Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri
I. Kitap
1.1.11. Bölüm
Bitkilerin birden fazla oluş yolu bulunduğu, bunların kaç tane ve hangileri olduğu daha önce Araştırmalar'da söylendi. Ama bu yolların hepsi her bitkiye uygun düşmediğinden, hangisinin hangi bitkilere uyduğunu ve hangi sebeplerle uyduğunu ayırt etmek gerekir; bunu yaparken de her bitkinin kendine özgü ousiasına dayanan ilkelerden hareket etmeliyiz; çünkü açıklamalar en baştan gözlenmiş olgularla uyuşmalıdır. Tohumdan oluş, tohumu olan bütün bitkilerde ortaktır; çünkü bunların hepsi tohumla üreyebilir. Bunun gerçekleştiği hisle de apaçık görülür; akıl yürütmeye göre de belki zorunludur. Çünkü tabiat hiçbir şeyi boşuna yapmaz, en az da ilk ve en asli şeylerde; tohum ise ilk ve en asli olandır. Demek ki tohum üretemeseydi boşuna olurdu; oysa tohum her zaman bunun için vardır ve tabiatça buna yöneliktir.
Τῶν φυτῶν αἱ γενέσεις ὅτι μέν εἰσι πλείους καὶ πόσαι καὶ τίνες ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται πρότερον. ἐπεὶ δὲ οὐ πᾶσαι πᾶσιν οἰκείως ἔχει διελεῖν τίνες ἑκάστοις καὶ διὰ ποίας αἰτίας ἀρχαῖς χρωμένους ταῖς κατὰ τὰς ἰδίας οὐσίας· εὐθὺ γὰρ χρὴ συμφωνεῖσθαι τοὺς λόγους τοῖς εὑρημένοις. ἡ μὲν οὖν ἀπὸ τοῦ σπέρματος γένεσις κοινὴ πάντων ἐστὶ τῶν ἐχόντων σπέρμα· πάντα γὰρ δύναται γεννᾶν. τοῦτο δὲ καὶ τῇ αἰσθήσει φανερὸν ὅτι συμβαίνει, κατὰ δὲ τὸν λόγον ἴσως ἀναγκαῖον· ἡ γὰρ φύσις οὐδὲν ποιεῖ μάτην, ἥκιστα δὲ ἐν τοῖς πρώτοις καὶ κυριωτάτοις· πρῶτον δὲ καὶ κυριώτατον τὸ σπέρμα, ὥστε τὸ σπέρμα μάτην ἂν εἴη μὴ δυνάμενον γεννᾶν, εἴπερ τούτου χάριν αἰεὶ τὸ σπέρμα καὶ πρὸς τοῦτο πέφυκεν.
1.1.2Bu, öteki bütün canlılara bakarak da çıkarılabilecek, herkesin kabul ettiği bir şeydir. Ama çiftçiler bazı bitkilerde tohumu kullanmadıkları için —çünkü bunlar kendiliğinden daha çabuk yetişir— ve bazı ağaçların da otsu bitkilerin de tohumlarını toplamak kolay olmadığı için, kimileri her bitkinin tohumdan yetişebileceğini düşünmez. Oysa Araştırmalar'da söylendiği gibi, bu en açık biçimde incirde görülür. Bunlar bir başka yolla da filizlenebilir: kendiliğinden yetişen bitkilerde olduğu gibi, maddenin bir yere akıp toplanmasıyla ve çürümesiyle, daha doğrusu tabii bir değişimle. Demek ki tohum yoluyla oluşun bütün bitkilerde ortak olduğu açıktır; bazılarının her iki yolla, hem kendiliğinden hem tohumdan oluşmasında da tuhaf bir şey yoktur; tıpkı bazı hayvanların hem birbirinden hem topraktan oluşması gibi.
ὅπερ ἐκ τῶν ἄλλων πάντων λαμβάνειν ἐστὶν ὁμολογούμενον. ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ χρῆσθαι τοὺς γεωργοὺς ἐπ᾽ ἐνίων, ὅτι θᾶττον ἀπ᾽ αὐτομάτων παραγίνεται καὶ διὰ τὸ μὴ εἶναι ῥᾳδίως ἐπί τινων λαμβάνειν μήτε τῶν δένδρων μήτε τῶν ποιωδῶν τὰ σπέρματα, διὰ ταῦτ᾽ οὐκ οἴονταί τινες πάντ᾽ ἀπὸ σπέρματος ἐνδέχεσθαι. καίτοι, καθάπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται, καὶ φανερώτατον ἐπὶ τῶν συκῶν. ἔτι δὲ κατ᾽ ἄλλον τρόπον ἡ βλάστησις αὐτῶν, εἴ τι τῶν αὐτομάτων ἐκ συρροῆς καὶ σήψεως μᾶλλον δὲ ἀλλοιώσεως γινομένης φυσικῆς. ὅτι μὲν οὖν κοινὴ πᾶσιν ἡ διὰ τοῦ σπέρματος γένεσις φανερόν· εἰ δ’ ἀμφοτέρως ἔνια καὶ αὐτόματα καὶ ἐκ σπέρματος οὐδὲν ἄτοπον· ὥσπερ καὶ ζῶά τινα καὶ ἐξ ἀλλήλων καὶ ἐκ τῆς γῆς.
1.1.3Bu yüzden oluşlar da her bitkinin kendine özgü tabiatına göre değişir. Kuru, tek gövdeli ve yan sürgün vermeyen bitkiler, deyim yerindeyse, hiçbir dikim yolunu kabul etmez, ne kök sürgününden ne ana daldan: kök sürgününden dikimi, tek gövdeli oldukları için kök sürgünleri bulunmadığından; ana daldan ve çubuktan dikimi ise kuruluklarından ötürü. Çünkü filizlenecek olan şeyin hem hayat veren nemi taşıması hem de bu nemi koruyabilmesi gerekir. Tabiatça kuru olanların nemi azdır; bu yüzden ağaçtan ayrıldıklarında bu nem çabucak dışarı uçar ve buharlaşır, doğuştan gelen sıcaklığı da beraberinde götürür. Kuru olanlar söylenen sebeplerle böyledir; yan sürgün vermeyen ve tek gövdeli olanlar ise sıcak ile nem arasındaki bir oransızlık yüzünden. Nemi ve doğuştan gelen sıcaklığı koruyabilen bitkiler ise öteki dikim yollarını da kabul eder; öyle ki yalnız kök sürgününden değil, bazıları uçlardan da filizlenir: incir ve asma, meyve vermeyen ve suyu seven ağaçlardan da söğüt, mürver, akkavak ve karakavak gibi. Genel olarak ve ana hatlarıyla bu konu böyle belirlenmiş olsun.
δι᾽ ὃ καὶ αἱ γενέσεις κατὰ τὰς ἰδίας ἑκάστων φύσεις· ὅσα μὲν γὰρ ξηρὰ καὶ μονοφυῆ καὶ ἀπαράβλαστα, ταῦτ᾽ οὐδεμίαν, ὡς εἰπεῖν, δέχεται φυτείαν οὔτε ἀπὸ παρασπάδος οὔτε ἀπὸ ἀκρεμόνος· τὴν μὲν ἀπὸ παρασπάδος τῷ μὴ ἔχειν τὰ μονοφυῆ, τὴν δὲ ἀπὸ ἀκρεμόνος καὶ κλωνὸς διὰ τὴν ξηρότητα. ἀεὶ γὰρ τὸ μέλλον βλαστάνειν ἔχειν τε δεῖ τὴν ἔμβιον ὑγρότητα καὶ ταύτην δύνασθαι τηρεῖν. τὰ δὲ φύσει ξηρὰ διὰ τὸ ὀλίγην ἔχειν, ὅταν ἀπὸ τοῦ δένδρου ἀφαιρεθῇ ταχὺ διαπνεῖται καὶ ἐξατμίζεται συνεξάγονθ᾽ ἅμα καὶ τὸ σύμφυτον θερμόν. καὶ ταῦτα μὲν διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας, τὰ ἀπαράβλαστα καὶ μονοφυῆ ἀσυμμετρίᾳ τινὶ τοῦ θερμοῦ καὶ ὑγροῦ. δέχεται δὲ τὰς ἄλλας ἃ δύναται τηρεῖν τὴν ὑγρότητα καὶ θερμότητα τὴν ξύμφυτον, ὥστε βλαστάνειν μὴ μόνον ἀπὸ παρασπάδος ἀλλ᾽ ἔνια καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων οἷον συκῆ καὶ ἄμπελος καὶ τῶν ἀκάρπων δὲ καὶ φιλύδρων ὥσπερ ἰτέα καὶ ἀκτὴ καὶ λεύκη καὶ αἴγειρος. καθόλου μὲν οὖν καὶ τύπῳ τοῦτον διωρίσθω τὸν τρόπον.
1.2.12. Bölüm
Bununla birlikte kuru, tek gövdeli ve yan sürgün vermeyen bitkiler arasında tohumdan oluş dışında başka oluş yollarını da kabul eden, ya hepsinden çok ya da tek bitki hurmadır. Babil yöresinde hurmanın en körpe dallarını çelik olarak diktiklerini, bunlar tutunca da başka yere aktardıklarını söylerler. Yunanistan'daki yörelerde de biri hurmanın tepesini kesip dikerse kök saldığını; yalnız "beyin" denen tepe özünden filizlenmekle kalmayıp aşağıdan da köklerini büyüttüğünü söylerler. Ayrıca yan yatırılarak dikilir ve toprak da nemli olursa birçok yerinden kök salar ve sürgün verir; ama bu yolla büyük bir boy almaz.
Οὐ μὴν ἀλλὰ μάλιστ᾽ ἢ μόνος τῶν ξηρῶν καὶ μονοφυῶν καὶ ἀπαραβλάστων ὁ φοῖνιξ δέχεται καὶ ἑτέρας γενέσεις παρὰ τὴν σπερματικήν. τάς τε γὰρ ῥάβδους φασὶ μοσχεύειν περὶ Βαβυλῶνα τὰς ἁπαλωτάτας καὶ ὅταν ἐμβιώσωσι μεταφυτεύουσι· καὶ ἐν τοῖς περὶ τὴν Ἑλλάδα τόποις ἐὰν ἀποκόψας τις τἄνω φυτεύσῃ ῥιζοῦσθαι. καὶ βλαστάνειν οὐκ ἀπὸ τοῦ ἐγκεφάλου μόνον ἀλλὰ καὶ κάτωθεν αὔξειν τὰς ῥίζας. ἔτι δὲ ἂν πλάγιος τεθῇ καὶ ἔνικμος ἡ γῆ τυγχάνῃ πολλαχόθεν ῥιζοφυεῖν καὶ ἐκβλαστάνειν, οὐ μέντοι μέγεθος τοῦτο λαμβάνειν.
1.2.2Çamda, köknarda ve bunlara benzeyen bitkilerde ise böyle bir şey olmaz, servide de olmaz; meğer ki bir yerde yan sürgün versin; Girit'te drüitai denen yerlerde olduğu söylendiği gibi. Böyle bir durumda akla aykırı bir şey yoktur: öteki kök sürgünleri kökten çıkan ve nemli sürgünler oldukları için filizlenir, bunlar da öyle filizlenir; kökten çıkmasalardı bu zor, hatta imkânsız olurdu. Ama bu, söylenenin doğru olduğu varsayılarak söylenmiştir.
ἐπὶ δὲ πεύκης καὶ ἐλάτης καὶ εἴ τι παραπλήσιον τούτοις οὐδὲν συμβαίνει τοιοῦτον οὐδ᾽ ἐπὶ κυπαρίσσου, πλὴν εἰ τί που καὶ παραβλαστάνει καθάπερ φασὶν ἐν Κρήτῃ περὶ τοὺς καλουμένους δρυΐτας· ἐνταῦθα γὰρ οὐδὲν ἄλογον ὥσπερ καὶ τὰς ἄλλας παραφυάδας ὑπορρίζους οὔσας καὶ ἐνύγρους καὶ ταύτας βλαστάνειν· ἐπεὶ εἴ γε μὴ ἦσαν ὑπόρριζοι χαλεπὸν ἢ ἀδύνατον. τοῦτο μὲν οὖν ὡς πρὸς ὑπόθεσιν λεγόμενον.
1.2.3Hurmanın dallarından filizlenmesi, toprağın bereketi ve çabuk filizlenmeye elverişli olmasıyla açıklanır. En körpe dallardan filizlenmesi de akla yatkındır, çünkü bunlar en nemli ve en doğurgan dallardır. "Beyin"den, alttaki kısımlar yoluyla filizlenmesi ise daha da akla yatkındır; çünkü dallar tabiatlarını oradan alır, beyin de genel olarak bir tür hayat ilkesidir. Bu yüzden beyin çıkarılır ya da zarar görürse hurma ölür. Yanlardan sürgün çıkması da ancak beyin yerinde durdukça olur; beyin çıkarılınca bitkinin kuruması doğaldır, madem bu, toprakta yetişmiş ve kök salmış hurmada bile olur.
ὁ δὲ φοῖνιξ ἀπὸ μὲν τῶν ῥάβδων βλαστάνει χώρας εὐβοσίᾳ καὶ εὐφυΐᾳ πρὸς τὸ θᾶττον βλαστάνειν. τὸ δ᾽ ἀπὸ τῶν ἁπαλοτάτων εὔλογον εἰ ὑγρόταται αὗται καὶ γεννητικώταται. ἀπὸ δὲ τοῦ ἐγκεφάλου διὰ τῶν ὑποκάτω μᾶλλον ἔτι τοῦτο εὔλογον· ἐντεῦθεν γὰρ καὶ ἡ τῶν ῥάβδων φύσις καὶ ὅλως οἷον ἀρχή τις αὕτη ζωτική. δι᾽ ὃ καὶ ἐξαιρουμένου καὶ πονήσαντος θνήσκει· ἐπεὶ καὶ ἡ ἐκ τῶν πλαγίων ἔκφυσις ἔχοντός ἐστι τὸν ἐγκέφαλον· ἐξαιρουμένου γὰρ αὐαίνεσθαι κατὰ λόγον, εἴπερ καὶ πεφυκότος καὶ ἐρριζωμένου τοῦτο συμβαίνει.
1.2.4Sürgünün her yerden çıkabilmesi de anlaşılır bir şeydir: nem ve sıcaklık bir süre her yerde kalır, çünkü gözenekleri sık olduğu için hurma kolay kurumaz, bu yüzden nemi de kolay buharlaşıp gitmez. Hurma bu sebeplerle birçok yolla yetişir; öteki tek gövdeli bitkilerin hiçbiri ise böyle yetişmez, çünkü onların böyle bir tabiatı yoktur.
ἡ δὲ ἔκφυσις δῆλον ὅτι πανταχόθεν· πανταχοῦ γὰρ διαμένει μέχρι τινὸς ἡ ὑγρότης καὶ ἡ θερμότης διὰ τὸ μὴ εὐξήραντον εἶναι τῇ πυκνότητι τῶν πόρων, δι᾽ ὃ καὶ δυσδιάπνευστον. ὁ μὲν οὖν φοῖνιξ διὰ ταῦτα πλεοναχῶς γίνεται. τῶν δὲ ἄλλων τῶν μονοφυῶν οὐδὲν διὰ τὸ μὴ τοιαύτην ἔχειν τὴν φύσιν.
1.3.13. Bölüm
Birçok yolla üreyen bitkiler arasında da fark vardır. Kök sürgününden, kökten ve çubuktan üreyenlerin hepsi odundan ve ana daldan da üreyemez; asma ve incir gibi. Bazıları da tersine sürgünlerden üreyemez; zeytin gibi. Sebep ikisinde de aynıdır, ya da hemen hemen aynıdır. Asmanın, incirin ve bu türden öteki bitkilerin orta kısımları kuru ve odunsudur, bazılarınınki pürüzlüdür de; pürüzlü olan ise güç filizlenir. Uçları ise körpe ve nemlidir, asma çubuğu ve incir dalının ucu gibi.
Ὅσα δὲ πλείους γεννᾶται τρόπους ἔχει καὶ ἐν αὐτοῖς διαφοράν. τὰ γὰρ ἀπὸ παρασπάδος καὶ ῥίζης καὶ κλωνὸς οὐ πάντως δύναιντ᾽ ἂν καὶ ἀπὸ ξύλου καὶ ἀπὸ ἀκρεμόνος καθάπερ ἄμπελος καὶ συκῆ, τὰ δὲ πάλιν ⟨οὐκ⟩ ἀπὸ τῶν βλαστῶν ὥσπερ καὶ ἡ ἐλάα. τὸ δὲ αἴτιον ἐν ἀμφοῖν ταὐτὸν καὶ παραπλήσιον. ἀμπέλου μὲν γὰρ καὶ συκῆς καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ξηρὰ καὶ ξυλώδη τὰ μέσα καὶ ἐνίων τραχέα, τὸ δὲ τραχὺ δυσβλαστές· τὰ δὲ ἄκρα καὶ ἁπαλὰ καὶ ἔνυγρα καθάπερ τὸ κλῆμα καὶ ἡ κράδη·
1.3.2Söğütte ve ötekilerde de durum aynıdır. Zeytinde ise ana dalların [orta kısımları] yağlılıkları ve sıklıkları sayesinde nemlidir ve bu iki özellik yüzünden kolay kurumaz; uçlar ise ince oldukları için kurudur ve dayanamaz. Armut, badem, elma, defne ve başka ağaçlarda da durum böyledir: bunların da uçları aynı sebeple filizlenmez; seyrek ve beklenmedik bir durum olursa o başka. Ana dallardan filizlenme de bazılarında seyrektir, bademde olduğu gibi; defnede ise imkânsızdır, çünkü defne kök sürgününden bile kolay tutmaz. Sebep, dediğimiz gibi, kuruluktur, bunun yanında da gevşek dokudur; çünkü gevşek dokulu olan nemi uzun süre korumaya da daha az güç yetirir.
καὶ ἐπὶ τῆς ἰτέας δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. ἐλάας δὲ τὰ μὲν τῶν ἀκρεμόνων ἔνικμα διὰ τὴν λιπαρότητα καὶ πυκνότητα καὶ ἀμφοτέρως οὐκ εὐξήραντα, τὰ δ᾽ ἄκρα διὰ λεπτότητα ξηρὰ καὶ οὐ δυνάμενα διαμένειν. ὡσαύτως καὶ ἀπίου καὶ ἀμυγδαλῆς καὶ μηλέας καὶ δάφνης καὶ ἄλλων· ἀβλάστητα γὰρ τὰ τούτων διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν πλὴν εἴ τι σπάνιον καὶ ὡς ἐν παραλόγῳ· καὶ γὰρ τὸ ἀπ᾽ ἀκρεμόνων ἐνίων σπάνιον οἷον ἀμυγδαλῆς· δάφνην δὲ ἀδύνατον, ἐπεὶ οὐδὲ ἀπὸ παρασπάδος θέλει ῥᾳδίως. αἰτία δ’, ὥσπερ ἐλέγομεν, ἡ ξηρότης καὶ τούτου γ᾽ ἔτι ἡ μανότης· ἀσθενέστερον γὰρ καὶ πρὸς τὸ διατηρῆσαι ἐπὶ πλεῖον τὸ μανόν.
1.3.3Odun parçalarından bile tutup filizlenebilen bitkiler, zeytin, mersin ve yabani zeytin gibi, söylendiği üzere sık dokuları sayesinde hayat ilkesini korur; çünkü bu türden bir nem taşırlar. Kuru ve yan sürgün vermeyen bir bitkinin sık dokulu olması tek başına yetmez. Bu tür bitkilerin yan sürgün vermesi de köklerinin kütük gibi ve bir bakıma toplu olmasından ileri gelir, defnede de olduğu gibi. Bu bitkiler bu yüzden daha güçlüdür ve kolay ölmez; çünkü geride kalan her parça filizlenebilir. Uzun köklü bitkilerde ise yan sürgün köklerin gücünden gelir; armutta, erikte ve başkalarında olduğu gibi.
ὅσα δὲ καὶ ἀπὸ ξύλων ἔμβια καὶ δύναται βλαστάνειν, οἷον ἐλάα μύρρινος κότινος, καὶ αὐτὰ τῇ πυκνότητι καθάπερ ἐλέχθη τηρεῖ τὴν ζωτικὴν ἀρχὴν ἔχοντά τινα ὑγρότητα τοιαύτην. οὐ γὰρ ἱκανὸν ἐὰν ᾖ πυκνόν γε, εἰ ξηρὸν καὶ ἀπαράβλαστον· ἔτι δὲ καὶ ἡ παραβλάστησις τῶν τοιούτων διὰ τὸ πρεμνώδη καὶ συνεστραμμένην πως εἶναι τὴν ῥίζαν ὥσπερ καὶ τῆς δάφνης. ἰσχύει γὰρ μᾶλλον ᾗ καὶ δυσώλεθρα τὰ τοιαῦτα· τὸ γὰρ καταλειπόμενον ἀεὶ βλαστητικόν· τῶν δὲ μακρορρίζων διὰ τὴν τῶν ῥιζῶν ἰσχὺν ὥσπερ ἀπίου καὶ κοκκυμηλέας καὶ ἑτέρων.
1.3.4Belki de hepsi için genel olarak şöyle söylemek gerekir: önce, bunların kökleri yüzeye yakındır, derine inmez; ya da bazı kökleri derine inse bile bazıları yüzeyde kalır. Sonra, hepsinde nem bir yere akıp toplanınca bu birikinti ısınır, güneşin etkisiyle pişip olgunlaşınca da gebe kalmış gibi doğurur; sürgünler ana dallardan da öteki kısımlardan da böyle çıkar. Bunlar kabul edilince yan sürgün vermek artık akla uygundur: kök yüzeye yakın olduğu ve kendisine nem aktığı için bu birikintiyi ısıtır, pişirir ve sürgünü salıverir.
τάχα δὲ καθόλου περὶ πάντων ὧδε λεκτέον· πρῶτον μὲν ὅτι μετέωρα καὶ οὐ βαθύρριζα, ἢ εἰ καί τινα εἰς βάθος καθιᾶσιν ἀλλ᾽ ἐνίας καὶ ἐπιπολῆς. ἔπειθ᾽ ὅτι πάντων, ὅταν συρροῆς γενομένης συνθερμανθῇ τοῦτο καὶ πεφθὲν ὑπὸ τοῦ ἡλίου καθάπερ κυῆσαν ἐκτέκῃ, καὶ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων οὕτω καὶ ἐκ τῶν ἄλλων οἱ βλαστοί. τούτων δὲ ὑποκειμένων κατὰ λόγον ἤδη τὸ παραβλαστάνειν. ἡ γὰρ ῥίζα μετέωρος οὖσα καὶ συρροὴν λαμβάνουσα ταύτην ἐκθερμαίνουσα καὶ πέττουσα μεθίησι τὸν βλαστὸν.
1.3.5Bitkilerin çoğu sürgünü gövdenin hemen dibinden verir, çünkü kökler en çok orada yüzeye yakındır; zeytin ise kütüklerinden de verir. Armut, nar ve uzun köklü olduğu için sürgününü yalnız yakına değil uzağa da veren bitkiler, kök nerede yüzeye yakınsa sürgünü orada salar; çünkü kök ısındığında birikinti ve pişme orada olur. Sürgünün çıktığı yerin düzensiz olması da bundandır: kökün yüzeye yaklaşması da birikinti de düzensizdir. Meyve vermeyen ve canlılığı güçlü olan bitkiler, karakavak ve akkavak gibi, sürgün vererek çevrelerini baştan başa doldurabilir. Ötekiler aynı ölçüde değil; ama bu bazı çalılık bitkilerinde ve otsu bitkilerde de görülür. Sözü şimdi bunlara geçirmek gerekir; ağaçlar hakkında yeterince söylendi.
τὰ μὲν οὖν πλεῖστα παρ᾽ αὐτὸ τὸ στέλεχος ἐκβλαστάνει· μετεωρόταται γὰρ αὗται· καὶ ἥ γε ἐλάα καὶ ἐκ τῶν πρέμνων. ἄπιος δὲ καὶ ῥόα καὶ ὅσα μὴ μόνον σύνεγγυς, ἀλλὰ διὰ πολλοῦ, μακρόρριζα ὄντα, ᾗ ἂν ἡ ῥίζα μετέωρος ᾖ ταύτῃ τὸν βλαστὸν ἀφίησιν· ἐνταῦθα γὰρ ἡ συρροὴ καὶ πέψις θερμαινομένης. δι᾽ ὃ καὶ ἄτακτος ὁ τόπος ὅτι ἄτακτος ὁ μετεωρισμὸς καὶ ἡ συρροή. τὰ δ᾽ ἄκαρπα καὶ εὔζωα καθάπερ αἴγειρος καὶ λεύκη καὶ συμπληροῦν δύναται βλαστάνοντα. τὰ δ᾽ ἄλλα οὐχ ὁμοίως, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν ὑλημάτων καὶ ποιωδῶν ἐνίων τοῦτο συμβαίνει. πρὸς ἃ καὶ δεῖ μεταβῆναι τὸν λόγον. ὑπὲρ γὰρ τῶν δένδρων ἱκανῶς εἴρηται.
1.4.14. Bölüm
Bunların oluşlarını da aynı ilkelerden hareketle incelemek gerekir; tohumdan oluşu hepsinde en ortak oluş sayarak. Bununla birlikte bunlarda da birden fazla oluş yolu vardır; her bitkiyi, önceden söylenen yollardan hangisine dokunuyorsa ona göre ayırmak gerekir. Örneğin şimdi sözünü ettiğimiz kökten oluşu ele alalım. Bazı bitkiler kökten kendiliğinden de filizlenir, insanlar da onları kökten diker: baş köklüler ve genel olarak kökü kalın ve etli olanlar böyledir. Ama kökün sulu kısmı fazla olmamalıdır, şalgamda ve turpta olduğu gibi; çünkü bunlar kolay kurur ve uzun dayanmaya güçleri yetmez. Kök ya soğancıkta ve adasoğanında olduğu gibi birçok kat zar taşımalı ve aynı zamanda biraz yapışkan olmalı, ya da genel olarak özsuyu bol ve etli olmalıdır; yeşil mercanköşkün, leirionun ve benzerlerinin kökleri gibi.
Τούτων δὲ τὰς μὲν γενέσεις ἐκ τῶν αὐτῶν θεωρητέον κοινοτάτην πᾶσι τὴν ἀπὸ σπέρματος τιθέντας. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πλείους εἰσὶ καὶ τούτων, ᾗ δὲ ἕκαστα τῶν προειρημένων ἐφάπτεται ταύτῃ διαιρετέον· οἷον καὶ ὑπὲρ ἧς νῦν λέγομεν τῆς ἀπὸ τῶν ῥιζῶν. ἔνια γὰρ καὶ αὐτόματα βλαστάνει καὶ φυτεύουσιν ἀπὸ τῶν ῥιζῶν, ὥσπερ τὰ κεφαλόρριζα καὶ ὅλως ὧν παχεῖα καὶ σαρκώδης ἐστὶν ἡ ῥίζα. δεῖ δὲ καὶ τὸ μὲν ὑδατῶδες μὴ πλεῖον ἔχειν ὥσπερ τῆς γογγυλίδος καὶ ῥαφανίδος· εὐξήραντοι γὰρ αὗται καὶ ἀσθενεῖς εἰς διαμονήν. ἀλλ᾽ ἤτοι χιτῶνας ἔχειν πλείους καὶ ἅμα γλισχρότητά τινα καθάπερ αἱ τοῦ βολβοῦ καὶ σκίλλης καὶ ὅλως εὔχυλόν τινα καὶ εὔσαρκον εἶναι καθάπερ αἱ τοῦ ἀμαράκου τοῦ χλωροῦ καὶ τοῦ λειρίου καὶ τῶν ὁμοειδῶν.
1.4.2Çünkü bu türden kökler yalnız dikilmeyi ve sökülüp başka yere aktarılmayı kabul eder; bunların bazıları daha uzun, bazıları daha kısa süre dayanır; bu da her birinin kendine özgü tabiatına bağlıdır. Bir de şöyle kökler vardır ki kendi yerlerinde kaldıkça sürgün verir, sapı her yıl yenilenen bitkilerin kökleri gibi; ama sökülüp aktarılınca kuruluklarından ötürü sürgün veremez. Bunlarda da ötekilerdekiyle aynı sebebi kabul etmek gerekir. Bazılarında kök sürgününden ve uçlardan da dikim ve oluş vardır: kök sürgününden lahanada ve sedefotunda, çelenk bitkilerinden de kara pelinde, sisymbrionda ve yabani kekikte; uçlardan da bunlardan bazılarında, yani sedefotunda, kara pelinde ve çelenk bitkilerinde.
αἱ γὰρ τοιαῦται φυτείαν μόνον δέχονται καὶ μέταρσιν. καὶ τούτων αἱ μὲν καὶ πλείω χρόνον διαμένουσιν, αἱ δὲ ἐλάττω κατὰ τὰς ἰδίας φύσεις ἑκάστων. ἄλλαι δ᾽ αὖ πάλιν εἰσί τινες αἳ μένουσαι μὲν ἐν ταῖς ἑαυτῶν χώραις ἀφιᾶσι βλαστὸν οἷον αἱ τῶν ἐπετειοκαύλων, μεταιρόμεναι δὲ οὐ δύνανται διὰ τὴν ξηρότητα. τὴν γὰρ αὐτὴν αἰτίαν ὑποληπτέον καὶ ἐπὶ τούτων ἥνπερ ἐπ᾽ ἐκείνων. ἔστι δέ τινων καὶ ἀπὸ παρασπάδος καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων φυτεία καὶ γένεσις. ἀπὸ παρασπάδος μὲν καὶ ῥαφάνου καὶ πηγάνου, τῶν δὲ στεφανωτικῶν οἷον ἀβροτόνου καὶ σισυμβρίου καὶ ἑρπύλλου· καὶ ἀπὸ τῶν ἄκρων δ᾽ ἐνίων τῶν αὐτῶν πηγάνου τε καὶ ἀβροτόνου καὶ τῶν στεφανωτικῶν·
1.4.3Çünkü bunlar da tıpkı sarmaşık gibi sürgünlerinden hemen kök salar. Sarmaşık ise genel olarak bitkilerin en canlısıdır: ağaçların içine bile işler, toprağa gömüldüğünde de kök salar. Sebzemsilerden fesleğen de böyledir: odunsu olduğu hâlde üst kısımlarından alınan dikimleri kabul eder; güç kuruduğu için bu yolla yetişir; bu yüzden uzun süre dayanır ve budandığında yeniden sürgün verir. Kara pelin de odunsudur, ama sıklığı ve keskinliği ona sarmaşıktaki gibi bir koruma sağlar; nitekim sarmaşık da toprağa çakılınca yetişir.
καὶ γὰρ ἔχει ταῦτά γε καὶ καθίησιν εὐθὺς ῥίζας ἐκ τῶν βλαστῶν ὥσπερ ὁ κιττός· οὗτος γὰρ δὴ μάλισθ᾽ ὅλως ἔμβιος καὶ εἰσδυόμενος εἰς αὐτὰ τὰ δένδρα καὶ ἐν τῇ γῇ κρυπτόμενος. τῶν δὲ λαχανωδῶν τὸ ὤκιμον· καὶ γὰρ τὰς ἀποφυτείας ἐκ τῶν ἄνω δέχεται καίπερ ξυλῶδες ὄν, ἀλλ᾽ ὅτι δυσξήραντόν ἐστι ταύτῃ φύεται, δι᾽ ὃ καὶ πολὺν χρόνον διαμένει καὶ κολουόμενον πάλιν βλαστάνει. ξυλῶδες δὲ καὶ τὸ ἀβρότονον, ἀλλ᾽ ἔχει τινὰ τῇ πυκνότητι καὶ δριμύτητι φυλακὴν ὥσπερ ὁ κιττός· καὶ γὰρ οὗτος φύεται καταπηγνύμενος.
1.4.4Bu oluş yolları birçok bitkide ortaktır. Şu türden olanlar ise hem seyrek hem daha azdır: zambakta ve gülde olduğu gibi, yarılmış sapın da yetişip sürgün vermesi. Bu, zeytinde ve odundan filizlenebilen başka bitkilerde olana benzer, ona çok yakındır. Bu yüzden aynı sebebin altına girer: bu bitkiler doğurgan nemi ve sıcaklığı koruyabilir. Sapı parçalara kesmek ve yarmak da akla uygundur; çünkü daha küçük ve açılmış bir parçada başlangıç daha çabuk ve daha kolay olur; büyük ve sıkışık olan ise etkiye aynı ölçüde açık değildir, aynı ölçüde sürgün de vermez.
αὗται μὲν οὖν κοιναὶ πλειόνων. αἱ δὲ τοιαῦται καὶ σπάνιαι καὶ ἐλάττους ὥσπερ τῆς κρινωνίας καὶ ῥοδωνίας καὶ ὁ καυλὸς ὁ σχισθεὶς φύεται καὶ βλαστάνει. ταῦτα δὲ ὅμοια καὶ παραπλήσια καὶ τὰ τῆς ἐλάας καὶ εἴ τι ἄλλο βλαστητικὸν ἀπὸ τοῦ ξύλου. δι᾽ ὃ καὶ ὑπὸ τὴν ⟨αὐτὴν⟩ αἰτίαν πίπτει· δύναται γὰρ διατηρεῖν τὴν ὑγρότητα καὶ θερμότητα τὴν γόνιμον. καὶ τό τε κατακόπτειν καὶ κατασχίζειν εὔλογον· ἐκ γὰρ τοῦ ἐλάττονος καὶ ἀνεωγμένου θᾶττον ἡ ἀρχὴ καὶ εὐκολωτέρα· τὸ δὲ μέγα καὶ συμπεπτωκὸς οὐχ ὁμοίως παθητικὸν οὐδὲ βλαστητικόν.
