinōdia arasındaki kavramsal kaymayı göremez: ilk konuşmalarda mania, sōphrosynē'nin karşıtı olan insanca bir hastalıktır (241a), palinōdia'da ise sōphrosynē'den daha değerli, tanrıdan gelen bir bağıştır (244d). "Cezbe" ya da "vecd" dersen Phaidros'u tasavvufun seyr ü sülûk şemasına yerleştirirsin: psykhē'nin kanatlanıp göğün ötesine yükselmesi (246a–249d) bu okumaya elverişlidir, ama Platon'da yükselişin amacı tanrıyla birleşmek değil, "gerçekten varolanı" (247c–e) görmek ve onu anamnēsis yoluyla anımsamaktır; ayrıca kehanet ve şiir türleri cezbe kavramına sığmaz. Transliterasyon, mania'nın tek bir olgu değil, kaynağına göre (insan / tanrı) değeri tersine dönen bir yapı olduğunu okura bırakır.

Atıf ve kaynak notu

"Dört tanrısal delilik" şeması Phaidros'ta vardır (244a–245a, 265b), ama Platon onu bir öğreti olarak sistemleştirmez; türlerin sırası ve tanrılarla eşleşmesi yalnızca 265b'de özetlenir. Ficino'nun furor divinus öğretisi ve "deha–delilik" romantizmi sonraki yansıtmalardır. Ayrıca palinōdia'nın bir mythos (mythos) olarak sunulduğu (253c) ve Sokrates'in onu "bir ölçüde inandırıcı, bir ölçüde yanlış" diye niteleyeceği (265b–c) unutulmamalıdır: mania övgüsünün Platon'un kendi görüşü mü, yoksa retorik bir gösteri mi olduğu tartışmalıdır.

İlgili kavramlar

  • divinatio (Latince karşılığı)
  • eros (249d–e: dördüncü mania; âşığın adı bu mania'dan pay alınca)
  • anamnesis (249c–250d: güzellik, gerçekten varolanın anımsanmasına yol açar)
  • psyche (245c–246a: kendi kendini devindiren; kanatlı araba)
  • katharsis (244d–e: arınma ve gizem törenleriyle sağaltan ikinci mania)
  • mousike (245a: Mousa'lardan gelen üçüncü mania)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mania, delilik, Deliliğin, delilikten, çılgınlığını, çılgınlığa

Metinlerde işaretlendiği yerler

17 yer · 8 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.