İçeriğe geç
Bitkilerin Nedenleri

Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri

II. Kitap

2.1.11. Bölüm

Ağaçların ve genel olarak bitkilerin sürgün vermesi ve meyve taşıması konusunda daha önce söylenmemiş olanları da aynı şekilde açıklamaya çalışmalıyız; her birini ayrı ayrı ele alarak, yıl içindeki mevsimlere bağlı olarak olanları ve tarımsal bakımla olanları birbirinden ayırarak. Çünkü bunlar iki kısımdır: biri bir bakıma tabiî ve kendiliğinden olandır, öteki var olmak için tekhnēye ve hazırlığa ihtiyaç duyar. İkisinin açıklaması da aynı değildir; biri tabiata dayanır, öteki insan aklının buluşuna. Çünkü tabiat hiçbir şeyi boşuna yapmaz, akıl da tabiata yardım etmek ister. Tabiata ait olanlar önce geldiğine göre, önce onlardan söz etmek gerekir.

2.1.1

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΟ Β. Περὶ δὲ τὰς βλαστήσεις καὶ καρποτοκίας τῶν δένδρων καὶ ἁπλῶς τῶν φυτῶν ὅσα μὴ πρότερον εἴρηται πειρατέον ὁμοίως ἀποδοῦναι διαιροῦντες χωρὶς ἕκαστα τά τε κατὰ τὰς ἐνιαυσίους ὥρας γινόμενα καὶ ὅσα κατὰ τὰς γεωργικὰς θεραπείας. δύο γὰρ δὴ μέρη ταῦτ᾽ ἐστὶ, τὸ μὲν ὥσπερ φυσικὸν καὶ αὐτόματον τὸ δὲ τέχνης καὶ παρασκευῆς δεόμενον εἰς τὸ εἶναι· ὁ λόγος δ᾽ ἀμφοῖν ἐστιν οὐχ ὁ αὐτὸς ἀλλ᾽ ὁ μὲν οἷον φυσικὸς ὁ δὲ ἐπινοητικός· οὔτε γὰρ ἡ φύσις οὐθὲν ⟨ποιεῖ⟩ μάτην ἥ τε διάνοια βοηθεῖν θέλει τῇ φύσει. ἐπεὶ δὲ πρότερα τὰ τῆς φύσεως ὑπὲρ τούτων καὶ ῥητέον πρότερον.

2.1.2Kabaca söylemek gerekirse, ister evcil ister yabani olsun her ağaç, genel olarak da her bitki için bol sürgün ve bol meyve vermenin en büyük şartı, mevsimine uygun ve iyi kışlardan geçmesidir; çünkü en güzel sürgün ve meyve ancak böyle olur. İyi kış, kuzey rüzgârıyla gelen bol yağmuru, çok karı ve genel olarak donsuz soğukları olan kıştır. Çünkü ağaçların meyve verdikten sonra boşalan bünyelerinin yeniden besinle dolması, bu besini pişirmesi ve içinde tutması gerekir; bol sürgün ve bol meyve verecekleri varsa.

2.1.2

μέγιστον μὲν οὖν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν παντὶ δένδρῳ καὶ ἡμέρῳ καὶ ἀγρίῳ καὶ ὅλως δὲ φυτῷ παντὶ πρὸς εὐβλάστειαν καὶ εὐκαρπίαν τὸ χειμασθῆναι χειμῶσιν ὡραίοις καὶ καλοῖς· οὕτω γὰρ αἱ βλαστήσεις κάλλισται καὶ αἱ καρποτοκίαι γίνονται. καλὸς δὲ χειμὼν ἐὰν πολυϋδρίαν τε ἔχῃ βόρειον καὶ χιόνος πλῆθος καὶ τὸ ὅλον ψύχη χωρὶς πάγου· δεῖ γὰρ κεκενωμένα τὰ δένδρα μετὰ τοὺς καρποὺς ἀντιπληρωθῆναι πάλιν τῆς τροφῆς καὶ ταύτην πέψαι καὶ κατασχεῖν εἴπερ εὐβλαστῆ καὶ εὔκαρπα μέλλει γενήσεσθαι.

2.1.3Bol besin bol yağmurdan gelir; bu besini tutmak ve pişirmek ise kış ağacı sıkıştırdığında ve sürgün hemen dışarı fırlamadığında olur. Çünkü bol besin arayan köklerin onu bütün ağaca dağıtması, besinin de bir tür gebelik ve pişme gibi geçireceği ölçülü bir süreye kavuşması gerekir. Soğuklar ağacı tutmazsa bu olmaz; çünkü havanın yumuşaklığı sürgünü çabucak dışarı çağırır. Bu yüzden yağmurların güneyden değil kuzeyden gelmesi ve bol kar yağması yararlıdır: kar yavaş yavaş eriyerek toprağa işler ve suyun hepsi bir anda düşüp akıp gitmez; aynı zamanda sıcaklığı içeri kapatıp hapsederek toprağı mayalandırır. Bu, tohumlara da yararlıdır.

2.1.3

τροφῆς μὲν οὖν πλῆθος ἐν ὄμβρου πλήθει, τὸ δὲ κατασχεῖν καὶ πέψαι ταύτην ἐὰν ὁ χειμὼν πιέσῃ καὶ μὴ εὐθὺς ἡ ἐκδρομὴ γένηται. τὰς γὰρ ῥίζας ὀρεγομένας ἀφθόνου τροφῆς διαδιδόναι δεῖ παντὶ τῷ δένδρῳ καὶ ταύτην ὥσπερ κυουμένην καὶ πεττομένην χρόνον λαμβάνειν σύμμετρον. οὐκ ἔσται δὲ τοῦτο ἐὰν μὴ κατάσχῃ τὰ ψύχη· ταχὺ γὰρ ἡ μαλακότης τοῦ ἀέρος ἐκκαλεῖται τὴν βλάστησιν· δι᾽ ὃ τούς τε ὄμβρους συμφέρει βορείους μὴ νοτίους εἶναι καὶ πλῆθος χιόνος ὅπως τηκομένη κατὰ μικρὸν διαδύηται πρὸς τὸ ἔδαφος καὶ μὴ ἀθρόον τὸ ὑγρὸν ἀπορρυῇ προσπεσὸν ἅμα τε καὶ τὴν γῆν ἀναζυμοῖ συγκατακλείουσα καὶ ἐναπολαμβάνουσα τὸ θερμόν. ὃ καὶ τοῖς σπέρμασι συμφέρει·

2.1.4Çünkü tohumlar kök salıp soğuğun bastırması ve sıkıştırmasıyla güçlendikten sonra, mevsim gülümsemeye başladığı anda filizlerini hızla ve hep birden yukarı verir. Ama tohumlar ayrıca bahar yağmurlarını da ister, hem de azar azar ve sık sık yağanları; çünkü zayıftırlar ve kökleri yüzeydedir; çabuk kururlar ve çabuk yeniden suya ihtiyaç duyarlar. Ağaçlar ise hem daha güçlü ve daha derin köklüdür hem de içleri besinle doludur; bu yüzden bir bakıma pişirmeye ve sürgün vermeye yardım edecek bir şeye daha çok ihtiyaç duyarlar. Bunun kanıtı ilkbahardan önce sürgün vermemeleridir.

2.1.4

ῥιζωθέντα γὰρ καὶ ἐπισχύσαντα τῇ πιλήσει καὶ τῇ καταπιέσει τοῦ ψύχους ἅμα τῇ ὥρᾳ διαγελώσῃ ταχείας ποιεῖ καὶ ἀθρόας τὰς ἀναδόσεις. ἀλλὰ τὰ μὲν σπέρματα προσεπιζητεῖ καὶ τοὺς ἠρινοὺς ὑετοὺς μᾶλλον κατὰ μικρά τε καὶ πλείους γινομένους διὰ τὴν ἀσθένειαν καὶ τὸ ἐπιπόλαιον τῶν ῥιζῶν· ταχὺ γὰρ ἀναξηραίνονται καὶ ταχὺ πάλιν δέονται· τὰ δὲ δένδρα καὶ ἰσχυρότερα καὶ βαθυρριζότερα καὶ ἅμα διάπλεα τροφῆς ἐν ἑαυτοῖς ὥστε τρόπον τινὰ μᾶλλον τοῦ συνεργήσοντος δεῖσθαι πρὸς τὴν πέψιν καὶ τὴν βλάστησιν· σημεῖον δὲ τὸ μὴ βλαστάνειν πρὸ τοῦ ἦρος.

2.1.5Bol suyun ağaçlara yararlı olduğu şuradan da anlaşılır: yağmurlu yıllarda hemen hemen bütün ağaçlar daha gürbüz olur. Ama yağmurlar güneyden gelirse ağaçlar nemle dolup daha zayıf düşer; kuzeyden gelirse hem güçlü olurlar hem meyveyi daha iyi pişirirler, çünkü toprak suya doymuşken onlar daha derli toplu kalır ve kendine özgü sıcaklıklarını içlerinde tutarlar. Gerçekten de havanın her zaman en yumuşak olduğu yerlerde ağaçlar bol sürgün ve bol meyve verir; Mısır'da olduğu gibi; hem iyi beslendikleri için hem de dışarıdan hiçbir şey onları engellemediği için. Besin bol, hava da besleyici olunca, bol sürgün ve bol meyve vermeleri doğaldır. Meyvenin niteliği bakımından ise, hepsi ya da bazıları için, belki başka bir karışım gerekir.

2.1.5

ὅτι δὲ ἡ πολυϋδρία συμφέρει τοῖς δένδροις κἀκεῖθεν φανερόν· ἐν γὰρ ταῖς ἐπομβρίαις ἅπανθ᾽ ὡς εἰπεῖν εὐσθενεῖ μᾶλλον. ἀλλ᾽ ὅταν μὲν ὦσι νότιαι διυγραίνονται καὶ ἀσθενέστερα γίνονται βορείων δ᾽ οὐσῶν ἰσχυρά τε καὶ ἐκπέττει μᾶλλον ἅτε τῆς μὲν γῆς διακόρου οὔσης αὐτά τε ξυνεστῶτα μᾶλλον καὶ ἐναπειληφότα τὸ οἰκεῖον θερμόν. ὅπου γὰρ ἀεὶ μάλιστα μαλακὸς ὁ ἀὴρ ἐνταῦθ᾽ ἡ εὐβλαστία καὶ εὐκαρπία γίνεται τῶν δένδρων ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ διά τε τὴν εὐτροφίαν καὶ διὰ τὸ μηδὲν ἀντικόπτειν τῶν ἔξωθεν· ἀφθόνου γὰρ τῆς τροφῆς οὔσης καὶ τοῦ ἀέρος εὐτρόφου εὐλόγως ἡ εὐβλαστία καὶ εὐκαρπία. πρὸς δὲ τὸ ποιοῦν αὐτῶν ἢ πάντων ἤ τινων δεῖταί τινος ἴσως ἑτέρας κράσεως.