1.4.5Bu yüzden sarımsağı dişlerine ayırırlar, soğanın da alttaki köklerini ve kabuklarını alırlar; çünkü yabancı olan her şeyi bunlar oluşturur; canlı olana yabancı olan da canlı olmayandır; tıpkı ağaçlarda kuruyan kısımlar gibi. Zeytinin ve mersinin kabuğunu ise soymamak gerekir; çünkü kabuk onları örter ve hayatlarını korur. Soğanın ve sarımsağın kabuğunu soymak gerekir, ama canlı olan ve asıl iş gören katları soymamalıdır; çünkü onlarda da biri bunları soyarsa bitki filizlenmez.
δι᾽ ὃ καὶ τὰ σκόρδα διαιροῦσιν εἰς τὰς γέλγεις καὶ τῶν κρομύων ἀφαιροῦσι τάς τε ῥίζας τὰς κάτω καὶ τὰ κελύφη. ταῦτα γὰρ παρέχει πᾶν τὸ ἀλλότριον· ἀλλότριον δὲ τῷ ζῶντι τὸ μὴ ζῶν· ὥσπερ καὶ τῶν δένδρων τὰ ἀφαυαινόμενα. τῆς μὲν οὖν ἐλάας καὶ τῶν μυρρίνων οὐ δεῖ περιαιρεῖν τὸν φλοιόν· ἀποστέγει γὰρ καὶ τηρεῖ τὴν ζωήν· τῶν δὲ κρομύων καὶ σκόρδων δεῖ, δεῖ δὲ μὴ τοὺς ζῶντας μηδὲ τοὺς κυρίους ἀφαιρεῖν· ἐπεὶ κἀκείνων εἴ τις ἀφαιροίη τούτους ⟨οὐ⟩ βλαστάνει.
1.4.6En kendine özgü filizlenme ise "gözyaşı" denen sızıntıdan olanıdır; at kerevizinde, zambakta ve başka birkaç bitkide görülür. Bu akla aykırı değildir, saplardan filizlenmeyle uyuşur. Çünkü bunlarda da doğurgan ilkenin bir yerde toplanmış olması gerekir, başka bir şey değil; zira böyle bir ilke sıcaklık ve nem olmadan bulunmaz. Her bitkinin özsuyunun ve gözyaşının doğurgan olmamasını yukarıda söylenen, daha önceki sebeplere bağlamak gerekir. Her bitkinin sapının ve kökünün de doğurgan olmaması akla uygundur; bu da daha önce söylenenden çıkar: kimi bitkilerin oluş yolları ötekilerinkinden fazladır ve daha eksik bitkileri daha küçük bir başlangıçtan bile üretmek kolaydır. Parçalardan olan oluşların hangileri olduğu ve hangi sebeplerle olduğu bunlardan hareketle incelensin; atlanmış bir şey varsa onu eklemek ve kavramak zor değildir.
ἰδιωτάτη δὲ βλάστησις ἡ ἐκ τῶν δακρύων οἷον τοῦ θ᾽ ἱπποσελίνου καὶ τοῦ κρίνου καὶ ἐνίων ἑτέρων· οὐκ ἄλογος δὲ ἀλλ᾽ ὁμολογουμένη τῇ ἐκ τῶν καυλῶν. οὐδὲν γὰρ ἕτερον ἀλλ᾽ ἢ ξυνηθροισμένην δεῖ εἶναι καὶ ἐν ἐκείνοις ἀρχὴν τὴν γόνιμον· οὐ γὰρ ἄνευ θερμότητος ἡ τοιαύτη καὶ ὑγρότητος. ὅτι δ᾽ οὐ πάντων οἱ ὀποὶ καὶ τὰ δάκρυα γεννητικὰ πρὸς τὰς ἐπάνω καὶ προτέρας αἰτίας ἀνακτέον. ὅτι δ᾽ οὐδ᾽ οἱ καυλοὶ οὐδ᾽ αἱ ῥίζαι, κατὰ λόγον δὲ καὶ τοῦτ᾽ ἐστὶν ὅπερ ἐλέχθη πρότερον, ὅτι πλείους αἱ γενέσεις καὶ τῶν ἄλλων ἢ τῶν ἄλλων ῥᾴδιον γεννῆσαι τὰ ἀτελέστερα καὶ ἀπ᾽ ἐλάττονος ἀρχῆς. αἱ μὲν οὖν ἐκ τῶν μορίων ὁποῖαι καὶ διὰ τίνας αἰτίας ἐκ τούτων θεωρείσθω. καὶ γὰρ εἴ τι παραλέλειπται προσθεῖναι καὶ συνιδεῖν οὐ χαλεπόν.
1.5.15. Bölüm
Kendiliğinden oluşlar, kısaca söylemek gerekirse, daha küçük bitkilerde, en çok da bir yıllık ve otsu bitkilerde görülür. Bununla birlikte daha büyük bitkilerde de bazen olur: sağanak yağmurlar uzun sürdüğünde ya da havada ve toprakta başka bir olağandışı durum ortaya çıktığında. Libya'da silphionun da katran gibi koyu bir yağmur yağdıktan sonra bittiğini söylerler; şimdi orada bulunan ormanın da bu türden başka bir sebepten çıktığını; çünkü orada daha önce orman yoktu.
Αἱ δ᾽ αὐτόματοι γίνονται μὲν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τῶν ἐλαττόνων καὶ μάλιστα τῶν ἐπετείων καὶ ποιωδῶν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν μειζόνων ἔστιν ὅτε συμβαίνουσιν ὅταν ἢ ἐπομβρίαι κατάσχωσιν ἢ ἄλλῃ ἰδιότης τις γένηται περὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν γῆν· οὕτω γὰρ καὶ τὸ σίλφιον ἀνατεῖλαί φασιν ἐν Λιβύῃ πιττώδους τινὸς ὕδατος γενομένου καὶ παχέος, καὶ τὴν ὕλην δὲ τὴν νῦν οὖσαν ἐξ ἑτέρας τινὸς τοιαύτης αἰτίας· οὐ γὰρ ἦν πρότερον.
1.5.2Sağanak yağmurlar, nem derinlere işlediği için bazı çürümeler ve değişimler meydana getirir; güneş ısıtıp kuruttukça da bir araya gelen şeyleri besleyip büyütebilir. Çoğu kimse hayvanların oluşunu da böyle açıklar. Hele hava da, Anaksagoras'ın dediği gibi, tohumları yağmurla birlikte taşıyıp indiriyorsa, bu çok daha kolay olur; çünkü yağmurlar o zaman başka ilkeler ve besinler de getirir. Ayrıca ırmaklar, akıp birikmiş sular ve taşkınlar birçok yerden ağaç ve çalı tohumları getirir; bu yüzden ırmakların yatak değiştirmesi, önceden ağaçsız olan birçok yeri ormanlık yapar.
αἱ δ᾽ ἐπομβρίαι καὶ σήψεις τινὰς ποιοῦσι καὶ ἀλλοιώσεις ἐπὶ πολὺ διϊκνουμένου τοῦ ὑγροῦ καὶ τρέφειν καὶ ἐπαύξειν δύνανται τὰ συνιστάμενα θερμαίνοντος τοῦ ἡλίου καὶ καταξηραίνοντος, ὥσπερ καὶ τὴν τῶν ζώων γένεσιν οἱ πολλοὶ ποιοῦσιν· εἰ δὲ δὴ καὶ ὁ ἀὴρ σπέρματα δίδωσι συγκαταφέρων ὥσπερ φησὶν Ἀναξαγόρας καὶ πολλῷ μᾶλλον· ἄλλας γὰρ ἂν ποιοῖεν ἀρχὰς καὶ τροφάς· ἔτι δ᾽ οἱ ποταμοὶ καὶ αἱ συρροαὶ καὶ ἐκρήγματα τῶν ὑδάτων πολλαχόθεν ἐπάγουσι σπέρματα καὶ δένδρων καὶ ὑλημάτων, δι᾽ ὃ καὶ αἱ μεταστάσεις τῶν ποταμῶν πολλοὺς τόπους ποιοῦσιν ὑλώδεις τοὺς πρότερον ἀνύλους.
1.5.3Ama bunlar kendiliğinden oluş sayılmaz; adeta ekilip dikilerek olan oluşlardır. Meyve vermeyen bitkilerin oluşunun ise daha çok kendiliğinden olduğu düşünülebilir; çünkü bunlar ne dikilir ne tohumdan oluşur; ikisinden de olmuyorsa kendiliğinden olmaları zorunludur. Ama belki bu, en azından büyük bitkilerde doğru değildir; daha çok, tohumların bütün türleri gözden kaçıyordur; Araştırmalar'da söğüt ve karaağaç için söylendiği gibi. Küçük otsu bitkilerin de birçoğunun tohumu gözden kaçar; kekik ve başkaları için söylediğimiz gibi: bunların tohumu gözle görülmez, ama etkisiyle kendini gösterir; çünkü çiçekleri ekilince bitki yetişir.
ἀλλ᾽ αὗται μὲν οὐκ αὐτόματοι δόξαιεν ἂν, ἀλλ᾽ ὥσπερ σπειρόμεναί τινες καὶ φυτευόμεναι. τὸ δὲ τῶν ἀκάρπων οἰηθείη τις ἂν μᾶλλον αὐτομάτους εἶναι μήτε φυτευομένων μήτε ἀπὸ σπέρματος γινομένων, ὅπερ ἀναγκαῖον ⟨εἰ⟩ μηδ᾽ ἕτερον τούτων· ἀλλὰ μὴ ποτ᾽ οὐκ ᾖ τοῦτ᾽ ἀληθὲς ἐπί γε τῶν μειζόνων, ἀλλὰ μᾶλλον λανθάνουσιν αἱ πᾶσαι τῶν σπερμάτων φύσεις ὅπερ καὶ ἐν ταῖς ἱστορίαις ἐλέχθη περί τε τῆς ἰτέας καὶ τῆς πτελέας· ἐπεὶ καὶ τῶν ἐλαττόνων πολλαὶ διαλανθάνουσι τῶν ποιωδῶν, ὥσπερ καὶ περὶ τοῦ θύμου καὶ ἑτέρων εἴπομεν ὡς κατὰ μὲν τὴν ὄψιν οὐ φανερὰ, κατὰ δὲ τὴν δύναμιν φανερά· σπειρομένων γὰρ τῶν ἀνθῶν γεννᾶται.
1.5.4Bazı ağaçların tohumları da zor görülür ve küçüktür, servininki gibi. Servinin tohumu küre biçimli meyvesinin tamamı değil, içinde oluşan ince, kepeğe benzer ve cılız şeydir; küreler açılınca bu tohum dışarı uçar. Bu yüzden onu toplamak, hem mevsimini kollayabilen hem de tohumun kendisini tanıyabilen deneyimli birinin işidir. Bu durum birçok bitkide görülür, özellikle yabani ormanlarda ve dağlarda kesintisiz örtüler oluşturanlarda; çünkü kendiliğinden oluşan bitkilerin böyle bir kesintisizliği sürdürmesi kolay değildir; bu bitkiler ikisinden biriyle, ya kökten ya tohumdan filizlenir.
καὶ δυσόρατα καὶ μικρὰ καὶ τῶν δένδρων ἔνια σπέρματα τυγχάνει καθάπερ καὶ τῆς κυπαρίσσου· ταύτης γὰρ οὐχ ὅλος ὁ καρπὸς ὁ σφαιροείδης ἐστὶν ἀλλὰ τὸ ἐγγινόμενον ἐν τούτῳ λεπτὸν καὶ ὥσπερ πιτυρῶδες καὶ ἀμενηνὸν ὅπερ ἐκπέταται διαχασκόντων τῶν σφαιρίων, δι᾽ ὃ καὶ ἐμπείρου τινός ἐστι συλλέξαι, τὴν θ᾽ ὥραν παρατηρεῖν αὐτό ⟨τε⟩ τὸ σπέρμα γνωρίζειν δυναμένου. ἐπὶ πολλῶν μὲν οὖν καὶ τοῦτο συμβαίνει καὶ μάλιστα ὅσα συνεχῆ ἐν ταῖς ὕλαις ταῖς ἀγρίαις καὶ τοῖς ὄρεσίν ἐστιν· οὐ γὰρ ῥᾴδιον αὐτομάτως συνισταμένων διαμένειν τὸ συνεχὲς, ἀλλὰ δυοῖν θάτερον ἢ ἀπὸ ῥίζης ἢ ἀπὸ σπέρματος βλαστάνει.
1.5.5Oduncular, aynı cinsten olup meyve vermeyen ağaçların az olduğunu söyler. Bunların tohumunun ya gözden kaçtığı ya da besinlerini başka kısımlara harcadıkları için meyvesiz kaldıkları düşünülebilir; azgınlaşan asmalarda ve bu durumun görüldüğü başka bitkilerde olduğu gibi. Bu, meyve ve çiçek veren bitkilerde oluyorsa, ötekilerde de, sanki meyve üretme bakımından sakatlanmışlar gibi, olmasına ne engel olabilir? Ama bu bir tahmin olarak söylenmiş olsun; bu konuyu daha dikkatle incelemek, kendiliğinden oluşları da araştırmak gerekir. Kısaca söylemek gerekirse, bu oluşların toprak iyice ısındığında ve biriken karışım güneşin etkisiyle değiştiğinde meydana gelmesi zorunludur; hayvanların kendiliğinden oluşunu da böyle görürüz.
ὀλίγα δ᾽ ἄκαρπα τῶν ὁμογενῶν οἱ ὑλοτόμοι φασὶν εἶναι· ταῦτα ἤτοι λανθάνειν εἰκὸς ἢ διὰ τὸ καταναλίσκειν εἰς τὰ ἄλλα τὴν τροφὴν ἄκαρπα γίνεσθαι καθάπερ τὰς ἀμπέλους τὰς τραγώσας καὶ ὅσοις ἄλλοις τοῦτο συμβαίνει· γιγνόμενον δ᾽ ἐπὶ τῶν καρπίμων καὶ ἀνθοφόρων τί κωλύει τοῦτο συμβαίνειν ἐπὶ τῶν ἄλλων ὥσπερ πηρουμένων πρὸς καρπογονίαν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὡς ἐπιδοξαζόμενον εἰρήσθω, δεῖ δὲ ἀκριβέστερον ὑπὲρ αὐτοῦ σκέψασθαι καὶ ἀνιστορῆσαι τὰς αὐτομάτους γενέσεις. ὡς δὲ ἀπλῶς εἰπεῖν ἀναγκαῖον γίνεσθαι διαθερμαινομένης τῆς γῆς καὶ ἀλλοιουμένης τῆς ἀθροισθείσης μίξεως ὑπὸ τοῦ ἡλίου καθάπερ ὁρῶμεν καὶ τὰς τῶν ζώων.
1.6.16. Bölüm
Geriye, bir bitkinin başka bir bitki üzerinde oluşundan, yani kalem aşısı ve göz aşısıyla olan oluşlardan söz etmek kalıyor. Bunun açıklaması basittir ve hemen hemen daha önce söylenmiştir: aşılanan parça, öteki bitkiyi adeta toprak gibi kullanır. Göz aşısı da yalnız bir parçayı ötekinin yanına koymak değil, bir tür dikimdir. Ama burada filizlenen ve doğuran şeyin doğurgan nem olduğu açıkça görülür: göz bu nemi taşıyarak öteki bitkiye uyar, besin de aldığı için kendine özgü sürgününü verir.
Λοιπὸν δ᾽ εἰπεῖν ὑπὲρ τῶν ἐν ἄλλοις γενέσεων οἷον τῶν κατὰ τὰς ἐμφυτείας καὶ τοὺς ἐνοφθαλμισμούς. ἁπλοῦς δέ τις λόγος καὶ σχεδὸν εἰρημένος πρότερον. ὥσπερ γὰρ γῇ χρῆται ⟨θατέρῳ⟩ τὰ ἐμφυτευόμενα. καὶ φυτεία δέ τις ὁ ἐνοφθαλμισμὸς οὐ μόνον παράταξις· ἀλλ᾽ ἐνταῦθα δῆλον ὅτι καὶ τὸ βλαστάνον καὶ τὸ γεννῶν ἡ ὑγρότης ἐστὶν ἡ γόνιμος· ἥνπερ ὁ ὀφθαλμὸς ἔχων ἁρμόττεται θατέρῳ καὶ τὴν τροφὴν ἔχων ἀποδίδωσι τὴν οἰκείαν βλάστησιν.
1.6.2Bu türden aşıların hepsi kolay büyür, çünkü besinleri önceden işlenmiştir; göz aşısıyla yapılanlar daha da kolay büyür, çünkü buradaki besin en arınmış besindir; sanki gövdede meyveler için hazırlanmış besin gibidir. Benzer, benzerine her zaman kolay tutunur; göz ise aşılandığı ağaçla adeta aynı cinstendir. Tutunmanın en çok kabukları birbirine benzeyen ağaçlarda olması da akla uygundur; çünkü aynı cinsten olanlar arasında değişiklik en azdır, adeta yalnız bir yer değiştirme olur. Zira meyvelerin de bütün ağacın da sürgün vermeye hazır olması aynı zamana denk gelir; dolayısıyla iki ağaç meyveleri bakımından benzer ve aynı etkilere açıksa, büyümenin her iki taraftan gelen bir hızla olması akla uygundur. Başka durumlarda ise bu hız, cinsler, yerler ve zamanlar arasındaki fark ne kadar azsa o kadar fazladır.
εὐαυξῆ δὲ πάντα τὰ τοιαῦτα διὰ τὸ κατειργάσθαι τὰς τροφὰς καὶ τὰς διὰ τῶν ἐνοφθαλμισμῶν ἔτι μᾶλλον· καθαρωτάτη γὰρ αὕτη ὥσπερ ἐν τοῖς στελέχεσιν ἤδη τῶν καρπῶν. εὐπρόσφυτον δ᾽ ἀεὶ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον· ὁ δὲ ὀφθαλμὸς ὥσπερ ὁμογενές. εὐλόγως δὲ καὶ ἡ ἀντίληψις μάλιστα τῶν ὁμοιοφλοίων· ἐλαχίστη γὰρ ἡ ἐξαλλαγὴ τῶν ὁμογενῶν καὶ ὥσπερ μετάθεσις γίνεται μόνον· ἅμα γὰρ συμβαίνει καὶ τοὺς καρποὺς ὀργᾶν καὶ τὰ ὅλα δένδρα πρὸς τὴν βλάστησιν, ὥσθ᾽ ὅταν ὅμοιόν τε ᾖ καὶ ὁμοιοπαθὲς τοῖς καρποῖς ἐξ ἀμφοτέρων εὔλογον τὸ τάχος τῆς αὐξήσεως· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ὅσῳ ἂν ἥττων ᾖ καὶ τοῖς γένεσι καὶ τοῖς τόποις καὶ τοῖς καιροῖς παραλλαγή.
1.6.3Aşı mevsimleri de akla uygundur, daha doğrusu belki zorunludur; bunlar genel olarak ağaçların yeniden sürgün verdiği mevsimlerdir: sonbahar, ilkbahar ve Köpek Yıldızı'nın doğuşu. Çünkü aşı, ağaç sürgün vermeye hazırken yapılmalıdır. Her mevsim için ileri sürülen gerekçeler de dikim için ileri sürülenlere benzer. Kimileri ilkbahar aşısını, yani gece-gündüz eşitliğinde, ağaçlar henüz gebeyken yapılan aşıyı över; çünkü ağaç gebe kalıp sürgün verirken kabuk da aşının üzerine büyür ve onu sarar. Kimileri ise Arktouros'un doğuşu sıralarında yapılan aşıyı över; çünkü aşı o zaman hemen adeta kök salar ve yarası kapanır; ilkbahara doğru da iyice tutunmuş olarak, daha güçlü bir başlangıçtan sürgününü bir anda verir.
εὔλογοι δὲ καὶ αἱ ὧραι μᾶλλον δὲ ἴσως ἀναγκαῖαι καθ᾽ ἃς καὶ ὅλως ἐπιβλαστήσεις γίνονται μετόπωρόν τε καὶ ἔαρ καὶ κυνὸς ἐπιτολή· δεῖ γὰρ ὀργῶντα φέρειν. παραπλήσιοι δὲ καὶ οἱ λόγοι καὶ περὶ ἑκάστης οἵπερ καὶ περὶ τῆς φυτείας. οἱ μὲν γὰρ τὴν ἐαρινὴν ἐπαινοῦσιν ἐπ᾽ ἰσημερίαις ἔτι κυόντων· ἅμα γὰρ τῇ ἐγκυήσει καὶ βλαστήσει ὁ φλοιὸς ἐπιφύεται καὶ περιλαμβάνει. οἱ δὲ περὶ τὴν ἐπ᾽ ἀρκτούρῳ· παρὰ χρῆμα μὲν γὰρ οἷον ῥιζοῦται καὶ οἷον ἐπισυμμύει· προσφυὴς δὲ γενομένη πρὸς τὸ ἔαρ ἀθρόον ἀποδίδωσι τὴν βλάστην ἀπὸ ἰσχυροτέρας ἀρχῆς.
1.6.4Göz aşısını en düzgün ve en genç koltuklara yapmak da akla uygundur; çünkü tutunma en çok oradan olur, hem düzgünlük hem de gençlik sayesinde; genç olan canlılığı güçlü ve kolay sürgün veren bir şeydir. Tek bir ölçüyle söylemek gerekirse, aşıya en elverişli olanlar nemi biraz yapışkan olan ağaçlardır; ayrıca kabuğu yumuşak olanlar, kabukları birbirine benzeyenler ve aynı etkilere açık olanlar. Bu yüzden göz aşısının en güzeli, tabiatça ve yaşça benzer ağaçlara yapılanıdır; çünkü yapışkanlık tutunmayı sağlar, yumuşak ve aynı ölçüde elverişli olan kabuk da büyük bir değişikliğe yol açmaz.
εὐλόγως δ᾽ ἔχει τὸ τὰς μασχάλας ἐνοφθαλμίζειν τὰς λειοτάτας καὶ νεωτάτας· ἀντιλαμβάνεται γὰρ ἐντεῦθεν μάλιστα διὰ τήν τε λειότητα καὶ ἡλικίαν· εὔζωα γὰρ καὶ εὐβλαστῆ ἐστι τὰ νέα. μάλιστα δ᾽ εὐφυῆ ὥς γ᾽ ἑνὶ λαβεῖν ὅσων ἡ ὑγρότης ἔχει τι γλίσχρον, ἔτι δ᾽ ἃ μαλακόφλοια καὶ ὁμοιόφλοια καὶ ὁμοιοπαθῆ· δι᾽ ὃ καὶ εἰς τὰ παραπλήσια φύσει καὶ ἡλικίᾳ κάλλιστος ὁ ἐνοφθαλμισμός· ἥ τε γὰρ γλισχρότης [καὶ] ἀντιληπτικὴ ὅ τε φλοιὸς μαλακὸς ὢν καὶ ὁμοίως εὐμενὴς [καὶ] οὐ ποιεῖ μεγάλην τὴν μεταβολήν.
1.6.5Öteki ağaçlarda aşı zamanı kısadır, çünkü sürgün çabuk çıkar; zeytinde ise zaman daha uzundur, çünkü zeytin gözlerini daha uzun bir süre boyunca oluşturur. Ayrıca filizlerin sonuna kadar körpe ve bol olması, zeytinin bulunduğu yerin de bütün yaz nemli olması gerekir; zeytin en çok bu şartlarla sürgün verir. Bu yüzden bazıları aşının dört beş ay sulanması gerektiğini düşünür.
ἔστι δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις βραχὺς ὁ καιρὸς διὰ τὸ ταχεῖαν εἶναι τὴν βλάστησιν, τῇ ἐλάᾳ δὲ πλείων χρόνος διὰ τὸ πλείω χρόνον ποιεῖν τοὺς ὀφθαλμούς· ἔτι δεῖ ἁπαλὰ τὰ ἔρνη καὶ ἀθρόα διὰ τέλους καὶ τὸν τόπον αὐτῆς ὑγρὸν εἶναι πᾶν τὸ θέρος καὶ ἀπὸ τούτων μάλιστα πάντων βλαστάνει· διὰ τοῦτο οἴονταί τινες καὶ τέτταρας καὶ πέντε μῆνας ἀρδεύεσθαι τὴν ἐμφυτείαν.
1.6.6Su ise göz aşısına düşmandır: göz zayıf olduğu için, yanından akan su onu çürütür ve öldürür; bu yüzden göz aşısının en güvenli zamanı Köpek Yıldızı'nın doğuşu sayılır. Gerçi bugün bazıları kabukları, su yanından akmayacak biçimde sarıyor. Kalem aşısına ise su, ağaç tabiatça nemli değilse yararlıdır; bu yüzden kimileri üzerine çamur sıvar, kimileri de suyun azar azar akacağı biçimde yanına bir çömlek koyar; çünkü yara büyük olduğundan, ağaçta nem yoksa aşı kurur.
τὸ δ᾽ ὕδωρ τῷ μὲν ἐνοφθαλμισμῷ πολέμιον· ἐκσήπει γὰρ καὶ ἀπόλλυσι παραρρέον διὰ τὴν ἀσθένειαν· δι᾽ ὃ καὶ ἐπὶ κυνὶ δοκεῖ ἀσφαλέστατος εἶναι. καίτοι νῦν γέ τινες οὕτως περιδοῦσι τοῖς φλοιοῖς ὥστε μὴ παραρρεῖν. τῇ δ᾽ ἐμφυτείᾳ χρήσιμον ἂν μὴ ᾖ ὑγρὸν τῇ φύσει· δι᾽ ὃ καὶ οἱ μὲν αὐτῷ πηλὸν ἐπικολλαίνουσιν, οἱ δὲ χύτραν προσβάλλουσιν ὕδατος ὥστε κατὰ μικρὸν ἐπιρρεῖν· ἀναξηραίνεται γὰρ ἂν τύχῃ μὴ ἔχον ὑγρότητα διὰ τὸ μέγεθος τῆς ἑλκώσεως.
1.6.7Gözü ve kabuğu yırtmadan korumak, aşı kalemini de özü açığa çıkarmayacak biçimde yontmak doğru bir uygulamadır; çünkü kabuk yırtılır ya da öz açığa çıkarsa aşı kurur ve bozulur. Bu yüzden aşıyı dışarıdan ıhlamur kabuğuyla sarar, bunun üzerine de kıl karıştırılmış çamur sıvarlar; böylece nem içeride kalır, ne güneş ne su ne de soğuk ona zarar verir.
ὀρθῶς δὲ καὶ διατηρεῖν ἀρραγῆ τὸν ὀφθαλμὸν καὶ τὸν φλοιὸν καὶ τὸ ἔνθεμα οὕτως ἀποξύειν ὥστε μὴ γυμνοῦν τὴν μήτραν· ῥαγέντος γὰρ ἢ γυμνωθείσης ἀναξηραίνεται καὶ διαφθείρεται. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ περιδοῦσι φιλύρας ἔξωθεν φλοιῷ καὶ ἐπὶ τούτοις περιαλείφουσι πηλῷ τετριχωμένῳ ὅπως ἔμμονος ἡ ὑγρότης ᾖ καὶ μήθ᾽ ἥλιος μήθ᾽ ὕδωρ μήτε ψύχος παραλυπῇ.
1.6.8Ağacı yarıp aşı kalemini yerleştirdiklerinde de kalemi kama biçiminde yontup tokmakla çakarlar ki olabildiğince sıkı otursun. İkisinin neminin de belli bir orantıda olması gerekir. Bu yüzden asmayı üç gün önceden keserler ki gözyaşı önceden akıp gitsin, aşı da çürümesin, küflenmesin; nar, incir ve bunlardan daha kuru olan ağaçları ise kesip hemen aşılarlar.
καὶ ὅταν σχίσαντες ἐντιθῶσι τὸ ἔνθεμα σφηνοειδὲς ποιήσαντες ἐν σφύρᾳ ἐλαύνουσιν ὅπως ὅτι μάλιστα προσαχθῇ· χρὴ δὲ καὶ τῆς ὑγρότητος τῆς αὐτῶν συμμετρίαν τινὰ ὑπάρχειν. δι᾽ ὃ καὶ τὴν μὲν ἄμπελον προαποτέμνουσι ἡμέραις τρισὶ πρότερον ὅπως προαπορρυῇ τὸ δάκρυον καὶ μὴ σήπηται μηδ᾽ εὐρωτιᾷ· ῥόα δὲ καὶ συκῆ καὶ ὅσα τούτων ἐστὶ ξηρότερα παρὰ χρῆμα.
1.6.9Mevsimleri yörelere ve ağaçların tabiatlarına göre de uygun seçmek gerekir; çünkü bazı ağaçlar sulu, bazıları kurudur. İnce topraklı yerde ilkbahar daha iyidir; toprağın nemi az olduğu için bu mevsim ona uygun düşer. Verimli ve balçıklı toprakta ise sonbahar daha iyidir; çünkü ilkbaharda, gözyaşı akmaya devam ettiği sürece nem, aşıyı tutturmak için fazla çoktur. Bazıları bu süreyi otuz gün olarak belirler.
δεῖ δὲ καὶ πρὸς τὰς χώρας λαμβάνειν τὰς οἰκείας ὥρας καὶ πρὸς τὰς τῶν δένδρων φύσεις· ἐπεὶ τὰ μὲν ἔνυδρα, τὰ δὲ ξηρά. καὶ λεπτογείῳ μὲν ἄμεινον τὸ ἔαρ· οἰκεῖον γὰρ οὕτως διὰ τὸ ὀλίγον ἔχειν τὸ ὑγρὸν· ἐν δὲ τῇ εὐγείῳ καὶ πηλώδει τὸ μετόπωρον· τοῦ γὰρ ἦρος πολλὴ λίαν ἡ ὑγρότης πρὸς τὸ διατηρεῖν ἕως ἔτι διαμένει τὸ δάκρυον. ὁρίζονται δέ τινες τοῦτο τριάκονθ᾽ ἡμέραις.
1.6.10Aşılı ağaçların daha güzel meyve vermesi de akla uygundur, özellikle evcil bitkiler yabani bitkilere aşılanırsa; çünkü alttaki ağacın gücü sayesinde beslenme daha bol olur. Bu yüzden önce yabani zeytin dikmeyi, sonra buna göz ya da kalem aşısı yapmayı öğütlerler: aşı daha güçlü bir ağaca tutunur ve daha çok besin çekerek ağacı güzel meyveli yapar. Biri tersine yabaniyi evcile aşılarsa bir fark meydana getirir, ama güzel meyve elde edemez. Dikim ve aşı hakkında bu kadarı yeterli olsun.
εὔλογον δὲ καὶ τὸ καλλικαρπότερα ταῦτα γίνεσθαι καὶ μάλιστα ἐὰν τὰ ἥμερα εἰς τὰ ἄγρια τιθῆται τῶν φυτῶν· εὐτροφία γὰρ συμβαίνει πλείων διὰ τὴν ἰσχὺν τῶν ὑποκειμένων· δι᾽ ὃ καὶ κελεύουσι κοτίνους φυτεύσαντες ἐνοφθαλμίζειν ἢ ἐμφυτεύειν ὕστερον. ἀντιλαμβάνονται γὰρ μᾶλλον ἰσχυροτέρου καὶ τροφὴν ἐπισπώμενα πλείω καλλίκαρπον τὸ δένδρον ποιεῖ· ἐπεὶ εἴ γέ τις ἀνάπαλιν τὸ ἄγριον εἰς τὸ ἥμερον ἐμβάλλοι, διαφορὰν μέν τινα ποιήσει, τὸ δὲ καλλικαρπεῖν οὐχ ἕξει. καὶ τά μεν περὶ τὰς φυτείας καὶ τὰς ἐμφυτείας ἱκανῶς εἰρήσθω.
1.7.17. Bölüm
Bütün tohumlar, tıpkı yumurtalar gibi, kendi içlerinde ilkeyle birlikte doğan bir besin taşır. Empedokles de bu bakımdan "uzun ağaçlar yumurta doğurur" derken yanlış söylememiştir; çünkü tohumların tabiatı yumurtalarınkine benzer. Yalnız bunu ağaçlar için değil, bütün bitkiler için söylemesi gerekirdi; çünkü her tohum kendi içinde bir besin taşır. Bu yüzden tohumlar uzun süre dayanabilir; hayvanlarınki gibi ayrılır ayrılmaz bozulmazlar; yumurtlayan hayvanlarınki bunun dışındadır. Çünkü bunlar, söylendiği gibi, hem besin taşıdıkları hem de ilkeyi koruyan bir kılıfa sahip oldukları için dayanır.
Τὰ δὲ σπέρματα πάντων ἔχει τινὰ τροφὴν ἐν αὑτοῖς, ἣ συναποτίκτεται τῇ ἀρχῇ καθάπερ ἐν τοῖς ὠοῖς· ᾗ καὶ οὐ κακῶς Ἐμπεδοκλῆς εἴρηκε φάσκων ὠοτοκεῖν μακρὰ δένδρεα. παραπλήσια γὰρ τῶν σπερμάτων ἡ φύσις τοῖς ὠοῖς· πλὴν ἔδει περὶ πάντων εἰπεῖν καὶ μὴ μόνον τῶν δένδρων· ἅπαν γὰρ ἔχει τινὰ τροφὴν ἐν αὑτῷ. δι᾽ ὃ καὶ δύνανται διαμένειν εἰς χρόνον οὐχ ὥσπερ τὰ τῶν ζώων εὐθὺς φθείρεται χωριζόμενα πλὴν τὰ τῶν ὠοτόκων. ταῦτα γὰρ ὥσπερ εἴρηται τροφὴν ἔχοντα καὶ φυλακὴν ἅμα τῆς ἀρχῆς διαμένει.
