Kavram
Eikos (εἰκός)
- Yunanca
- εἰκός (eikos); εἰκὼς μῦθος (eikōs mythos); εἰκὼς λόγος (eikōs logos)
- Latince
- verisimile, probabile; fabula verisimilis
- Almanca
- das Wahrscheinliche; wahrscheinliche Geschichte / Rede
- Fransızca
- le vraisemblable; mythe vraisemblable
- İngilizce
- the likely, the probable
- Türkçe
- akla yakın (eikos)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde eikos "beklenir, uygun olan"dır: "doğal olarak", "haklı olarak". Beşinci yüzyıl retoriği bunu bir kanıt türüne dönüştürür: Tisias ve Korax'a atfedilen "olasılık argümanı" (güçsüz adamın güçlüye saldırması akla yakın değildir), Phaidros 272d–273c'de Sokrates'in alaya aldığı, doğruyu değil kalabalığa inandırıcı geleni gözeten tekhnē'dir. Platon Timaios 29b–d'de sözcüğü tersine çevirir ve onurlandırır: eikos artık retorik bir hile değil, bir imge olan evren hakkında söylenebilecek en iyi sözün statüsüdür. Ousia'nın oluşa oranı neyse, hakikatin (alētheia) inanca (pistis) oranı odur (29c); akla yakın söz, kalıcı ve çürütülmez olan hakkındaki sözün imgesidir. Böylece eikos retorikten kozmolojiye, kanıt türünden epistemik bir derecelemeye geçer.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–5. yy | Homeros; tragedya | Uygun, beklenir, yakışır olan | Homeros - İlyada 9.70 |
| MÖ 5. yy | Korax, Tisias; Antiphon | Mahkemede olasılık kanıtı | Antiphon - Tetralogiai |
| MÖ 4. yy | Platon | Retorikteki eikos'un eleştirisi (Phaidros 272d–273c); kozmolojik anlatının statüsü: akla yakın söz ve akla yakın mythos (Timaios 29b–d, 30b, 48d, 53d) | Platon - Timaios 29d, Platon - Phaidros 273b |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Eikos = çoğunlukla böyle olan (Retorik I.2, 1357a34); tragedyada olay örgüsünün "olası ya da zorunlu"ya göre kurulması (Poetika 9) | Aristoteles - Retorik 1357a |
| MÖ 1. yy | Cicero | Probabile, verisimile: Yeni Akademia'nın kuşkuculuğunda eylem ölçütü | Cicero - Timaeus 8 |
Dönüşüm: Gündelik "yakışık alan"dan retorikte "olasılık kanıtı"na; Platon'da önce kuşkuyla karşılanan bu kanıt türü Timaios'ta imge–örnek ontolojisine bağlanarak kozmolojik bilginin meşru statüsü olur; Aristoteles'te hem retorik hem poetik bir kategori, Yeni Akademia'da kuşkucu eylem ölçütü, modern çağda niceliksel olasılığın atası.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | εἰκός (eikos), eril/dişil εἰκώς; çoğul εἰκότα; εἰκὼς μῦθος / λόγος | eoika "benzemek, uygun görünmek" fiilinin ortacı; aynı kökten εἰκών (eikōn) "imge". Gündelik anlamı "benzeyen, uygun, beklenir olan": eikotōs "haklı olarak, beklendiği gibi". Retorikte (Tisias, Korax; Phaidros 267a, 272d–273c) mahkemede "akla yatkın olan", olasılık kanıtı. Timaios 29b–d'de kozmolojik anlatımın epistemik statüsü: evren bir imge (eikōn) olduğu için onun hakkındaki sözler de ancak "imgeye yakışır", akla yakın (eikotes) sözler olabilir; bu yüzden anlatının kendisi "akla yakın mythos"tur (29d). |
| Latince | verisimile; probabile; fabula verisimilis | Cicero Timaeus 8–9 probabilia ve verisimilia der; bu karşılık "olasılık" (probabilitas) kavramının tarihine bağlanır. |
| Almanca / Fransızca | das Wahrscheinliche; wahrscheinliche Geschichte / le vraisemblable; mythe vraisemblable | Almanca wahrscheinlich ("doğru görünen") ve Fransızca vraisemblable ("doğruya benzeyen") eikos'un "benzerlik" katmanını Türkçe "akla yakın"dan daha iyi korur. |
| İngilizce | the likely, the probable |
Türkçe karşılığı
akla yakın (eikos).
"Olası bir öykü" dersen Timaios'un kozmolojisini modern bilimsel hipotez gibi okursun: kanıtla desteklenen, yanlışlanabilir bir açıklama. "Benzer mythos" dersen imge–örnek ilişkisini (29b–c: sözler açıkladıkları şeye akrabadır) öne çıkarırsın: anlatı eksik olduğu için değil, konusu bir imge olduğu için "benzerlik" düzeyinde kalır. "Akla yakın mythos" iki okumayı da tümüyle dışlamaz ama "mythos" sözcüğünü transliterasyonla bırakmak, Timaios'un anlatısının bir söylence mi yoksa en iyi ulaşılabilir kuram mı olduğu tartışmasını (Cornford'un "likely story"si ile Vlastos ve Burnyeat'ın "eikōs mythos = akla uygun, ölçülü anlatı" okuması) açık bırakır.
Atıf ve kaynak notu
Timaios'ta eikōs mythos (29d, 59c, 68d) ve eikōs logos (30b, 48d, 53d, 55d) birbirinin yerine kullanılır; "mythos"u söylence, "logos"u bilimsel açıklama diye karşıtlaştırmak modern bir ayrımı metne yansıtmaktır. Ayrıca eikos'u modern olasılık kavramıyla (niceliksel, istatistiksel) okumak anakroniktir; "probability" sözcüğünün kendisi Cicero'nun probabile'sinden gelse de. Son olarak Timaios'un kendi anlatısı hakkında söylediği "akla yakın"ın, Platon'un bütün doğa felsefesine ilişkin alçakgönüllü bir tutum mu yoksa yalnızca imge olan evrenle sınırlı bir kayıt mı olduğu tartışmalıdır.
İlgili kavramlar
- signum (Latince karşılık; Quintilianus)
- Timaios'ta Mythos ve Logos
- İmge ve Örnek Problemi
- Doğa Bilgisinin Epistemik Statüsü
- Retorik ve Hakikat
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: akla yakın, akla yatkın olandan
Metinlerde işaretlendiği yerler
5 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.