2.1.6Bu yerlerde ise sürgünler yılın mevsimine uygun çıkmaz da, iyi beslenme ve havanın gevşemesi yüzünden vaktinden önce fırlarsa, arkadan gelen soğuklar onları bozup yakar. Bu yüzden geç gelen kış soğukları da ağaçlar için zararlıdır. Çünkü meyveler bir kez doğduktan sonra büyüyüp beslenmeleri için hemen yumuşak ve elverişli bir havaya ihtiyaç duyar, hele başlangıçta; çünkü o zaman en zayıf hâldedirler ve zayıf olan bir tür dadılığa muhtaçtır. Zaten genel olarak her değişim ve oluş böyle iyi bir karışıma ihtiyaç duyar.

2.1.6

ἐνταῦθα δὲ ἐὰν μὴ καθ᾽ ὥραν ἔτους αἱ βλαστήσεις ὦσιν ἀλλὰ προεκδραμῶσιν δι᾽ εὐτροφίαν καὶ ἄνεσιν τοῦ ἀέρος ἐπιγινόμενα ψύχη διελυμήνατο καὶ ἀπέκαυσεν δι᾽ ὃ καὶ ὀπισθοχειμῶνες χαλεποὶ τοῖς δένδροις· ὅταν γὰρ ἅπαξ ἐκτέκωσιν εὐθὺς οἱ καρποὶ μαλακοῦ τινος ἀέρος δέονται καὶ εὐμενοῦς εἰς τὴν ἐκτροφὴν καὶ μάλιστ᾽ ἐν ταῖς ἀρχαῖς· τότε γὰρ ἀσθενέστατοι, τὸ δὲ ἀσθενὲς οἷον τιθηνήσεως δεῖται· καὶ γὰρ ὅλως πᾶσα μεταβολὴ καὶ γένεσις δεῖται τῆς τοιαύτης εὐκρασίας.

2.1.7Sürgün vermek, çiçek açmak ve bunlara benzer başka şeyler hem birer değişim hem de bir tür oluştur; meyvelerin en çok zarar gördüğü dönemler de bunlardır: pas hastalığına tutulur, yanar, dökülür ve genel olarak kötü havadan hırpalanırlar. Nitekim yabani bitkilerin de en çok, tam yeni sürgün vermişken çok soğuk ya da çok sıcak bir rüzgâr estiğinde zarar gördüğü olur; çünkü ikisi de yakar ve yok eder. Ama bunları ayrıntılarda incelemek gerekir. Havanın bütün durumu ve hâlinin ağaçların gürbüzlüğüne bu şekilde yararlı olduğu ise söylenenlerden açıktır.

2.1.7

μεταβολαὶ δὲ ἅμα καὶ ὥσπερ γενέσεις τινὲς ἥ τε βλάστησις καὶ ἡ ἄνθησις καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἐν αἷς καὶ πλεῖσται φθοραὶ γίνονται τῶν καρπῶν ἐρυσιβουμένων τε καὶ ἀποκαομένων καὶ ἀποπιπτόντων καὶ τὸ ὅλον χειμαζομένων. ἐπεὶ καὶ τὰ ἄγρια μάλιστα συμβαίνει πονεῖν ὅταν μάλιστα ἀρτιβλαστῶν ὄντων ἐπιγίνηταί τι πνεῦμα ψυχρὸν ἄγαν ἢ θερμόν· ἀποκάει γὰρ ἄμφω καὶ ἀπόλλυσιν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν τοῖς καθ᾽ ἕκαστα δεῖ θεωρεῖν. ἡ δὲ ὅλη διάθεσις καὶ κατάστασις τοῦ ἀέρος εἰς τὴν τῶν δένδρων εὐσθένειαν ὅτι ταύτῃ ξυμφέρει φανερόν ἐστι διὰ τῶν εἰρημένων.

2.2.12. Bölüm

Bunun ardından mevsiminde yağan yağmurlardan söz etmek bir bakıma yerinde olur. Bunların en yerindesi, söylenen sebeplerden ötürü kış yağmurlarıdır. İkinci sırada sürgün vermeden önce yağanlar gelir; çünkü böylece her şey besinle dolar ve sürgün daha toplu ve daha güzel çıkar. Yoksa asmalar ve ötekiler sürgün vermez; kimisinde sürgün olur, kimisinde eksik kalır. Üçüncüsü çiçek döküldükten sonra yağanlardır; bunlar artık meyvenin beslenip tamamlanmasına yarar; ama hemen değil, meyve güçlendikten sonra yağmaları gerekir. Yoksa öteki meyvelerin dökülmesi de olur; bu olmasa bile nemle dolup daha kötü ve daha zayıf hâle gelirler; zeytin ise yeniden sürgüne kalkıp meyvesini döker, çünkü besin sürgüne gider. Bunlar mevsimsiz yağmurlardır.

2.2.1

Ἑπόμενον δέ πως τούτοις ἐστὶ περὶ τῶν ὡραίων ὑδάτων εἰπεῖν. ὡραιότατα μὲν γὰρ τὰ χειμερινὰ διὰ τὰς λεχθείσας αἰτίας. δεύτερα δὲ τὰ πρὸ τῆς βλαστήσεως· οὕτω γὰρ ἀθροωτέρα τε καὶ καλλίων ἡ βλάστησις ἐκπληρωθέντων πάντων ταῖς τροφαῖς· εἰ δὲ μὴ ἀβλαστεῖς καὶ ἄμπελοι γίνονται καὶ τἆλλα τῶν μὲν ἐχόντων τῶν δὲ λειπομένων. τρία δὲ ⟨τὰ⟩ μετὰ τὴν ἀπάνθησιν ἃ πρὸς τὴν ἐκτροφὴν ἤδη καὶ τελείωσίν ἐστι, ταῦτα δὲ μὴ εὐθὺς ἀλλ᾽ ὅταν ὁ καρπὸς ἰσχύσῃ· εἰ δὲ μὴ συμβαίνει τὰ μὲν ἄλλα καὶ ἀπορρεῖν κἂν μὴ τοῦτο πάθῃ διυγραινόμενα χείρω καὶ ἀσθενέστερα γίνεσθαι τὴν δ᾽ ἐλάαν καὶ ἐπιβλαστοῦσαν ἀποβάλλειν ἅτε τῆς τροφῆς ἰούσης εἰς τὸν βλαστόν. ἀώρια μὲν οὖν ταῦτα.

2.2.2En kötüsü ve en vakitsizi her bitkinin çiçeklenme dönemine düşen yağmurlardır. Çünkü o sırada her şey zayıftır ve hepsi, ya da en azından çoğu, yok olur ve dökülür: kimisi pas hastalığına tutulur, kimisi nemle dolar, kalanlar da daha kötü çiçek açar. Bu durum çalılarda ve otsu bitkilerde de daha az görülmez; birkaçı müstesna: çelenk çiçekleri, genel olarak yabani ve kendiliğinden yetişen çiçekler, otsu bitkilerden bazıları ve ekilen tohumlardan baklagiller. Bunlar iki sebepten birinden ötürü dayanır: ya kendilerinin ve tutundukları yerlerin gücü sayesinde, gül, zambak ve bunlara benzeyen ötekiler gibi; ya da bütün tabiatları kuru olduğu için nemi emdikleri için. Çünkü böylece nemi yenerler; yenen de zarar görmez.

2.2.2

χείριστα δὲ καὶ παρακαιρότατα ⟨τὰ⟩ περὶ τὰς ἀνθήσεις ἑκάστων. ἅπαντα γὰρ ἀσθενῆ καὶ πάνθ᾽ ὡς εἰπεῖν ἢ τά γε πλεῖστα ἀπόλλυται καὶ ἀποπίπτει τὰ μὲν ἐρυσιβούμενα τὰ δὲ ὑγραινόμενα τὰ δὲ ἐπιμένοντα χεῖρον ἀνθεῖ. καὶ τοῦτ᾽ οὐχ ἧττόν ἐστιν ἐν τοῖς φρυγανικοῖς καὶ τοῖς ποιώδεσι πλὴν εἴ τινων ὀλίγων οἷον τὰ στεφανωτικὰ καὶ ὅλως τὰ ἄγρια καὶ αὐτόματα τῶν ἀνθῶν ἔτι δὲ τῶν ποιωδῶν ἔνια καὶ τῶν ἡμέρων σπερμάτων τὰ χεδροπά· ταῦτα δὲ διαμένει δυοῖν θάτερον ἢ δι᾽ ἰσχὺν ἑαυτῶν τε καὶ τῶν προσφύσεων καθάπερ καὶ τὸ ῥόδον καὶ τὸ κρίνον καὶ τὰ ἄλλα ὅσα τούτοις ὅμοια ἢ διὰ ξηρότητα τῆς ὅλης φύσεως ἀναλαμβανόντων τὸ ὑγρόν· ἐπικρατεῖ γὰρ οὕτω τὸ δ᾽ ἐπικρατοῦν ἀπαθές.

2.2.3Meyveleri daha uzun sürede olgunlaşan, daha çok besine ve pişmeye ihtiyaç duyan bitkiler için daha geç yağan yağmurlar da yerindedir; asma, nar, zeytin ve ötekiler için olduğu gibi. Kısacası her bitki için yerinde olan yağmur, onun kendi tamamlanmasına yarayandır. Bu yüzden hepsi için aynı vakit yoktur; sürgün için kış nasıl hepsinin vakti ise öyle değildir; geç meyve verenlerin vakti başka, erken verenlerinki başkadır; tohumlardan üç aylıkların, genel olarak da geç ve erken ekilenlerin vakti farklı olduğu gibi. Genel olarak kuzeyden gelen yağmurlar her zaman güneyden gelenlerden iyidir; çünkü hem daha soğuktur hem de meyveler de ağaçlar da derli toplu ve güçlü olduğu için daha çok yararlanırlar.