1.7.2Bazı tohumlar ötekilerden daha uzun ömürlüdür, en çok da sık, kuru ve odunsu olanlar, hurmanınkiler gibi; çünkü bunlara ne dışarıdan bir şey sızabilir ne de içlerinde bozulabilecek bir nem vardır. Bu yüzden ne tahıl tohumları gibi kurtlanır ne de sebze tohumları gibi kururlar; ilkeyi kendi içlerinde örtüp korurlar. Bütün tohumlarda besin bulunduğu şuradan da anlaşılır: sebze tohumları gibi kuru ve büsbütün kabuktan ibaretmiş gibi görünen tohumlar, kendilerine uygun mevsimde azıcık bir nem bulsalar harekete geçer. Bu yüzden onları üst katlarda saklar, sepetler içinde asarlar; üzerlerine su serpmezler, odalara da hiç su sokmazlar.
χρονιώτερα δὲ ἑτέρων ἕτερα καὶ μάλιστα τὰ πυκνὰ καὶ ξηρὰ καὶ ξυλώδη καθάπερ τὰ τοῦ φοίνικος· οὐκ ἔχει γὰρ οὔτε ἔξωθεν οὐδεμίαν παρείσδυσιν οὔτε ἐν αὐτοῖς ὑγρότητα τὴν διαφθειρομένην. ὅθεν καὶ οὔτε θηριοῦται καθάπερ τὰ σιτηρὰ τῶν σπερμάτων οὔτε ἀναξηραίνεται καθάπερ τὰ τῶν λαχάνων, ἀλλ᾽ ἐν αὑτοῖς περιστέγοντα σώζει τὴν ἀρχήν. ὅτι δ᾽ ἐν ἅπασι σπέρμασι ⟨τροφὴ⟩ κἀκεῖθεν δῆλον· ἃ γὰρ δοκεῖ ξηρὰ καὶ ὥσπερ κελυφανώδη πάμπαν οἷα τὰ τῶν λαχάνων ταῦτα κινεῖται κατὰ τὰς οἰκείας ὥρας ἐὰν καὶ ὁτιοῦν ἰκμάδος λάβῃ· καὶ διὰ τοῦτο ἐν ὑπερώοις τιθέασι καὶ κρεμάννυσιν ἐν ἀρρίχοις καὶ οὔτε ῥαίνουσιν οὐθ᾽ ὕδωρ ὅλως εἰσφέρουσιν εἰς τὰ οἰκήματα.
1.7.3Öteki tohumlarda ise içlerinde bulunan şey hisle de görülür; etli tohumlar filizlenirken adeta sütle dolar. Bu, hayvanlar için de hemen hemen kabul edilen bir şeydir; çünkü onlarda da dışarı bırakılan tohumun tamamının arı ve katışıksız olduğunu düşünmemek gerekir. Bazı tohumları saran odunsu ve çekirdeksi kısımların koruma için orada olduğunu düşünmelidir; deri ve zar gibi olanlar da öyledir; bunların hepsi tohumun korunması içindir; çünkü bütün tohumlarda ilke, kuvvesi bakımından nemlidir.
τῶν δὲ δὴ λοιπῶν καὶ τῇ αἰσθήσει φανερὰ τὰ προσόντα· καὶ τά γε δὴ τῶν σαρκωδῶν ὡσπερεὶ γαλακτοῦται διαβλαστανόντων. σχεδὸν δὲ ὁμολογούμενον τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ἐστίν· οὐδὲ γὰρ ἐν τούτοις ἅπαν τὸ κατὰ πρόεσιν σπέρμα καθαρὸν καὶ εἰλικρινὲς ὑποληπτέον. ὅσα δὲ ξυλώδη καὶ πυρηνώδη περίκειταί τισι φυλακῆς χάριν οἰητέον ὥσπερ καὶ τὰ δερματικὰ καὶ ὑμενώδη· πάντα γὰρ ταῦτα πρὸς τὴν σωτηρίαν ἐστίν· ὑγρὰ γὰρ ἡ ἀρχὴ δυνάμει πάντων.
1.7.4Söylendiği gibi, bazı bitkilerin kökleri, ana dalları, odunları ve sapları da bitkiden ayrıldıkları hâlde hayat ilkelerini taşır; öyle ki filizlenmeye kadar varan bir hareket gösterebilirler: adasoğanları ve adasoğanına benzeyen bitkiler, zeytinin odunları, zambakların sapları ve yarpuzun çubukları böyledir. Yarpuz gün dönümü sıralarında çiçek bile açar; en şaşırtıcı olan da budur. Çünkü ötekilerin, bazılarının hafif ve yapışkan, bazılarının yağlı bir nem taşıdığı görülür; ayrıca bazıları birçok kat zarla, bazıları da kendi sıklıklarıyla sarılıdır, öyle ki kolay kurumazlar; hava ve kendilerine özgü mevsim değişince bundan etkilenip filizlenirler.
ἔχουσι δέ τινων τὰς ζωτικὰς ἀρχὰς ὥσπερ ἐλέχθη καὶ ῥίζαι καὶ ἀκρεμόνες καὶ ξύλα καὶ καυλοὶ χωριζόμενοι τῶν φυτῶν ὥστε κινεῖσθαι μέχρι τοῦ βλαστάνειν οἷον αἵ τε σκίλλαι καὶ ὅσα σκιλλώδη καὶ τὰ τῆς ἐλάας ξύλα καὶ οἱ τῶν κρίνων καυλοὶ καὶ οἱ τῆς βλήχρου κλῶνες· ἀνθεῖ γὰρ καὶ αὕτη περὶ τροπάς, ὃ δὴ καὶ μάλιστα θαυμαστόν· ἐπεὶ τά γ᾽ ἄλλα φαίνεταί τινα ἔχειν ὑγρότητα κούφην καὶ γλίσχραν τὰ δὲ λιπαράν· καὶ ἔτι περιέχεσθαι τὰ μὲν χιτῶσι πλέοσι, τὰ δὲ πυκνότητι τῇ αὑτῶν ὥστε μὴ εὐξήραντα εἶναι· τοῦ δ᾽ ἀέρος μεταβάλλοντος καὶ τῆς οἰκείας ὥρας συμπαθῆ τε γίνεται καὶ βλαστάνει.
1.7.5Yarpuz ise büsbütün kuru görünür; ama onun da böyle bir ilkesi olduğu açıktır; bu ilke havanın değişip başkalaşmasıyla birlikte harekete geçer. Mevsim de şaşırtıcıdır: çiçeklenme kış gevşerken değil, tersine sertleşirken olur; meğer ki Halkyon günlerine denk gelsin; çünkü zayıf ve küçük şeylerin değişmesi için ne kadar kısa olursa olsun bir süre yeter. Böylece oluşların kaç tane olduğu, kaç yolla gerçekleştiği ve hangilerinin hangi bitkiye uygun olduğu söylenenlerden açıkça anlaşılıyor.
ἡ δὲ βλῆχρος ξηρὰ φαίνεται παντελῶς, ἀλλὰ δῆλον ὡς ἔχει τινὰ τοιαύτην ἀρχὴν, ἣ κινεῖται τῇ τοῦ ἀέρος ἅμα μεταβολῇ καὶ ἀλλοιώσει. θαυμαστὸν δὲ καὶ τὸ τῆς ὥρας· οὐ γὰρ ἀνιεμένης, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπιτεινούσης, εἰ μὴ ἄρα περὶ τὰς ἁλκυονίδας· ἱκανὸς γὰρ ὁποσοσοῦν χρόνος εἰς τὰς τῶν ἀσθενῶν καὶ μικρῶν μεταβολάς. αἱ μὲν οὖν γενέσεις πόσαι τε καὶ ποσαχῶς καὶ τίνες ἑκάστοις οἰκεῖαι φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.
1.8.18. Bölüm
Dikilen parçalardan yetişen bitkilerin tohumdan yetişenlerden daha kolay sürgün verip büyümesi akla uygundur, özellikle bu parçalar kökleriyle birlikte alınmışsa; çünkü bunlarda parçaların birçoğu önceden vardır ve yalnız besine ihtiyaç duyar. Tohumdan yetişenlerde ise bütün bu parçaların önce oluşması, ancak sonra büyümesi zorunludur. Baş köklüler gibi kökten yetişenlerde de durum aynıdır; çünkü bunlarda da tabiatın elinde önceden hazır bir şey vardır, onun sürgün vermeye atılımı da tohumunkinden daha güçlüdür; tohumların ise önce kök salması gerekir.
Εὐβλαστῆ δὲ καὶ εὐαυξῆ τὰ ἐκ τῶν φυτευμάτων μᾶλλον ἢ ἐκ τῶν σπερμάτων εὐλόγως, ἄλλως τε καὶ ὑπόρριζ᾽ ἂν ληφθῇ· προϋπάρχει γὰρ πολλὰ τῶν μορίων ἃ δεῖται μόνον τροφῆς· τῶν δ᾽ ἐκ τῶν σπερμάτων ἅπαντα ταῦτα ἀνάγκη γεννᾶσθαι πρῶτον ἔπειθ᾽ οὕτως αὐξηθῆναι. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὅσα ῥιζοφυῆ τυγχάνει καθάπερ τὰ κεφαλόρριζα. καὶ γὰρ ἐν τούτοις προΐσταται τῆς φύσεως ἐξ ὧν πλείων ἡ ὁρμὴ πρὸς τὴν βλάστησιν ἢ τῶν σπερμάτων· ῥιζωθῆναι γὰρ ἐκεῖνα δεῖ πρότερον.
1.8.2Bitkileri kendi tabiatlarına göre, yani cinsi cinsle karşılaştırarak ele alırsak, kolay büyümeyi Demokritos gibi gözeneklerin düzlüğüyle mi açıklamak gerekir —onun dediğine göre besinin akışı o zaman rahat ve engelsiz olur— yoksa daha çok bitkilerin gevşek ve nemli olmasıyla mı? Çünkü sık ve kuru olanlar güç büyür: sık, kuru ve acı olan her şey ateşlidir, dolayısıyla gelişmesi yavaştır; ötekinin ise gevşekliği sayesinde kısa sürede çok gelişmesi olur. Genel olarak gevşeklik kolay sürgün vermeye ve iyi beslenmeye elverişli bir şeydir.
ὅσα δὲ κατὰ τὰς ἰδίας φύσεις ὡς ἂν γένος πρὸς γένος [ὁ] συγκρίνων λάβοι τις, πότερα κατὰ τὰς εὐθύτητας τῶν πόρων ληπτέον, ὥσπερ Δημόκριτος· εὔρους γὰρ ἡ φορὰ καὶ ἀνεμπόδιστος ὥς φησιν· ἢ μᾶλλον ὅσα μανότερα καὶ ὑγρότερα; τὰ μὲν γὰρ πυκνὰ καὶ ξηρὰ δυσαύξητα· πᾶν γὰρ ἔμπυρον τὸ πυκνὸν καὶ ξηρὸν καὶ πικρὸν ὥστε βραδεῖαν εἶναι τὴν ἐπίδοσιν· θατέρου δ᾽ ἐν ὀλίγῳ πολλὴ διὰ τὴν μανότητα· καὶ ὅλως ἡ μανότης εὔβλαστόν τι καὶ εὔτροφον.
1.8.3Yerlerde ve dikimlerde görülen şey de buna bir işarettir: güneşli ve rüzgârsız yerlerde, ayrıca dikim sık olduğunda ağaçlar kolay büyür, ama daha gevşek ve daha nemli olur; rüzgârlı ve soğuk yerlerde ve dikim seyrek olduğunda ise daha az büyür, ama daha sık ve daha kuru olur. Çünkü rüzgârlar, soğuklar ve genel olarak çarpan hava dokuyu sıkılaştırır; aynı zamanda ağaç büzülür ve aynı hacmi kazanmaz. Dikim seyrek olduğunda da böyledir: burada da ağaçlar daha sık dokulu olur ve daha çok kalınlamasına büyür; sık dikimlerde ise bunun tersi olur.
σημεῖον δὲ καὶ τὸ κατὰ τοὺς τόπους καὶ τὰς φυτείας συμβαῖνον· ἐν μὲν γὰρ τοῖς εὐδιεινοῖς καὶ ἀπνευμάτοις ἔτι δὲ ὅταν ἡ φυτεία πυκνὴ εὐαυξῆ μὲν τὰ δένδρα μανὰ δὲ καὶ ὑγρὰ μᾶλλον. ἐν δὲ τοῖς πνευματώδεσι καὶ ψυχροῖς καὶ τῇ φυτείᾳ μανῇ ἀναυξέστερα μὲν, πυκνότερα δὲ καὶ ξηρότερα. συνίστησι γὰρ τὰ πνεύματα καὶ τὰ ψύχη καὶ ὅλως ὁ προσπίπτων ἀήρ· ἅμα δὲ καὶ συστέλλεται καὶ οὐ λαμβάνει τὸν ἶσον ὄγκον. ὡσαύτως δὲ ὅταν ἡ φυτεία μανὴ· καὶ γὰρ ἐνταῦθα πυκνότερα καὶ εἰς βάθος αὐξανόμενα μᾶλλον, ἐν δὲ ταῖς πυκναῖς ἀνάπαλιν.
1.8.4Bunun öteki hayvanlarda, en çok da insanlarda görüldüğü de açıktır: dişiler, tabiatça daha nemli ve daha gevşek oldukları için erkeklerden daha kolay büyür. Ağaçların kendilerinde de bu açıktır: nar, incir ve asma kolay büyür; hurma, servi, defne, çam ve zeytin ise güç büyür. Gerçi bunların bazılarının gözenekleri düzdür; ama ya sıklık ya kuruluk ya da ikisi birden engel olur; çünkü kuruluk da büyümeyi önler. Bunlardan başka bazıları da zayıflıkları yüzünden güç büyür; çünkü zayıf bitkiler de güç büyür ve güç beslenir. Zira besinin çevreleyen ortam tarafından alt edilmemesi ve engellenmemesi gerekir; gözeneklerin düz olması da ancak bir güçle, hem besini işleyen hem de dış etkilere dayanan bir güçle birlikte işe yarar; yoksa hiçbir yararı olmaz. Kolay büyüme ve güç büyüme bu gibi etkenlerle belirlenmelidir.
φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζώων τοῦτο συμβαῖνον καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· εὐαυξέστερα γὰρ τὰ θήλεα τῶν ἀρρένων ὑγρότερα καὶ μανότερα τὴν φύσιν ὄντα. δῆλον δὲ καὶ ἐπ᾽ αὐτῶν τῶν δένδρων· ῥόα μὲν γὰρ καὶ συκῆ καὶ ἄμπελος εὐαυξῆ, φοῖνιξ δὲ καὶ κυπάριττος καὶ δάφνη καὶ πεύκη καὶ ἐλάα δυσαυξῆ. καίτοι τό γ᾽ εὐθυπορεῖν ὑπάρχει τισὶ τούτων, ἀλλ᾽ ἤτοι πυκνότης ἢ ξηρότης ἢ ἄμφω κωλύει· καὶ γὰρ ἡ ξηρότης ἀναυξής. ἔτι δὲ πρὸς τούτοις ἔνια ⟨ὑπὸ⟩ τῆς ἀσθενείας· καὶ γὰρ τοιαῦτα δυσαυξῆ καὶ δύστροφα. δεῖ γὰρ μὴ κρατεῖσθαι μηδὲ κωλύεσθαι τὴν τροφὴν ὑπὸ τοῦ περιέχοντος· ἐπεὶ καὶ τὸ εὐθυπορεῖν προσδεῖται δυνάμεως καὶ τῆς κατεργαστικῆς καὶ τῆς ἀπαθοῦς· ἄλλως δ᾽ οὐδὲν ὄφελος. εὐαυξῆ μὲν οὖν καὶ δυσαυξῆ τοῖς τοιούτοις ἀφοριστέον.
1.9.19. Bölüm
Tohumdan yetişen bitkilerin hepsi, en azından evcil bitkilerde, genellikle daha kötü olur: nar, incir, asma ve badem gibi. Hatta Araştırmalar'da söylendiği gibi, bazılarının cinsi büsbütün değişir ve çoğu zaman yabanileşir. Bunun sebebi tohumların zayıflığıdır: tohum, kendisine akan besin fazla olduğu için onun tarafından alt edilir. Bitkiler nasıl besin bolluğu yüzünden onu pişiremeyip meyvesiz kalıyorsa, bunlar da besine hâkim olamadıkları için kötüleşir. Bu yüzden Thasoslular tohumdan yetişen bademlere, biraz büyüdüklerinde göz aşısı yapar; çünkü dikimden sonra yumuşak kabuklu bademden sert kabuklu bademler çıkar. Bu, öteki bitkilerde de yapılabilir.
Ἅπαντα δὲ χείρω τὰ ἐκ σπέρματος ὡς ἐπὶ πᾶν ἔν γε τοῖς ἡμέροις οἷον ῥόα, συκῆ, ἄμπελος, ἀμυγδαλῆ. καὶ γὰρ ὅλως ⟨τὰ⟩ γένη μεταβάλλει καὶ ἐξαγριοῦται πολλάκις ἔνια καθάπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται. τούτου δ᾽ αἴτιον ἡ ἀσθένεια τῶν σπερμάτων. κρατεῖται γὰρ ὑπὸ τῆς ἐπιρροῆς πλείονος οὔσης· καὶ ὥσπερ ἄκαρπα γίνεται διὰ πλῆθος τροφῆς οὐ δυνάμενα πέττειν οὕτως καὶ χείρω γίνεται διὰ τὸ μὴ κρατεῖν. καὶ διὰ τοῦτο Θάσιοι τὰς ἀμυγδαλᾶς ὅταν προσαυξηθῶσιν ἐνοφθαλμίζουσιν· ἐκ γὰρ μαλακῶν σκληραὶ γίνονται μετὰ τὴν φυτείαν· εἴη δ᾽ ἂν τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ποιεῖν.
1.9.2Tohumları güçlü olan bitkiler ise cinslerini daha iyi korur: hurma, "kozalak taşıyan" denen çam ve phtheirophoros denen öteki çam türü gibi. Yabani bitkilerin tohumları da öyledir; belki de bunlarda daha kötüye doğru bir geçiş olamaz, çünkü yabanilik en son basamaktır. Ama özsularının ve etlerinin güzelliği havaya ve kısaca bulundukları yerlere göre birbirinden farklı olur. Evcil bitkiler de bu bakımdan farklılık gösterir: bazı yöreler bitkilerin tabiatını, kimi bir yere kadar, kimi de tamamen koruyabilir; bazıları ise onu daha iyiye de çevirebilir. Mısır'daki ve Kilikya'daki narlar için söylendiği gibi: Mısır'dakiler tatlı ve şarap tadında olur, Kilikya'da Pinaros ırmağı yöresindekiler ise çekirdeksiz ve güzel taneli olur.
ὅσα δὲ ἰσχυρὰ τῶν σπερμάτων ταῦτα διαμένει μᾶλλον ὥσπερ ὅ τε φοῖνιξ καὶ πεύκη ἡ κωνοφόρος καλουμένη καὶ πίτυς ἡ φθειροφόρος. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ τῶν ἀγρίων· ἴσως δ᾽ οὐκ ἔχει ταῦτά γε μετάβασιν εἰς τὸ χεῖρον· ἡ γὰρ ἀγριότης ἔσχατον. ἀλλ᾽ ἡ εὐχυλία καὶ ἡ εὐσαρκία τούτων πρὸς ἄλληλα γίνεται διὰ τὸν ἀέρα καὶ ἁπλῶς τοὺς τόπους. ἐπεὶ καὶ τὰ ἥμερα εἰς τοῦτο διαφέρει· δύνανται γάρ τινες χῶραι διατηρεῖν τὰς φύσεις, αἱ μὲν μέχρι τινὸς, αἱ δ᾽ ἁπλῶς· αἱ δὲ καὶ μεθιστάναι πρὸς τὸ βέλτιον καθάπερ εἴρηται περί τε τῶν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ἐν Κιλικίᾳ ῥοῶν· αἱ μὲν γὰρ γλυκεῖαι καὶ οἰνώδεις, αἱ δ᾽ ἀπύρηνοι καὶ καλλίκοκκοι γίνονται περὶ τὸν Πίναρον ποταμόν.
1.9.3Kısacası meyveler kendilerine uygun bir yöre bulduğunda, ağaçlar da en gürbüz ve en güzel meyveli olduklarında, bitkiler cinslerini daha iyi koruyabilir. Bir yıllık bitkilerin tohumlarında ise değişim her yerde yöreye göre olur; ama ekilir ekilmez değil —çünkü toprakta geçirdikleri süre kısadır— ancak üçüncü yılda olur; değişim o zaman tamamlanır. Hayvanlar da yeni bir yöreye ancak üç kuşak sonra tamamen uyar. Bununla birlikte ilk yıl da fark edilir bir değişiklik meydana getirir. Tohumdan yetişen bitkiler işte bu sebeplerle daha kötü olur.
ἁπλῶς δ᾽ ὅταν οἰκείαν χώραν λάβωσιν οἱ καρποὶ. μᾶλλον δύνανται τὰ γένη διατηρεῖν ὅταν μάλιστ᾽ εὐσθενῇ καὶ καλλικαρπῇ τὰ δένδρα. ἐν δὲ τοῖς ἐπετείοις σπέρμασι πανταχοῦ πρὸς τὴν χώραν ἡ μεταβολὴ γίνεται πλὴν οὐκ εὐθὺς σπαρέντων, ὀλίγος γὰρ ὁ ἐν τῇ γῇ χρόνος, ἀλλὰ τρίτῳ δὴ ἔτει· τότε γὰρ ἀλλοιοῦται πρὸς τὴν ἐκτελείωσιν ὥσπερ καὶ τὰ ζῶα· καὶ γὰρ ταῦτα τριγονήσαντα συνεξομοιοῦται· οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐπίδηλόν γέ τι ποιεῖ καὶ ὁ πρῶτος ἐνιαυτός. καὶ τὰ μὲν ἐκ τῶν σπερμάτων χείρω διὰ ταύτας τὰς αἰτίας.
1.10.110. Bölüm
Her yıl yeniden sürgün verme —bu, adeta ikinci bir oluştur— bütün bitkilerde aynı anda olmaz, mevsimlere göre değişir; öyle ki bazılarınınki hemen hemen zıt mevsimlere düşer: kimi yazın, kimi kışın sürgün verir. Meyve oluşturma da böyledir; o da zaman bakımından farklılık gösterir. Kısaca söylemek gerekirse, bir bitkinin mizacı hangi mevsime uygunsa, sürgünlerini de meyvelerinin olgunlaşmasını da o mevsimde verir.
Ἡ δ᾽ ἐπέτειος βλάστησις, αὕτη γὰρ οἷον δευτέρα γένεσίς ἐστιν, οὐχ ἅμα γίνεται πᾶσιν ἀλλὰ παραλλάττει ταῖς ὥραις, ὥστε σχεδὸν ἐν ταῖς ἐναντίαις ἐνίων εἶναι καὶ τὰ μὲν θέρους, τὰ δὲ χειμῶνος βλαστάνειν. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ καρπογονία· καὶ γὰρ αὕτη διέ- στηκε τοῖς χρόνοις· ὡς μὲν οὖν ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ πρὸς ἑκάστην ὥραν σύμμετρον ἔχοντα τὴν κρᾶσιν ταῦτα καὶ τὰς βλαστήσεις ἐν ἑκάστῃ καὶ τὰς τελειώσεις τῶν καρπῶν ἀποδίδωσιν·
1.10.2Bununla birlikte tek tek durumlarda da ayrım yapmaya çalışmak gerekir. Bazı bitkiler kolay sürgün verir ve bunların sürgün vermesi güçlerinden ve bol beslenmelerinden ileri gelir: badem, nar ve genel olarak yabaniler, evcillerden daha çok. Bazılarınınki ise zayıflıktan ileri gelir: otsu ve bir yıllık bitkiler gibi; bunların birçoğu kışın çiçek açar, anemon gibi. Elmanın erken çiçek açması da güçten değil, başka bir sebepten ileri geliyor gibi görünür. Hem güçlülerin hem zayıfların erken sürgün vermesi akla uygundur: güçlüler kuvvetleri ve bolluklarıyla sürgünü öne iter, zayıflar ise havadaki küçük değişikliklerle bile kolayca harekete geçer.
οὐ μὴν ἀλλὰ δεῖ καὶ τοῖς καθέκαστα πειρᾶσθαι διαιρεῖν· ἔνια μὲν γὰρ εὐβλαστῆ καὶ ἡ βλάστησις δι᾽ ἰσχὺν καὶ πολυτροφίαν ὥσπερ ἀμυγδαλῆ ῥοιά καὶ ὅλως τὰ ἄγρια μᾶλλον τῶν ἡμέρων. ἔνια δὲ δι᾽ ἀσθένειαν ὥσπερ τὰ ποιώδη καὶ ἐπέτεια· καὶ γὰρ ἀνθεῖ πολλὰ τούτων κατὰ χειμῶνα καθάπερ καὶ ἡ ἀνεμώνη· φαίνεται δὲ οὐδ᾽ ἡ μηλέα προανθεῖν δι᾽ ἰσχὺν, ἀλλὰ δι᾽ ἄλλην αἰτίαν. ἑκάτερα δ᾽ εὐλόγως πρωϊβλαστεῖ καὶ τὰ ἰσχυρὰ καὶ τὰ ἀσθενῆ· τὰ μὲν γὰρ τῇ δυνάμει καὶ τῷ πλήθει προωθεῖ, τὰ δὲ ὑπὸ μικρῶν εὐκίνητα τῶν κατὰ τῶν ἀέρα.
1.10.3İlk oluş için de söylendiği gibi, nem ve yumuşaklık da bitkinin ilerlemesinde büyük rol oynar; çünkü kuru ve sık olan, besinin geçişine aynı ölçüde elverişli değildir, bol maddesi de yoktur. Zıt mevsimlerde sürgün veren bitkiler için bazıları soğukluğu ve sıcaklığı sebep gösterir: soğuk bitkiler yazın, sıcaklar kışın sürgün verir; böylece her tabiat iki mevsimden birine denk düşer. Kleidemos da böyle düşünür. Belki bu da kötü söylenmiş değildir; ama azlığı, zayıflığı ve başka bir ortak sebep varsa onu da eklemek gerekir; sebzemsi bitkilerde gördüğümüz gibi.
μέγα δὲ καὶ ὑγρότης καὶ μαλακότης εἰς τὸ προϊέναι ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς πρώτης φύσεως ἐλέχθη· τὸ γὰρ ξηρὸν καὶ πυκνὸν οὐτ᾽ εὐδίοδον ὁμοίως οὐθ᾽ ὕλης ἔχει πλῆθος. ὅσα δὲ ἐν ταῖς ἐναντίαις ὥραις ἐκβλαστάνει τούτων αἰτιῶνταί τινες τὴν ψυχρότητα καὶ θερμότητα· τὰ μὲν γὰρ ψυχρὰ τοῦ θέρους, τὰ δὲ θερμὰ τοῦ χειμῶνος βλαστάνειν, ὥστε ἑκατέραν τὴν φύσιν σύμμετρον εἶναι πρὸς ἑκατέραν τῶν ὡρῶν. οὕτω γὰρ οἴεται καὶ Κλείδημος· οὐ κακῶς μὲν οὖν ἴσως οὐδὲ τοῦτο λέγεται, δεῖ δὲ καὶ τὴν ὀλιγότητα καὶ τὴν ἀσθένειαν καὶ εἴ τι ἄλλο συναίτιον προστιθέναι καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν λαχανωδῶν ὁρῶμεν.
1.10.4Semizotu, hıyar ve genel olarak bu türden bitkiler pek nemli ve soğuktur; fesleğen ise kuru ve odunsudur; yine de sıcak günlerden önce, en azından dayanıp olgunluğa erecek biçimde sürgün veremez. Sebep zayıflıktır; sikya denen kabakta da olduğu gibi: bu bitki ağaç boyuna erişir ve asma çardağı gibi çubuklarla dallanır; yine de narindir ve yazdan önce sürgün veremez, mevsimi sonbahara doğru daha da uzatması gerekir.
ἡ μὲν γὰρ ἀνδράχνη καὶ ὁ σίκυος καὶ ὅλως τὰ τοιαῦτα κάθυγρα καὶ ψυχρά· τὸ δ᾽ ὤκιμον ξηρὸν καὶ ξυλῶδες· ἀλλ᾽ ὅμως οὐ δύναται πρὸ τῶν θερμημεριῶν βλαστάνειν εἴς γε διαμονὴν καὶ τελέωσιν· αἴτιον δ᾽ ἡ ἀσθένεια καθάπερ καὶ τῆς σικύας καλουμένης. αὕτη γὰρ δένδρου ὕψος λαμβάνουσα καὶ σχιζομένη τοῖς κλωσὶν ὥσπερ ἡ ἀναδενδρὰς ὅμως ἐπικηρόν τε καὶ οὐ δύναται πρὸ τῶν θερινῶν ἀλλὰ δεῖται πορρωτέρω τῆς ὥρας παρατείνειν πρὸς τὸ μετόπωρον.
1.10.5Dikenli, otsu ve baş köklü bitkiler de böyledir: "akrep" denen bitki, tiphyon, "kral dikeni" ve leirion gibi; bazıları Arktouros'un doğuşundan sonra bile sürgün verir. Bunlara geç ve gecikmiş mi demek gerekir, yoksa ilk yağmurlar düşer düşmez sürgün verdikleri için erken mi —şimdiki konu bakımından bunun bir önemi yok—; açık olan şudur: erken ve geç sürgün verme ne büyüklük ve küçüklükle belirlenebilir, ne de belki yalnız sıcaklık, soğukluk, nem ve kurulukla; her bitkinin mevsime karşı belli bir uygunluğu olması gerekir.
καὶ τὰ ἀκανθώδη καὶ ποιώδη καὶ ῥιζοκέφαλα· καθάπερ ὁ τε σκορπίος καλούμενος καὶ τὰ τίφυα καὶ ἡ ἄκανθα βασιλικὴ καὶ τὸ λείριον ἔνια δὲ καὶ μετ᾽ ἀρκτοῦρον. εἴτε οὖν ὕστερα χρὴ καὶ ὀψιαίτερα ταῦτα λέγειν εἴτε καὶ πρωϊαίτερα γινομένων τῶν πρώτων ὑδάτων, οὐδὲν γὰρ διαφέρει πρός γε τὸ νῦν, ἀλλ᾽ ἐκεῖνο φανερὸν ὡς οὔτε μεγέθει καὶ μικρότητι τὸ πρωϊβλαστὲς καὶ ὀψιβλαστὲς ἀφοριστέον οὔτ᾽ ἴσως θερμότητι ⟨καὶ ψυχρότητι⟩ καὶ ὑγρότητι καὶ ξηρότητι μόνον, ἀλλὰ δεῖ τινα συμμετρίαν ἕκαστον ἔχειν πρὸς τὴν ὥραν [γίνεται γὰρ ἁπαλωτάτη].
1.10.6Çünkü ağaçların da, çalılıkların ve otsuların da aynı şekilde, kendilerine uygun olgunluk vaktini beklediği, o zamana kadar sürgünsüz ve hareketsiz kaldığı görülür. Bu en açık biçimde yabani bitkilerde görülür; çünkü onlarda oluş kendiliğinden ve hiçbir hazırlık olmadan gerçekleşir. Sonbaharda sürgün verenlerin hepsi, ya da hemen hemen hepsi, çalılık bitkileri, çalımsılar ve otsulardır; ağaçlardan hiçbiri böyle değildir, ikinci sürgünleri saymazsak: bazı ağaçlar Arktouros'tan sonra ikinci kez sürgün verir.
φαίνεται γὰρ ἅπαντα τὴν οἰκείαν ἀναμένειν τελείωσιν, ἀβλαστῆ τε τέως καὶ ἀκίνητα ὄντα ὁμοίως δένδρα καὶ ὑλήματα καὶ ποιώδη· φανερώτατον γὰρ τοῦτ᾽ ἐν τοῖς ἀγρίοις ἐν οἷς δὴ καὶ ἡ γένεσις αὐτοφυὴς καὶ ἄνευ παρασκευῆς. πάντα δ᾽ ὡς εἰπεῖν ἢ τά γε πλεῖστα τῶν μετοπωρινῶν ἐν τοῖς ὑλήμασι καὶ τοῖς φρυγανικοῖς καὶ ποιώδεσίν ἐστιν· ἐπεὶ δένδρον γε οὐδὲν πλὴν εἰ μή τι κατὰ τὴν ἐπιβλάστησιν· ἐπιβλαστάνει γὰρ ἔνια μετ᾽ ἀρκτοῦρον.
1.10.7Bir bütün olarak ve küllî biçimde söylemek gerekirse, her dem yeşil ağaçlar hem daha geç sürgün verir hem daha geç meyve verir. Bunun bir sebebi sıklıkları ve kuruluklarıdır, çünkü besin onlara azar azar akar; bir sebebi de yapraklara verilen besinin hiç kesilmemesidir: böylece öne atılmalarını sağlayacak bir birikim olmaz, gereken şey ancak kendi mevsimi gelince harekete geçer. Her dem yeşiller arasında erken sürgün ve meyve verenlere seyrek rastlanır: sarmaşık, cehri ve bu türden başka bir bitki varsa o. Bu özelliğin bunların sıcaklığından mı, gevşekliğinden ve neminden mi, yoksa bütün bu sebeplerden mi ileri geldiğini ayırmak gerekir; belki de önce şunu söyleyerek: hangi bitkiler sıcak, hangileri soğuktur ve bunlar hangi işaretlerle anlaşılır. Ama bunlar hakkında ileride konuşmaya çalışmalıyız; bazı bitkilerin neden erken, bazılarının neden geç sürgün verdiğine ise bu sebepler gösterilebilir.