2.2.3

ὧν δὲ οἱ καρποὶ χρονιώτεροι καὶ πλείονος δεόμενοι τροφῆς καὶ πέψεως τούτοις ὡραῖα καὶ τὰ ὀψιαίτερα καθάπερ ἀμπέλῳ ῥόᾳ ἐλάᾳ τοῖς ἄλλοις, ἁπλῶς δὲ ἑκάστοις πρὸς τὴν αὐτοῦ τελείωσιν. δι᾽ ὃ καὶ οὐχ ὁ αὐτὸς ἅπασι καιρὸς ὥσπερ ὁ τοῦ χειμῶνος πρὸς τὴν βλάστησιν ἀλλ᾽ ἕτερος τοῖς ὀψικάρποις καὶ πρωϊκάρποις, ὥσπερ καὶ τῶν σπερμάτων τοῖς τριμήνοις καὶ ἁπλῶς τοῖς ὀψίοις καὶ πρωΐοις. ἁπλῶς δ᾽ αἰεὶ τὰ βόρεια βελτίω τῶν νοτίων· καὶ γὰρ ψυχρότερα καὶ τὴν ἀπόλαυσιν ποιεῖ πλείω ξυνεστηκότων καὶ ἰσχυόντων καὶ τῶν καρπῶν καὶ τῶν δένδρων.

2.2.4Bu yüzden yağmurun ardından esen rüzgârlar da yararlıdır, hele kuzeyden eserlerse. Çünkü suyu silkip giderirler ve bitkinin yağmurdan daha çok yararlanmasını sağlarlar; üstelik fazlayı alıp kurutur, suyun üstte durup bitkiyi nemle doldurmasına ya da güneşle birlikte pişerek zarar vermesine izin vermezler. Aynı sebeplerle buna yakın olanlar, yani gece yağan yağmurlar, gündüz yağanlardan iyidir: güneş suyu hemen almadığı için bitki daha çok yararlanır, öteki tehlikeler de daha az olur.

2.2.4

δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἐπιγινόμενα πνεύματα ὠφελεῖ καὶ μάλιστ᾽ ἐὰν ᾖ βόρεια· περιαιρεῖ γὰρ ταῦτα καὶ ἀπόλαυσιν ποιεῖ πλείω, ἔτι δὲ ἀφαιρεῖ τὸ περιττὸν καὶ ἀποξηραίνει καὶ οὐκ ἐᾷ προσκαθήμενον διυγραίνειν οὐδ᾽ ὑπὸ τοῦ ἡλίου συνεψόμενον λυμαίνεσθαι. διὰ ταῦτα γὰρ καὶ τὰ παραπλήσια καὶ τὰ νυκτερινὰ βελτίω τῶν ἡμερινῶν· ἀπόλαυσίς τε γὰρ γίνεται πλείων μὴ εὐθὺς ἀφαιρουμένου τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων ἀκινδυνότερα.

2.3.13. Bölüm

Aynı şekilde rüzgârlardan da kuzeyden esenler güneyden esenlerden, denizden esenler karadan esenlerden, batıdan esenler doğudan esenlerden iyidir, çünkü daha soğuktur. Kabaca söylemek gerekirse genel olarak soğuk rüzgârlar sıcaklardan iyidir; meğer ki bitki yeni sürgün vermiş olsun ya da rüzgâr onu çiçeklenme sırasında yakalasın; çünkü o zaman, söylendiği gibi, soğuk rüzgârlar yakar. Batı rüzgârları, dönüşlü rüzgârlar ve genel olarak hafif esintiler de sert ve sürekli rüzgârlardan iyidir; çünkü öncekiler besler, ötekiler ise bitkiyi sıkıştırır ve büyümesini engeller. Her rüzgârın gücü bölgenin konumuna göre değişir; daha önce de söylendiği gibi farklı yerlerde farklı rüzgârlar bu nitelikte olur. Bu yüzden genel olarak kuzey rüzgârlarının güney rüzgârlarından iyi olduğu söylenebilir.

2.3.1

Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν πνευμάτων τὰ βόρεια τῶν νοτίων βελτίω καὶ τὰ πόντια τῶν ἀπογείων ὅτι ψυχρότερα καὶ τὰ ἀπὸ δύσεως τῶν ἀφ᾽ ἑῴων. καθόλου γὰρ ὡς εἰπεῖν τὰ ψυχρὰ τῶν θερμῶν ἐὰν μὴ ἀρτιβλαστῆ ᾖ ἢ καὶ ἐν ἀνθήσει λαμβάνῃ· τότε γὰρ ἀποκάει τὰ ψυχρὰ καθάπερ εἴρηται. βελτίω δὲ καὶ τὰ ζεφύρια καὶ αἱ τροπαὶ καὶ ὅλως αἱ αὖραι τῶν σκληρῶν καὶ διατόνων· τὰ μὲν γὰρ τρέφει θάτερον δὲ πιλοῖ καὶ κωλύει τὰς αὐξήσεις. ἰσχύει δ᾽ ἕκαστον κατὰ τὴν θέσιν τῆς χώρας· ἄλλα γὰρ ἄλλοις τοιαῦτα καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον· δι᾽ ὃ καὶ ὡς μὲν ἐπίπαν εἰπεῖν βελτίω τὰ βόρεια τῶν νοτίων.

2.3.2Ne var ki bölgenin farklılıkları da rüzgârlara kuvvetlerini verir; rüzgârların kışın sıcak, yazın soğuk olması gerekir; çünkü söylediğimiz gibi her biri böylece mevsime karşı yardımcı olur; mevsime benzer olursa zarar verir, çünkü aşırılık meydana getirir. Dolayısıyla aynı rüzgârların herkes için besleyici, yararlı ya da zararlı olmaması doğaldır; bu yüzden güney rüzgârı kimi bitkilere zararlı, kimine yararlıdır; batı rüzgârı ve ötekilerin her biri de böyledir. Söylendiği gibi, tam sürgün vermenin başında çok sıcak ya da çok soğuk esen rüzgârlar ise hepsi için zararlıdır; çünkü bitkiler zayıf olduğundan ikisi de onları mahveder.

2.3.2

οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐπείπερ αἱ παραλλαγαὶ καὶ τῆς χώρας ποιοῦσι τὰς δυνάμεις καὶ δεῖ τοῦ μὲν χειμῶνος εἶναι θερμὰ τοῦ δὲ θέρους ψυχρά· βοηθεῖ γὰρ οὕτως ἑκάτερα πρὸς τὰς ὥρας ὥσπερ εἴπομεν, ἐὰν δὲ ὅμοια βλάπτει, ποιεῖ γὰρ ὑπερβολήν. εὔλογον δὴ μὴ τὰ αὐτὰ πᾶσιν εὔτροφα καὶ ὠφέλιμα καὶ βλαβερὰ γίνεσθαι· δι᾽ ὃ τοῖς μὲν ὁ νότος ἐπισινὴς τοῖς δ᾽ ὠφέλιμος, ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ ζέφυρος καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος. ἅπασι δὲ χαλεπὰ καθάπερ εἴρηται τὰ κατὰ τὴν βλάστησιν εὐθὺς ἢ θερμὰ λίαν ἢ ψυχρὰ πνέοντα· διαφθείρει γὰρ ἄμφω διὰ τὴν ἀσθένειαν.

2.3.3Toptan söylemek gerekirse yerin iyi havalanması gerekir; ama iyi havalanmak başka şeydir, rüzgâra tamamen açık olmak başka: rüzgâra açık yer bitkiyi büyütmez. Havanın durumu da bu konuda hemen hemen herkesin kabul ettiği gibidir: kısacası iyi karışımlı hava ağaçlar için en iyisidir, çünkü bol sürgün ve bol meyve verdirir; iki yöne de aşırı olan havalar ise kimi zaman meyveleri, kimi zaman ağaçların kendisini bütünüyle mahveder; o havaya tabiatça uygun olanlar müstesna. Çünkü bazı bitkiler aşırılıklardan hoşlanır: kimisi sıcağı sever, hurma gibi; kimisi daha çok soğuğu sever, sarmaşık ve köknar gibi. Bunlar çok sıcak yerlerde hiç yetişmez; şimşir ve ıhlamur da, Araştırmalar'da söylediğimiz gibi, oralarda güçlükle yetişir.

2.3.3

ὡς δὲ τὸ σύνολον εἰπεῖν εὔπνουν εἶναι χρὴ τὸν τόπον· ἕτερος δ᾽ εὔπνους καὶ ὅλως ὁ προσήνεμος ἀναυξής. σχεδὸν δ᾽ ὁμολογουμένη τις καὶ ἡ τοῦ ἀέρος διάθεσίς ἐστι τούτοις· ὁ γὰρ εὐκραὴς ἀὴρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἄριστος τοῖς δένδροις εὐβλαστὴς ὢν καὶ εὔκαρπος, οἱ δὲ περισκελεῖς ἐφ᾽ ἑκάτερα διαφθείρουσιν οἱ μὲν τοὺς καρποὺς οἱ δ᾽ ὅλως καὶ τὰ δένδρα, πλὴν ὅσα πέφυκεν οἰκεῖα τούτοις· ἔνια γὰρ δὴ ταῖς ὑπερβολαῖς χαίρει καὶ τὰ μέν ἐστι φιλόθερμα καθάπερ φοῖνιξ τὰ δὲ φιλόψυχρα μᾶλλον ὥσπερ ὁ κιττὸς καὶ ἡ ἐλάτη· ταῦτα γὰρ ὅλως ἐν τοῖς ἐμπύροις οὐ φύεται, χαλεπῶς δὲ καὶ πύξος καὶ φιλύρα καθάπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴπομεν.