ὡς δ᾽ ἐπὶ πᾶν καὶ καθόλου λαβεῖν τὰ ἀείφυλλα τῶν δένδρων καὶ ὀψιβλαστότερα καὶ ὀψικαρπότερα διά τε πυκνότητα καὶ ξηρότητα, κατὰ μικρὸν γὰρ ἡ ἐπιρροὴ, καὶ διὰ τὸ συνεχὲς ἀεὶ τῆς εἰς τὰ φύλλα διδομένης τροφῆς· οὐ γίνεται γὰρ ἀθροισμὸς ὥστε προορμᾶν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς ὥρας κινεῖται τῆς οἰκείας τὸ καθῆκον. σπάνια γὰρ ἄν τις λάβοι τὰ πρωϊβλαστῆ καὶ πρωΐκαρπα τῶν ἀειφύλλων οἷον τόν τε κιττὸν καὶ τὴν ῥάμνον καὶ εἴ τι τοιοῦτον. ἡ δὲ ἰδιότης εἴτε διὰ θερμότητα τούτων εἴτε καὶ μανότητα καὶ ὑγρότητα εἴτε καὶ διὰ ταύτας πάσας συμβαίνει τὰς αἰτίας διαιρετέον αὐτὸ τοῦτο πρῶτον ἴσως εἰπόντας ποῖα θερμὰ καὶ ποῖα ψυχρὰ καὶ τοῖς ποίοις ληπτέον. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν τοῖς ὕστερον πειρατέον εἰπεῖν· διὰ τί δὲ τὰ μὲν πρωϊβλαστῆ, τὰ δὲ ὀψιβλαστῆ ταύτας ἄν τις ἀποδοίη τὰς αἰτίας.
1.11.111. Bölüm
Her mevsimde sürgün veren, çiçek açan ve meyve taşıyan bitkiler, İran elması ve bu türden başka bitkiler, bir aporia doğurabilir: yalnız mizaçları her mevsime uymadığı için değil, aynı bitkinin kısımları da kendi aralarında aynı anda sürgün ve meyve vermediği için. Çünkü bunu ancak ayrı yerlerde bulunan aynı cinsten bitkilerde bekleriz ve orada olduğunu da görürüz. Bu hâl, gebeyken yeniden gebe kalan hayvanlarınkine benziyor; ama sebep hayvanlarda açıktır, bitkilerde ise açıklama ister.
Ὅσα δὲ κατὰ πᾶσαν ὥραν βλαστάνει τε καὶ ἀνθεῖ καὶ καρποτοκεῖ καθάπερ ἡ περσικὴ μηλέα καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἀπορήσειεν ἄν τις οὐ μόνον ὅτι οὐ πρὸς πάσας ἁρμόττει τὰς ὥρας ἡ κρᾶσις, ἀλλ᾽ ὅτι οὐδ᾽ αὐτὰ αὑτοῖς ὁμοβλαστάνει τὰ γένη καὶ ὁμοκαρπεῖ. τοῦτο γὰρ ἐν τοῖς κεχωρισμένοις τῶν ὁμογενῶν ἀξιοῦμεν καὶ ὁρῶμεν συμβαῖνον. τὸ μὲν οὖν πάθος ὅμοιον φαίνεται τοῖς ἐπικυϊσκομένοις ζώοις, πλήν γ᾽ ἡ αἰτία τοῖς μὲν φανερὰ, τοῖς δὲ λόγου δεομένη.
1.11.2Çünkü hayvanlar, başka bir hayvandan gelen ilkeleri aynı anda almaz, belki aynı yere de almaz; bu yüzden aynı anda da gebe kalmaz, meğer ki hepsi tek seferde birden gelmiş olsun. Bitkilerde ise sürgün vermenin neden aynı anda olmadığını söylemek kolay değildir. Bu zorunlu olarak ya köklerin aynı anda ve aynı şekilde olmamasından ya da ana dalların ilk sürgünün çıktığı besini almamasından ve pişirmemesinden ileri gelir; ama bunun neden ve ne için olduğunu akla yatkın biçimde açıklamak kolay değildir.
τὰ μὲν γὰρ οὐχ ἅμα λαμβάνουσι τὰς παρ᾽ ἑτέρων ἀρχὰς οὐδ᾽ ἴσως εἰς τὸν αὐτὸν τόπον οὐδ᾽ ἅμα κυΐσκεται, εἰ μὴ καθάπαξ ἅμα καταλάβοι. τῶν δὲ διὰ τί ἡ βλάστησις οὐχ ἅμα οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν· ἀνάγκη γὰρ διὰ τὸ τὰς ῥίζας μηδ᾽ ἅμα μηδ᾽ ὁμοίως ἔχειν ἢ τοὺς ἀκρεμόνας μὴ δέχεσθαι μηδ᾽ ἐκπέττειν ἐξ ὧν ἡ πρώτη βλάστησις· ταῦτα δὲ διὰ τί καὶ τίνος ἕνεκα γένοιτ᾽ ἂν οὐκ εὔλογον εἰπεῖν.
1.11.3"Çılgın" denen asmanın böyle tekrar tekrar sürgün vermesi pek de akla aykırı görünmeyebilir: meyvesini olgunlaştıramadığı için geride bol miktarda doğurgan nem kalır; yumuşak bir hava bu nemi yakalayınca da yeni sürgünler doğurur; başka ağaçlarda da daha geç sürgünlerin ortaya çıkması gibi. Ama İran elması ve bu türden öteki ağaçlar meyvelerini tamamlar ve olgunlaştırır; bu yüzden onların bölünmesi, tek bir atılımdan doğdukları hâlde kısımlarının ayrı ayrı zamanlarda sürgün vermesi tuhaftır. Bu konuda ileri sürülen aporialar hemen hemen bunlar ve bunlara benzeyenlerdir.
ἡ μὲν γὰρ ἄμπελος ἡ μαινομένη τάχ᾽ ἂν δόξειεν οὐκ ἀλόγως δέχεσθαι· τῷ μὲν γὰρ μὴ ἐκπέττειν τὸν καρπὸν ὑπολείμματα πολλὰ ποιεῖται ὑγρότητος γονίμου, ταῦτα δ᾽ ὅταν ἀὴρ ἐπιλάβῃ μαλακὸς ἐκτίκτει, καθάπερ καὶ ἄλλοις τῶν δένδρων αἱ πορρώτεραι βλαστήσεις ἐπιγίνονται. ἡ δὲ μηλέα καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα τελεογονεῖ καὶ ἐκπέττει· δι᾽ ὃ τὸ μερίζεσθαι ⟨καὶ⟩ ἄλλοτ᾽ ἄλλο βλαστάνειν ἄτοπον καὶ ταῦτ᾽ ἀπὸ μιᾶς ὁρμῆς. αἱ μὲν οὖν ἀπορίαι σχεδὸν αὗται καὶ τοιαῦται εἴρηνται περὶ τούτων.
1.11.4Aporiaya düşülen şeylerin sebebini söylemek için önce, daha önce de söylenmiş olanı almak gerekir: her ağacın sürgün ve meyve vermek için birçok ilkesi vardır. Söylendiği gibi bu, ağacın ousiasına aittir: ağaç birçok yerinden yaşar, bu yüzden de sürgün verebilir. Bu sürgünlerden ilk çıkanlar daha zorunludur; ama bu ilkelerden çıkan sürgünlerin hepsi ne birbirine benzer ne eşittir ne de aynı anda çıkar; besin nerede daha bol ve daha güçlü birikirse sürgün orada daha çabuk ve daha çok çıkar; çünkü her sürgün ağaçta, toprakta olduğu gibi, adeta ayrı bir bitkidir. Sürgün verme aynı anda olmadığına, güç de eşit olmadığına göre, bütün meyvelerin aynı anda pişip olgunlaşmaması da akla uygundur.
πρὸς δὲ τὸ τὴν αἰτίαν τοῖς ἀπορουμένοις λέγειν πρῶτον ληπτέον ὅπερ εἴρηται καὶ πρότερον ὅτι πᾶν δένδρον ἀρχὰς πολλὰς ἔχει πρὸς τὴν βλάστησιν καὶ τὴν καρποτοκίαν· τοῦτο δ᾽ ὥσπερ ἐλέχθη τῆς οὐσίας ὅτι καὶ πολλαχόθεν ζῇ δι᾽ ὃ καὶ βλαστητικόν. εἰσὶ δ᾽ οἱ πρῶτοι τούτων ἀναγκαιό- τεροι, ἐκ τῶν ἀρχῶν δὲ τούτων οὐθ᾽ ὅμοιοι πάντες οὐθ᾽ ἴσοι οὐθ᾽ ἅμα βλαστάνουσιν οἱ βλαστοὶ, ἀλλ᾽ ὅταν ᾖ πλείων συρροὴ καὶ ἰσχυροτέρα κατὰ ταῦτα θᾶττον καὶ πλεῖον· ἕκαστος γὰρ αὐτῶν ὥσπερ φυτόν ἐστιν ἐν τῷ δένδρῳ καθάπερ ἐν τῇ γῇ· μὴ ἅμα δὲ τῆς βλαστήσεως οὔσης μηδ᾽ ἴσης τῆς ἰσχύος εὐλόγως οὐδὲ τῶν καρπῶν ἡ πέψις ἅμα γίνεται πάντων·
1.11.5Kısımların konumu da bir fark yaratır: doğuya mı batıya mı, kuzeye mi güneye mi baktıkları gibi; tıpkı bütün bir ağacın güneşli bir yerde bulunmasının fark yaratması gibi, çünkü güneşli yerdeki ağaçlar erken sürgün ve erken meyve verir. Ortak tabiat böyle olduğuna göre, havanın yumuşak ve güneşli olduğu yerde ağaçlar kısa bir süre sürgünsüz kalır, Mısır'da olduğu gibi; havanın kışlık ve sert olduğu yerde ise daha uzun bir süre.
ἐπεὶ καὶ ἡ θέσις διαφορὰν ποιήσει τῶν μερῶν οἷον ἢ πρὸς ἀνατολὰς ἢ δύσεις ἢ πρὸς ἄρκτον ἢ̓̀ μεσημβρίαν· ὥσπερ γοῦν καὶ ὅλων τῶν δένδρων εἰ ἐν εὐδιεινῷ τόπῳ· πρωϊβλαστῆ γὰρ ταῦτα καὶ πρωΐκαρπα. τοιαύτης δὲ τῆς φύσεως οὔσης τῆς κοινῆς ὅπου μὲν ὁ ἀὴρ μαλακὸς καὶ εὐδιεινὸς ὀλίγον χρόνον ⟨οὐ⟩ βλαστητικὰ τὰ δένδρα γίνεται καθάπερ καὶ περὶ Αἴγυπτον, ὅπου δὲ χειμέριος καὶ σκληρὸς πλείω·
1.11.6Topraktan gelen besin bol, hava da ılıman olsaydı, bu ara genel olarak kısa olurdu. Nitekim bazı yerlerde incir ve asma gibi bitkiler, söylendiği üzere besinleri yettiği için yaprak dökmez. Bu, birçok bitkide ortaktır: bazıları tabiatları, bazıları da bulundukları yer yüzünden böyle bir besine sahiptir. Bitkiler yaprak dökenler ve her dem yeşiller diye ayrıldığına, her dem yeşil olmanın sebebi de besinin yetmesi olduğuna göre —bunların kimi kendine özgü tabiatı, kimi de yeri yüzünden böyledir—, üçüncü bir sınıf olarak ve adeta bunların ardından sürekli sürgün vermeyi koymak gerekir. Çünkü her dem yeşil olan her zaman sürgün vermez: her dem yeşiller adeta yalnız önceden var olanı koruyabilir; sürekli sürgün verenler ise, açıktır ki kendine özgü tabiatları sayesinde, bunlara ek olarak yenilerini de doğurabilir. Bu, başka bitkilerde de bir yere kadar vardır.
τὸ γὰρ ὅλον βραχεῖά τις ἂν γένοιτο διάλειψις εἰ ἡ ἐκ τῆς γῆς τροφὴ δαψιλὴς εἴη καὶ ὁ ἀήρ εὐκραής. ἐπεὶ καὶ τὰ μὴ φυλλορροοῦντα παρά τισιν οἷον συκῆ καὶ ἄμπελος διὰ τοῦτο οὐ φυλλορροεῖ καθάπερ εἴρηται δι᾽ ὅτι διαρκὴς ἡ τροφή· τουτὶ μὲν οὖν κοινὸν ἐπὶ πλειόνων ἐστί· τὰ μὲν γὰρ διὰ τὴν φύσιν, τὰ δὲ διὰ τὸν τόπον ἔχει τοιαύτην. διῃρημένων δὲ τῶν μὲν φυλλοβόλων, τῶν δὲ ἀειφύλλων αἰτίας δ᾽ οὔσης τοῖς ἀειφύλλοις τῆς διαρκείας τῆς τροφῆς ὧν τὰ μὲν διὰ τὴν ἰδίαν φύσιν, τὰ δὲ διὰ τὸν τόπον τοιαῦτα, τρίτον δὴ καὶ ὥσπερ ἐφεξῆς τούτοις τὴν ἀειβλάστησιν θετέον, ὅτι τὸ ἀείφυλλον οὐκ ἀειβλαστὲς, ἀλλ᾽ ἐκεῖνα μὲν ὥσπερ διατηρεῖν μόνον δύνανται τὰ προϋπάρχοντα ταῦτα δὲ καὶ προσεπιγεννᾶν ἕτερα διὰ τὴν ἰδίαν δῆλον ὅτι φύσιν· τοῦτο δὲ καὶ ἐν ἄλλοις μέχρι τινός·
1.11.7Çünkü kimi bitkiler belli yıldızların doğuşuyla birlikte, kimileri de asma gibi belirsiz zamanlarda yeniden sürgün verir. Tabiat bunlara bir yere kadar verdiğini, ötekilere baştan sona vermiştir: hem sürgün hem meyve üretmeyi. Ousiaları böyle olunca, bir kısmının olgunlaşması, bir kısmının çiçek açması, bir kısmının sürgün vermesi, bir kısmının da henüz beklemesi artık tuhaf değildir; çünkü öteki ağaçlarda da bütün kısımlar aynı anda sürgün vermez. Fark zamandadır: ötekilerde aralık kısadır, bunlarda ise evreler birbirini izler.
ἐπιβλαστάνει μὲν γὰρ τὰ μὲν ἅμα τοῖς ἄστροις, τὰ δὲ καὶ ἀορίστως ὥσπερ καὶ ἄμπελος. ὃ δὴ τούτοις μέχρι τινὸς ⟨ἐκείνοις⟩ δι᾽ ὅλου δέδωκεν ἡ φύσις ὥστε καὶ βλαστοφυεῖν καὶ καρπογονεῖν. οὔσης δὲ τοιαύτης τῆς οὐσίας οὐδὲν ἄτοπον ἤδη τὰ μὲν τελεοῦν, τὰ δ᾽ ἀνθεῖν, τὰ δὲ βλαστάνειν, τὰ δὲ μέλλειν· ἐπείπερ οὐδ᾽ ἐν τοῖς ἄλλοις δένδρεσιν ἅπανθ’ ἅμα τὰ μερῆ διαφέρει δὲ τοῖς χρόνοις ὅτι τὰ μὲν ἄλλα παρ᾽ ὀλίγον, τὰ δ᾽ ἐφεξῆς.
1.11.8Ama asıl araştırılması gereken şudur: bu türden bitkilerin mizacı ve yapısı nedir, nereden gelir? Bu, her dem yeşillerin mizacı meselesine benziyor, yalnız daha zordur; çünkü bunlarda ayrıca bitkinin neden bu kadar çok besin aldığını ve onu doğuracak kadar pişirebildiğini de söylemek gerekir; zira yeniden sürgün verme meyve vermek içindir. Aynı anda birden çok meyve taşımak, birinin olgun, birinin olgunlaşmamış, birinin de yeni oluşmakta olması ise ardıçta ve meyvesi yavaş olgunlaşıp güç düşen başka bitkilerde de görülür. Bunların sebebi hakkında şimdilik bu kadarı söylenmiş olsun.
ἀλλ᾽ ἐκεῖνο μᾶλλον ζητητέον τίς ἢ πόθεν ἡ κρᾶσις καὶ ἡ σύστασις τῶν τοιούτων· ἔοικε δὲ παραπλήσιον πλὴν χαλεπώτερον καὶ τίς ἡ τῶν ἀειφύλλων· προσεπειπεῖν γὰρ δεῖ καὶ διὰ τί τοσαύτην λαμβάνει καὶ δύναται πέττειν ὥστε γεννᾶν· ἡ γὰρ ἐπιβλάστησις καρποτοκίας ἕνεκα· ἐπεὶ τό γε πλείους ἅμα καρποὺς ἔχειν τὸν μὲν τέλειον, τὸν δ᾽ ἀτελῆ, τὸν δ᾽ ὑποφυόμενον συμβαίνει καὶ τῇ ἀρκεύθῳ καὶ ἄλλοις ὧν βραδεῖά τε ἡ ἐκπέψις καὶ δυσαπόπτωτος ὁ καρπός. ἡ μὲν οὖν τούτων αἰτία μέχρι τούτων εἰρήσθω τὰ νῦν.
1.12.112. Bölüm
Toprak üstündeki ve toprak altındaki kısımların sürgün verip büyümesi aynı anda mı olur, yoksa zamanca ayrı mıdır? Bazıları köklerin sonbaharda ve kışın, gövdelerin ve ana dalların ise ilkbaharda ve yazın, en çok da Köpek Yıldızı sıralarında büyüdüğünü söyler. Bunun böyle olmasını akla uygun bulurlar, çünkü ilk oluşa uyar: ilk oluşta bütün bitkiler kökü sürgünden önce salar; zira bitkinin besini kendine çekeceği kısmın önceden var olması zorunludur.
Πότερα δ᾽ ἡ βλάστησις καὶ αὔξησις ἅμα τῶν ἄνω τε γίνεται καὶ τῶν ὑπὸ γῆς ἢ διῃρημέναι τοῖς χρόνοις; ὥσπερ τινές φασι τὰς μὲν ῥίζας αὐξάνεσθαι μετοπώρου καὶ χειμῶνος, τὰ δὲ στελέχη καὶ τοὺς ἀκρεμόνας ἔαρος καὶ θέρους καὶ μάλιστα δ᾽ ὑπὸ τὸ ἄστρον. τοῦτο δὲ κατὰ λόγον οὕτω συμβαίνειν, τῇ γὰρ πρώτῃ γενέσει κατακολουθεῖν· ἐν ἐκείνῃ γὰρ τὴν ῥίζαν πρότερον ἢ τὸν βλαστὸν ἀφιέναι πάντα· προϋπάρχειν γὰρ ἀναγκαῖον, ᾧ τὴν τροφὴν ἐπάξεται.
1.12.2Bu, sonbahar dikimlerinde de açıkça görülür: dikilen bitkiler o zaman kök salar ama sürgün vermez, ya da ilkbahardan kısa bir süre önce verir; köksüz olsalardı çürürlerdi. Bu dikimi övmelerinin sebebi de budur: gövdenin ve öteki kısımların oluşunu sağlayan ilkeleri daha güçlü kılar. Çünkü hemen sürgün vermeye koşan bitkiler zayıf ve meyvesiz olur; tohumlarda Adonis bahçelerinin olduğu gibi.
φανερὸν δὲ καὶ ἐν ταῖς μετοπωριναῖς φυτείαις· τότε γὰρ ῥιζοῦται οὐ βλαστάνει δὲ τὰ φυτευόμενα ἢ ἐπὶ βραχύ τι πρὸ τοῦ ἔαρος· εἰ γὰρ ἦν ἄρριζα, ἐσήπετ᾽ ἄν· ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἐπαινοῦσι ταύτην τὴν φυτείαν, ὅτι μᾶλλον τὰς ἀρχὰς ἰσχυροτέρας ποιεῖ δι᾽ ὧν ἡ τοῦ στελέχους καὶ ἡ τῶν ἄλλων γένεσις· ὡς τά γ᾽ εὐθὺς ἀνατρέχοντα πρὸς τὴν βλάστησιν ἀσθενῆ καὶ ἄκαρπα γίνεται καθάπερ ἐπὶ τῶν σπερμάτων οἱ Ἀδώνιδος κῆποι·
1.12.3Bu görüş şu bakımdan da inandırıcı görünebilir: üst kısımlar çevrelerindeki hava soğuk olduğu için büyümekten alıkonur; alt kısımlar ise toprakla örtülüdür, dışarıyı saran soğuk sıcağı içeri kapattığı için de sıcakla birlikte kuşatılmıştır; böylece nem ve besinle büyür; çünkü büyümeyi ve oluşu sağlayan her şeye sahiptir. Buğdayda olan şey de buna bir işarettir: buğday kışın bastırılınca daha çok kök salar —buna "yengeçleşme" derler—; sanki üst kısımlardaki güç ve besin aşağıya dönmüş gibi.
πιθανὸς δὲ καὶ ταύτῃ δόξειεν ⟨ἂν⟩ ὁ λόγος ὅτι τὰ μὲν ἄνω κωλύεται διὰ τὸν πέριξ ἀέρα ψυχρὸν ὄντα, τὰ δὲ κάτω στεγαζόμενα τῇ γῇ καὶ ἅμα συγκατακλειόμενα ὑπὸ τοῦ θερμοῦ διὰ τὴν ἀντιπερίστασιν τῇ τε ὑγρότητι καὶ τροφῇ προσαύξεται. πάντα γὰρ αὐτοῖς ὑπάρχει δι᾽ ὦν ἡ αὔξησις καὶ ἡ γένεσις. σημεῖον δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τοῦ σίτου συμβαῖνον, ὃς ὑπὸ τοῦ χειμῶνος πιλούμενος ῥιζοῦται μᾶλλον, ὃ δὴ καρκινοῦσθαι λέγουσιν, ὡς τὴν ἀπὸ τῶν ἄνω δύναμιν καὶ τροφὴν εἰς τὰ κάτω τρεπομένην.
1.12.4Bu bakımdan büyümenin zamanca bölündüğü düşünülebilir; ama şu bakımdan düşünülemez: ilk oluşta kök sürgünlerden önce gelir, ama aradaki zaman uzun olacak kadar değil, her durumda kısa bir süre; hayvanlarda kalbin ve kalbin çevresindeki kısımların önce oluşması gibi. Çünkü kısaca söylemek gerekirse tabiat, tekhnē gibi hiçbir şeyi parça parça yapmaz, her şeyi birden kurar; yalnız bazı kısımları ötekilerden önce tamamlar. İlk oluşta bu, bazı bitkilerde zorunlu olsa bile, beslenmede ve büyümede kimi kısımların önce, kimilerinin sonra beslenmesi hiç de zorunlu değildir; hayvanlarda da böyle değildir. Tersine hepsi bir bakıma aynı anda beslenir; bütün hacim adeta kesintisiz biçimde beslenir ve gelişir. Bu, büyümede de açıkça görülür.
ταύτῃ μὲν οὖν δόξειεν ἂν μερίζεσθαι τὸ τῆς αὐξήσεως· τῇδε δὲ πάλιν οὐκ ἂν δόξειεν· ἔν τε γὰρ τῇ πρώτῃ γενέσει προτερεῖ μὲν ἡ ῥίζα τῶν βλαστῶν οὐ μὴν τοσοῦτον ὥστε χρόνου γίνεσθαι πλῆθος, ἀλλὰ βραχύ τι πάντως ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ἡ καρδία καὶ τὰ περὶ τὴν καρδίαν· ἁπλῶς γὰρ ὡς εἰπεῖν ἡ φύσις οὐθὲν καθάπερ ἡ τέχνη ποιεῖ κατὰ μέρος, ἀλλὰ πάντ᾽ ἀθρόα καταβάλλεται. συντελεῖ δὲ ἑτέρων ἕτερα πρότερον. εἰ δὲ καὶ ἐν τῇ πρώτῃ γενέσει τοῦτ᾽ ἐπί τινων ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἀλλ᾽ οὔτι γε ἐν τῇ τροφῇ καὶ αὐξήσει, τὰ μὲν πρότερον τρέφεσθαι, τὰ δ᾽ ὕστερον, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐπὶ τῶν ζώων, ἀλλ᾽ ἅμα πως μάλιστα πάντα καὶ ὁ ὅλος ὄγκος ὥσπερ κατὰ συνέχειαν καὶ τρέφεται καὶ ἐπιδίδωσιν. ὃ καὶ κατὰ τὴν αὔξησίν ἐστι φανερόν.
1.12.5Çünkü bitkiyi biçimlendiren ve ona besin veren besleyici yetinin fiilini kısımlara bölmesi tuhaf olur; fiilde bulunan şey cismanî bir şeyse, pneuma ya da ateş gibi, onun bölmesi de tuhaf olur. Bunların da böyle yapması beklenmez; tersine mevsimlerle birlikte harekete geçtiklerinde bitkinin bütününe aynı biçimde yayılmaları beklenir. Çünkü doğuran şey tektir; Empedokles'in yaptığı gibi bölünüp toprak köklere, aither sürgünlere verilmez, ikisi birbirinden ayrılmaz; bitki tek bir maddeden ve tek bir doğurucu sebepten oluşur. Bu yüzden bütünün yapısı hem beslenmede hem büyümede her zaman ancak küçük bir sıralanma gösterir; bu sıralanmayı bütün mevsimlerle ayırmak ise zaman aralığını pek fazla açmak olur.
ἐπεὶ καὶ ἄτοπον εἰ τὸ θρεπτικὸν, ὃ δὴ διαπλάττει καὶ δίδωσι τροφὰς, διαιρεῖται κατὰ μέρη τὴν ἐνέργειαν· ἢ πάλιν εἴ τι τῶν σωματικῶν τὸ ἐνεργοῦν οἷον πνεῦμα ἢ πῦρ· οὐδὲ γὰρ ταῦτα εἰκός, ἀλλ᾽ ὅταν ἅμα ταῖς ὥραις κινηθῶσιν ὁμοίως δι᾽ ὅλων διήκειν τῶν φυτῶν· ἓν γάρ τι τὸ γεννῶν, οὐχ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς διαιρεῖ καὶ μερίζει τὴν μὲν γῆν εἰς τὰς ῥίζας, τὸν δ᾽ αἰθέρα εἰς τοὺς βλαστοὺς ὡς ἑκάτερον ἑκατέρου χωριζόμενον, ἀλλ᾽ ἐκ μιᾶς ὕλης καὶ ὑφ᾽ ἑνὸς αἰτίου γεννῶντος. ὡς ἡ τῶν ὅλων σύστασις μικρὰν ἀεί τινα λαμβάνει ἔφεξιν καὶ κατὰ τὰς τροφὰς καὶ κατὰ τὰς αὐξήσεις, ὥστε δ᾽ ὅλαις ὥραις χωρίζειν μέγα κομιδῆ τὸ διάστημα τῶν χρόνων.
1.12.6Soğuğun sürgün vermeyi engellediği doğrudur, ama bu artık tabii bir bölünme meydana getirmez; köklerin bu arada büyümesi adeta arızi bir durumdur. Bu, bazen mevsim gelmişken kış araya girdiğinde de olur: sürgün verme durur, ama kökler daha önce dışarı çıkmaya ve büyümeye atılmışlarsa toprağın ılıklığı sayesinde engellenmez. Ama dışarıdan bir şeyin engellediği durumları tabiata yüklememek gerekir; ona yalnız kendi atılımıyla olanları yüklemek gerekir.
ἡ δ᾽ ὑπὸ τοῦ ψύχους κώλυσις τῆς βλαστήσεως ἀληθὴς μὲν οὐκ ἔτι δὲ ποιεῖ μερισμὸν φυσικόν. ἀλλ᾽ ὥσπερ ἐν συμβαίνοντι τὸ προσαύξεσθαι τὰς ῥίζας· ὃ καὶ καθηκούσης ἐνίοτέ γε γίνεται τῆς ὥρας ὅταν ἀντικόψῃ ὁ χειμών· ἡ μὲν γὰρ βλάστησις κατέχεται, τὸ δὲ τῶν ῥιζῶν οὐ κωλύεται διὰ τὴν ἀλέαν ὅταν ἤδη προορμώμεναι τύχωσιν εἰς ἔκφυσιν καὶ αὔξησιν ἔρχεσθαι. ἀλλὰ τοῦτο οὐ τῆς φύσεως θετέον ὃ διακωλύειν ποτὲ συμβαίνει τι τῶν ἐκτὸς, ἀλλ᾽ ὅσα τῇ ὁρμῇ γίνεται τῇ αὐτῆς.
1.12.7Kışlar mevsimine uygun ve güneşli geçtiğinde ise üst kısımlar da alt kısımlar da aynı anda büyür. Nitekim havanın sürgün vermeye elverişli ve yumuşak olduğu yerlerde, söylendiği gibi, sürgünler arasında kısa bir ara olur ve zamanlar bölünmez. Kışların yalnız sürgünleri değil kökleri de durdurması akla uygundur; madem köklerin büyümesi ve oluşu da güneşin sıcaklığından gelir ve güneşin ulaştığı derinliğin ötesine geçmez; yer geçirgen, gevşek ve boşluklu değilse. Böyle olmasaydı, köklerin kışın hem besin aldıkları hem de soğuktan korundukları hâlde neden büyümediği haklı olarak sorulabilirdi. Belki bu, öteki kısımlar için de ortak bir aporiadır.
ὡραίων δὲ χειμώνων καὶ εὐδιεινῶν γενομένων ἅμα τά τε ἄνω καὶ τὰ κάτω λαμβάνει τὰς αὐξήσεις. ἐπεὶ ὅπου ὁ ἀὴρ εὐβλαστὴς καὶ μαλακὸς βραχύν τινα χρόνον ὥσπερ εἴρηται διαλείπουσιν αἱ βλαστήσεις οὐ μεριζομένων τοὺς χρόνους. τοὺς δὲ χειμῶνας οὐ μόνον τὰς βλάστας, ἀλλὰ καὶ τὰς ῥίζας εὔλογον κατέχειν εἴπερ ἀπὸ τῆς τοῦ ἡλίου θερμότητος καὶ αἱ τούτων αὐξήσεις καὶ γενέσεις οὐκ εἰς πλεῖον καταλαμβάνουσαι βάθους οὗ ὁ ἥλιος ἐφικνεῖται· πλὴν ἐάν που τόπος εὐδίοδος ᾖ καὶ μανὸς καὶ κενός. μὴ γὰρ τούτου συμβαίνοντος ἀπορήσειεν ἄν τις εὐλόγως, διὰ τί ποτ᾽ οὐκ αὐξάνονται τοῦ χειμῶνος τροφήν τε λαμβάνοντα καὶ ἀποστέγοντος τοῦ ψύχους. τάχα δὲ καὶ τοῦτο κοινὸν ἀπόρημα καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μερῶν.
1.12.8Çünkü canlı olan her şey beslenir, büyüme atılımı içinde olan da büyür; bitkiler ise her yerde, gençleri de yaşlıları da, büyümeye doğru atılır. Meğer ki şöyle olsun: kışın bütün hacim büyür, sürgünlerin çıkması ise mevsimin gülümsemesiyle birlikte olur; bu ise artık bir tür oluştur. Bu yüzden bitkilerin besini adeta gebe gibi kendi içlerinde tutması, ya da gebelik için hacmin ve büyümenin meydana geldiği kısımlarda onu toplayıp biriktirmesi, sonra da mevsimle birlikte doğurması akla aykırı değildir.
ἅπαν μὲν γὰρ τὸ ζῶν τρέφεται, τὸ δ᾽ ἐν ὁρμῇ τῆς αὐξήσεως ὂν [οὐκ] αὔξεται· τὰ δὲ φυτὰ πανταχῆ καὶ τὰ νέα καὶ τὰ παλαιὰ προορμᾷ πρὸς αὔξησιν. εἰ μὴ ἄρα συμβαίνει τότε μὲν αὐξάνεσθαι τοὺς ὅλους ὄγκους ἅμα δὲ τῇ ὥρᾳ διαγελώσῃ τὰς ἐκβλαστήσεις γίνεσθαι· τοῦτο δὲ οἷον γένεσίς τις ἤδη· δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ἄλογον ἐν αὑτοῖς ὥσπερ κύοντα κατέχειν ἢ συναθροίζοντα καὶ λαμβάνοντα πρὸς τὴν κύησιν ἐν οἷς ὄγκος γίνεται καὶ αὔξησις, εἶθ᾽ ἅμα ταῖς ὥραις ἀποτίκτουσιν.
1.12.9Çünkü ince dallar ve ana dallar kendi içlerinde bazı hayat ilkeleri taşır; bunlar mevsimle ısınınca, alt kısımlar kök salmasa bile sürgünleri dışarı salar. Bu, en açık biçimde asmalardan ve başka bitkilerden kesilip küpler içine konan fidanlarda görülür: mevsim gelince sürgünler, kök salmadan önce çıkar. Bazen toprağa çakılan asma çubukları, incir dalları ve kazıklar da yukarıdan, başlangıç ölçüsünde sürgün verir, ama aşağıdan kök salmaz; çünkü ilkeleri ve güçleri zaten kendi içlerindedir, ama doğurduktan sonra besine ihtiyaç duyarlar; besin gelmeyince de kururlar.
ἔχουσι γὰρ δή τινας οἱ κλάδοι καὶ οἱ ἀκρεμόνες ἐν ἑαυτοῖς ἀρχὰς ζωτικὰς, αἳ διαθερμαινόμεναι τῇ ὥρᾳ προΐενται τοὺς βλαστοὺς καὶ μὴ ῥιζουμένων τῶν κάτω· τοῦτο δὲ μάλιστα φανερὸν ἐν τοῖς ἀφαιρουμένοις φυτοῖς τῶν ἀμπέλων τε καὶ ἑτέρων καὶ συντιθεμένοις ἐν πίθοις· προβλαστάνουσι γὰρ οἱ βλαστοὶ τῆς ὥρας καθηκούσης· ὁτὲ δὲ καὶ τὰ πηγνύμενα κλήματα καὶ κράδαι καὶ χάρακες ἐκ τῶν ἄνωθεν ἐβλάστησαν ὅσον εἰς ἀρχὴν, κάτωθεν δὲ οὐκ ἐρριζώθησαν, ὡς ἔχοντα μὲν ἐν ἑαυτοῖς ἤδη τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς δυνάμεις, τροφῆς δὲ δεόμενα μετὰ τὸν τόκον ἧς μὴ γινομένης καταξηραίνεται.
1.12.10Bu yüzden yeni meyvelerin, eskileri henüz ağaçtayken hemen çiçek açtığını söyleyenler de yanlış söylüyor gibi görünmüyor; çünkü bunu kuvve hâlinde kastettikleri açıktır. Büyümenin her iki şekilde olması mümkündür; ama bu sebeplerle büyümenin bölünmüş olarak değil, bütün ağaçta birden olduğunu düşünmek daha doğrudur.
δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ἐοίκασιν κακῶς λέγειν οἱ φάσκοντες εὐθὺς ἀνθεῖν τοὺς νέους καρποὺς ἔτι τῶν ἑτέρων ἐπόντων· τοῦτο γὰρ δῆλον ὡς δυνάμει λέγουσιν. τὰς μὲν οὖν αὐξήσεις εἴη μὲν ἂν ἀμφοτέρως συμβαίνειν, οὐ μὴν ἀλλὰ διὰ ταῦτά γε μᾶλλον ἄν τις ὅλων τῶν δένδρων ⟨ἢ⟩ μεριζομένας ὑπολαμβάνοι γίνεσθαι.
1.13.113. Bölüm
Biraz önce söylenenlerden hareketle şu da araştırılabilir: ağaçlar kışın meyve oluşturmak için gebe kalıp ilkbaharda mı doğurur, ve bu, hayvanlardaki gibi belli zamanlara bağlı bir devir midir; yoksa besin eksikliği ve havanın soğukluğu yüzünden mi böyle olur? Çünkü güneşli ve yumuşak yerlerde her zaman sürgün veriyorlarsa, gebelik belli zamanlara bağlı olmaz; böyle değilse de bütün ağacın tam bu mevsimlerde yeniden sürgün vermesi ve olgun ne varsa doğurması zorunlu olmaz.
Ζητήσειε δ᾽ ἄν τις ἐκ τῶν μικρῷ πρότερον εἰρημένων πότερον τὰ δένδρα κατὰ χειμῶνα κύει πρὸς καρπογονίαν, τοῦ δ᾽ ἦρος ἀποτίκτει καὶ τοῦθ᾽ οἷον περίοδός ἐστι χρόνοις ὡρισμένοις καθάπερ τοῖς ζώοις ἢ διὰ τὴν ἔνδειαν τῆς τροφῆς συμβαίνει καὶ διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ ἀέρος. εἰ γὰρ ἐν τοῖς εὐδιεινοῖς καὶ μαλακοῖς αἰεὶ βλαστάνουσιν οὐκ ἂν εἴη τεταγμένη [ἐν] τοῖς χρόνοις ἡ κύησις, εἰ δὲ μὴ οὔτι γε ταύταις ταῖς ὥραις ὡς ὅλον ἅμα βλαστάνειν πάλιν καὶ εἴ τι τὸ ὀργῶν ἀποτίκτειν.
1.13.2Hava da bu bitkilere sürekli uygun düşseydi, belki şairlerin söyledikleri de akla aykırı görünmezdi; Empedokles'in, ağaçların havanın ılıklığı sayesinde "her dem yapraklı ve her dem meyveli, meyvelerin bolluğuyla yıl boyunca" yeşerdiğini söylemesi gibi; çünkü o, havanın her zaman ilkbahar gibi ortak bir mizaçta olduğunu varsayar. Ama bu durumda belki şu da sorulabilir: meyvelerin olgunlaşması aynı mı olur, yoksa sıcak daha zayıf, mevsim daha nemli olduğu için daha eksik mi kalır? Bu bir varsayım olarak incelensin.
εἰ δὲ καὶ συνεχῶς ὁ ἀὴρ ἀκολουθοίη τούτοις ἴσως οὐδὲ τὰ παρὰ τῶν ποιητῶν λεγόμενα δόξειεν ἂν ἀλόγως ἔχειν οὐδ᾽ ὡς Ἐμπεδοκλῆς ἀείφυλλα καὶ ἐμπεδόκαρπά φησι θάλλειν καρπῶν ἀφθονίῃσι κατ᾽ ἠέρα πάντ’ ἐνιαυτόν, ὑποτιθέμενός τινα τοῦ ἀέρος κρᾶσιν τὴν ἠρινὴν κοινήν· ἐκεῖνο δ᾽ ἄν τις ἴσως ἐν τούτοις ἀπορήσειε πότερα καὶ πεπάνσεις ὅμοιαι τῶν καρπῶν ἢ ἐνδεέστεραι γίνονται ἀσθενεστέρου ὄντος τοῦ θερμοῦ καὶ τῆς ὥρας ὑγροτέρας· τοῦτο μὲν οὖν ὡς καθ᾽ ὑπό θεσιν θεωρείσθω·
1.13.3Şimdiki mevsimler düzeninde ise ağaçlar, yazın sürgün ve meyve vererek boşaldıktan sonra yeniden doluyor gibi görünür; sonra dışarıyı saran soğuğun içeriyi kuşatmasının sonucunda, sırası gelen uygun zamanlarda doğurur ve sürgün verir; gebelik bir bakıma hem kısımlarda hem bütünde vardır. Dikimlerin ve yeniden sürgün vermelerin birden fazla mevsimde olması da akla uygundur: sonbaharda, ilkbaharda ve Köpek Yıldızı'nın doğuşunda; bunlar bir bakıma birbirine zıt görünür. Yaz gün dönümü sıralarındaki sürgün verme kısa sürer; ama Arktouros'tan sonra ve Köpek Yıldızı sıralarında ağaçlar daha çok yeniden sürgün verir.
ἐν δὲ τῇ νῦν περιόδῳ τῶν ὡρῶν ἔοικε τὰ δένδρα κενωθέντα τοῦ θέρους ἐκ τῆς βλαστήσεως καὶ τῆς καρπογονίας ἀντιπληροῦσθαι πάλιν εἶτ᾽ ἐκ ταύτης τῆς ἀντιπεριστάσεως ἀποτίκτειν καὶ βλαστάνειν κατὰ τοὺς ἱκνουμένους καιροὺς, ἔχοντά πως τὴν κύησιν καὶ ἐν τοῖς μέρεσι καὶ ἐν τοῖς ὅλοις. εὐλόγως δὲ καὶ αἱ φυτεῖαι καὶ αἱ ἐπιβλαστήσεις γίνονται κατὰ πλείους ὥρας δοκοῦσι δ᾽ ἐναντία πως εἶναι μετόπωρόν τε καὶ ἔαρ καὶ κυνὸς ἐπιτολή· ἡ γὰρ περὶ τροπὰς βραχεῖα, ἀλλὰ μετ᾽ ἀρκτοῦρον ἐπιβλαστάνει πλείω καὶ ὑπὸ κύνα.
1.13.4İlkbahara kimse şaşmaz; çünkü bu mevsim en canlı ve en doğurgan mevsimdir, nemli ve sıcaktır. Yaz ise adeta onun zıddıdır; çünkü kuru ve en ateşli mevsimdir, en çok da Köpek Yıldızı sıralarında. Sonbahar ise yalnız kuru değil, mevsim ilerledikçe değişip soğuk da olur; soğukluk ve kuruluk ise sürgün vermeye en zıt şeylerdir. Bu yüzden burada bir akla aykırılık var gibi görünür. Ama bu mevsimler ne sürgün vermeye zıttır ne de etkileri bakımından uyumsuzdur; tersine ilkbahara bir benzerlikleri vardır.
τὸ μὲν οὖν ἔαρ οὐδὲ θαυμάζεται, ζωτικωτάτη γὰρ ἡ ὥρα καὶ μάλιστα γόνιμος ὑγρά τις οὖσα καὶ θερμή. τὸ δὲ θέρος ὥσπερ ἐναντίον· ξηρά τε γὰρ καὶ ἐμπυροτάτη καὶ μάλιστα ὑπὸ τὸ ἄστρον. ἔτι δὲ τὸ μετόπωρον οὐ μόνον ξηρὸν, ἀλλὰ καὶ ψυχρὸν ἤδη μεταβάλλον ἐπιλαμβανούσης τῆς ὥρας· ἐναντιωτάτη δὲ βλαστήσει ψυχρότης καὶ ξηρότης. ἀλογία μὲν γὰρ δή τις φαίνεται διὰ τούτων. οὐ μὴν οὔτε πρὸς τὰς βλαστήσεις ἐναντία ταῦτά ἐστιν οὕτε αὖ ἀσύμφωνα κατὰ τὰς δυνάμεις ἀλλ᾽ ἔχοντά τινα ὁμοιότητα.
1.13.5Çünkü mevsimin, ilkbahar gibi, bir miktar nem ve sıcaklık taşıması gerekir; ilkbaharın sürgün vermeye en elverişli mevsim olduğu herkesçe kabul edilir. Bu durum her ikisinde, hem Köpek Yıldızı'nın doğuşunda hem Arktouros'tan sonra da vardır. Çünkü Köpek Yıldızı'nın tam doğuşu sıralarında hava ateşli olsa da güney rüzgârları eser, bulutlar toplanır, ağaçların kendileri de gözle görülür biçimde nemlenir ve kabuklarının altına bir nem yayılır; bu yüzden bazı ağaçlarda bu sırada özsu akıntıları da olur; ister nem dışarıdan kuşatılıp içeri sıkıştırıldığı için, ister başka bir sebeple.
δεῖ γὰρ δὴ τὴν ὥραν ὑγρότητά τινα καὶ θερμότητα ἔχειν ὥσπερ καὶ τὸ ἔαρ. αὕτη μὲν ὁμολογουμένη μάλιστα πρὸς βλάστησιν. ἐν ἀμφοῖν δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐν τῇ τοῦ κυνὸς ἐπιτολῇ καὶ μετ᾽ ἀρκτοῦρον· ὑπὸ γὰρ αὐτὸ τὸ ἄστρον καίπερ ὄντος ἐμπύρου τοῦ ἀέρος ὅμως καὶ νότια πνεῖ καὶ νέφη συνίσταται καὶ αὐτὰ τὰ δένδρα διυγραίνεται φανερῶς καὶ ὑπὸ τὸν φλοιὸν αὐτῶν διαδίδοταί τις ὑγρότης, ὅθεν καὶ ῥοαί τισι κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν εἴτ᾽ οὖν συνελαυνομένου τοῦ ὑγροῦ καὶ ἀντιπεριστάσεως γινομένης εἴτε δι᾽ ἄλλην αἰτίαν·
1.13.6Bu insanlarda da olur; bu yüzden bağırsaklar en çok o zaman gevşer, bedenler nemlendiği için de birçok ateşli hastalık görülür. Toprağın da o zaman daha nemli olduğu sanılır; suların yükselmesi ve başka birçok değişiklik de bundandır. Bunların her birinin hangi sebeple olduğu başka bir konudur; ama bitkiler nemlendiğinde ve dış hava da buna karşı koymadığında yeniden sürgün vermenin akla aykırı olmadığı söylenenlerden açıktır.
πλὴν συμβαίνει γε τοῦτο καὶ τοῖς ἀνθρώποις, δι᾽ ὃ καὶ αἱ κοιλίαι μάλιστα λύονται καὶ πυρετοὶ πολλοὶ γίνονται καθυγραινομένων τῶν σωμάτων. δοκεῖ δὲ καὶ ἡ γῆ τότε καθυγράνθαι μᾶλλον ὅθεν καὶ ὑδάτων ἀναδόσεις καὶ ἕτεραι μεταβολαὶ γίνονται πλείους. ἀλλὰ δι᾽ ἣν μὲν αἰτίαν ἕκαστα συμβαίνει τούτων ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ ἐξυγραινομένων τῶν φυτῶν καὶ τοῦ ἔξωθεν ἀέρος οὐκ ἀντιπίπτοντος ἡ ἐπιβλάστησις οὐκ ἄλογος φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.
1.13.7Sonbahar ise, söylendiği gibi, kuru ve soğuk değil, daha çok sıcaktır; çünkü Arktouros'un doğuşuyla birlikte havada bir değişiklik olur; bu yüzden adeta nem ile sıcağın bir karışımı meydana gelir. İlkbaharda nasıl mevsimden sıcak gelip ekleniyorsa, burada da sıcak önceden vardır, nem ise havanın yoğunlaşıp soğumasıyla eklenir.
τὸ δὲ μετόπωρον οὐχ ὥσπερ ἐλέχθη ξηρὸν καὶ ψυχρόν ἐστιν, ἀλλὰ μᾶλλον θερμόν· ἅμα γὰρ ἐν τῇ τοῦ ἄστρου μεταβολὴ ἐν τῷ ἀέρι γίνεται, δι᾽ ὃ καὶ ὥσπερ μίξιν τινὰ συμβαίνει γίγνεσθαι τοῦ ὑγροῦ καὶ τοῦ θερμοῦ καθάπερ καὶ ἐν τῷ ἦρι προσγίνεται τὸ θερμὸν ἀπὸ τῆς ὥρας· ἐνταῦθα δὲ τοῦ θερμοῦ προϋπάρχοντος ὑγρότης ἐπιγίνεται διὰ τὴν πύκνωσιν καὶ κατάψυξιν τοῦ ἀέρος.
1.13.8Meyve vermeyen ağaçların ve genel olarak gençlerin yaşlılardan, ayrıca nemli ve kışlık yörelerdeki ağaçların daha çok yeniden sürgün vermesi de akla uygundur. Çünkü meyve verenler ve yaşlılar daha kurudur: kimi nemini meyvelere harcamıştır, kimi de tabiatça öyledir. Meyve vermeyenler ve gençler ise daha çok nem ve sıcaklık taşır. Öte yandan yerlerin kışlık ve nemli, havanın da rüzgâra açık olduğu yerlerde sonbahar uzun, nemli ve güzel geçer; çoğu yörede sık sık yaz yağmurları da olur; böylece hava nemliyken üstüne sıcaklık da gelince ağaçlar daha kolay sürgün verir ve daha iyi büyür.
εὔλογον δὲ καὶ τὰ μὴ κάρπιμα καὶ ὅλως τὰ νέα τῶν πρεσβυτέρων ἐπιβλαστικώτερα, καὶ τὰ ἐν ταῖς ὑγραῖς καὶ χειμερίοις χώραις. τὰ μὲν γὰρ κάρπιμα καὶ πρεσβύτερα ξηρότερα, τὰ μὲν εἰς τοὺς καρποὺς καταναλωκότα, τὰ δὲ καὶ τῇ φύσει τοιαῦτα. τὰ δὲ ἄκαρπα καὶ νέα καὶ ὑγρότητα ἔχει καὶ θερμότητα πλείω. πάλιν δὲ ὅπου μὲν οἱ τόποι χειμέριοι καὶ ὑγροὶ τυγχάνουσι καὶ ὁ ἀὴρ εὔπνους ἐνταῦθα καὶ τὰ μετοπωρινὰ γίνεται μακρὰ καὶ ὑγρὰ καὶ καλὰ· πολλάκις δὲ καὶ ὕδατα θερινὰ κατά γε τὰς πλείστας, ὥσθ᾽ ὑγροῦ τοῦ ἀέρος ὄντος ἐπιγινομένης θέρμης εὐβλαστότερα γίνεται καὶ εὐαυξῆ μᾶλλον·
1.13.9Nitekim yılda iki kez meyve veriyor görünen bazı elma ve armut cinsleri de en çok bu yerlerde olur, çünkü mevsim uzun sürer. İlk meyveleri çabuk toplanırsa, erken meyve vermeyen ağaçlar bile iki kez ürün verir; çünkü daha çabuk yeniden dolar ve gebe kalırlar; bu yüzden pazarı gözeten bazı kimseler bu yolu kullanır. Bununla birlikte iki kez meyve verenlerin ikinci meyvesi, deyim yerindeyse, hiçbir zaman ilkine benzemez; çünkü bitki yalnız atılımı yapar, güneş ve hava ise onu tamamlamaya yardım etmez.
ἐπεὶ καὶ τὰ δοκοῦντα δικαρπεῖν μηλεῶν τέ τινα γένη καὶ ἀπίων ἐν τούτοις μάλιστα γίνεται τοῖς τόποις ἅτε παρεκτεινούσης ἐπὶ πολὺ τῆς ὥρας. καὶ ταχὺ τῶν προτέρων ἀφαιρουμένων ἃ μὴ πρωϊκαρπεῖ ὅμως διφορεῖ. θᾶττον γὰρ πάλιν ἀναπληροῦνται καὶ κυΐσκονται, δι᾽ ὃ᾽ καὶ χρῶνταί τινες αὐτῷ τῶν πρὸς τὴν ἀγορὰν βλεπόντων. οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδέν γε ὡς εἰπεῖν τῶν δικαρπούντων ὅμοιον γίνεται τοῖς ἐξ ἀρχῆς ἀλλ᾽ ὡς ὁρμὴν μόνον τοῦ φυτοῦ λαμβάνοντος, οὐ συνεκτελέσαντος δὲ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀέρος.
1.13.10Bu, başka bitkilerde daha da belirgindir: nar ve mersin de meyve belirtisi gösterir, ama yalnız göstermekle kalır. Kısacası en çok yeniden sürgün verenler tabiatça en kolay sürgün veren bitkilerdir; meğer ki badem gibi kuruluk yüzünden engellensinler, ya da meyveleri, mevsimin yeniden sürgün verme zamanına çok yakın bir vakitte toplanmış olsun.
καὶ ἐφ᾽ ἑτέρων ἔτι μᾶλλον συμβαίνει· προφαίνει γὰρ καρπὸν καὶ ἡ ῥόα καὶ ἡ μύρρινος ἀλλὰ μέχρι τοῦ προδεῖξαι μόνον. ἐπιβλαστικώτατα δ᾽ οὖν ὡς εἰπεῖν τὰ μάλιστα εὐβλαστῆ τῇ φύσει, πλὴν εἴ τι διὰ ξηρότητα κατακωλύεται καθάπερ ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ εἴ τινων ὑπόγυιος ἡ ἀφαίρεσις τῶν καρπῶν πρὸς τὴν τῆς ὥρας ἐπιβλάστησιν.
1.13.11Bu yüzden sonbahar uzun sürerse güllerin ve bu türden başka çiçeklerin açması akla aykırı değildir; Makedonya'da Dion yöresinde böyle olduğu söylenir: bunlar güçlü bir pişmeye ihtiyaç duymaz, yeterli zaman bulunca çiçeklerini açar. Genel olarak, birçok kez söylendiği gibi, hava yumuşak, nemli ve bütünüyle ılımlı olursa sürekli sürgün vermek mümkündür; bütün ağaçlar için değil, bazıları için; daha küçük bitkiler için ise daha da çok. Bu bugün de korunaklı ve güneşe açık yerlerde yetişen bazı çelenk bitkilerinde görülür.
ἐὰν οὖν μακρὸν γίνηται τὸ μετόπωρον οὐκ ἄλογον καὶ ῥόδα γίνεσθαι καὶ ἄλλ᾽ ἄττα τῶν τοιούτων ὥσπερ καὶ περὶ Δίον φασὶ τῆς Μακεδονίας οὐκ ἰσχυρᾶς γε δεόμενα τῆς πέψεως χρόνον δὲ λαβόντα ἱκανὸν ἐξέφηνε τὸ ἄνθος. ὅλως δὲ ὃ πλεονάκις εἴρηται μαλακοῦ καὶ ὑγροῦ τοῦ ἀέρος καὶ τὸ σύνολον εὐκράτου ἀεὶ δύνατον βλαστάνειν οὐ πάντα, ἀλλ᾽ ἔνια τῶν δένδρων τὰ δ᾽ ἐλάττω τούτων ἔτι μᾶλλον. ὃ καὶ νῦν ἐπί τινων στεφανωμάτων συμβαίνει τόπους ἐχόντων εὐσκεπεῖς καὶ προσείλους·
1.13.12Çünkü oinanthē, kara menekşe ve başka bazı bitkiler sürekli çiçek açıyor görünür; biraz bakım görürlerse daha da çok. Güneşe açık ve korunaklı bir yerin büyük bir ağırlık taşıdığına ağaçların kendileri de tanıklık eder: bazı ağaçlar ülkenin geri kalanında yetişmezken bu yerlerde yetişir, ötekiler meyve vermezken meyve verir, ötekilerden önce çiçek açar ve sürgün verir. Bunlar hakkında bu kadarı yeterli olsun.
διατελεῖν γὰρ ἀνθοῦντα δοκεῖ καὶ ἡ οἰνάνθη καὶ τὸ ἴον τὸ μέλαν καὶ ἄλλ᾽ ἄττα, θεραπείας δέ τινος προσγενομένης ἔτι μᾶλλον. ὅτι δὲ μεγάλην ῥοπὴν ὁ τόπος παρέχεται πρόσειλος ὢν καὶ εὐσκεπὴς καὶ αὐτὰ τὰ δένδρα μαρτυρεῖ· φύεται γὰρ ἐν τούτοις ἔνια κατὰ τὴν ἄλλην χώραν οὐ φυόμενα καὶ καρποφορεῖ τῶν ἄλλων οὐ φερόντων καὶ προανθεῖ καὶ προβλαστάνει πρότερον τῶν λοιπῶν. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.
1.14.114. Bölüm
İki kez ürün veren ağaçlarda olan şey, bir bakıma koyunlarda olana benzer: koyunlar kolay doğurup verimli olunca, mevsim henüz elverdiği için yeniden gebeliğe atılır. Ağaçlar da ilk meyveleri alınınca yeniden başka meyveler doğurur; ama bu türden ağaçların belki besleyici bir toprağa ve daha çok bakıma, her ikisinden de çok, deyim yerindeyse havanın uygun mizacına ihtiyacı vardır; ki gebelik için yeterli zamanı bulsunlar.
Τὸ δ᾽ ἐπὶ τῶν διφορούντων δένδρων ὅμοιόν τινα τρόπον ἐστὶ τῷ ἐπὶ τῶν προβάτων γινομένῳ· ἐκεῖνα γὰρ εὐτοκήσαντα καὶ εὐγονοῦντα πάλιν ὁρμᾷ πρὸς τὴν κύησιν ἐκποιούσης ἔτι τῆς ὥρας. καὶ τὰ δένδρα παραιρεθέντων τῶν πρώτων καρπῶν γονεύει πάλιν ἑτέρους, δεῖται δ᾽ ἴσως χώρας τε εὐτρόφου τὰ τοιαῦτα τῆς τε θεραπείας πλείονος [ἢ] ἀμφοῖν καὶ μάλισθ᾽ ὡς εἰπεῖν τῆς τοῦ ἀέρος κράσεως ὅπως λάβῃ τὸν χρόνον ἱκανὸν εἰς τὴν κύησιν.
1.14.2Bu yüzden biri meyveyi ya da çiçeği koparırsa ağaç yeniden başkalarını doğuramaz: gebelik için gereken zamanı bulamaz; önceden birikmiş olan harcanmışken gebe kalmadan doğurmak da mümkün değildir. Aynı zamanda yara yüzünden ilke de adeta sakatlanır; böylece yeni bir ilke oluşmadıkça, buradan sürgün vermeye mevsim yetmez. Bunların sebeplerini böyle kabul etmek gerekir.
διὰ τοῦτο γὰρ οὐδ᾽ ἐάν τις ἀφέλῃ τὸν καρπὸν ἢ ἄνθος, δύναται πάλιν ἕτερα γεννᾶν διὰ τὸ μὴ λαμβάνειν τὸν τῆς κυήσεως χρόνον· οὐ γὰρ οἷόν τε ἄνευ τοῦ κυῆσαι γεννᾶν ἐξανηλωμένου τοῦ προϋπάρχοντος. ἅμα δὲ ὥσπερ πηροῦσθαι συμβαίνει τὴν ἀρχὴν διὰ τὴν ἕλκωσιν, ὥστε βλαστάνειν ἀπὸ τούτου μὴ καινῆς ἄλλης γινομένης οὐκ ἐκποιεῖ τὸ τῆς ὥρας· τούτων μὲν οὖν οὕτως ταύτας ὑποληπτέον τὰς αἰτίας.
1.14.3Meyvelerin olgunlaşması sürgün vermeyle aynı zamanda olmaz; çünkü ağaçların çoğu hemen hemen tek bir mevsimde, birbirine yakın zamanlarda sürgün verir. Meyveler ise çok daha sonra olgunlaşır; bunun sebebi şu kabul edilmelidir: yaprakların ve sürgünlerin maddesi daha cismanî ve artık niteliğinde olduğu için bunlar daha kolay harekete geçer ve daha kolay oluşur; meyvelerinki ise daha arıdır, en çok da özsularınınki. Meyvelerin olgunlaşması da işte bu arı maddenin pişmesidir; bunun için daha çok güç ve işleme gerekir.
αἱ δὲ πεπάνσεις τῶν καρπῶν οὐ κατὰ τὰς βλαστήσεις γίνονται· βλαστάνει γὰρ τά γε πολλὰ σύνεγγυς αὐτοῖς κατὰ μίαν ὡς εἰπεῖν ὥραν· τοῦ δὲ πεπαίνειν τοὺς καρποὺς πολλοῖς χρόνοις ὕστερον ἐκείνην τὴν αἰτίαν ὑποληπτέον, ὅτι ⟨τὰ⟩ μὲν τῶν φύλλων καὶ βλαστῶν εὐκινητότερα καὶ ῥᾴονα σωματικωτέραν ἔχοντα καὶ περιττωματικὴν τὴν ὕλην, οἱ δὲ καρποὶ καθαρωτέραν καὶ μάλιστα δὴ τῶν χυλῶν αὐτῶν· αὕτη δ᾽ ἡ τῶν καρπῶν πέπανσις εἰς ἣν πλείονος δεῖται καὶ δυνάμεως καὶ κατεργασίας·
1.14.4Ayrıca meyveler, tabiatça odunsu, topraksı, kuru ya da yağlı olmalarıyla en baştan büyük farklar gösterir; bu türden meyveler daha güç işlenir. Bu yüzden bazı ağaçlar erken çiçek açtığı hâlde meyvelerini uzun süre taşır, badem gibi; çünkü odunsu meyve güç pişer. Çiçeği ise daha önce söylenen sebeple öne iter; madem bütün bu süreçler belli bir orantı ve düzen gözetir. Ama çiçeklerden de cismanî bir hacimle birlikte gelenler daha geç açar, narınki gibi; çünkü narın çiçeği kytinos denen çanağın içindedir.
ἔτι δὲ μεγάλας εὐθὺς διαφορὰς ἔχουσιν οἱ καρποὶ τῷ ξυλώδεις ἢ γεώδεις ἢ ξηροὶ ἢ λιπαροὶ τὴν φύσιν εἶναι· δυσκατεργαστότεροι γὰρ οἱ τοιοῦτοι, δι᾽ ὃ καὶ προανθοῦντα ἔνια τὸν καρπὸν ἔχει πολὺν χρόνον ὥσπερ ἀμυγδαλῆ· δυσκατάπεπτος γὰρ ὁ ξυλώδης· τὸ δ᾽ ἄνθος ὠθεῖ διὰ τὴν πρότερον λεχθεῖσαν αἰτίαν, εἴπερ βούλονται πάντα ταῦτα συμμετρίαν τινὰ ἔχειν καὶ τάξιν. ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν ἀνθῶν ὅσα μετὰ σωματικῶν ὄγκων, ὀψιαίτερόν τι γίνεται καθάπερ τὸ τῆς ῥόας· ἐν γὰρ τῷ κυτίνῳ τὸ ἄνθος.
1.15.115. Bölüm
İşlenmeyen ağaçlar işlenenlerden daha erken sürgün verir: asma, elma, zeytin, incir ve ötekiler. Bunun bir sebebi, toprak kazılmadığı ve kökler açığa çıkarılmadığı için bazılarının sıcaklığı daha iyi tutmasıdır; bitkiyi harekete geçiren de bu sıcaklıktır. Bir sebebi de üst kısımlarda, budanırken ya da meyvesi toplanırken hiçbir yaranın açılmamasıdır; çünkü yaralanan kısımlar hem acı çeker hem soğur hem de büzülüp küçülür. Bu ağaçlarda besin birçok kısma azar azar dağılır; bu yüzden mevsimlere kolayca uyarlar. En büyük sebep ise, deyim yerindeyse, budanmamış ve temizlenmemiş oldukları için doğurgan ilkelerin birçok yere, küçük parçalar hâlinde dağılmasıdır; bunların her biri küçük olduğundan az bir harekete ihtiyaç duyar ve hemen sürgün verir. Bu yabani armutlarda da görülür.
Τὰ δ᾽ ἀργὰ τῶν εἰργασμένων πρωϊβλαστότερα καθάπερ ἄμπελος, μηλέα, ἐλάα, συκῆ, τὰ ἄλλα, διὰ τὸ κατέχειν ἔνια τὴν θερμότητα μᾶλλον μὴ ἀνασκαπτομένης τῆς γῆς μηδὲ γυμνουμένων τῶν ῥιζῶν· αὕτη γὰρ ἡ κινοῦσα· καὶ διὰ τὸ μηδεμίαν ἐν τοῖς ἄνω γίνεσθαι πληγὴν κλωμένων ἢ καρπολογουμένων· ἀφελκούμενα γὰρ πόνον τε παρέχει καὶ καταψύχει καὶ εἰς ὀλίγον συστέλλει. τοῖς δὲ πολλοῖς διαδίδοται κατὰ μικρὰ, δι’ ὃ ταῦτα ταῖς ὥραις ὑπακούει, καὶ ἔτι δὴ καὶ μάλισθ᾽ ὡς εἰπεῖν διὰ τὸ ἀκλάστων ὄντων καὶ ἀκαθάρτων ἐν πολλοῖς εἶναι καὶ κατὰ μικρὰ τὰς γονίμους ἀρχὰς, ὧν ἕκαστον διὰ τὴν ὀλιγότητα καὶ σμικρᾶς δεῖται κινήσεως καὶ εὐθὺς ποιεῖται τὰς ἐκβλαστήσεις· ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ἀπίων ξυμβαίνει·
1.15.2Çünkü yabani armutlar da aynı sebeplerle evcillerden daha kolay sürgün verir: ilkeleri birçok küçük parçaya bölündüğü için çevreleyen hava onları sürgün vermeye kolayca harekete geçirir. Kuruluk da buna katkıda bulunur; çünkü bu yüzden nem daha azdır, az olan da daha kolay harekete geçer. İşlenen ağaçların sürgün vermesi ve meyve oluşturması daha güzel ve daha toplu olur; ötekilerinki ise daha erken.
καὶ γὰρ ἐκεῖνα εὐβλαστότερα τῶν ἡμέρων ἐστὶ διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας· εἰς πλείω γὰρ καὶ κατὰ μικρὰ μεμερισμένων τῶν ἀρχῶν εὐκίνητα γίνεται τῷ περιέχοντι πρὸς βλάστησιν. ἔτι δὲ καὶ ἡ ξηρότης συμβάλλεται. καὶ γὰρ διὰ τοῦτ᾽ ἐλάττων ἡ ὑγρότης, τὸ δὲ ἔλαττον εὐκινητότερον. καλλίων μὲν οὖν καὶ ἀθροωτέρα τῶν εἰργασμένων ἡ βλάστησις καὶ ἡ καρπογονία, προτέρα δ᾽ ἐκείνη.
1.15.3Burada şu da sorulabilir: yabaniler evcillerden daha güçlü olduğu hâlde neden meyvelerini olgunlaştıramaz? Pişirmenin de güce göre olması gerekirdi. Bir sebep meyvelerin çokluğudur: yabanilerin gücü, orantılı olanın ötesinde taşıdıkları meyvenin fazlalığı kadar üstün değildir; evcillerde de meyve çok fazla olursa pişme olmaz; bu yüzden çiftçiler meyve fazla olunca bir kısmını koparır. Öteki sebep, yabanilerin daha sık ve daha kuru olması ve nemi daha çok kendilerine çekmesidir; beslenme ve pişme ise nemin meyveye bırakılmasıyla olur; ağaç nemi kendine çektiği için meyvenin onu alması kolay değildir.