2.3.4Sebebi sıcaklık ve kuruluktur; çünkü orada adeta ateş oluşur; benzer olanın da belli bir ölçüye ihtiyacı vardır. Aynı şekilde aynı sebepten bazı soğuk bitkiler de soğuk yerlerde yetişmez. Zıtların da birbirine karşı belli bir orantısı olduğu açıktır; bu yüzden bazıları sürgün verebilir, bazıları veremez; çünkü tabiatın karışımı ile çevreleyen hava arasında her zaman belli bir oran bulunmalıdır. Bu durum hayvanlarda da ortak görünüyor: hayvanların da her iki tür yerde kendine özgü olanları vardır; kimisi havanın durumunu kaldırabilir, kimisi kaldıramaz; kimi zaman da kendilerine uygun besini bulamazlar. Çünkü bu da hem hayvanları hem bitkileri aynı şekilde engelleyebilir; belki de onların kendi tabiatlarına aykırı düşen daha başka birçok sebep vardır.

2.3.4

αἴτιον δὲ ἡ θερμότης καὶ ἡ ξηρότης· οἷον γὰρ πῦρ γίνεται, συμμετρίας δέ τινος δεῖται καὶ τὸ ὅμοιον. ὡσαύτως δὲ οὐδ᾽ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἔνια φύεται τῶν ψυχρῶν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. ἔστι δὲ καὶ τῶν ἐναντίων δῆλον ὅτι συμμετρία τις πρὸς ἄλληλα ὥστε τὰ μὲν δύνασθαι βλαστάνειν ⟨τὰ δὲ μή⟩· ἀεὶ γὰρ δεῖ λόγον τινὰ ἔχειν τὴν κρᾶσιν τῆς φύσεως πρὸς τὸ περιέχον. ἔοικε δὲ κοινὸν εἶναι τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ζώων· καὶ γὰρ τὰ ζῶα καθ᾽ ἑκάτερον τῶν τόπων ἴδια τυγχάνει τὰ μὲν δεχόμενα τὰ δ᾽ οὐ δεχόμενα τὴν τοῦ ἀέρος διάθεσιν, ὁτὲ δὲ καὶ τροφὰς οὐκ ἔχοντα τὰς οἰκείας. ἐνδέχεται γὰρ καὶ τοῦτο κωλύειν ὁμοίως καὶ τὰ ζῶα καὶ τὰ φυτὰ τάχα δὲ καὶ ἑτέρας πλείους αἰτίας αἳ πρὸς τὰς ἰδίας φύσεις εἰσὶν ἐναντίαι.

2.3.5En büyük fark suda yaşayan ve karada yaşayan hayvanlar ve bitkiler arasındadır. Bunlar hakkında, deyim yerindeyse, hiçbir açıklama aramayız; yalnız hangisinin daha sıcak, hangisinin daha soğuk olduğunu sorarız, çünkü tartışılan budur; geri kalanı tabiatça kabul edilmiş şeyler gibi alınır. Oysa önce küllî ve ortak olanları aramak gerekirdi; çünkü bunlar bulununca cüzî olanlar da açıklık kazanır. Bunu belki güçlüğü engeller; sebep ister birden çok ister bir tane olsun. Cüzî konularda ise daha çok çıkar yol buluruz; çünkü his her iki alanda da başlangıç noktaları verir, bitkilerde ise daha çoğunu ve daha fazlasını; çünkü bitkilerde olup bitenler gözler önündedir.

2.3.5

μεγίστη δ᾽ οὖν διαφορὰ κατὰ τὰ ἔνυδρα καὶ χερσαῖα ζῶα καὶ φυτὰ περὶ ὧν οὐδὲ ζητοῦμεν λόγον ὡς εἰπεῖν πλὴν ὑπὲρ τοῦ πότερα θερμότερα καὶ ψυχρότερα, τοῦτο γὰρ ἀμφισβητεῖται, τὰ δ᾽ ἄλλα ὡς συγκεχωρημένα τῇ φύσει τίθεται. καίτοι τὰ καθόλου καὶ κοινὰ πρῶτα ἔδει ζητεῖν, εὑρεθέντων γὰρ τούτων καὶ τὰ κατὰ μέρος φανερά. τοῦτο μὲν οὖν ἴσως κωλύοιτ᾽ ἂν διὰ τὸ χαλεπὸν εἴτε πλείους αἰτίαι τυγχάνουσιν εἴτε μία· περὶ δὲ τῶν ἐν τοῖς καθ᾽ ἕκαστα μᾶλλον εὐποροῦμεν· ἡ γὰρ αἴσθησις δίδωσιν ἀρχὰς ἐπ᾽ ἄμφω καὶ ἔτι μᾶλλον καὶ πλείους ἐπὶ τῶν φυτῶν· ἐμφανέστατα γὰρ τὰ συμβαίνοντα περὶ αὐτά.

2.3.6Aynı yerde ise en büyük ayrım evcil ve yabani bitkiler arasındadır; çünkü evcil olanlar her zaman daha yumuşak ve daha nemli bir hava ister. Bununla birlikte evcil bitkilerden bazıları sıcak ve soğuk yerlerde sürgün veremez; bunun sebebi yalnız zayıflıkları ya da mizaçları değil, başka şeylerdir de. Örneğin zeytin hem sıcak hem sık dokulu olduğu hâlde, kökleri yüzeyde olduğu için soğuk yerlerde yetişemez, çünkü kökleri donar. Yaban armudu ise Mısır'daki gibi çok sıcak yerlerde yetişemez; orada armut ve elma ağaçları da kötü ve seyrektir.

2.3.6

μεγίστη δὲ διαίρεσις κατά γε τὸν αὐτὸν τόπον τοῖς ἡμέροις καὶ ἀγρίοις· ἀεὶ γὰρ τὰ ⟨ἥμερα⟩ μαλακωτέρους καὶ ὑγροτέρους ζητεῖ τοὺς ἀέρας. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔνιά γε καὶ τῶν ἡμέρων ἀδυνατεῖ βλαστάνειν ἐν τοῖς θερμοῖς καὶ ψυχροῖς οὐ μόνον διὰ τὴν ἀσθένειαν ἢ τὴν κρᾶσιν ἀλλὰ δι᾽ ἕτερ᾽ ἄττα καθάπερ ἡ ἐλάα καὶ θερμὸν καὶ πυκνὸν ἐν τοῖς ψυχροῖς διὰ τὸ μετέωρον τῶν ῥιζῶν· ἐμπήγνυται γάρ· ἡ δὲ ἄχρας ἐν τοῖς σφόδρα θερμοῖς ὥσπερ περὶ Αἴγυπτον· μοχθηραὶ δὲ καὶ αἱ ἄπιοι καὶ μηλέαι καὶ σπάνιαι.

2.3.7Sebebini araştırmak gerekir, çünkü bunlar sıcak sayılmaz. Bazı bitkiler kimi yerlerde hiç sürgün veremez; kimisi sürgün verir ama meyvesiz kalır; Rodos'taki Mısır persea ağacı gibi. Daha güneye inildikçe meyve verir ama azdır; güzel ve tatlı meyveyi ise yalnız Mısır'da verir. Hurma da öyledir; Babil ve Suriye taraflarında ise daha da güzel meyve verir. Çünkü hava soğukluğu yüzünden kimi bitkileri hiç kabul etmez, kimini ancak sürgün verecek kadar, bazılarını meyve verecek kadar kabul eder; kendilerine uygun hava ise artık tabiatlarının işini sonuna kadar tamamlar.

2.3.7

τὴν δ᾽ αἰτίαν σκεπτέον ἐπεὶ οὐκ ἂν θερμὰ δόξειεν εἶναι. τὰ μὲν οὖν ὅλως οὐδὲ βλαστάνειν ἐνιαχοῦ δύναται τὰ δὲ βλαστάνει μὲν ἄκαρπα δὲ γίνεται καθάπερ ἡ περσέα ἡ αἰγυπτία περὶ Ῥόδον, προϊόντι δὲ οὕτω φέρει μὲν ὀλίγον δὲ καὶ καλλικαρπεῖ καὶ γλυκυκαρπεῖ ἐκεῖ μόνον. ὁμοίως δὲ καὶ ὁ φοῖνιξ καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν τοῖς περὶ Βαβυλῶνα καὶ Συρίαν καλλίκαρπος. ὁ γὰρ ἀὴρ διὰ ψυχρότητα τὰ μὲν ὅλως οὐ δέχεται τὰ δὲ ὅσον εἰς βλάστησιν ἔνια δὲ εἰς καρπὸν ὁ δὲ οἰκεῖος ἤδη διατελειοῖ τὰ τῆς φύσεως.

2.3.8Aynı sebepten Mısır'da ve genel olarak o yörelerde incirler de iyi olmaz. Çünkü hava çok sıcak olduğundan meyvenin dışını yakar ve onu pişiremez; topraktan gelen bol besin ise pişmemiş olduğundan meyveyi sadece nemle doldurur; bu yüzden meyveler küçük de kalır. Soğuk hava ise tersini yapar: nemi giderir ama kalan nemi meyvenin kendine özgü pişmesine götüremez; zeytinlerde olduğu gibi. Bu yüzden sıcak yerlerin zeytinleri hiç etli değildir ama soğuk yerlerdekilerden daha yağlıdır; soğuk yerlerinkiler ise etlidir ama yağsızdır; çünkü yağın pişmesi daha çok sıcaklık ister. Havanın karışımları ve durumları işte böyle kuvvetler gösterir.

2.3.8

διὰ τὴν αὐτὴν δ᾽ αἰτίαν οὐδὲ αἱ συκαῖ περὶ Αἴγυπτον οὐδ᾽ ὅλως ἐν ἐκείνοις τοῖς τόποις χρησταί· θερμὸς γὰρ ὢν ἄγαν ὁ ἀὴρ περικάει καὶ οὐ ποιεῖ πέψιν ἀλλ᾽ ἡ ἐκ τῆς γῆς εὐτροφία διυγραίνει μόνον ἀπέπαντος οὖσα, δι᾽ ὃ καὶ τοῖς μεγέθεσι γίνεται μικρά. τοὐναντίον δὲ ὁ ψυχρός· ἐξαιρεῖ γὰρ τὴν ὑγρότητα, τὴν δ᾽ ⟨οὖσαν⟩ οὐ δύναται πρὸς τὴν οἰκείαν πέψιν ἀγαγεῖν ὥσπερ ἐν ταῖς ἐλάαις, δι᾽ ὃ καὶ αἱ μὲν ἄσαρκοι πάμπαν ἐλαιηρότεραι δὲ τῶν ἐν τοῖς ψυχροῖς, αἱ δὲ σαρκώδεις μὲν ἀνέλαιοι δέ· πλείονος γὰρ τοῦτο θερμότητος δεῖται πρὸς τὴν πέψιν. αἱ μὲν οὖν τοῦ ἀέρος κράσεις καὶ διαθέσεις τοιαύτας τινὰς παρέχονται δυνάμεις.