αὐτὸ δὲ τοῦτ᾽ ἄν τις ἀπορήσειε διὰ τί τὰ ἄγρια τῶν ἡμέρων ἰσχυρότερα ὄντα τοὺς καρποὺς οὐ πεπαίνει· κατὰ γὰρ τὰς δυνάμεις ἐχρῆν καὶ τὰς πέψεις εἶναι. μία μὲν δή τις αἰτία τὸ πλῆθος τῶν καρπῶν. οὐ γὰρ τοσοῦτον ὑπερίσχουσι τῷ ἰσχύειν ὅσῳ πλείω τοῦ συμμέτρου τὸν καρπὸν ἴσχουσιν· ἂν δὲ πλῆθος πολὺ κἀκείνων οὐκέτι γίνεται πέψις, δι᾽ ὃ καὶ οἱ γεωργοὶ παραιροῦσιν, ὅταν ὦσι πλείω. ἑτέρα δ᾽ ὅτι πυκνότερα καὶ ξηρότερα καὶ εἰς ἑαυτὰ μᾶλλον ἕλκοντα τὸ ὑγρὸν, ἡ δὲ τροφὴ καὶ ἡ πέψις ἐνδόσει τῆς ὑγρότητος ἣν οὐ ῥᾴδιον ἀντισπωμένην λαμβάνειν.
1.15.4Kısacası meyve verme işi, hayvanlarda olduğu gibi, en güçlü ve en iyi beslenenlerin işi değildir; meyve oluşturmak için kendine özgü ayrı bir güç ve yeti vardır. Meyve verecek olanın gevşek, geçirgen ve nemli olması gerekir; sıklık ise buna zıttır; kadınlarda ve öteki hayvanlarda da böyledir. Tarım da bunu sağlamak ister: fazlalıkları atar, besin verir, ağaçları güneşe ve havaya açar. Böylece yabaniler, daha önce söylenen sebeple daha çok meyve belirtisi gösterir, ama bu sebeplerle meyvelerini olgunlaştıramaz.
ἁπλῶς δ᾽ οὐ τὰ ἰσχυρότερα καὶ τροφιμώτερα καθάπερ οὐδ᾽ ἐπὶ τῶν ζώων, ἀλλ᾽ ἑτέρα τις καθ᾽ ἑαυτὴν πρὸς καρπογονίαν ἰσχὺς καὶ δύναμις. μανὸν γὰρ καὶ εὐδίοδον καὶ ὑγρὸν εἶναι δεῖ τὸ καρποτοκῆσον, ἡ δὲ πυκνότης ἐναντίον ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν γυναικῶν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζώων· ὃ καὶ ἡ γεωργία βούλεται ποιεῖν ἀφαιροῦσά τε τὰ περιττὰ καὶ τροφὴν παρέχουσα καὶ εὔειλα καὶ εὔπνοα ποιοῦσα. προφαίνει μὲν οὖν πλείω καρπὸν διὰ τὸ πρότερον εἰρημένον, τοῦτον δὲ οὐκ ἐκπέττει διὰ ταύτας τὰς αἰτίας.
1.16.116. Bölüm
Pişme meyve etinde olur; meyve etinin oluşması ve bizim tabiatımıza uygun bir özsu kazanması gerekir. Ama belki önce şunu ayırmak iyi olur: bir pişme meyve etinin, bir pişme de tohum taşıyan asıl meyvenin pişmesidir; biri bizim beslenmemize yöneliktir, öteki ağaçların üremesine ve sürmesine; çünkü meyveler ve tohumlar bunun içindir. Bu iki pişme bir bakıma birbirine karşıdır: meyve eti daha nemli ve daha bol olunca asıl meyve daha küçük olur; asıl meyve daha büyük olunca da meyve eti daha küçük, daha sert ve özsuyu daha kötü olur.
Ἡ δὲ πέψις ἐστὶν ἐν τῷ περικαρπίῳ· τοῦτο δὲ δεῖ γίνεσθαι καὶ λαβεῖν χυλὸν ἁρμόττοντα πρὸς τὴν ἡμετέραν φύσιν. ἴσως δὲ αὐτὸ τοῦτο πρότερον εὖ ἔχει διελεῖν ὅτι πέψις ἐστὶν ἡ μὲν οὖν τῶν περικαρπίων, ἡ δ᾽ αὐτῶν τῶν καρπῶν, καὶ ἡ μὲν πρὸς τὰς ἡμετέρας τροφὰς, ἡ δὲ πρὸς γέννησιν καὶ διαμονὴν τῶν δένδρων· οἱ γὰρ καρποὶ καὶ τὰ σπέρματα τούτων χάριν. ἑκατέρα δέ πως ἐναντιοῦται πρὸς τὴν ἑτέραν. ἅμα γὰρ τὸ περικάρπιον ὑγρότερον καὶ πλεῖον καὶ ὁ καρπὸς ἐλάττων καὶ ἅμα μείζων οὗτος καὶ τὸ περικάρπιον ἔλαττον καὶ σκληρότερον καὶ δυσχυλότερον.
1.16.2Tarım da buna göre asıl meyvenin büyümesini ve beslenmesini engelleyecek yollar bulmuştur. Çünkü kısaca söylemek gerekirse, evcil olan yabaniden, tarımı yapılan yapılmayandan, daha iyi işlenen kötü işlenenden her zaman daha küçük çekirdekli olur; daha çok nemlenir, besini meyve etine çeker, özsularını da bizim ihtiyacımıza uygun ölçüde olgunlaştırır. Pişmeler birbirinden bu kadar ayrıdır; tabii alışılmamış olana da pişme demek gerekiyorsa.
πρὸς ὃ δὴ καὶ ἡ γεωργία μεμηχάνηται κωλύουσα τὴν τούτων αὔξησιν καὶ τροφήν. ἅπαν γὰρ ὡς εἰπεῖν καὶ ἥμερον ἀγρίου καὶ γεωργούμενον ἀγεωργήτου καὶ κάλλιον εἰργασμένον τοῦ χεῖρον μικροπυρηνότερον ἀνυγραινόμενόν τε μᾶλλον καὶ τὴν τροφὴν περισπῶν εἰς τὸ περικάρπιον, ἔτι δὲ τοὺς χυλοὺς ἐκπεπαῖνον εἰς συμμετρίαν τῆς ἡμετέρας χρείας. αἱ μὲν οὖν πέψεις τοσοῦτον διεστᾶσιν εἴπερ δεῖ καὶ τὴν μὴ εἰωθυῖαν πέψιν λέγειν.
1.16.3Belki biri şöyle bir aporia ileri sürüp şunu bekleyebilir: daha güçlü olanın üstesinden gelen şeyin, daha zayıf olanın da üstesinden gelmesi. Tohum ise her şeyin en güçlüsüdür; çünkü bütün bitkilerin ortak gayesidir, madem benzerin oluşması gayedir. Aynı zamanda hayvanlarda da tohum, tabiat olgunluğa erişince ortaya çıkıyor görünür; tabiat yaşın küçüklüğü yüzünden eksik kaldığında ya da yaşlılık yüzünden gerilediğinde ise doğurma gücünü yitirir.
τάχα δ᾽ ἄν τις ἀπορήσειεν ἐκεῖνο καὶ ἀξιώσειεν ὃ τὰ ἰσχυρότερα κατακρατεῖ τοῦτο καὶ τὰ ἀσθενέστερα κατακρατεῖν. τὸ δὲ σπέρμα πάντων ἰσχυρότατον, κοινὸν γὰρ τέλος πάντων τῶν φυτῶν ἐστιν ἐπείπερ ἡ τοῦ ὁμοίου γένεσις τέλος· ἅμα δὲ καὶ ἐν τοῖς ζώοις δοκεῖ τελειουμένης ἐπιγίνεσθαι τῆς φύσεως, ὅταν δὲ ἐλλείπῃ διὰ τὴν ἡλικίαν ἢ παρακμάσῃ διὰ τὸ γῆρας ἐξαδυνατεῖ τὸ γεννᾶν.
1.16.4Bu aporia da bu beklenti de akla aykırı değildir; çünkü yaşı belirlenebilen hayvanlarda da tohum üretmek belli bir olgunlukla birliktedir. Ama en güçlüler en çok tohum üretenler değildir; tersine, besin ve güç iki yana bölündüğü için durum hemen hemen tam tersidir. Bitkilerde de akla uygun olarak aynı şey olur. Benzerliği şöyle anlamak gerekir: güç bunlardan hangisine yönelirse öteki daha eksik kalır; çünkü ikisine birden yetemez. Bu, hemen hemen bütün canlılarda kabul edilen bir şeydir.
οὐκ ἀλόγως δ᾽ ἂν οὔτε ἀπορήσειεν οὔτε ἀξιώσειεν· ἐν τελειότητι μὲν γάρ τινι τὸ σπερμοφυεῖν καὶ τῶν ζώων ὅσων ἡλικίαν λάβοι τις ἄν. οὐ μήν γε οὐδὲ τὰ ἰσχυρότατα σπερματικώτατα ἀλλὰ σχεδὸν ἐναντίως ἑκατέρωθεν μεριζομένης τῆς τροφῆς καὶ δυνάμεως· ὃ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν συμβαίνει κατὰ λόγον συμβαῖνον. οὕτω δὲ δεῖ τὴν ἀναλογίαν λαμβάνειν ὡς ⟨εἰς⟩ ὁπότερον ἂν τούτων ὁρμήσῃ θάτερον ἐλλιπέστερον ἔσται· διαρκεῖν γὰρ οὐ δύναται πρὸς ἄμφω· τοῦτο γὰρ σχεδὸν ἐν ἅπασιν ὁμολογούμενον.
1.16.5Bitkilerde ise üç yönlü bir bölünme vardır. Biri ağacın kendisine ve sürgün vermeye gidendir; bu pay orantılı olanı aşarsa meyvelere karşı işler, meyvesizlik de bundan doğar. Sonra asıl meyvelerle meyve etleri arasındaki bölünme gelir; çünkü birine yönelen atılım ötekini engeller. Hayvanlarda akla aykırı olmayan şey burada da akla aykırı değildir, bir benzerliği vardır: yabaniler nemi hem asıl meyveye hem kendilerine çektikleri için meyve etinden kısar; böylece asıl meyve daha büyük olur.
ἐν δὲ τοῖς φυτοῖς τρεῖς τινές εἰσιν οἱ μερισμοὶ, πρὸς αὐτὸ τὸ δένδρον καὶ τὴν βλάστησιν ὅπερ ἐναντίον τοῖς καρποῖς ἐὰν πλεῖον γένηται τοῦ ξυμμέτρου, διὰ τοῦτο γὰρ ἀκαρπία· καὶ πά- λιν ἐν αὐτοῖς καὶ τοῖς περικαρπίοις· ἡ γὰρ εἰς τὸ ἕτερον ὁρμὴ κωλύει τὴν ἑτέραν. ὥσπερ οὖν ἐπ᾽ ἐκείνων οὐκ ἄλογον οὐδ᾽ ἐπὶ τούτων, ἀλλ᾽ ἔχει τὸ ἀνάλογον· τὰ γὰρ ἄγρια καὶ εἰς τὸν καρπὸν καὶ εἰς ἑαυτὰ τὴν ὑγρότητα ἄγοντα παραιρεῖται τῶν περικαρπίων ὥστε μείζω γίνεσθαι τὸν καρπόν·
1.16.6Yabanilerin, sanki erkekmiş gibi tabiatça daha sık ve daha kuru oldukları için tohuma daha çok eriştiğini söylemek belki büsbütün tuhaf görünmez; çünkü işleme ve besleme bitkileri dişileştirir. Ama bu, uzak bir benzetme olarak söylenmiş olsun. Olgunlaşmalardan üreme bakımından daha asli olan tohumunkidir; bizim ihtiyacımız bakımından ise meyve etininki. Hangisine daha tam bir olgunluk demek gerektiği başka bir konudur; çünkü bu ölçüyle, sebzeler gibi yalnız yapraklarından ya da köklerinden yararlandığımız bitkilerde de en asli pişme bunların pişmesi olurdu; oysa bu bitkilerin gayesi, besin olarak hiç kullanmadığımız tohumlardadır.
τάχα δ᾽ οὐδ᾽ ἄν που δόξειεν ὅλως ἄτοπον εἶναι τὸ μᾶλλον ἐφικνεῖσθαι τὰ ἄγρια τῶν σπερμάτων ὥσπερ ἄρρενα ὄντα πυκνότερά τε καὶ ξηρότερα τὴν φύσιν· διαθηλύνουσι γὰρ αἱ κατεργασίαι καὶ αἱ τροφαί· τοῦτο μὲν οὖν ὡς καθ᾽ ὁμοιότητά τινα λεγέσθω πορρωτέρω κείμενον· τῶν δὲ πεπάνσεων εἰς μὲν τὴν γένεσιν αὕτη κυριωτέρα, πρὸς δὲ τὴν ἡμετέραν χρείαν ἡ τῶν περικαρπίων. ἐν ποτέρᾳ δὲ δεῖ θέσθαι τὸ τελειότερον ἄλλος λόγος· ἐπεὶ οὕτω γε καὶ ὧν τοῖς φύλλοις μόνον χρώμεθα καὶ ὧν ταῖς ῥίζαις ὥσπερ τῶν λαχάνων αὕτη κυριωτέρα πέψις ἔσται. καίτοι γε τούτων τὸ τέλος ἐν τοῖς σπέρμασιν οἷς ἡμεῖς οὐδὲν χρώμεθα πρὸς τὴν τροφήν.
1.16.7Bir açıklama daha vardır: yabaniler soğuklukları yüzünden pişiremez; çekirdekler ise, hayvanlarda kemiklerin oluştuğu gibi, odunsu ve artık niteliğindeki besinden oluşur. Çekirdek topraksı ve odunsu olandan oluşuyorsa bu belki yanlış değildir; ama tohum için aynı şey söylenemez, o en arı artıktan oluşur. Tabiatça en çok tohum üretenler ise sıcak olanlardır; buna göre yabanilerin daha sıcak olması gerekirdi. Gerçi evcillerin daha sıcak olduğuna özsularının etkisi işaret olarak gösterilir: incirin özsuyu sütü pıhtılaştırır, yabani incirinki ise pıhtılaştırmaz ya da kötü pıhtılaştırır.
ἔστι δέ τις καὶ οὗτος ὁ λόγος ὡς διὰ τὴν ψυχρότητα τῶν ἀγρίων οὐ δυναμένων πέττειν. τοὺς δὲ πυρῆνας ἐκ τῆς ξυλώδους καὶ περιττωματικῆς γίνεσθαι τροφῆς ὥσπερ τὰ ⟨ὀστᾶ⟩ ἐν τοῖς ζώοις· αὐτὸ μὲν τοῦτ᾽ ἴσως οὐ κακῶς εἰ ὁ πυρὴν ἐκ τοῦ γεώδους καὶ ξυλώδους, ἀλλὰ τὸ σπέρμα οὐκ ἔθ᾽ ὁμοίως, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς καθαρωτάτης περιττώσεως. πέφυκε δὲ τὰ θερμὰ μάλιστα σπερμοφυεῖν ᾗ θερμότερα ἂν εἴη. καίτοι γε τῆς τῶν ἡμέρων θερμότητος ἐκεῖνο φέρεται σημεῖον ἡ τῶν ὀπῶν δύναμις· ὁ μὲν γὰρ τῆς συκῆς τὸ γάλα πήγνυσιν, ὁ δὲ τοῦ ἐρινεοῦ οὐ πήγνυσιν ἢ κακῶς.
1.16.8Bu işarete karşı da sıcaklık konusunda başka genel bir kanıt ileri sürülür: yabaniler soğuk yerlerde daha iyi dayanabilir, güç de genel olarak sıcaklıktan gelir. Ama bunlar hakkında belki ileride konuşmak gerekecek; çünkü bu, uzun ve aporia içeren bir konudur: hangi bitkiler sıcak, hangileri soğuktur, bunlar neyle ayırt edilir, ayrıca sebep nedir, tek başına mı yoksa başka şeylerle birlikte mi iş görür?
πρὸς αὐτὸ δὲ τοῦτο πάλιν ἀντικεῖταί τις ἑτέρα καθόλου πίστις ὑπὲρ τῆς θερμότητος, ὅτι τὰ ἄγρια μᾶλλον ἐν τοῖς ψυχροῖς δύνανται διαμένειν καὶ ὅλως δὲ διὰ θερμότητα ἡ ἰσχύς. ἀλλ᾽ ὑπὲρ μὲν τούτων τάχα ἂν ὕστερον εἴη λεκτέον. πλείων γὰρ ὁ λόγος καὶ ἔχων τινὰ ἀπορίαν, ποῖα θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ ποίοις διοριστέον καὶ προσέτι τὸ ποῖον τὸ αἴτιον εἴτε μόνον εἴτε μεθ᾽ ἑτέρων.
1.16.9Özsuların pişmesinde de hem mutlak anlamda hem bize göre bir ayrım var gibi görünebilir: keskin, ilaç tadında ya da özsu gibi tatlar söz konusu olduğunda; insanlar bunları över ve en çok bunları kullanır. Bunlar adeta tabiatın bir özelliğidir; açıktır ki beslemeler ve işlemeler de, ya da tersine yabani koşullar, buna yönelir: silphionda, kaparide ve işlenmekten kaçan başka bir bitki varsa onda; ya da kuru, nemli ve kışlık yerleri arayan bitkilerde olduğu gibi.
καὶ χυλῶν δὲ ἡ πέψις δόξειεν ἂν ἔχειν διαίρεσιν καὶ ἁπλῶς καὶ πρὸς ἡμᾶς οἷον ὅσα ταῖς δριμύτησι καὶ ὅσα τοῖς φαρμακώδεσι καὶ ὀπώδεσι χυλοῖς, ἃ δὴ καὶ ἐπαινοῦσι καὶ μάλιστα χρῶνται τοῖς τοιούτοις. ταῦτα μὲν οὖν ὥσπερ ἰδιότης τις φύσεως πρὸς ἣν δῆλον ὅτι καὶ αἱ τροφαὶ καὶ αἱ κατεργασίαι τείνουσιν ἢ τοὐναντίον αἱ ἀγρίαι καθάπερ τῷ σιλφίῳ καὶ τῇ καππάρει καὶ εἴ τι ἄλλο φεύγει τὴν ἐργασίαν, ἢ εἴ τι πάλιν αὖ διώκει τὴν ξηρὰν καὶ ὑγρὰν καὶ χειμερινήν.
1.16.10Bu konuda belki genel ve ortak bir aporia daha ileri sürülebilir: tabiatı daha çok kendiliğinden yetişenlerden mi, yoksa işlenenlerden mi incelemek gerekir; tabiata uygun olan hangisindedir? Bu hemen hemen aynı soru, daha doğrusu onun bir parçasıdır: tabiatı yabanilerden mi, yoksa evcillerden de mi incelemeli? Çünkü tabiat ilkelerini kendi içinde taşır; tabiata uygun dediğimiz de kendiliğinden olan şeydir. Dışarıdan gelen, özellikle tekhnē yoluyla olan ise başkadır; çünkü başka bir ilkeden gelir.
αὐτοῦ δὲ τούτου τάχ᾽ ἄν τις πάλιν ἀπορήσειε κοινήν τινα ἀπορίαν καὶ καθόλου πότερα τὴν φύσιν ἐκ τῶν αὐτομάτων μᾶλλον θεωρητέον ἢ ἐκ τῶν κατὰ τὰς ἐργασίας καὶ ἐν ποτέροις τὸ κατὰ φύσιν. σχεδὸν δὲ τούτῳ ταὐτὸ, μᾶλλον δὲ μέρος τούτου καὶ πότερον ἐκ τῶν ἀγρίων ἢ καὶ ἐκ τῶν ἡμέρων. ἡ μὲν γὰρ φύσις ἐν αὑτῇ τὰς ἀρχὰς ἔχει καὶ λέγομεν τὸ ⟨μὲν⟩ κατὰ φύσιν, τὸ δ᾽ ἐκ τῶν αὐτομάτων τοιοῦτον· τὸ δ᾽ ἔξωθεν ἄλλως τε καὶ κατὰ τέχνην· ἀφ᾽ ἑτέρας γὰρ ἀρχῆς.
1.16.11Hayvanlarda da küçüklüğe, büyüklüğe ya da başka bir biçime sokulmak için biçimlendirilen ya da zorlanan şeyleri tabiata uygun saymamak gerekir. Öte yandan tabiat her zaman en iyiye yönelir; bu adeta herkesçe kabul edilmiştir; bakımın getirdikleri de bu yöndedir. Çünkü tabiat, eksik olduğu şeyleri tekhnē yoluyla edinince aynı zamanda tamamlanmış olur: besinin keyfiyeti ve bolluğu, engel olan ve önleyen şeylerin kaldırılması gibi. Açıktır ki bunları her bitkiye kendine uygun yerler de sağlar; zaten bitkilerin tabiatlarını o yerlerde incelemek gerektiğini söyleriz.
οὐδ᾽ ἐν τοῖς ζώοις ὅσα πλάττεται ἢ καταναγκά- ζεται πρὸς μικρότητα καὶ μέγεθος καί τιν᾽ ἄλλον τύπον τῆς μορφῆς οὐ θετέα ταῦτα κατὰ φύσιν. ἡ δ᾽ ἀεὶ πρὸς τὸ βέλτιστον ὁρμᾷ καὶ τοῦθ᾽ ὥσπερ ὁμολογούμενόν ἐστι, ταύτῃ δὲ καὶ τὰ τῆς θεραπείας· ἅμα γὰρ καὶ τελείωσις γίνεται τῆς φύσεως ὅταν ὧν ἐλλιπὴς τυγχάνῃ ταῦτα προσλάβῃ διὰ τέχνης οἷον τροφῆς τε ποιότητα καὶ ἀφθονίαν καὶ τῶν ἐμποδιζόντων καὶ τῶν κωλυόντων ἀφαίρεσιν· ἃ παρέχουσι δῆλον ὅτι καὶ οἱ οἰκεῖοι τόποι πρὸς ἕκαστον, ἐν οἷς δή φαμεν δεῖν θεωρεῖν τὰς φύσεις αὐτῶν.
1.16.12Ama o yerler yalnız dışarıdan gelenleri sağlar: hava, rüzgâr, toprak ve besin gibi; tarım ise bitkilerin kendilerinde de değişiklik yapar, onları başka bir hâle getirir. Böylece tabiat, daha iyi olmak için o şeyleri de istiyorsa, bunları da kendine uygun şeyler olarak kabul edebilir. Tabiatın bunları da istemesi ve araması akla uygundur, hele onlara bağlı olduğuna ve ilkelerini onlarda taşıdığına göre. Çünkü kendiliğinden yetişenlerde şu tuhaf ve adeta tabiata aykırı durum da görülür: tohumdan yetişenler daha kötü olur, hatta genel olarak cinslerinden çıkar; bu da tabiata uygun değildir; tabiata uygun olan, her zaman benzerini doğurmaktır.
ἀλλ᾽ ἐκεῖνοι μὲν ἀπὸ τῶν ἔξωθεν μόνον παρέχουσιν οἷον ἀέρος καὶ πνεύματος καὶ ἐδάφους καὶ τροφῆς, ἡ δὲ γεωργία καὶ ἐν αὐτοῖς μετακινεῖ καὶ μετατίθησιν· ὥστ᾽ εἴπερ καὶ ἐκεῖνά γε προσαπαιτεῖ πρὸς τὸ βέλτιον καὶ ταῦτα προσδέχοιτ᾽ ἂν ὡσὰν οἰκεῖα· προσαπαιτεῖν δ᾽ αὐτὴν καὶ ζητεῖν εὔλογον ἄλλως τε καὶ ἐκ τούτων ἠρτημένην καὶ ἐν τούτοις ἔχουσαν τὰς ἀρχάς· ἐπεὶ κἀκεῖνο τοῖς αὐτομάτοις ἄτοπον συμβαίνει καὶ ὥσπερ παρὰ φύσιν τὸ ἐκ τῶν σπερμάτων χείρω γίνεσθαι καὶ ὅλως μὲν ἐξίστασθαι τοῦ γένους· οὐδὲ γὰρ δὴ τοῦτο κατὰ φύσιν, ἀλλ᾽ ἀεὶ τὸ ὅμοιον ἀπογεννᾶν.
1.16.13Aporialar hemen hemen bunlar ve bunlara benzeyenlerdir. Ama daha önce söylenenlerden de anlaşılıyor ki, pişmeleri ayırdığımız gibi tabiatları da ayırmak gerekir: kimi bitkilere kendiliğinden olan, kimilerine bakım ve tarımla olan daha uygundur, kimilerine de her ikisi. Tabiat hayvanlarda da bitkilerde de aynı şekilde evciller ve yabaniler diye ayrıldığı gibi, buna göre ayırmak gerekir. Çünkü her birinin korunma, sürme, büyüme, sürgün verme ve meyve üretme bakımından kendine özgü ve tabii birçok özelliği vardır. Belki meyve veren bitkiler arasında da yeniden bir ayrım yapılabilir: kimini kendi hâline bırakarak, kimini de yalnız bakıma ve işlemeye ayırarak. Ama bu konudaki belirlemeler bu kadar.
αἱ μὲν οὖν ἀπορίαι σχεδὸν αὗταί τε καὶ τοιαῦται, φαίνεται δὲ καὶ ἐκ τῶν πρότερον εἶναι δῆλον ὅτι διαιρετέον τὰς φύσεις ὥσπερ καὶ τὰς πέψεις λέγομεν. τοῖς μὲν γὰρ ἡ αὐτόματος ἡ οἰκειοτέρα, τοῖς δὲ ἡ τῆς θεραπείας καὶ γεωργίας, ἔνια δ᾽ ἀμφοτέρως. ἐξ ὧν καὶ διαιρετέον ὥσπερ καὶ ἡ φύσις διῄρηται ἡμέροις καὶ ἀγρίοις ὁμοίως ἔν τε ζώοις καὶ φυτοῖς. ἑκατέροις γάρ ἐστι πολλὰ φυσικὰ καὶ οἰκεῖα καὶ πρὸς σωτηρίαν καὶ πρὸς διαμονὴν καὶ πρὸς αὔξησιν καὶ βλάστησιν καὶ τῶν καρπῶν γέννησιν. ἴσως δὲ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς καρπίμοις πάλιν ἄν τις διέλοι τὰ μὲν εἰς τὸ αὐτόματον ἀφιεὶς, τὰ δ᾽ εἰς ἐπιμέλειαν καὶ κατεργασίαν μόνον. ἀλλὰ γὰρ τούτων μὲν ἐνταῦθ᾽ ὁ διορισμός.
1.17.117. Bölüm
Şimdi sözün ayrıldığı yere, pişmeye dönüp geri kalanları söylemek gerekir. Genel olarak, meyvesi nemli ve çıplak olan ya da çevresinde ince bir kabuk bulunan ağaçlar erken meyve verir: asma ve incir gibi, en çok da dut. Dutun meyvesi çıplaktır; bu yüzden güneş üzerine gelir gelmez onu çabucak değiştirir, çünkü meyve az bir sıcaklığa ihtiyaç duyar. Aynı zamanda ağacın kendisinde de güçlü ve toplu hâlde gelen bir kuvvet pişmeye yardım eder; sürgün vermede olduğu gibi.
Περὶ δὲ τῆς πέψεως ὅθεν ὁ λόγος ἐξέβη πάλιν τὰ ἐπίλοιπα λεκτέον. ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πᾶν ὧν μὲν ὁ καρπὸς ὑγρὸς καὶ γυμνὸς ἢ λεπτὸν ἔχων περὶ αὑτὸν κέλυφος ταῦτα μὲν πρωΐκαρπα καθάπερ ἄμπελος καὶ συκῆ, μάλιστα δὲ συκάμινος· αὕτη γὰρ γυμνὸν ἔχει τὸν καρπὸν ὥσθ᾽ ὅσον ἂν ὁ ἥλιος ἐπέλθῃ, ταχὺ προηλλοίωσε βραχείας δέομενον θερμότητος· ἅμα δὲ καὶ ἐν αὐτῷ συνεργάζεται δύναμις ἰσχυρὰ καὶ ἀθρόως ἐπιοῦσα καθάπερ καὶ πρὸς τὴν βλάστησιν·
1.17.2Çünkü dutun geç sürgün vermesi bir birikim meydana getirmiştir; bu yüzden sürgünleri toplu hâlde ve öyle gürbüz bir atılımla çıkar ki, bazılarının dediğine göre ses bile çıkarır; pişmesi de çabuk olur. Olan şey, kışın baskı altında tutulan tahıllarda olana benzer: bunlar serbest kalınca öyle çabuk büyür ki güneşli yerlerdekilerden pek geri kalmaz, en azından geç başlamalarıyla orantılı olarak geri kalmaz.
ἡ γὰρ ὀψιότης ἐποίησεν ἀθροισμὸν, ὅθεν αἵ τε βλαστήσεις ἀθρόαι καὶ μετὰ φορᾶς γίνονται νεανικῆς ὥστε καὶ ψόφον ποιεῖν καθάπερ τινές φασι καὶ αἱ πέψεις ταχεῖαι· παρόμοιον γὰρ τὸ συμβαῖνον ὥσπερ καὶ τοῖς σίτοις ὑπὸ τῶν χειμώνων κατεχομένοις· ἀνεθέντες γὰρ οὕτω ταχείας ποιοῦνται τὰς αὐξήσεις ὥστε μὴ πολὺ καθυστερεῖν ἢ μὴ κατὰ λόγον τοῖς εὐδιεινοῖς.
1.17.3Dutun meyvesi bu yüzden erkendir. Menestor'un dediğine göre ise dutun sürgün vermesi yerin soğukluğu yüzünden geç, pişmesi meyvenin zayıflığı yüzünden çabuktur. Asmanın ve incirin meyveleri daha geç olgunlaşır, çünkü çevrelerinde kabuk vardır, nemleri de daha çok ve daha koyudur. İncir hacimce daha büyüktür ve pişmesi bir bakıma daha topludur; üzüm salkımları ise ağacın gücüne oranla sayıca da daha çoktur; bunlarda meyve toplu hâldedir, aralıklı değildir; ayrıca gölgede kalır, aynı ölçüde açıkta durmaz; nem de boldur, çünkü asma tabiatça suyu seven bir ağaçtır. Ayrıca asmada pişme toplu değil kısım kısım olur; bu yüzden salkım uzun süre dalda kalır, nem de uzun süre ince ve sulu kalır. Çünkü meyvede tatlılaşan her şey olgunlaşmayı kısaltır; hele biri bizim ihtiyacımıza göre koparıp seyreltirse daha da kısaltır.
ἡ μὲν οὖν τῆς συκαμίνου διὰ τοῦτο πρώϊος. ὡς δὲ Μενέστωρ φησὶν, ἡ μὲν βλάστησις αὐτῆς ὀψία διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ τόπου, ἡ δὲ πέψις ταχεῖα διὰ τὴν ἀσθένειαν· οἱ δὲ τῆς ἀμπέλου καὶ τῆς συκῆς ὀψιαίτεροι, ὅτι καὶ τὰ κελύφη περίκειται καὶ ὑγρότης πλείων καὶ παχυτέρα. καὶ τὸ μὲν σῦκον μεῖζον τῷ ὄγκῳ καὶ ἀθροωτέρα πως ἡ πέψις αὐτῶν, οἱ δὲ βότρυες καὶ τῷ πλήθει πλείους ὡς πρὸς τὴν δύναμιν καὶ ἐν τούτοις ἀθρόος ὁ καρπὸς καὶ οὐ διειλημμένος, ἔτι δὲ ὑπόσκιος καὶ οὐχ ὁμοίως ὑπαίθριος καὶ ἡ ὑγρότης πολλὴ, φύσει γὰρ τὸ δένδρον φίλυδρόν ἐστιν. ἔτι δὲ καὶ ταύτῃ συμβαίνει τὸ μὴ ἀθρόον ἀλλὰ κατὰ μέρος πέττειν δι᾽ ὃ καὶ πολὺν διαμένει χρόνον καὶ ἐπὶ πλεῖον δὴ τούτοις ἡ ὑγρότης λεπτὴ καὶ ὑδατώδης. ἅπαντα γὰρ τὰ γλυκέα βραχυτέρας ποιεῖ τὰς πεπάνσεις, ἐὰν δὲ δή τις καὶ πρὸς τὰς ἡμετέρας χρείας ποιῇ τὰς ἀφαιρέσεις ἔτι μᾶλλον.
1.17.4Bu bitkilerin erken ve geç olgunlaşmasının sebepleri hemen hemen bunlardır. Ama erkenlik bütün bir ağaç cinsinin özelliği değildir; çünkü asmaların da incirlerin de birçok çeşidi vardır, bazılarınınki çok geç olgunlaşır. Bu yüzden belki küllî sebepleri söylemek gerekir. Erken meyve verenler, özsuları bakımından ne pek nemli ne soğuk olanlardır; ayrıca meyvesi çıplak ya da ince zarlarla sarılı olanlar ve özsuları ince ve sulu olduğu için kolay pişenlerdir.
αὐτῶν μὲν οὖν τούτων σχεδὸν ἐν τούτοις αἱ αἰτίαι τοῦ πρότερον καὶ ὕστερον. οὐ μὴν καθόλου τῶν δένδρων ἐστὶ τὸ πρώϊον. πολλαὶ γὰρ διαφοραὶ καὶ ἀμπέλων καὶ συκῶν ὥστ᾽ ἐνίων πόρρω πάνυ πεπαίνεσθαι, δι᾽ ὅπερ ἴσως τὰς καθόλου λεκτέον αἰτίας. πρωΐκαρπα μὲν ὅσα μήτε κάθυγρα μήτε ψυχρὰ τοῖς ὀποῖς, ἔτι δὲ γυμνὰ ἢ λεπτοῖς ὑμέσι περιεχόμενα καὶ τὴν πέψιν ἔχοντα τῶν χυλῶν ὑδαρῆ καὶ μὴ παχεῖαν·
1.17.5Geç meyve verenler bunların tersidir: pek nemli ve soğuk olanlar, asıl meyveleri ya da meyve etleri odunsu ve sert olanlar, kılıfları da böyle olan ve aynı zamanda birden çok kat taşıyanlar; ayrıca özsuları yağlı olan ya da pişmeye karşı buna benzer bir etki gösterenler.
ὀψίκαρπα δὲ τὰ ἐναντία τούτων ὅσα κάθυγρα καὶ ψυχρὰ καὶ τοῖς καρποῖς ἢ τοῖς περικαρπίοις ξυλώδη καὶ σκληρὰ καὶ ὧν αἱ περιοχαὶ τοιαῦται καὶ ἅμα πλείους, ἔτι δὲ ὧν οἱ χυλοὶ καὶ πρὸς τὰς πέψεις λιπαροὶ ἢ ἄλλην τινὰ ἔχοντες παραπλησίαν δύναμιν. [ἐὰν ξηροί τε καὶ ὀλίγην ἔχοντες ἅμα καὶ τοιαύτην ὑγρότητα πρὸς τὴν πέψιν·]
1.17.6Bütün bunlar pişmeyi engeller. Tek tek durumlara bakanlar için de açıklama olgularla uyuşur. Her dem yeşillerin hemen hepsi geç meyve verir. Bazılarının meyveleri ve meyve etleri odunsudur: çamların ve servinin meyveleri gibi; bazılarınınki ise kuru, yağlı ya da biraz yapışkandır: kedrosunki ve ökseotununki gibi. Bu yüzden büyük olmadıkları hâlde, böyle oldukları için güç işlenirler; aynı zamanda sık dokulu oldukları için besin akışı da besini çekme gücü de bütünüyle azdır.
ἅπαντα γὰρ ταῦτα κωλυτικὰ τῶν πέψεων. ἐκ δὲ τῶν καθ᾽ ἕκαστα θεωροῦσι σύμφωνος ὁ λόγος τῶν γιγνομένων. τῶν γὰρ ἀειφύλλων ἅπανθ᾽ ὡς εἰπεῖν ὀψίκαρπα. ξυλώδεις δὲ οἱ καρποὶ καὶ τὰ περικάρπια καθάπερ πεύκης, πίτυος, κυπαρίττου, τῶν δ᾽ αὖ ξηροὶ ἢ λιπαροὶ ἢ γλισχρότητά τινα ἔχοντες, ὥσπερ ὁ τῆς κέδρου καὶ τῆς ἰξύας, δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ὄντες μεγάλοι δυσκατέργαστοι τῷ εἶναι τοιοῦτοι καὶ ἅμα διὰ τὴν πυκνότητα μικρὰ καὶ ἡ ἐπιρροὴ καὶ ἡ ἐπίσπασις ὅλη.
1.17.7Her dem yeşil olmayanlardan ise pek nemli ve soğuk olanlar ve topraksı olanlar geç meyve verir; çünkü soğukluk da nemin çokluğu da, topraksılık da kuruluk da işlemeyi zorlaştırır: yabani armut ve palamut gibi. Buna karşılık ılımlı bir karışımda olan, sıcaklık içinde bulunan ve gevşek dokulu olanlar erken sürgün ve erken meyve verir; çünkü karışımları hem kendi içinde hem çevreleyen havaya göre orantılıdır.
τῶν δὲ μὴ ἀειφύλλων ὅσα κάθυγρά τε καὶ ψυχρὰ καὶ ὅσα γεώδη· καὶ γὰρ ἡ ψυχρότης καὶ τὸ πλῆθος δυσέργαστον καὶ τὸ γεῶδες καὶ ἡ ξηρότης ὥσπερ τῶν ἀχράδων καὶ τῶν βαλάνων. ὅσα δὲ κέκραται πρὸς τούτοις καὶ ἐν θερμασίᾳ τυγχάνει καὶ μανὰ ταῦτα καὶ πρωϊβλαστῆ καὶ πρωΐκαρπα συμμετρίαν ἔχοντα τῆς μίξεως καὶ ἐν αὑτοῖς καὶ πρὸς τὸ περιέχον.
1.17.8Bu etkenlerin her birini, bir engel olmadıkça, söylenen şekilde almak gerekir. Çünkü başka bazı etkenler tam tersine işliyorsa, bunlardan hiçbiri, birkaçı, hatta hepsi bile erken ya da geç meyve verdirmeye yetmez. Örneğin bazı bitkilerin meyvesi çıplaktır ama geç olgunlaşır: milaks ve salkım biçimli başka bazı bitkiler gibi. Bazıları da geç olmanın yanında kısım kısım olgunlaşır, böğürtlen gibi. Bunlardan bazıları tabiatça soğuk oldukları için geç meyve ve geç sürgün verir; meyveleri çıplak ve kabuksuz olduğu için de mevsimin sıcaklığı onları yeterince sarmaz. Bazıları da tabiatça kuru oldukları için geç kalır; çünkü kuru olan her şey hem beslenmek hem pişmek için neme ihtiyaç duyar.
χρὴ δὲ λαμβάνειν ἕκαστα ὥσπερ τῶν εἰρημένων ἐὰν μή τις ᾖ κώλυσις. οὐδὲ γὰρ ἓν τούτων κύριον ἐπενεγκεῖν οὔτε πρωϊκαρπίαν οὔτε ὀψικαρπίαν οὐδέ γε πλείω ⟨ἢ⟩ πάντα, ἐὰν ἕτερ᾽ ἄττα ἐναντιώτατα. λέγω δ᾽ οἷον ἔνια γυμνόκαρπα μὲν, ὄψια δὲ, καθάπερ μίλαξ καὶ ἄλλ᾽ ἄττα βοτρυώδη. τὰ δὲ πρὸς τῷ ὀψίῳ καὶ κατὰ μέρος πεπαίνεται καθάπερ ὁ βάτος. τούτων γὰρ τὰ μὲν, ὅτι ψυχρὰ τῇ φύσει, ὀψίκαρπα καὶ ὀψιβλαστῆ, ὅσα δὲ γυμνὰ καὶ ἀκέλυφα οὐχ ἱκανὰ περιλαμβανόμενα τῇ ὥρᾳ· τὰ δ᾽ ὅτι ξηρὰ τῇ φύσει· πᾶν δὲ τὸ ξηρὸν ἰκμάδος δεῖται καὶ πρὸς τροφὴν καὶ πρὸς πέψιν·
1.17.9Böğürtlenin sürgünü ise uzun bir süreye yayıldığı için iki mevsimden de pay alır. Ama ana hatlarıyla söylemek gerekirse sebepleri bunlar kabul etmek gerekir. Bir de yıllık mevsimlere göre değil, yaşa göre geç meyve verme vardır: genç bitkiler nemlerinin ve genel olarak besinlerinin çokluğu yüzünden geç meyve verir. Bazıları da çok ileri bir yaşta ürün verir: Mısır'da sözü edilen ve masala göre yüzüncü yılında meyve veren ağaç gibi. [Mısır] dutu ise iyi beslendiği ve nemi çok olduğu için, meyveleri çizilip zeytinyağıyla sıvanmazsa pişiremez bile. Besin bolluğu yalnız geç meyve verdirmez, bazı bitkileri meyvesiz de bırakır; asmalar ve bademler için, genel olarak da gövdesi delinip kazıklarla "cezalandırılan" ağaçlar için söylendiği gibi.
ὡς δὲ ὁ βλαστὸς ἀμφοτέρων μετέχει τῶν ὡρῶν ἐπὶ πολὺν χρόνον παρεκτείνων· ἀλλ᾽ ὥστε τύπῳ εἰπεῖν ταύτας ὑποληπτέον εἶναι τὰς αἰτίας. ἐπεὶ καθ᾽ ἡλικίαν ὀψικαρπότερα καὶ μὴ κατὰ τὰς ἐνιαυσίους ὥρας οἷον τὰ νέα τῶν φυτῶν διὰ πλῆθος ὑγρότητος καὶ τὸ ὅλον τροφῆς ὀψίκαρπα. τὰ δ᾽ αὖ πάλιν ὡς ὀψίφορα πόρρω τῆς ἡλικίας ὄντα καθάπερ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ λεγόμενον δένδρον ὃ ἑκατόστῳ ἔτει μυθολογοῦσι φέρειν καρπόν. ἡ δ᾽ αὖ συκάμινος οὐδὲ πέττειν δύναται δι᾽ εὐτροφίαν καὶ πλῆθος ὑγρότητος μὴ ἐπικνισθέντων καὶ ἐπαλειφθέντων ἐλαίῳ τῶν καρπῶν. οὐ μόνον δὲ τὸ πλῆθος ὀψικαρπεῖν ποιεῖ τῆς τροφῆς, ἀλλὰ καὶ ἀκαρπεῖν ἔνια, καθάπερ ἐπί τε τῶν ἀμπέλων εἴρηται καὶ ἐπὶ τῶν ἀμυγδαλῶν καὶ ὅλως τῶν διατιτραινομένων καὶ τοῖς παττάλοις κολαζομένων.
1.17.10Çünkü bütün bu ağaçlar böyle bir işlem görünce nem dışarı atılır; meyvesiz olanlar meyve vermeye başlar, ötekiler de daha güzel ve daha sulu meyve verir. Biri bademe kazık çakıp nem akıntısını iki üç yıl boyunca boşaltırsa, acı bademin tatlıya döndüğünü söylerler. İncirin de kökleri budanıp gövdesi çizilirse verimsizken verimli olduğu ve daha bol meyve verdiği sanılır. Azgınlaşan asmalara yapılan da hemen hemen buna benzer: bunlardan da bir şeyler kesip atmak ve sürgüne giden atılımı başka yöne çekmek gerekir ki meyve versinler.
ἅπαντα γὰρ ὅταν τοῦτο πάθωσι, τῆς ὑγρότητος ἀπελαθείσης, τὰ μὲν ἐξ ἀκάρπων κάρπιμα, τὰ δὲ καλλικαρπότερα καὶ ἐγχυλότερα γίνεται. τῆς δὲ ἀμυγδαλῆς ἐάν τις ἐγκόψας τὸν πάτταλον ἀποκαθάρῃ τὴν ἐπιρροὴν τῆς ὑγρότητος ἐπὶ ἔτη δύο ἢ τρία καὶ γλυκεῖαν ἐκ πικρᾶς γίγνεσθαί φασι. δοκεῖ δὲ καὶ ἡ συκῆ ῥιζοτομηθεῖσα καὶ κατασχασθεῖσα εὔφορός τε ἐξ ἀφόρου γίνεσθαι καὶ πολυκαρπεῖν μᾶλλον. σχεδὸν δὲ καὶ ⟨τὸ⟩ περὶ τὰς ἀμπέλους τὰς τραγώσας ὅμοιόν ἐστιν. καὶ γὰρ τούτων ἀφελεῖν δεῖ καὶ ἀντισπάσαι τὴν εἰς τὴν βλάστησιν ὁρμὴν ὅπως καρποτοκῶσιν.
1.18.118. Bölüm
Şu da bir bakıma aynı türden bir sebebe dayanır: en iyi, yağlı ve derin toprak ağaçlar için en iyi toprak değildir, onlar için en iyisi ikinci derecedeki topraktır; buğday için ise en iyisi odur. Çünkü en iyi toprakta kök derine iner, toprak da besleyici olduğu için ağaçlar orantılı olandan fazla besin çeker; ince ve derin olmayan toprakta ise köklerin daha yüzeyde kalması, besinin de daha az ve orantılı olması zorunludur. Nitekim ağaçlar gevşek ve taşlı topraklarda bile, köklerini aşağı salıp zorlayarak yeterli besin alabilir; ayrıca taşlı toprağın kökleri daha çok serinlettiği sanılır; ağaçların aradığı da budur.
Ἐν τῷ αὐτῷ δέ πως γένει τῆς αἰτίας ἐστὶ καὶ τὸ μὴ τὴν ἀρίστην καὶ πίειραν καὶ βαθύγειον ἀρίστην εἶναι τοῖς δένδροις ἀλλὰ τὴν δευτέραν, τῷ δὲ σίτῳ ἐκείνην. ἐν μὲν γὰρ τῇ ⟨ἀρίστῃ⟩ κατὰ βάθους ἰούσης τῆς ῥίζης καὶ τῆς χώρας εὐτραφοῦς πλείω τῆς συμμέτρου τροφὴν ἐπισπῶνται, ἐν δὲ τῇ λεπτογείῳ καὶ μὴ βαθείᾳ τὰς ῥίζας ἀναγκαῖον ἐπιπολαιοτέρας εἶναι καὶ τροφὴν ἐλάττω καὶ σύμμετρον· ἐπεὶ καὶ ἐν ταῖς ψαφαραῖς καὶ ταῖς πετρώδεσι δύνανται λαμβάνειν ἱκανὴν καθιέντα καὶ βιαζόμενα ταῖς ῥίζαις, ἔτι δὲ καὶ καταψύχειν τὰς ῥίζας ἥ γε πετρώδης δοκεῖ μᾶλλον ὅπερ ἐπιζητεῖ τὰ δένδρα.
1.18.2Buğday ise iyi topraklarda daha çok ürün tutar, çünkü kökleri derine inmez […]; kötü topraklarda ise kökleri çok olmadığı için kurur da; kökleri derinde olmadığı için serinlemeye de ihtiyaç duyar. Sağanaklar olduğunda ise kurtulan buğday az ve daha kötü olur. Nitekim ağaçların meyveleri de, daha önce söylendiği gibi, besinin çokluğu tarafından alt edildiği için cinslerinden çıkar.
ὁ δὲ σῖτος ἐν μὲν ταῖς ἀγαθαῖς συλλαμβάνει μὲν πλείω διὰ τὸ μὴ κατὰ βάθους εἶναι τὰς ῥίζας […] ἐν δὲ ταῖς μοχθηραῖς καὶ καταξηραίνεται διὰ τὸ μὴ ἔχειν πολλάς· καταψύξεως δὲ δεῖται διὰ τὸ μὴ κατὰ βάθους εἶναι· ὅταν δὲ ἐπομβρίαι γένωνται οὐ πολὺς ὁ διασωζόμενος καὶ χείρων ἐστίν. ἐπεὶ καὶ οἱ τῶν δένδρων καρποὶ διὰ τὸ κρατεῖσθαι τῷ πλήθει τῆς τροφῆς ἐξίστανται τῶν γενῶν ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον.
1.18.3Aynı cinsten ağaçların bazılarının erken, bazılarının geç olması tuhaf görünebilir; bazı incirler, asmalar, elmalar, armutlar ve ötekiler gibi. Çünkü hayvanlarda, köpek dışında, böyle bir şey yoktur; gebelik ve yavru büyütme süreleri hemen hemen eşittir; yalnız yerlere göre mevsimce farklılık gösterirler, en çok da insanlarla birlikte yaşayanlar. Belki bazı ağaçların sürgün vermesi de daha geç olur ve gecikme meyveye aynı oranda geçer. Bununla birlikte bunun böyle olmadığı durumlarda aporia bir bakıma eş adlılıktan doğuyor gibi görünür.
ἄτοπον δ᾽ ἄν δόξειεν τὸ τῶν ὁμογενῶν ἔνια τὰ μὲν εἶναι πρώϊα, τὰ δ᾽ ὄψια καθάπερ συκαῖ τέ τινες καὶ ἄμπελοι καὶ μηλέαι καὶ ἄπιοι καὶ τἆλλα· τῶν γὰρ ζώων οὐδὲν τοιοῦτον πλὴν κυνὸς, ἀλλὰ παρισόχρονα κατὰ τὰς κυήσεις καὶ τὰς ἐκτροφὰς, ἀλλὰ μόνον παραλλάττει ταῖς ὥραις κατὰ τοὺς τόπους καὶ μάλιστά γε ξυνανθρωπευόμενα. τάχα μὲν οὖν καὶ αἱ βλαστήσεις ἐνίων ὕστεραι καὶ παραδιδόασι τὸ ἀνάλογον. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐφ᾽ ὧν τοῦτο μέν ἐστιν ἔοικεν ὥσπερ ἐν ὁμωνυμίᾳ γίνεσθαι τὸ ἀπόρημα·
1.18.4Çünkü hayvanlarda da bitkilerde de evciller ve yabaniler gibi, bol meyveliler, az meyveliler ve büsbütün meyvesizler de en baştan tabiattan gelir. Yabani incirlerin cinsi başka bir cinstir; meyvesini pişiremez, olgunluğa da ulaştıramaz. "Çılgın" denen asmaların cinsi de başkadır: bunlar yalnız sürgün vermekle kalmaz, pişirmeye başlar, çiçek açar, salkım da verir, ama meyveyi tamamlayamaz. Narlarda ve yalnız çiçek açmaya kadar varan başka bitkilerde de böyledir. Bunların her biri farklarını kendi tabiatında taşıdığı için, haklı olarak eidosça başka sayılabilir.
ἔστι γὰρ εὐθὺ τῇ φύσει καὶ τοῖς ζώοις καὶ τοῖς φυτοῖς ὥσπερ τὰ ἥμερα καὶ τὰ ἄγρια καὶ τὰ πολύκαρπα, τὰ δὲ ὀλιγόκαρπα, τὰ δ᾽ ὅλως ἄκαρπα. τὸ γὰρ τῶν ἐρινεῶν ἕτερον γένος οὐ δυνάμενον πέττειν οὐδὲ διϊκνεῖσθαι πρὸς τὴν τελείωσιν. ἕτερον δὲ καὶ τὸ τῶν ἀμπέλων τῶν μαινομένων καλουμένων, αἳ οὐ μόνον βλαστά- νουσιν, ἀλλὰ καὶ πέττουσι καὶ ἀνθοῦσι καὶ βοτρυοῦνται καὶ οὐ δύνανται τελειοῦν. ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν ῥοῶν καὶ εἴ τι ἄλλο μέχρι τοῦ ἄνθους ἀφικνεῖται μόνον. ἐν γὰρ τῇ ἰδίᾳ φύσει τὰς διαφορὰς ἕκαστα τούτων ἔχοντα δικαίως ἕτερ᾽ ἂν λέγοιντο κατὰ τὸ εἶδος.
1.18.5Farklı kısımlarında ayrı ayrı zamanlarda sürgün verebilen, çiçek açabilen ve meyve olgunlaştırabilen ağaçlar ise, Med elması gibi, bunu baştan sona sürekli yapıyorlarsa, kendi içlerinde daha büyük ve daha kendine özgü bir güç taşır. Olan şey, daha önce söylenen yumuşak ve ılıman havada olana benzer; o havada meyve vermek ve sürgün vermek sürekli olur. Yalnız orada sebep havadır, bu yüzden bütün bitkilerde ortaktır; burada ise sebep ağacın tabiatı ve bütün mevsimlere karşı ılımlı olan gücüdür.
ὅσα δὲ δύνανται βλαστάνειν καὶ ἀνθεῖν καὶ πεπαίνειν κατ᾽ ἄλλα καὶ ἄλλα μέρη καθάπερ ἡ μηδικὴ μηλέα ταῦτα μείζω τινὰ ἔχει καὶ ἰδιωτέραν δύναμιν ἐν ἑαυτοῖς εἴπερ αἰεὶ διὰ τέλους τοῦτο δρᾷ· παρόμοιον γὰρ τὸ συμβαῖνον ὥσπερ ἐν τῷ ἀέρι πρότερον ἐλέχθη τῷ μαλακῷ καὶ εὐκράτῳ καθ᾽ ὃν ἡ καρποφορία καὶ ἡ βλάστησις· πλὴν ἐκείνων μὲν ὁ ἀὴρ αἴτιος δι᾽ ὃ καὶ πᾶσι κοινὸν, ἐνταῦθα δὲ ἡ τοῦ δένδρου φύσις καὶ δύναμις εὔκρατος οὖσα πρὸς ἁπάσας τὰς ὥρας.
1.19.119. Bölüm
Meyve eti başka bir şey olduğuna göre —çünkü o bizim kullanımımız içindir—, onun belli bir sınırı ve süresi olması zorunludur; bu süreyi aşan meyve eti, kışlar ve yağmurlar bastırınca bozulur. Tohumların ise böyle bir sınırı yoktur; çünkü onlar meyve etiyle birlikte düşer ya da ondan önce dışarı fırlar; reçineli çamın ve genel olarak kozalaklı ağaçlarınki gibi: kozalaklar henüz ağaçta asılıyken tohumlar dışarı fırlar, kozalaklar da boş kalır. Aynı şey servilerde de olur; ama orada tohum ceviz gibi serttir, burada ise zarsı ve cılızdır.
Ἐπεὶ δ᾽ ἕτερον τὸ περικάρπιον, τοῦτο γὰρ πρὸς τὴν χρῆσιν ἡμῶν, ἀνάγκη μὲν τούτων ὅρον τινὰ καὶ [τὸν] χρόνον εἶναι, τὸν δὲ ὑπερβάλλοντα λυμαίνεσθαι χειμώνων τε καὶ ὑδάτων καταλαμβανόντων· τῶν δὲ καρπῶν μὴ εἶναι· συγκαταρρέουσι γὰρ τούτοις προεκπηδῶσιν ὥσπερ οἱ τῆς πιττώδους πεύκης καὶ ὅλως τῶν κωνοφόρων· προσηρτημένων γὰρ ἔτι τῶν κώνων ἐκπηδᾷ τὰ κάρυα καὶ καταλείπονται κενοί. ταὐτὸ δὲ συμβαίνει τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν κυπαρίττων, ἀλλ᾽ ἔνθα μὲν τὸ σπέρμα καρυῶδες, ἔνθα δὲ ὑμενῶδες καὶ ἀμενηνόν.
1.19.2Cevizler ve palamutlar gibi odunsu ya da deri gibi kılıflarla sarılı tohumlar, örtülü oldukları için filizlenme mevsimine kadar korunur. Meyve eti etli olanların tohumları ise, et çürüyüp akıp gidince kendi başlarına korunur: kimi üzüm çekirdeği, hurma ve zeytin çekirdeği gibi odunsudur; kimi birçok zar ve kat içinde sarılıdır; kimi de armutların ve elmalarınki gibi bir bakıma birbirine bağlıdır ve ortak bir kılıf içindedir. Bunların hepsi, deyim yerindeyse, daha uzun süre dayansınlar diye daha büyük meyve etleri içindedir.
ὅσα μὲν οὖν ξυλώδεσιν ἢ δερματικοῖς τισι περιέχεται καθάπερ τά τε κάρυα καὶ βάλανοι ταῦτα μὲν περιστεγόμενα διατηρεῖται πρὸς τὴν τῆς βλαστήσεως ὥραν, ὧν δὲ σαρκώδη τὰ περικάρπια ταῦτα δὴ σηπομένων καὶ περιρρεόντων αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ σώζεται, τὰ μὲν ὄντα ξυλώδη καθάπερ τὸ γίγαρτον καὶ ὁ τοῦ φοίνικος καὶ ὁ τῆς ἐλάας πυρὴν, τὰ δὲ ἐν ὑμέσι καὶ χιτῶσι περιεχόμενα πλείοσι, τὰ δὲ καὶ ἀλλήλοις πως συνημμένα καὶ κοινὴν περιοχὴν ἔχοντα καθάπερ καὶ τὰ τῶν ἀπίων καὶ μήλων· ἅπαντα γὰρ ταῦθ᾽ ὡς εἰπεῖν ἐν μείζοσι περικαρπίοις ἵνα πλείω διαμένῃ χρόνον.
1.19.3Tohumların üreme için korunması ve kurtarılması budur. Meyve etinin kalıcılığının ise, söylendiği gibi, bizim ihtiyacımıza göre bir sınırı vardır. Çünkü özsular da uzun süre bekleyip nemlenince kötüleşir; bazılarınınki de belli bir mevsimden sonra artmaz; zeytininki Arktouros'tan sonra artmadığı gibi. Zeytinyağının o zamana kadar oluştuğu, ondan sonra yalnız etin büyüdüğü sanılır; yağmurlar çok olursa yağ daha çok karasu aldığı için kötüleşir, çoğu zaman meyve de çürür.
τῶν μὲν οὖν καρπῶν αὕτη φυλακὴ καὶ σωτηρία πρὸς τὴν γένεσιν. ἡ δὲ τῶν περικαρπίων παραμονὴ ὅρον τινὰ ἔχει καθάπερ ἐλέχθη πρὸς τὴν χρείαν. ἐπεὶ καὶ οἱ χυλοὶ χρονιζόμενοι καὶ ἀνυγραινόμενοι χείρους γίνονται, τῶν δὲ οὐδὲ πλείους [οὐδὲ] ἀπό τινος ὥρας ὥσπερ οὐδὲ τῶν ἐλαῶν ἀπ᾽ ἀρκτούρου· μέχρι τούτου γὰρ τὸ ἔλαιον ἐγγίνεσθαι δοκεῖ, ἀπὸ δὲ τούτου τῆς σαρκὸς ἡ αὔξησις, καὶ ἐάν γε δὴ πλείω ποιῇ ὕδατα καὶ χεῖρον γίνεσθαι τὸ ἔλαιον ἀμόργην λαμβάνον πλείω, πολλάκις δὲ καὶ σηπομένου τοῦ καρποῦ.
1.19.4Olgunlaşmayı beklemelerinin, zeytini hemen toplamamalarının sebebi, ham zeytini işlemenin de toplamanın da daha zor olması, ayrıca sopayla vurulan ağaçların zarar görebilmesidir. Bu doğruysa, yağı ve özsuyun yağlılığını meydana getirenin, alttaki maddeyle orantılı olan sıcaklık tabiatı olduğu görülür. Fazla nem ise adeta yabancı ve dışarıdan eklenmiştir, artık yerindedir […]; özsuyun gücünü adeta ete doğru çeker.
περιμένουσι δὲ ⟨τὴν⟩ πέπανσιν καὶ οὐκ εὐθὺς ἀφαιροῦσιν ὅτι καὶ ἡ κατεργασία καὶ ἡ ἀφαίρεσις χαλεπωτέρα καὶ ἔτι τὰ δένδρα λυμαίνοιτ᾽ ἂν ῥαβδιζόμενα. φαίνεται δ᾽ οὖν εἴπερ τοῦτ᾽ ἀληθὲς ἡ τοῦ θερμοῦ φύσις δημιουργεῖν τὸ ἔλαιον καὶ τὴν λιπαρότητα τοῦ χυλοῦ συμμετρίαν ἔχουσα πρὸς τὸ ὑποκείμενον. ἡ δὲ πλείων ὥσπερ ἀλλοτρία καὶ ἐπίθετος πρὸς περιττώματος χώραν. […] οἷον ἀντισπῶσα μᾶλλον εἰς τὴν σάρκα τὴν τοῦ χυλοῦ δύναμιν·
1.19.5Bu, büyüme atılımı sürerken, yazın da kışın da gökten yağmur yağdığında ve ağaçlar kaynak suyuyla sulandığında olur: zeytinler etlenir ve bol beslenme yüzünden yağlarını yitirir; meğer ki ardından açık havalar gelip onları kurutsun; o zaman yağ korunur, hatta artar. Bu daha önce de sık sık olmuştur, en son da Nikodoros'un arkhonluğunda; bu yüzden yağ verimi de daha iyi oldu, çünkü yarı kadar zeytinden aynı miktar yağ çıktı. Pişmeleri bizim ihtiyacımıza göre belirlediğimiz, bunlardan ve yabani bitkiler hakkında daha önce söylediklerimizden açıktır.
ὃ καὶ τοῦ θέρους καὶ τοῦ χειμῶνος συμβαίνει γιγνομένων ὑδάτων ἐκ Διὸς καὶ βρεχομένων τοῖς ναματιαίοις ἐν ὁρμῇ τῆς αὐξήσεως οὔσης. ἐκσαρκοῦνται γὰρ καὶ ἀπολλύασι τὸ ἔλαιον διὰ τὴν πολυτροφίαν ἂν μὴ μετὰ ταῦτα αἰθρίαι γινόμεναι καταξηράνωσιν, οὕτω δὲ σώζεται καὶ πληθύει μᾶλλον. ὅπερ ἤδη καὶ πρότερον πολλάκις γέγονε καὶ τὸ τελευταῖον ἤδη ἐπ᾽ ἄρχοντος Νικοδώρου, δι᾽ ὃ καὶ ἡ ῥύσις ἐγένετο καλλίων, ἐκ γὰρ τῶν ἡμίσεων ἡ αὐτή. τὰς μὲν πέψεις ὅτι πρὸς τὴν χρείαν τὴν ἡμετέραν εὑρίσκομεν ἐκ τούτων καὶ ἐκ τῶν πρότερον δῆλον ἐν οἷς ὑπὲρ τῶν ἀγρίων εἴπομεν.
1.20.120. Bölüm
Bazı ağaçlar meyvelerini geçen yılın sürgünlerinden, bazıları yeni sürgünlerden verir; bu fark en baştan mizaçlarına bağlı olarak tabiatlarından gelir. Kuru, sık ve odunsu olanlar geçen yılın sürgünlerinden verir, çünkü besin akışı az ve kısadır. Aynı zamanda yeni sürgün zayıftır; meyveyi ne taşıyabilir ne tutabilir; zeytininki gibi. Nemli, gevşek ve genel olarak iyi beslenenler ise yeni sürgünlerden verir; çünkü atılımları toplu ve güçlüdür; bu yüzden hem sürgünü hem meyveyi aynı anda yapabilirler. Bununla birlikte geçen yılın sürgünlerinden meyve verenler de küçük bir yan sürgün oluşturur; meyve doğrudan odunsu kısımdan çıkmaz; olağandışı bir durum yoksa tabiatı da buna elverişli değildir.
Φέρει δὲ τοὺς καρποὺς τὰ μὲν ἐκ τῶν ἔνων, τὰ δὲ ἐκ τῶν νέων βλαστῶν διεστῶτα ταῖς φύσεσιν εὐθὺς κατὰ τὰς κράσεις. ὅσα μὲν ξηρὰ καὶ πυκνὰ καὶ ξυλώδη ταῦτα μὲν ἐκ τῶν ἔνων, ἅτε μικρᾶς καὶ βραχείας οὔσης τῆς ἐπιρροῆς. ἅμα δὲ καὶ ὁ βλαστὸς ἀσθενὴς ὥστε μήτε μετενεγκεῖν δύνασθαι μήτε κατασχεῖν, ὥσπερ ὁ τῆς ἐλάας. ὅσα δὲ ὑγρὰ καὶ μανὰ καὶ τὸ ὅλον εὐτραφῆ, ταῦτα ἐκ τῶν ⟨νέων⟩· ἀθρόα γὰρ ἡ ὁρμὴ καὶ πολλὴ, δι᾽ ὃ ἄμφω δύναται ποιεῖν ἅμα τόν τε βλαστὸν καὶ τὸν καρπόν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ ἐκ τῶν ἔνων φέροντ᾽ ἀποβλάστημά τι ποιεῖται μικρὸν καὶ οὐκ εὐθὺς ἐκ τοῦ ξυλώδους ὁ καρπός· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ πέφυκεν ἂν μή τι παράλογον.
1.20.2Hem ötekilere hem de odunsu meyvelilere göre en kendine özgü meyve oluşumu hurmanınkidir. Hurmayı ayıran şey, meyvesini geçen yılın ya da yeni sürgünlerden vermesi değil, başaklı tohumlar gibi meyveyi önce içinde taşıyıp sonra ortaya çıkarmasıdır. Çünkü bazılarının "kayık" dediği ve ağaçla aynı dokudan olan kılıflar yarılınca, meyveyi üzerinde taşıyan dal başak gibi ortaya çıkar. Sebep olarak ağacın kuruluğu ve bütün biçimi gösterilebilir. Meyveler dışarıda oluşurken de, içlerinden çıkıp görünürken de korunmaya ihtiyaç duyar; öteki ağaçlarda bu korumayı, söylendiği gibi, yapraklar sağlar. Hurmada ise meyve yaprağın yanında oluşmadığından, bir bakıma ağacın kendi içinde oluşması zorunludur; ki güçlenmiş ve biçimlenmiş olarak havaya teslim edilsin. Bu yüzden ağaç gebeliğini kendine yakın ve kendi dokusundan bir yerde doğurur. Bu başak salma başka bitkilerde de varsa, belki ortak bir sebep söylemek gerekir; yoksa ağaçlar arasında yalnız hurmada mı görülür? Çünkü aynı cinsten şeyler arasında birine özgü olan şey şaşkınlık uyandırır. Bunu incelemek gerekir.
ἰδιωτάτη δὲ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα καὶ πρὸς αὐτὰ τὰ ξυλώδη τῶν καρπῶν ἡ γένεσις τοῦ φοίνικος, οὐ τῷ φέρειν ἀπό τινων ἔνων ἢ νέων, ἀλλὰ τῷ κυούμενον πρότερον ὥσπερ τὰ σταχυηρὰ τῶν σπερμάτων ἐκφαίνειν. ἐκ γὰρ τῶν ὁμογενῶν, ἃ καλοῦσί τινες πλοῖα, περιρρηγνυμένων ἐκφαίνεται καθάπερ στάχυς ἡ ῥάβδος ἔχουσα πρὸς ἑαυτῇ τὸν καρπόν. αἰτιάσαιτο δ᾽ ἄν τις τὴν ξηρότητα τοῦ δένδρου καὶ τὴν ὅλην μορφήν· ἐπεὶ γὰρ φυλακῆς οἱ καρποὶ δέονται καὶ ἔξω συνιστάμενοι καὶ ἐξ αὐτῶν προφαινόμενοι τοῖς μὲν ἄλλοις τὰ φύλλα ταῦτα ποιεῖ καθάπερ εἴρηται· τούτου δὲ ἐπείπερ οὐ παρὰ τὸ φύλλον ὁ καρπὸς ἀναγκαῖον ἐν αὐτῷ πως τὴν σύστασιν γενέσθαι ὅπως ἰσχύων ἤδη καὶ μεμορφωμένος ἀποδοθῇ τῷ ἀέρι. διόπερ ἐν τῷ συγγενεῖ καὶ οἰκείῳ τὴν κύησιν ἐξέτεκεν. ἴσως δὲ εἴπερ ὅμοιον τὸ σταχυοβολεῖν τοῦτο καὶ πλειόνων ἐστὶ καὶ τὴν αἰτίαν κοινήν τινα λεκτέον· ἀλλ᾽ εἰ ἄρα μόνῳ τῶν δένδρων τῷ φοίνικι τοῦτο συμβαίνει· τὸ γὰρ ἴδιον ἐν τοῖς ὁμογενέσι θαυμάζεται· περὶ μὲν οὖν τούτου σκεπτέον.