2.4.14. Bölüm

Toprakların da büyük farkları olduğuna göre bunlardan da söz etmek gerekir; çünkü bunlar da tabiata aittir. Bitkiler çoğu zaman her iki sebepten, hem havadan hem topraktan ötürü sürgün vermez. Kimi zaman toprağın altı çok iyidir ama üstündeki hava kötüdür; kimi zaman da hava besleyicidir ama toprak kötüdür; örneğin kumlu, killi ya da yanık bir toprak olduğunda. Çünkü böyle toprakların hiçbiri ne kök salmaya imkân verir ne besin sağlar. Sürgün verdirmeyen topraklar hemen hemen bunlardır; bir de tamamen sulu ya da çamurlu olanlar.

2.4.1

Ἐπεῖ δὲ καὶ τὰ ἐδάφη μεγάλας ἔχει διαφορὰς λεκτέον καὶ περὶ τούτων, καὶ γὰρ αὐτὰ τῆς φύσεως ἐστιν. ἀβλαστῆ δὲ δι᾽ ἄμφω γίνεται καὶ διὰ τὸν ἀέρα καὶ διὰ τὴν γῆν πολλάκις· ὁτὲ μὲν γὰρ τὰ κάτω χρηστότατα τὰ δ᾽ ὑπὲρ γῆς φαῦλα ⟨ὁτὲ δὲ ὁ μὲν ἀὴρ εὔτροφος τὰ δὲ τῆς γῆς φαῦλα⟩ καθάπερ ὅταν ἀμμώδης ἢ κεραμὶς ἢ κατακεκαυμένη τις τυγχάνῃ· ῥίζωσιν γὰρ καὶ τροφὴν οὐδεμία τῶν τοιούτων ἔχει. καὶ σχεδὸν αἱ μὲν ἀβλαστεῖς εἰσιν αὗται καὶ εἴ τις ἄρα δίυγρος ὅλως ἢ πηλώδης.

2.4.2Sürgün ve meyve verdiren topraklara gelince, onları tohumlara ve ağaçlara göre ayırmak yanlış değildir: yağlı toprak tahıla, daha ince toprak ağaca daha elverişlidir, denir. Çünkü daha önce söylediğimiz gibi tahıl ve genel olarak tek yıllık bitkiler besini yüzeyden alır; bu besinin de az ve çabuk kuruyan cinsten olmaması gerekir, ince topraklarda olduğu gibi. Ağaçlar ise kökleri büyük ve güçlü olduğu için besini derinden de alır.

2.4.2

⟨τῶν⟩ δὲ βλαστητικῶν καὶ ἐγκάρπων οὐ κακῶς ἡ διαίρεσις ἡ πρὸς τὰ σπέρματα καὶ τὰ δένδρα λέγεται τῷ τὴν μὲν πίειραν ἀμείνω σιτοφόρον τὴν δὲ λεπτοτέραν δενδροφόρον εἶναι. λαμβάνει γὰρ ὥσπερ καὶ πρότερον εἴπομεν ὁ σῖτος καὶ ἁπλῶς τὰ ἐπέτεια τὴν ἐπιπολῆς τροφὴν ἣν δεῖ μὴ ὀλίγην μηδ᾽ εὐξήραντον εἶναι καθάπερ ἐν ταῖς λεπταῖς, τὰ ⟨δὲ⟩ δένδρα διὰ τὸ μεγάλας καὶ ἰσχυρὰς ἔχειν τὰς ῥίζας καὶ τὴν ἐκ βάθους.

2.4.3Bu derin besin yağlı toprakta çok bol olduğundan ağaçlara güzel sürgün ve büyüklük kazandırır ama meyve kazandırmaz, çünkü onu pişiremezler. Daha ince toprakta ise besin her ikisi için orantılıdır; ağaçlar ona hâkim olur ve meyve verebilirler. Tamamen yağlı toprak ise hiçbir bitkiye yaramaz, çünkü gerekenden fazla kurutur; Menestor da böyle söyler; ona göre çamaşır toprağı böyledir, rengi de beyazımsıdır. En iyi toprağın ise en iyi karışmış olan, genel olarak da gevşek, soğuk olmayan ve nemli toprak olduğu açıktır; çünkü böyle toprakta kökler kolayca ilerler ve iyi beslenir. Islah, toprak işleme ve gübreleme de bunu sağlamak ister.

2.4.3

αὕτη δὲ ἐν μὲν τῇ πιείρᾳ δαψιλὴς λίαν οὖσα βλάστην μὲν ποιεῖ καλὴν καὶ μέγεθος τοῖς δένδροις καρπὸν δ᾽ οὐ ποιεῖ διὰ τὸ μὴ ἐκπέττειν, ἐν δὲ τῇ λεπτοτέρᾳ ξύμμετρος γίνεται πρὸς ἄμφω καὶ κρατοῦντα τὰ δένδρα δύναται καρποτοκεῖν. ἡ δὲ πίειρα πάμπαν οὐδενὶ ξυμφέρει φυτῷ· ξηραίνει γὰρ μᾶλλον τοῦ δέοντος ὥσπερ καὶ Μενέστωρ φησί· τοιαύτην δ᾽ εἶναι τὴν πλυντρίδα χρῶμα δ᾽ ὑπόλευκον. ἀρίστη δὲ δῆλον ὡς ἡ ἄριστα κεκραμένη καὶ ὅλως μανή τις οὖσα καὶ μὴ ψυχρὰ καὶ ἔνικμος· καὶ εὐδίοδος γὰρ οὕτω ταῖς ῥίζαις ἐστὶ καὶ εὔτροφος ὅπερ βούλονται καὶ αἱ ἡμερώσεις καὶ αἱ κατεργασίαι καὶ κοπρίσεις ποιεῖν.

2.4.4Bazı topraklar bazı ağaçlara daha uygundur; çiftçiler de toprakları buna göre ayırır. Örneğin spilas denen toprak, daha da çok beyaz toprak zeytine elverişlidir; çünkü hem nemi hem bol havası vardır, zeytin de her ikisine ihtiyaç duyar. Çayır toprağı ve alüvyon toprağı ise asmaya iyi gelir; genel olarak gevşek, hafif, ince ve gökten yağan su içindeki suya kadar inmeyecek ölçüde sulu olan her toprak böyledir. Çünkü asma sıcak, gevşek, nemli ve bol meyveli olduğu için çok besine ihtiyaç duyar; belki de bol meyveli oluşu da tam bu özellikler yüzündendir. Üstelik nemli bitkilerin kökleri kuru bitkilerin kökleri gibi kolay çürümez; böylece hem besini çekebilir hem dayanabilir hem de onu dağıtabilirler.

2.4.4

ἄλλη δὲ πρὸς ἄλλα τῶν δένδρων ἁρμόττει μᾶλλον ὥσπερ καὶ διαιροῦσιν, ὥσπερ ἡ σπιλὰς καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ λευκόγειος ἐλαιοφόρος· ἰκμάδα τε γὰρ ἔχει καὶ πνεῦμα πολὺ δεῖται δὲ καὶ ἀμφοῖν. ἡ δὲ λειμωνία καὶ ἔφαμμος ἀμπελοφόρος ἀγαθὴ καὶ ὅλως ἥτις ἂν ᾖ μανὴ καὶ κούφη καὶ λεπτὴ καὶ ἔφυδρος οὕτως ὥστε τὸ οὐράνιον ὕδωρ μὴ διϊκνεῖσθαι πρὸς τὸ ἐν αὐτῇ· τροφῆς γὰρ πολλῆς ἡ ἄμπελος δεῖται διὰ τὸ θερμὴ καὶ μανὴ καὶ ὑγρὰ καὶ πολύκαρπος εἶναι· τάχα δὲ καὶ δι᾽ αὐτὰ ταῦτα καὶ πολύκαρπος· ἔτι δὲ οὐκ εὔσηπτοι τῶν ὑγρῶν αἱ ῥίζαι καθάπερ αἱ τῶν ξηρῶν ὥστε δύνασθαι καὶ ἐπισπᾶσθαι καὶ ἀντέχειν καὶ διαδιδόναι.

2.4.5Aynı şekilde öteki bitkilerin her birinin de tabiatına uygun bir toprağı vardır; aynı toprak da kimisine daha çok, kimisine daha az uygundur. Kısaca söylemek gerekirse yağlı toprak çoğu bitkiye yaramaz; çünkü ölçüden fazla kurutur, bu yüzden bitkiler zarar görür ve hastalanır, denir. Tabiatça cılız olanlara ise yarar. Bunun kanıtı sebzelerin ve Demeter'in ürünü olan tahılın bu tür topraklarda gelişmesidir; bunların hepsi tabiatça cılızdır; tabiatça cılız olanlar da daha yağlı besine ihtiyaç duyar.

2.4.5

τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστοις ἐστί τις οἰκεία πρὸς τὴν φύσιν καὶ ἡ αὐτὴ τοῖς μὲν μᾶλλον τοῖς δ᾽ ἧττον. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν τοῖς μὲν πλείοσιν οὐ συμφέρει ἡ πίειρα· δοκεῖ γὰρ καταξηραίνειν μᾶλλον τοῦ μετρίου δι᾽ ὃ καὶ πημαίνεσθαι καὶ νοσεῖν· ὅσα δὲ λυπρὰ τούτοις ξυμφέρει· σημεῖον δὲ ὅτι τὰ λάχανα καὶ ὁ δημήτριος καρπὸς ἐν ταῖς τοιαύταις εὐθενεῖ, πάντα δὲ ταῦτα λυπρὰ τῇ φύσει· τὰ γὰρ φύσει λυπρὰ πιοτέρας τροφῆς δέονται.

2.4.6İnsanların tabiatının da bunu gösterdiğini düşünürler: aç kalmış olanlar en çok böyle besinden hoşlanır, renkleri güzelleşir ve güçlenirler; çünkü bedenleri zayıf olduğundan çok ve yağlı besine ihtiyaç duyar; kuru ve yavan besinden ise hiç yararlanmazlar, çünkü ondan bir şey alamazlar; üstelik bu besinler başka hastalıklar ve en çok da mide ve bağırsak hastalıkları bakımından tehlikelidir. Ağaçlarda da durum benzerdir; şu farkla ki ağaçlar hep aynı kalır, beden ise toparlanınca öğütülmüş ve yağsız besine geçer.

2.4.6

δηλοῦν δὲ οἴονται καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων τοιαύτην φύσιν· τοὺς γὰρ ἐκλίμους καὶ χαίρειν μάλιστα ταύτῃ καὶ ἐπιδιδόναι πρὸς εὔχροιαν καὶ ἰσχύν· ἰσχνὰ γὰρ ὄντα τὰ σώματα δεῖσθαι τροφῆς πολλῆς καὶ πιείρας· ὑπὸ δὲ τῶν ξηρῶν καὶ λυπρῶν οὐθὲν ὠφελεῖσθαι διὰ τὸ μὴ ἀπολαύειν ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνα εἶναι πρὸς νόσους ἄλλας τε καὶ μάλιστα δὴ τὰς τῆς κοιλίας. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων ἔχει τοῦτο, πλὴν ταῦτα μὲν ὅμοια διατελεῖ τὸ δὲ σῶμα ὅταν ἀνακομισθῇ μεταβαίνει εἰς τὴν τετριμμένην καὶ ἄκνισον.

2.4.7Bu genel bir belirlemedir. Ama hem toprakların hem ağaçların birçok farkı vardır; örneğin asmaların kimine ova toprağı, kimine dağ toprağı daha uygundur; bunların içinde de şu türden asmaya şu türden toprak uyar. Küçük görünen farklar tabiat üzerinde büyük etki yapar. Basit kuralı söylemek ise kolaydır; çiftçilerin de öğütlediği gibi: sert ve sık dokulu bitkileri kuru ve sıkı topraklara, gevşek ve nemli olanları daha yumuşak ve daha sulu topraklara dikmek gerekir. Çünkü böylece her ikisi için de besin orantılı olur; birine çok, ötekine az gerekir.

2.4.7

οὗτος μὲν οὖν καθόλου τις διορισμός. διαφοραὶ δὲ πολλαὶ καὶ τῆς γῆς καὶ τῶν δένδρων, ὥσπερ καὶ τῶν ἀμπέλων ταῖς μὲν ἡ πεδεινὴ ταῖς δ᾽ ἡ ὀρείνη μᾶλλον ἁρμόττει καὶ ἐν αὐταῖς ταύταις αἱ τοιαίδε ταῖς τοιαῖσδε· μικραὶ δὲ παραλλαγαὶ φαινόμεναι μεγάλας ποιοῦσι ῥοπὰς εἰς τὴν φύσιν. τὸ δ᾽ ἁπλοῦν ῥᾴδιον εἰπεῖν ὥσπερ καὶ κελεύουσι τὰ μὲν στερεὰ καὶ πυκνὰ ἐν τοῖς ξηροῖς ⟨καὶ πυκνοῖς⟩ φυτεύειν, τὰ δ᾽ ἀραιὰ καὶ ὑγρὰ ἐν τοῖς μαλακωτέροις καὶ ἐφυγροτέροις· ἑκατέροις γὰρ οὕτως αἱ τροφαὶ [δὲ] δῆλον ὅτι σύμμετροι, τοῖς μὲν πολλῆς δεομένοις τοῖς δ᾽ ὀλίγης.

2.4.8Belki bütün ağaçlar için söylenen şu genel kural da doğrudur: iki tür bölgenin her birine ağaçların iki türünden ona uygun olanı dikmek gerekir. Ama tek tek durumlarda kesinlik belki daha çok hisse dayanan bir sezgiye ihtiyaç duyar; bunu sözle belirlemek kolay değildir. Nitekim güneşe göre farklılıklarda da, yani yerin doğan, batan ya da öğle güneşine bakmasında ya da başka bir konumda olmasında, hangi bitkilerin, hatta aynı cinsten olanlardan hangilerinin oraya uygun olduğunu bilmemek olmaz. Bağcılar da bir vadi alıp diktiklerinde bunu ayırt etmeye çalışır: iki yamaca aynı asmaları koymaz, ayırırlar; böyle dikmekle tersine dikmek arasında da büyük fark olur. Öteki bitkilerde de durum aynıdır.

2.4.8

καὶ τὸ καθόλου λεχθὲν ὑπὲρ πάντων ἴσως τῶν δένδρων ἀληθὲς ὅτι καθ᾽ ἑκατέρας τὰς χώρας ἑκάτερα δεῖ καὶ τῶν δένδρων φυτεύειν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς καθ᾽ ἕκαστα τὸ ἀκριβὲς μᾶλλον ἴσως αἰσθητικῆς δεῖται συνέσεως λόγῳ δὲ οὐκ εὐμαρὲς ἀφορίσαι· ἐπεὶ καὶ ταῖς πρὸς τὸν ἥλιον διαφοραῖς οἷον ἀνιόντα ἢ δυόμενον ἢ μεσοῦντα ἤ πως ἄλλως ἔχοντα δεῖ μὴ ἀγνοεῖν ποῖα τῶν φυτῶν τὰ οἰκεῖα καὶ ὅλως καὶ τῶν ὁμογενῶν· ὅπερ οἵ γ᾽ ἀμπελουργοὶ πειρῶνται διαιρεῖν ὅταν συνάγκειάν τινα λαβόντες φυτεύσωσιν· οὐ γὰρ ταὐτὰ τιθέασιν εἰς ἑκάτερον τὸ μέρος ἀλλὰ διαιροῦσιν καὶ ποιεῖ μεγάλην διαφορὰν οὕτω τε φυτευθέντα καὶ ἀνάπαλιν. ὁμοίως δὲ τοῦτ᾽ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν.

2.4.9Ama daha önce söylendiği gibi bunlar hisse dayanan bir sezgi ister. Kısaca söylemek gerekirse, zıtlar arasında, yani sık ile gevşek, kuru ile nemli, hafif ile ağır arasında orta bir karışıma sahip olan, üstelik üst katmanı alt katmanıyla bu bakımlardan orantılı olan toprak, deyim yerindeyse hem bütün ağaçlar hem bütün tohumlar için en iyisidir. Çünkü öteki topraklara göre havaya benzer bir durumda görünür. Bununla birlikte bunlar arasında zıtlığın bir yanına doğru meyleden daha üstündür; bazıları da en iyi toprak olarak düpedüz bunu kabul eder: hafif, gevşek ve nemli toprak. Çünkü hem içinde besin vardır hem kökler içinde kolayca ilerler. Sık, ağır ve kuru toprak ise açıkça bunun zıddıdır.

2.4.9

ἀλλ᾽ ὥσπερ ἐλέχθη πρότερον αἰσθητικῆς δεῖται ταῦτα συνέσεως. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ μέσην ἔχουσα τῶν ἐναντίων κρᾶσιν πυκνοῦ καὶ ἀραιοῦ καὶ ξηροῦ καὶ ὑγροῦ καὶ κούφου καὶ βαρέος ἔτι δὲ τὰ ἄνω πρὸς τὰ κάτω σύμμετρα τούτοις πασῶν ἀρίστη πρὸς ἅπαντα ὡς εἰπεῖν δένδρα τε καὶ σπέρματα. φαίνεται γὰρ ὁμοιότητα ἔχειν τῷ ἀέρι πρὸς τὰς ἄλλας χώρας. οὐ μὴν ἀλλ᾽ αὐτῶν γε τούτων ἡ πρὸς θάτερον μέρος ἀποκλίνουσα τῆς ἐναντιώσεως κρείττων ἣν δὴ καὶ ἁπλῶς τίθενταί τινες ἀρίστην οἷον τὴν κούφην καὶ μανὴν καὶ ἔνικμον· ἔχει τε γὰρ τροφὴν ἐν ἑαυτῇ καὶ εὐδίοδός ἐστι ταῖς ῥίζαις· ἡ δὲ πυκνὴ καὶ βαρεῖα καὶ ξηρὰ δῆλον ὡς ἐναντία.

2.4.10Zıt özelliklerin değişik birleşimlerine göre topraklar artık tek tek bitkiler bakımından da farklılık gösterecektir. Örneğin toprak gevşek ve ince, ama derin, kuru ve susuzsa ağaç için iyi, tahıl için kötüdür. Çünkü gevşekliği yüzünden kış suyu derine iner; tahıl yüzeyde kaldığından ona ulaşamaz, ağaçlar ise köklerini derine saldıkları için ulaşıp onu çekerler. Böyle başka bir fark varsa onda da durum aynıdır: toprak bu değişik birleşim sayesinde bir cinse uygun olanı verecektir. Sıcak ve nemli toprağı en iyi sayanlar da akılsızca konuşmuyor; çünkü bu toprakta gereken iki şey de var gibidir: besin ve onu işleyen şey. […] İlk yağmurdan sonra buharlaşması da yerindedir; ama sıcak toprağın bir kısmı nemli, bir kısmı kurudur. Nemli olanı tahıla iyi gelir, çünkü tahılın beslenmesine yetecek nemi vardır, ağaçlar içinse daha azdır. Kuru olanı ise tahıla kötü gelir, çünkü tahıla bile yetecek besini yoktur.