1.20.3Her yıl değil, yılaşırı meyve veren ağaçlar, ana hatlarıyla söylemek gerekirse, kuru ve odunsu olanlar ve meyvelerini yeni değil, geçen yılın sürgünlerinden verenlerdir. Çünkü bunların besini önceden toplaması ve meyveyi doğuracak sürgünü önceden oluşturması gerekir; özsuyu bol ve iyi beslenen ağaçlar gibi bunları aynı anda yapamazlar; sebebi daha önce söylendi. Bu en açık biçimde zeytinde görülür; çünkü zeytin hem en zayıf ve en narin ağaçtır hem de sopayla vurulup taze dalları kırıldığında acı çeker. Nitekim zeytini böyle toplamayıp her zaman kendiliğinden düşeni toplayanlar ya da ağacı silkerek toplayanlar, ağacın daha çok her yıl meyve verdiğini söyler.
παρενιαυτοφόρα δὲ καὶ οὐκ ἐπετειοφόρα τῶν δένδρων ὡς τύπῳ λαβεῖν τὰ ξηρὰ καὶ ξυλώδη καὶ ὅσα μὴ ἐκ τῶν νέων, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔνων φέρει τοὺς καρπούς. οἷον γὰρ προσυλλέξαι δεῖ καὶ προγεννῆσαι τὸ γεννῶν· οὐ δύναται δ᾽ ἅμα ταῦτα διὰ τὴν πρότερον λεχθεῖσαν αἰτίαν, ὥσπερ τὰ εὔχυλα καὶ εὔτροφα· μάλιστα δ᾽ ἐπιδήλως ἡ ἐλάα τοιοῦτο, καὶ γὰρ ἀσθενέστατον καὶ ἐπικηρότατον καὶ ἅμα ῥαβδιζομένη πονεῖ καὶ κατακοπτομένη τὰς θαλείας· ἐπεὶ ὅσοι γε μὴ οὕτω συλλέγουσιν, ἀλλὰ αὐτομάτως ἀεὶ τὴν ἀπορρέουσαν καὶ ἀποσείοντες ἐπετειοφορεῖν φασι μᾶλλον.
1.20.4Yöreler de büyük fark yaratır. Olynthos topraklarında zeytinin her yıl biraz meyve verdiğini, bolluğun ise üç yılda bir değiştiğini söylerler. Geçen yılın sürgünlerinden meyve verenlerin daha güçlüleri ise, tanrı mevsimleri nasıl getirirse meyvelerini de ona göre verir; yeni sürgünlerden meyve verenler gibi; çünkü bunlar da mevsimlere ve havanın mizacına uyar.
μέγα δὲ καὶ αἱ χῶραι διαφέρουσιν. ἐν γοῦν τῇ Ὀλυνθίᾳ φασὶν ὡς ἀεί τι καρποφορεῖ, παραλλαγὴν δὲ ποιοῦνται κατὰ τριετίαν. ὅσα δὲ ἰσχυρότερα τῶν ἐκ τῶν ἔνων φερόντων οἵας ἂν ὁ θεὸς ἄγῃ τὰς ὥρας οὕτως καὶ τὰ τῶν καρπῶν ἀποδιδόασιν, ὥσπερ καὶ τὰ ἐκ τῶν νέων καρποφοροῦντα· καὶ γὰρ ταῦτα ξυνακολουθεῖ ταῖς ὥραις καὶ τῇ κράσει τοῦ ἀέρος.
1.20.5Ağaçlar çok gür sürgün verdiklerinde daha çok meyvesiz kalır, bol meyve verdiklerinde de sürgün vermez; sanki tabiat ikisine birden yetemiyor, birini ötekine harcıyormuş gibi. İncirde ve beyaz asmalarda olan ise, bazılarının dediğine göre, kendine özgüdür: bunlar en gür sürgün verdiklerinde en bol meyveyi verir. Bu doğruysa, önceki söz de doğrudur: gür sürgün meyveleri götürür; bu da en çok toprağın iyiliğinden ve ağaçların gücünden ileri gelir; çünkü bol topraklı yerde badem ve nar gibi ağaçlar güçleri sayesinde besini çekmekte pek ustadır.
συμβαίνει δὲ, ὅταν εὐβλαστῶσι ἄγαν, ἀκαρπεῖν μᾶλλον, ὅταν δ᾽ εὐκαρπῶσιν, ἀβλαστεῖν ὡς οὐ δυναμένης εἰς ἄμφω διήκειν τῆς φύσεως, ἀλλὰ καὶ καταναλισκούσης θάτερον πρὸς θάτερον. ἴδιον δὲ τὸ ἐπὶ τῆς συκῆς καὶ τῶν λευκῶν ἀμπέλων συμβαῖνον, ὥς τινές φασι· ταῦτα γὰρ ὅταν εὐβλαστῶσι τότε μάλιστα εὐκαρπεῖ. εἰ δὲ τοῦτό ἐστι καὶ τὸ πρότερον εἰρημένον ἀληθές· ἡ γὰρ εὐβλάστεια ἀφαιρεῖται τοὺς καρπούς· γίνεται δὲ τοῦτο μάλιστα χώρας ἀρετῇ καὶ ἰσχύϊ τῶν δένδρων· ἐν γῇ μὲν γὰρ ἀφθόνῳ τάδε ἑλκῦσαι δεινὰ διὰ τὴν ἰσχὺν, ὥσπερ ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ ἡ ῥόα.
1.20.6Açıktır ki tabiatça zayıf olanlar en az aşırı sürgün verir; bunların gür sürgün vermesi meyve oluşturmayla orantılı olur; çünkü meyve verecek olanın ne aşırı ne de kötü sürgün vermesi gerekir. İncir ve bu türden asma, zayıflıkları sayesinde orantılı olanı en iyi tutturur. Belki toprağın da iyi olmaması gerekir ki ondan da bir aşırılık gelmesin; bu yüzden bu durum daha çok adalarda görülür. Bu açıklama bütün zayıf bitkiler için geçerlidir. Bunun sebebini buradan çıkarmak gerekir.
δῆλον δὲ ὡς, ὅσα τὴν φύσιν ἀσθενῆ, ταῦθ᾽ ἥκιστα ὑπερβλαστάνει, ἀλλὰ σύμμετρος αὐτῶν ἡ εὐβλαστία γίνεται πρὸς τὴν καρπογονίαν· δεῖ γὰρ μήθ᾽ ὑπερβλαστὲς μήτε κακοβλαστὲς εἶναι τὸ καρποτοκῆσον. ἡ δὲ συκῆ καὶ ἡ ἄμπελος ἡ τοιαύτη μάλιστα λαμβάνει τὸ ξύμμετρον διὰ τὴν ἀσθένειαν· δεῖ δὲ ἴσως καὶ χώραν εἶναι μὴ ἀγαθὴν, ἵνα μηδ᾽ ἐκ ταύτης ᾖ ὑπερβολὴ, διόπερ εἰς τὰς νήσους τὰ τοιαῦτα μᾶλλον ξυμβαίνει. κοινὸς δὲ ὁ λόγος περὶ πάντων τῶν ἀσθενῶν. τούτου μὲν οὖν ἐντεῦθεν τὸ αἴτιον ὑποληπτέον.
1.21.121. Bölüm
Bütün meyvelerde meyve eti, meyvenin kendisinden ve tohumdan önce oluşur. Bunun sebebi yalnız tohumların çoğunun odunsu ve çekirdekli olması, bu türden şeylerin de daha yavaş teşekkül etmesi değildir; bir de, söylendiği gibi, gaye tohumdur ve başka bir şey uğruna var olanın o şeyden önce var olması gerekir; çünkü böyle şeyler önceden var olan bir şeyin içinde oluşur. Bu yüzden bazı bitkilerde meyve etlerinin hepsi tohum taşımaz; üzüm salkımlarındaki küçük taneler böyledir, sanki tabiat artık bunları tamamlayamaz; yine de bunlar büyük taneler kadar tatlıdır.
Ἐν ἅπασι δὲ τοῖς καρποῖς τὸ περικάρπιον πρότερον μᾶλλον ἢ αὐτός γε ὁ καρπὸς καὶ τὸ σπέρμα γίνεται· τοῦτο δ᾽ οὐ μόνον ὅτι ξυλώδη καὶ πυρηνώδη γίνεται τὰ πολλὰ τῶν σπερμάτων, τὰ δὲ τοιαῦτα συνίσταται βραδύτερον, ἀλλὰ καὶ ὅτι τέλος ὥσπερ ἐλέχθη τὸ σπέρμα, δεῖ δὲ τὸ ἕνεκα ἄλλου πρότερον ἢ ἐκεῖνό γε εἶναι· ἐν προϋπάρχοντι γὰρ ἡ τῶν τοιούτων γένεσις. δι᾽ ὃ οὐχ ἅπαντα ἐνίων τὰ περικάρπια σπερμοφόρα καθάπερ τῶν βοτρύων αἱ μικραὶ ῥάγες ὡς οὐκέτι δυναμένης τελειῶσαι τῆς φύσεως ταύτας· γλυκεῖαι δ᾽ οὐδὲν ἧττον τῶν μεγάλων.
1.21.2Buradan meyve etini pişirip olgunlaştırmanın daha kolay olduğu da anlaşılır; çünkü meyve eti güneşin, havanın ve mevsimin etkisiyle birlikte pişiyor gibidir, tohum ise tabiatın daha kendine özgü işidir. Bizim için ise tohumların bir kısmının hiçbir değeri yoktur, bir kısmının da azdır, çünkü onlara pek ihtiyacımız olmaz. Bu yüzden en çok çekirdeksiz ve yumuşak çekirdekli meyveleri ararız ve elimizden geldiğince bunun peşine düşeriz; çekirdeksiz üzüm salkımları yetiştirenler gibi. Tabiatın ise ikisine de orantılı bir pay vermek istediği açıktır.
ᾗ καὶ δῆλον ὡς ἄρα ῥᾷον ἐκπέψαι τὸ περικάρπιον· ἔοικε γὰρ ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀέρος καὶ τῆς ὥρας συνέψεσθαι τὸ δὲ σπέρμα τῆς φύσεως ἰδιώτερον εἶναι. πρὸς ἡμᾶς δὲ τὰ μὲν ⟨ἐν⟩ οὐδενὶ, τὰ δὲ ἐν ἐλάττονι λόγῳ, ἐλάττων γὰρ ἡ χρεία, δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἀπύρηνα καὶ τὰ μαλακοπύρηνα μάλιστα ζητοῦμεν καὶ ἐφ᾽ ὅσον δυνάμεθα τοῦτο σπεύδομεν ὥσπερ οἱ τοὺς βότρυς τοὺς ἀγιγάρτους ποιοῦντες. ἡ δὲ φύσις δῆλον ὡς ἀμφοῖν ἀποδιδόναι βούλεται τὸ σύμμετρον.
1.21.3Hangisi fazla olursa öteki o kadar azalır. Bu, bazı bitkilerde nem ve genel olarak iyi beslenme yüzünden olur; tarımın da buna yardım ettiğini bu yüzden söylemiştik. Bazılarında ise kuruluk, sıklık ve genel olarak beslenme yetersizliği yüzünden olur. Her ikisinin tamamlanıp pişmesi için, belki de bitkilerin oluşu ve erken sürgün vermesi için de, bütün bu durumların sebebini havanın ve güneşin kuvvetinde ve her birinin kendine özgü tabiatında aramak gerekir; bu tabiatlar ister nem ve kuruluk, sıklık ve gevşeklik ve benzerleri bakımından, ister sıcaklık ve soğukluk bakımından farklı olsun.
ὁπότερον δ᾽ ἂν πλεονάζῃ θάτερον ἔλαττον· τοῦτο δὲ τῶν μὲν δι᾽ ὑγρότητα καὶ ἁπλῶς εὐτροφίαν γίνεται· δι᾽ ὃ καὶ τὴν γεωργίαν ἔφαμεν ξυμπονεῖν. τῶν δὲ διὰ ξηρότητα καὶ πυκνότητα καὶ τὸ ὅλον ἀτροφίαν. καὶ πρὸς μὲν τὴν ἑκατέρου τελείωσιν καὶ πέψιν, τάχα δὲ καὶ τῶν φυτῶν γένεσιν ὅλως καὶ πρωϊβλαστίαν ἅπαντα τὰ τοιαῦτα τήν τε τοῦ ἀέρος καὶ τοῦ ἡλίου δύναμιν αἰτιατέον καὶ τὰς ἰδίας ἑκάστων φύσεις εἴτ᾽ οὖν ὑγρότητι καὶ ξηρότητι ⟨καὶ πυκνότητι⟩ καὶ μανότητι καὶ τοῖς τοιούτοις διαφερούσας εἴτε θερμότητι καὶ ψυχρότητι·
1.21.4Çünkü bunlar da tabiata aittir. Bunlardan ötekiler hemen hemen hisle açıkça görülür; sıcak ve soğuk ise hisse değil akla dayandığı için, akılla karara bağlanan öteki şeyler gibi tartışılır ve itiraz görür. Bunlar hakkında bir ölçüde açık bir belirleme yapmak yerinde olur; hele birçok şey bu ilkelere geri götürüldüğüne göre. Bütün bu tür şeyleri arazlardan, yani onlarda görünen sonuçlardan yola çıkarak incelemek zorunludur; çünkü kuvvetleri bunlardan hareketle ayırt eder ve görürüz.
καὶ γὰρ ταῦτα τῆς φύσεως· τούτων δὲ τὰ μὲν ἄλλα σχεδὸν τῇ αἰσθήσει φανερά· τὸ δὲ θερμὸν καὶ ψυχρὸν ἐπείπερ οὐκ εἰς αἴσθησιν, ἀλλ᾽ εἰς λόγον ἀνήκει, διαμφισβητεῖται καὶ ἀντιλέγεται καθάπερ τὰ ἄλλα τὰ τῷ λόγῳ κρινόμενα· περὶ ὧν καλῶς ἔχει διωρίσθαι πως, ἄλλως τ᾽ ἐπεὶ καὶ πολλὰ πρὸς ταύτας ἀνάγεται τὰς ἀρχάς. ἀνάγκη δὲ ἐκ τῶν συμβεβηκότων ἅπαντα τὰ τοιαῦτα σκοπεῖν· ἐκ τούτων γὰρ κρίνομεν καὶ θεωροῦμεν τὰς δυνάμεις.
1.21.5Sıcak ve soğuk bitkiler için ileri sürülen sebeplerden biri işi meyve verip vermemeye bağlar: sıcak bitkiler meyve verir, derler; tıpkı hayvanlarda doğurgan olanla kısır olanın, canlı doğuranla yumurtlayanın ayrılması gibi. Bir başkası ise sıcak ve soğuk bölgelere dayanır: zıtlar, zıt bölgelerde, yani sıcak olanlar soğuk, soğuk olanlar sıcak bölgelerde varlığını sürdürebilir. Tabiat da onları baştan böyle meydana getirir, derler; çünkü benzeri aşırılık yüzünden onları yok eder, zıddı ise bir tür iyi karışım doğurarak onları korur. Empedokles de hayvanlar için böyle söyler: tabiatça aşırı ateşli olanları tabiat neme doğru götürür.
μία μὲν οὖν αἰτία λέγεται τῶν θερμῶν καὶ ψυχρῶν ἡ εἰς τὸ κάρπιμον ἀνάγουσα καὶ ἄκαρπον ὡς τῶν μὲν θερμῶν καρπίμων ὄντων, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων τῶν γονίμων καὶ ἀγόνων καὶ τῶν ζωοτόκων καὶ ὠοτόκων. ἑτέρα δ᾽ ἡ κατὰ τὰς χώρας θερμὰς ἢ ψυχράς· τὰ γὰρ ἐναντία ἐν ταῖς ἐναντίαις δύνασθαι διαμένειν, τὰ μὲν θερμὰ ἐν ταῖς ψυχραῖς, τὰ δὲ ψυχρὰ ἐν ταῖς θερμαῖς. οὕτω γὰρ εὐθὺς καὶ τὴν φύσιν γεννᾶν ὡς ὑπὸ μὲν τοῦ ὁμοίου φθειρομένων διὰ τὴν ὑπερβολὴν, ὑπὸ δὲ τοῦ ἐναντίου σωζομένων οἷον εὐκρασίας τινὸς γινομένης. ὥσπερ καὶ Ἐμπεδοκλῆς λέγει περὶ τῶν ζώων· τὰ γὰρ ὑπέρπυρα τὴν φύσιν ἄγειν εἰς τὸ ὑγρόν.
1.21.6Menestor da bu görüşü izlemiş, onu yalnız hayvanlara değil bitkilere de uygulamıştır. Ona göre en sıcak bitkiler en çok suda yaşayanlardır, örneğin saz, kamış ve topalak; kışın donmamaları da bundandır. Ötekiler arasında da soğuk yerlerde en iyi dayanabilenler en sıcaklarıdır; örneğin köknar, çam, sedir, ardıç ve sarmaşık. Sarmaşık o kadar sıcaktır ki üzerinde kar bile kalmaz, der; üstelik sarmaşık eğridir, çünkü özü sıcaktır ve onu büker.
συνηκολούθηκε δὲ ταύτῃ τῇ δόξῃ καὶ Μενέστωρ οὐ μόνον ἐπὶ τῶν ζώων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν· θερμότατα γὰρ εἶναι φησὶ τὰ μάλιστα ἔνυγρα οἷον σχοῖνον κάλαμον κύπειρον, δι᾽ ὃ καὶ ὑπὸ τῶν χειμώνων οὐκ ἐκπήγνυσθαι· καὶ τῶν ἄλλων ὅσα μάλιστα ἐν τοῖς ψυχροῖς δύνασθαι διαμένειν οἷον ἐλάτην πεύκην κέδρον ἄρκευθον κιττόν· ἐπὶ τούτου γὰρ οὐδὲ τὴν χιόνα τῇ θερμότητι ἐπιμένειν· ἔτι δὲ σκολιὸν εἶναι διὰ τὴν ἐντεριώνην θερμὴν οὖσαν καὶ διαστρέφειν.
1.21.7Üçüncü sebep olarak erken sürgün ve erken meyve vermeyi gösterir: özsu tabiatça sıcak olduğu için hem sürgünü erken çıkarır hem meyveleri pişirir. Buna da kanıt olarak sarmaşığı ve başka birkaç bitkiyi gösterir. Dördüncü sebep yaprağını dökmeyenlerdir: bunların da yapraklarını sıcaklık sayesinde koruduğunu, ötekilerin ise sıcaklık eksikliğinden yaprak döktüğünü düşünür. Söylediklerine şu tür gözlemleri de ekler: ateş yakmak için sürtülen çubukların en iyisi ve en güzel tutuşanı sulak yerlerde yetişen ağaçlardan yapılanlardır; çünkü bunlar ateşe en yakın şeyler olarak en çabuk tutuşur. Sıcaklık konusunda söylenenler aşağı yukarı bunlardır.
τρίτην δ᾽ αἰτίαν λέγει τοῦ πρωϊβλαστῆ καὶ πρωΐκαρπα εἶναι· φύσει γὰρ καὶ ὁ ὀπὸς αὐτὸς ὢν θερμὸς καὶ βλαστάνειν πρωῒ ποιεῖ καὶ πέττειν τοὺς καρπούς· σημεῖον δὲ ποιεῖ καὶ τούτου τὸν κιττὸν καὶ ἕτερ᾽ ἄττα. τετάρτη δὲ ἡ τῶν ἀειφύλλων· διὰ γὰρ θερμότητα καὶ ταῦτα οἴεται διατηρεῖν, τὰ δὲ ἐνδείᾳ τούτου φυλλοβολεῖν. προσεπιλέγει δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰ τοιαῦτα σημειούμενος ὅτι τὰ πυρεῖα ἄριστα καὶ κάλλιστα ἐκπυροῦται τὰ ἐκ τῶν ἐνύδρων ὡς τὰ μάλιστα τοῦ πυρὸς ὄντα τάχιστα ἐκπυρούμενα. καὶ τὰ μὲν ὑπὲρ τῆς θερμότητος λεγόμενα σχεδὸν ταῦτ᾽ ἐστιν.
1.22.122. Bölüm
Daha ilk söylenende bir güçlük vardır: meyvesi daha bol olanlar daha sıcak değildir. Ağaçların dişileri erkeklerinden çok daha bol meyve verir ama daha az sıcaktır; bu adlandırmayı da hayvanlarla benzerlikten almak, sözü eşadlı olarak, yani yalnız ad ortaklığıyla anlamamak gerekir. Üstelik hayvanlarda da daha çok yavrulayanlar daha sıcak, tersine daha az yavrulayanlar daha soğuk değildir; et yiyen ve obur olanlar buna örnektir. Sıcak hayvanlar arasında yalnız köpekle domuzun çok yavruladığı kabul edilir. Aynı cinsten olanlar arasında ise türce birbirine daha çok benzeyenler daha çok yavrular; kuşlarda olduğu gibi. Çünkü sıcaklığın büyüttüğü, uzuvları ayırıp biçimlendirdiği ve sertleştirdiği görülür.
Ἔχει δ᾽ ἀπορίαν εὐθὺς ἐπὶ τοῦ πρώτου λεχθέντος ὡς οὔκ ἐστι τὰ καρπιμώτερα θερμότερα. τὰ γὰρ θήλεα τῶν δένδρων πολὺ καρπιμώτερα μὲν, ἧττον δὲ θερμὰ τῶν ἀρρένων ὅπερ ἐκ τῆς τῶν ζώων ὁμοιότητος ληπτέον καὶ μὴ ὁμωνύμως. ἔτι δὲ οὐδὲ τὰ ζῶα τὰ πολυγονώτερα θερμότερα οὐδὲ ἀνάπαλιν ψυχρότερα τὰ ὀλιγογονώτερα καθάπερ τὰ σαρκοφάγα καὶ λαίμαργα. μόνα γὰρ τῶν θερμῶν δοκεῖ κύων καὶ ὗς πολυτοκεῖν. αὐτῶν δὲ τῶν ὁμογενῶν τὰ ὁμοειδέστερα πολυγονώτερα, καθάπερ ἐπὶ τῶν ὀρνίθων. ἡ γὰρ θερμότης ἐξαύξειν φαίνεται καὶ διαρθροῦν τὰ μέλη καὶ σκληρύνειν.
1.22.2Hem canlı doğurmak hem meyve vermek ve meyveyi olgunlaştırmak için sıcaklığın aşırısı değil belli bir ölçüsü gerekir; çünkü aşırı sıcaklık daha çok kurutur ve sıklaştırır. Dolayısıyla bu konular tartışmalıdır ve bir belirlemeye ihtiyaç duyar. Suda yaşayanlar hakkındaki tartışma ise daha kolaydır; çünkü bir şeyi doğuran, iyi besleyen ve koruyan tabiatça zıddı değil benzeridir. Nitekim Empedokles'te, başka yerlerde de söylendiği gibi, öteki tuhaflıkların yanında şu da tuhaftır: tabiat kuru ortamda doğurduğu canlıları sonra neme taşır, der. Peki o canlılar nasıl ayakta kalmış olabilir, hatta bugünkülere benziyorlarsa herhangi bir süre nasıl yaşayabilirler?
ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν ζωογονίαν καὶ εἰς τὴν καρποτοκίαν καὶ πέπανσιν συμμετρίας τινὸς δεῖ τοῦ θερμοῦ καὶ οὐχ ὑπερβολῆς, εἴπερ αὕτη μὲν ξηραίνει καὶ πυκνοῖ μᾶλλον. ὥστε ταῦτα μὲν ἐν ἀμφιδόξῳ, προσδεόμενα δέ τινος διορισμοῦ. περὶ ⟨δὲ⟩ τῶν ἐνύδρων ῥᾴων ἡ ἀμφισβήτησις· οὐ γὰρ οὔτε γεννᾶν οὔτε εὖ τρέφειν οὔτε σώζειν πέφυκε τὸ ἐναντίον, ἀλλὰ τὸ ὅμοιον. ἐπεὶ καὶ Ἐμπεδοκλεῖ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτ᾽ ἄτοπον, ὅπερ καὶ ἐν ἑτέροις εἴρηται, τὸ γεννήσασαν ἐν τῷ ξηρῷ τὴν φύσιν μεταίρειν εἰς τὸ ὑγρόν· πῶς γὰρ ἂν διέμενεν ἢ πῶς οἷόν τε καὶ διαμένειν ὁντιναοῦν χρόνον εἴπερ ἦν ὅμοια τοῖς νῦν·
1.22.3Üstelik bugünkü doğum sırasında olup biten de bunu gösterir. Bütün hayvanlar ve bitkiler, suda yaşayanlar da karada yaşayanlar da, ve bu türden başka bir fark varsa onlar da, kendilerine uygun yerlerde hem doğar hem varlığını sürdürür. Bu yüzden bunlardan zarar görmez, zıtlarından ise zarar görürler, çünkü değişim büyük olur.
ἔτι δ᾽ αὐτὸ τὸ συμβαῖνον κατὰ τὴν νῦν γέννησιν ἀποσημαίνει. ἅπαντα γὰρ φαίνεται τὰ ζῶα καὶ τὰ φυτὰ καὶ διαμένοντα καὶ γεννώμενα ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις ὁμοίως ἔνυδρα καὶ χερσαῖα καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτη διαφορά. δι᾽ ὃ καὶ ἀπαθῆ μὲν ὑπὸ τούτων, παθητικὰ δ᾽ ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἄτε μεγάλης τῆς μεταβολῆς γινομένης.
1.22.4Görüşler kendi içinde de tutarsız düşer: hem suda yaşayanlar hem meyvesi bol olanlar daha sıcak sayılır, oysa suda yaşayanların çoğu meyve vermez. Yine erken sürgün ve erken meyve verenlerle her zaman meyve ve yaprak taşıyanlar sıcak sayılır, oysa yaprağını dökmeyenler hemen hemen en geç meyve verenlerdir. Genel olarak da, daha önce söylendiği gibi, erken sürgün ve erken meyve verenler bunu zayıflıkları yüzünden yapar. Bazıları ise daha uzun süre sürgün vermeyi ve çiçek açmayı sürdürür; tek yıllıklar arasında kanarya otu gibi; açıktır ki bunda besin akışının belli bir ölçüsü vardır.
ἀσύμφωνοι δὲ καὶ αἱ δόξαι πρὸς αὑτὰς ὅταν ἅμα τε τὰ ἔνυδρα θερμότερα ᾖ καὶ τὰ καρπιμώτερα. πολλὰ γὰρ ἄκαρπα τῶν ἐνύδρων· καὶ πάλιν ὅταν τά τε πρωϊβλαστῆ καὶ πρωΐκαρπα καὶ τὰ ἀείκαρπα καὶ ἀείφυλλα θερμὰ λέγωσιν· ὀψικαρπότατα γὰρ ὡς εἰπεῖν τὰ ἀείφυλλα. καὶ τὸ ὅλον ὥσπερ πρότερον εἴρηται, ⟨τὰ⟩ πρωϊβλαστῆ καὶ πρωΐκαρπα δι᾽ ἀσθένειαν. ἔνια δὲ παρακολουθεῖ βλαστάνοντα καὶ ἀνθοῦντα πλείω χρόνον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἐπετείοις ὁ ἠριγέρων ἔχων δῆλον ὅτι συμμετρίαν τινὰ κατὰ τὴν ἐπιρροὴν τῆς τροφῆς.
1.22.5Ateş çubukları hakkında eklediğine gelince, bu belki sıcaklığın değil kuruluğun işareti sayılmalıdır. Çünkü ateşi yapan sürtünmedir; sürtünme de bunlarda daha şiddetli olur, bu yüzden nemi havaya dönüştürmeye daha muktedirdir. Asıl hem hisle hem akılla en sıcak görünenler yağlı, keskin ve güzel kokulu olanlardır; bunların hepsi en sıcak şeyler sayılır. Bu yüzden bunlar kurudur, genellikle sıktır, çürümez ve özsuları yağlı ve keskindir; ἄφρων denen bitki de buradan gelir; çam da sıcaktır ve kolay tutuşur. Ama sıcak sayılanlar yalnız bunlar değildir; ıhlamur ve genel olarak demirin suverme sertliğini gevşetenler de sıcak sayılır.
ὃ δὲ προσεπιλέγει περὶ τῶν πυρείων οὐκ ἄν τις ἴσως φαίη θερμότητος, ἀλλὰ ξηρότητος εἶναι σημεῖον· ἡ γὰρ τρίψις ἐστὶν ἡ ποιοῦσα τὸ πῦρ· σφοδροτέρα δὲ ἐν τούτοις, ᾗ καὶ μᾶλλον ἐξαεροῦν δυναμένη τὸ ὑγρόν. ἀλλὰ δὴ μάλιστα ἐκεῖνα φαίνεται καὶ κατὰ τὴν αἴσθησιν θερμὰ καὶ κατὰ λόγον τὰ λιπαρά τε καὶ τὰ δριμέα καὶ εὔοσμα οὕτως ἔχει· πάντα γὰρ ταῦτα δοκοῦσι θερμότατα εἶναι. διὸ καὶ ξηρά τε ὄντα καὶ ὡς ἐπὶ πᾶν πυκνὰ καὶ ἀσαπῆ καὶ τοὺς χυλοὺς ἔχοντα λιπαροὺς καὶ δριμεῖς· ὅθεν τέ ἐστι καὶ ἄφρων· καὶ ἡ πεύκη θερμὴ καὶ εὐπύρωτός ἐστιν· οὐ μὴν μόνα γε ταῦτα, ἀλλὰ καὶ ἄλλα δοκεῖ θερμὰ εἶναι καθάπερ καὶ ἡ φίλυρα καὶ ὅλως ὅσα τὴν τοῦ σιδήρου βαφὴν ἀνίησι.
1.22.6Sıcak olanları bu türden kuvvetlerle de gözetmek ve ayırt etmek gerekir; örneğin bedene sürüldüklerinde ya da alındıklarında içinde bir sıcaklık, pişme ya da eriyip dağılma meydana getirenler, yahut genel olarak dokunmada ve tatta sıcaklık hissi verenler. Çünkü bunlar artık inandırıcı olmak için akla muhtaç değildir; hekimlerin kullanımı da his de buna tanıklık eder. Bu özellikler genellikle sıcak yerlerde soğuk yerlerdekinden daha çok, en azından daha az değil, görülür. Bu yüzden zıt yerlerde oluşma meselesinde bu da tartışma konusu olur.
χρὴ δὲ καὶ ταῖς τοιαύταις δυνάμεσιν ἀθρεῖν τὰ θερμὰ καὶ ἐπικρίνειν, οἷον ὅσα κατὰ τὰς προσφορὰς τοῖς σώμασι θερμότητάς τινας ἐμποιεῖ καὶ πέψεις ἢ συντήξεις ἢ καὶ τὸ ὅλον κατὰ τὴν ἁφὴν καὶ τὴν γεῦσιν διαδίδωσι τὴν αἴσθησιν· οὐ γὰρ ἔτι ταῦτα λόγου δεῖται πρὸς τὴν πίστιν, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ἰατρῶν χρεία μαρτυρεῖ καὶ ἡ αἴσθησις· ὡς δ᾽ ἐπὶ τὸ πᾶν πλείω ταῦτα ἐν τοῖς θερμοῖς ἢ ψυχροῖς ἢ οὐκ ἐλάττω γίνεται· δι᾽ ὃ καὶ πρὸς τὴν ἐν τοῖς ἐναντίοις γένεσιν καὶ τοῦτ᾽ ἀμφισβητεῖται.
1.22.7Bununla birlikte bazı sıcak bitkilerin soğuk yerlerde varlığını sürdürmesine belli bir beslenmenin yardım ettiği belki kabul edilebilir; ama hangilerinin ve nasıl olduğunu belirlemeye çalışmak gerekir. Yoksa dayanmak sadece köklerin ya da bütün bedenin bir tür gücüne mi bağlıdır? Armut, yaban armudu ve badem gibi; bunlar gerçekten de en az donan ağaçlardır. Sıcaklık konusundaki belirlemeyi bunlardan çıkarmak gerekir.
τὸ μέντοι παρέπεσθαί τινα τροφὴν εἰς τὸ διαμένειν ἐν τοῖς ψυχροῖς ἔνια τῶν θερμῶν τάχ᾽ ἄν τις συγχωρήσειεν· ἀλλὰ τὰ ποῖα καὶ πῶς τοῦτο πειρατέον διορίζειν, εἰ μὴ ἄρα ἁπλῶς ἰσχύϊ τινὶ μᾶλλον ἢ ῥιζῶν ἢ τῶν ὅλων σωμάτων ἡ διαμονὴ, καθάπερ καὶ τῆς ἀπίου καὶ τῆς ἀχράδος καὶ τῆς ἀμυγδαλῆς, ἃ δὴ καὶ ἥκιστα ἐκπήγνυται. καὶ περὶ μὲν θερμότητος ἐκ τούτων ληπτέος ὁ διορισμός.