2.4.10

κατὰ δὲ τὰς παραλλαγὰς τῶν ἀντιθέσεων καὶ τὰς πρὸς ἕκαστον ἕξουσιν ἤδη διαφοράς· οἷον ἐὰν ᾖ μανὴ μὲν καὶ λεπτὴ βαθύγεως δὲ καὶ ξηρὰ καὶ ἄϋδρος δενδροφόρος μὲν ἀγαθὴ σιτοφόρος δὲ κακή· διὰ γὰρ τὴν μανότητα δίεισιν εἰς βάθος τὸ χειμερινὸν ὕδωρ ὥστε τὸν μὲν σίτον μὴ ἐφικνεῖσθαι διὰ τὸ ἐπιπολῆς εἶναι τὰ δένδρα δ᾽ εἰς βάθος καθιέντα τὰς ῥίζας ἐφικνεῖσθαι καὶ ἕλκειν. ὡσαύτως δὲ καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτη διαφορά· τὸ γὰρ πρόσφορον ἀποδώσει τινὶ γένει διὰ τὴν παραλλαγήν. οὐκ ἀλόγως δὲ οὐδ᾽ ὅσοι ταύτην ἀρίστην ὑπολαμβάνουσιν ἥτις ἂν ᾖ θερμή τε καὶ ἔνικμος· ἄμφω γὰρ ἔοικεν ἔχειν ἃ δεῖ τροφήν τε καὶ τὸ κατεργαζόμενον […] εὐλόγως δὲ καὶ μετὰ τὸ πρῶτον ὕδωρ ἀτμίζειν· ἀλλὰ τὴν μὲν ἔνικμον αὐτῆς εἶναι τὴν δὲ ξηράν. τὴν μὲν οὖν ἔνικμον σιτοφόρον ἀγαθήν· ἱκανὸν γὰρ ἔχειν πρὸς τὴν ἐκτροφὴν ὑγρὸν τῷ σίτῷ τοῖς δὲ δένδροις ἔλαττον. τὴν δὲ ξηρὰν σιτοφόρον φαύλην διὰ τὸ μὴ ἔχειν μηδὲ τούτῳ τροφὴν ἀρκοῦσαν.

2.4.11Toprağın yağlı olması, ama donmuş, sık ya da tuzlu olmaması, besleyici ve ufalanır olması gerektiğini söyleyenler de bir bakıma aynı yere varır; çünkü toprakta besin ve sıcaklık bulunması, ayrıca köklerin kolayca ilerleyebilmesi gerektiğini düşünürler; bunların hepsi de büyümeye ve meyve vermeye elverişlidir. Leophanes gibi kara toprağı övenler de öyledir; Leophanes sebeplerini hemen vermeye çalışır: kara toprak hem sıcağı hem nemi kabul ettiği için hem yağmura hem kuraklığa dayanabilir, der. Bir bölgenin iyiliğini ise, söylendiği gibi, hemen hemen aynı özelliklerle ve herkesin açıklama verdiği aynı noktalarda kavramak mümkündür. Ama hem toprağın hem bitkilerin farkları çok olduğuna göre, bunları her biri bakımından ele alıp incelemeye çalışmak gerekir.

2.4.11

ἐπὶ ταὐτὸ δέ πως φέρονται καὶ ὅσοι φασὶ δεῖν πίειράν τε εἶναι καὶ μὴ παγώδη μηδὲ πυκνὴν μηδ᾽ ἁλμυρὰν ἀλλὰ τρόφιμον καὶ ψαθυράν· τροφήν τε γὰρ οἴονται δεῖν ἔχειν καὶ θερμότητα καὶ ἔτι ταῖς ῥίζαις εὐδίοδον εἶναι· πάντα δὲ ταῦτα οἰκεῖα πρὸς αὔξησιν καὶ καρποτοκίαν. ὁμοίως δὲ καὶ οἱ τὴν μελάγγεων ἐπαινοῦντες ὥσπερ Λεωφάνης· εὐθὺς γὰρ ἀποδιδόναι πειρᾶται τὰς αἰτίας ὅτι δύναται καὶ ὄμβρον καὶ αὐχμὸν φέρειν δοχὸς οὖσα καὶ τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ὑγροῦ. τὴν μὲν οὖν ἀρετὴν τῆς χώρας σχεδὸν ὥσπερ εἴρηται διὰ τῶν αὐτῶν πως καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐστι λαβεῖν ἐν οἷς καὶ ἀποδιδόασι πάντες. αἱ διαφοραὶ δ᾽ ἐπεὶ πλείους εἰσὶ καὶ ταύτης καὶ τῶν φυτῶν πειρατέον πρὸς ἕκαστον λαμβάνειν καὶ θεωρεῖν.

2.5.15. Bölüm

Yer yüzündeki suların farklarını da, bunlar da büyüme ve beslenmede küçük bir pay sahibi olmadığından, aynı şekilde ele almalıyız. Tuzlu, sodalı, şaplı sularla bu türden başka bir tadı olan sular, kısaca söylemek gerekirse, bitkileri beslemez ve onlara bir şey doğurtmaz; meğer ki kendilerine akraba olan bir şeyi besleyebilsinler; deniz de böyledir; ama bu çok azdır, neredeyse hiçtir. Bazı yerlerde içilir sular karışınca bitki yetişir; Trakya'daki sıcak suların çevresinde olduğu gibi; kendi başlarına ise hem hayvanlar hem bitkiler bakımından kısırdırlar.

2.5.1

Τὰς δὲ τῶν ὑδάτων διαφορὰς τῶν ἐπιγείων, καὶ γὰρ ταῦτα οὐ μικρὰν ἔχει μερίδα πρὸς αὔξησιν καὶ τροφὴν, ὁμοίως τούτοις ληπτέον. ὅσα μὲν οὖν ἁλμυρὰ καὶ νιτρώδη καὶ στυπτηριώδη καὶ εἴ τις ἄλλος τοιοῦτος χυλὸς ἄτροφα καὶ ἄγονα φυτῶν ὡς ἁπλῶς ἐστιν εἰπεῖν· πλὴν εἴ τι συγγενὲς αὐτοῖς ἐκτρέφειν δύναται καθάπερ καὶ ἡ θάλαττα· βραχὺ δέ τι τοῦτο ἢ οὐδὲν ὡς εἰπεῖν ἐστιν· ἐνιαχοῦ δὲ ποτίμων παραμιγέντων ἡ ἐκτροφὴ καθάπερ τοῖς ἐν Θρᾴκῃ θέρμοις, καθ᾽ αὑτὰ δὲ ὥσπερ καὶ ζώων καὶ φυτῶν ἄγονα.

2.5.2Deniz ise çok ve her çeşit şey yetiştirir; içinde adeta bir hayvan cinsi ve bir bitki cinsi vardır. Gelgit bölgesinde büyük boylu ve meyve veren ağaçlar varsa, bunların besinini belki denize bağlamamak gerekir; köklerin toprakta içilir su çekmesi, denizin ise onları zarar vermeden çevrelemesi mümkündür; suyun suda yaşayanları çevrelemesi gibi. Ama bu başka bir konudur. Tam deniz kıyısında yetişen bitkiler de tuzluluktan gürbüzlük ve besin için bir ölçüde yararlanır; çünkü bunlar söylenenlerin dışında, adeta ikisinin ortasında duran kendine özgü bir cins gibidir.

2.5.2

ἡ δὲ θάλαττα πολλὰ καὶ παντοῖα φύει καί ἐστιν ὥσπερ ζώων τι γένος ἐν αὐτῇ καὶ φυτῶν. ὅσα δ᾽ ἐν τῇ ἀμπώτει δένδρα μέγεθος ἔχοντα καὶ καρπὸν τυγχάνει περὶ τούτων οὐκ ἄν τις ἴσως ἀποδοίη τῇ θαλάττῃ τὴν τροφὴν ἀλλ᾽ ἐνδέχεσθαι πότιμον ἕλκειν ἐν τῇ γῇ τὰς ῥίζας τὴν δὲ θάλατταν ἀβλαβῆ περιέχουσαν εἶναι καθάπερ καὶ τὸ ὕδωρ τοῖς ἐνύδροις· ἀλλὰ τούτων μὲν πέρι λόγος ἕτερος. καὶ ὅσα δὴ πρὸς αὐτῇ τῇ θαλάττῃ φύεται χρῆταί πως τῇ ἁλμυρίδι πρὸς εὐσθένειαν καὶ τροφήν· ἔοικε γὰρ τοῦτο ἴδιόν τι γένος εἶναι παρὰ τὰ εἰρημένα καθάπερ ἀνὰ μέσον ὄντα.

2.5.3Acı sular kara bitkilerini de besler ama tatlı sulardan daha kötü besler; çünkü bitkileri büyütmez ve yakar. Bazılarının dediği gibi bu suların ağaçlara sebzelere ya da genel olarak tek yıllık bitkilere olduğundan daha az zarar vermesi akla aykırı değildir; çünkü ağaçlar daha güçlüdür. Belki de kimi ağaçlara bütünüyle uygun düşer; hurmalara olduğu gibi, eğer çevrelerine tuz serpmek gerçekten onlara yararsa; çünkü tadı ona yakın, hatta aynıdır. Bununla birlikte sebzelerden bazılarına da acı sular uygundur; örneğin turp, pancar, sedefotu ve rokaya; bunlar acı suyla sulanınca daha iyi olur. Bu yüzden bazıları, Mısır'dakiler gibi, turpu sularken suya soda katar; turp böylece haşlanmış gibi çok daha tatlı ve daha yumuşak olur.

2.5.3

τὰ δ᾽ ἁλυκὰ τῶν ὑδάτων τρέφει μὲν καὶ τὰ ἔγγεια χεῖρον δὲ τῶν γλυκέων· ἀναυξῆ γὰρ ποιεῖ καὶ ἐπικάει, τὸ δ᾽ ἀλυπότερα τοῖς δένδροις ἢ τοῖς λαχανώδεσιν ἢ ὅλως ⟨τοῖς⟩ ἐπετείοις εἶναι καθάπερ τινές φασιν οὐκ ἄλογον ὅσῳπερ ἰσχυρότερα· τάχα γὰρ ἄν τισι πρόσφορον τὸ ὅλον ὥσπερ τοῖς φοίνιξιν εἴπερ καὶ οἱ ἅλες παραβαλλόμενοι· παραπλήσιος γὰρ ἢ ὁ αὐτὸς χυλός. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν λαχανωδῶν ἐστί τισι τὰ ἁλυκὰ πρόσφορα καθάπερ ῥαφάνῳ τευτλίῳ πηγάνῳ εὐζώμῳ· βελτίω γὰρ γίνεται τοῖς ἁλυκοῖς ἀρδόμενα ταῦτα, δι᾽ ὃ πρός γε τὴν ῥάφανον νίτρον τινὲς παραμιγνύουσιν ἐν τῷ βρέχειν ὥσπερ οἱ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ γίνεται πολλῷ γλυκυτέρα καὶ ἁπαλωτέρα καθάπερ καὶ ἡ ἑψομένη.

2.5.4Bu ve genel olarak acılığın bunlara uygun düşmesi şundandır: bu bitkilerin tabiatında bir acılık vardır; tuzlu şey içlerine işleyip adeta gözeneklerini açarak bu acılığı dışarı çıkarır. Bu yüzden turpun en iyisi tuzlu topraklarda yetişir. Acı şey ise besleyici değildir ve tadı kötüdür; bu yüzden o dışarı atılınca turp daha tatlı, daha yumuşak ve daha kolay büyüyen bir şey olur. Öteki bitkiler ise acı suyla daha kötü olur, çünkü bu su yabancı olanı dışarı atmaz, bitkinin kendine ait olanını yakar. Açıktır ki öteki acı bitkilerde de, karga ayağı ve hindiba gibi, durum benzer olacaktır. Soğan, sarımsak ve ötekiler gibi keskin bitkiler için ise artık uygun değildir; çünkü tatlar benzer olduğundan keskinliği gidermez. Benzer benzere yönelir ve gözeneklere girer; boyaları çıkarıp temizleyen maddelerde olduğu gibi.

2.5.4

τοῦτο δὲ συμβαίνει καὶ ὅλως ἡ ἁλυκότης πρόσφορος ὅτι πικρότητά τινα ἔχουσιν ἐν τῇ φύσει ταύτην δὲ διαδυόμενον καὶ ὥσπερ ἀναστομοῦν τὸ ἁλυκὸν ἐξάγει, δι᾽ ὃ καὶ ἐν ταῖς ἁλμυρίσιν ἡ ῥάφανος ἀρίστη· τὸ δὲ πικρὸν ἄτροφόν τε καὶ δύσχυλον ὥστε ἐξαγομένου τούτου καὶ γλυκυτέρα καὶ ἁπαλωτέρα καὶ εὐαυξεστέρα γίνεται· τὰ δ᾽ ἄλλα χείρω διὰ τὸ μὴ ἐξάγειν τὸ ἀλλότριον ἀλλὰ τὸ οἰκεῖον ἐπικάουσαν. δῆλον δ᾽ ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν πικρῶν ὁμοίως ἂν ἔχοι καθάπερ καὶ ὁ κορωνόπους καὶ τὰ κιχόρια. τοῖς ⟨δὲ⟩ δριμέσι οἷον κρομύῳ σκορόδῳ τοῖς ἄλλοις οὐκέτι πρόσφορον· οὐ γὰρ ἀφαιρεῖ τὴν δριμύτητα διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν χυλῶν. τὸ γὰρ ὅμοιον ἐπὶ τὸ ὅμοιον φέρεται καὶ εἰς τοὺς πόρους ἐνδύεται καθάπερ ἐπὶ τῶν καθαιρόντων καὶ ἐξαγόντων τὰς ἐπιχροΐσεις.

2.5.5Acı sular bu tür bitkilere söylenen sebepten ötürü uygundur. Androsthenes'in Kızıldeniz'deki Tylos adası hakkında söylediği doğruysa, yani orada pınar suları acı olduğu hâlde ağaçlara ve bütün öteki bitkilere yağmur suyundan daha yararlıysa ve bu yüzden yağmur yağınca bitkileri bu suyla yıkıyorlarsa, bunun sebebi alışkanlık sayılabilir; çünkü alışkanlık bir tür tabiat olmuştur. Orada yağmur seyrek yağar, ağaçlar, tahıl ve ötekiler bu sularla yetişir; bu yüzden her mevsim ekim yaparlar. Bu söylenenler bir varsayım olarak söylenmiş olsun.

2.5.5

καὶ τὰ μὲν ἁλυκὰ τοῖς τοιούτοις πρόσφορα διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. εἰ δ᾽ ἀληθὲς ὃ ἔλεγεν Ἀνδροσθένης ὑπὲρ τῶν ἐν Τύλῳ τῇ νήσῳ τῇ περὶ τὴν ἐρυθρὰν θάλατταν ὅτι τὰ ναματιαῖα μᾶλλον συμφέρει τῶν οὐρανίων ἁλυκὰ ὄντα ⟨καὶ⟩ τοῖς δένδροις καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις, δι᾽ ὃ καὶ ὅταν ὕσῃ τούτοις ἀποβρέχειν, αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις τὴν συνήθειαν· τὸ γὰρ ἔθος ὥσπερ φύσις γέγονε. συμβαίνει δὲ τὰ μὲν οὐράνια σπάνια γίνεσθαι τούτοις δ᾽ ἐκτρέφεσθαι καὶ τὰ δένδρα καὶ τὸν σῖτον καὶ τἆλλα δι᾽ ὃ καὶ πᾶσαν ὥραν σπείρουσι. ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐξ ὑποθέσεως εἰρήσθω.

2.6.16. Bölüm

İçilir suların en iyisi soğuk olanlardır. Çünkü sıcaklığı içeri doğru sıkıştırdıkları ve köklere serinlik verdikleri için pişmeyi en çok bunlar sağlar; ağaçlar da bu serinliğe ihtiyaç duyar. Daha iyi olduklarının kanıtı, soğuk suyla sulanan sebzelerin, köklerin, meyvelerin ve ötekilerin daha tatlı ve daha lezzetli olmasıdır. Bu, gökten yağan sularda gece ve kuzeyden gelen yağmurların daha iyi olmasıyla, rüzgârların kendisinde de güneyden değil kuzeyden, genel olarak sıcak değil soğuk estiklerinde daha iyi olmalarıyla tutarlı görünüyor. Çünkü hepsi aynı yararı sağlar ve aynı zorunluluklardan ötürü sağlar: sıcak olanlar bitkinin doğuştan gelen sıcaklığını dağıtır, nemle doldurur ve zayıflatır.

2.6.1

Τῶν δὲ ποτίμων τὰ ψυχρὰ βέλτιστα· καὶ γὰρ πέψιν ποιεῖ μάλιστα διὰ τὴν ἀντιπερίστασιν τοῦ θερμοῦ καὶ κατάψυξιν ταῖς ῥίζαις· δεῖται δὲ τὰ δένδρα ταύτης. ὅτι δὲ βελτίω σημεῖον τὸ γλυκύτερα καὶ εὐχυλότερα τοῖς ψυχροῖς ἀρδευόμενα καὶ λάχανα καὶ ῥίζας καὶ καρποὺς καὶ τἆλλα ὁμοίως. ἔοικε δὲ κατὰ λόγον ἔχειν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἐκ διὸς ὑδάτων τὰ νυκτερινὰ καὶ τὰ βόρεια καὶ ἐπ᾽ αὐτῶν δὲ τῶν πνευμάτων ὅταν ᾖ βόρεια καὶ μὴ νότια καὶ ὅλως ὅταν ψυχρὰ καὶ μὴ θερμά· τὴν γὰρ αὐτὴν ὄνησιν πάντα ἔχει καὶ διὰ τὰς αὐτὰς ἀνάγκας· τὰ ⟨γὰρ⟩ θερμὰ διαχεῖ καὶ ἀνυγραίνει καὶ ἀσθενὲς ποιεῖ τὸ σύμφυτον θερμόν.

2.6.2Belki hayvanlarda olduğu gibi beslenme ve oluş bakımından soğuğun da bir aşırılığı vardır; eğer sıcaklığın kuvvetini ortadan kaldırıyorsa; çünkü bu hayatı ortadan kaldırır. Ama bu aşırılık ne büyüktür ne de birçok durumda görülür; meğer ki suyun başka, yabancı bir tadı da olsun. Çünkü hayvanlardaki durum da bitkilerdekine benzemez: o hayvanlar tamamen nemle çevrilidir ve onun içinde teşekkül eder, bitkiler ise toprakta ve havada. Su bunlara karıştığında ne topraktan gelen sıcaklığı ne bitkinin kendi sıcaklığını giderir; meğer ki bir yerde hava da bütünüyle böyle soğuk olsun; çünkü öyle olursa toprak hiç sürgün vermez ve tamamen kısır kalır.

2.6.2

ὑπερβολὴ δέ τίς ἐστιν ἴσως καὶ τοῦ ψυχροῦ καὶ πρὸς τροφὴν καὶ πρὸς γένεσιν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων εἴπερ ἀφαιρεῖται τὴν τοῦ θερμοῦ δύναμιν· ἀφαιρεῖται γὰρ τὴν ζωήν· οὐ μὴν πολλή γε οὐδ᾽ ἐν πολλοῖς ἐὰν μή τινα καὶ ἄλλον ἔχῃ χυμὸν ἀλλότριον· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ὅμοια τὰ ἐπὶ τῶν ζώων ἐστὶ τῶν ἐν φυτοῖς· ἐκεῖνα μὲν γὰρ ὅλως ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ περιέχεται καὶ ἐν τούτῳ ξυνίσταται ταῦτα δ᾽ ἐν τῇ γῇ καὶ ἐν τῷ ἀέρι· μιγνυμένου δὲ τοῦ ὕδατος τούτοις οὔτε τὴν ἐκ τῆς γῆς οὔτε τὴν οἰκείαν ἀφαιρεῖται θερμότητα πλήν γ᾽ εἴ που καὶ ὁ ἀὴρ ὅλος τοιοῦτος· οὕτως γὰρ ἀβλαστὴς καὶ ἄγονος ἡ γῆ τὸ ὅλον.

2.6.3Soğuk sular bu sebeplerden daha iyidir; içilir sular da içilmez olanlardan daha iyidir, çünkü daha besleyicidir. Çünkü tuzluluk ve bu türden her tat suya karışınca, bedenlerde olduğu gibi, yalnız besin eksikliği değil başka zararlar da doğurur. Suları şu şekilde karıştırmak ise yararlıdır: biri çok sert, adeta pişmemiş ve çiğ, öteki dişil ve yumuşak olduğunda; ya da su bulanık ve gübreli suların taşıdığı gibi toprak tadında bir şey de getirdiğinde; çünkü bitkiler böyle besine de ihtiyaç duyar. Bu yüzden çoğu zaman ince ve temiz su, temiz olmayan ve kalın suyla; kuyu suyu pınar suyuyla; akarsu ve yağmur suyu da göl suyuyla ve genel olarak durgun suyla iyi karışır.

2.6.3

τὰ μὲν οὖν ψυχρὰ διὰ ταῦτα βελτίω, τὰ δὲ πότιμα τῶν ἀπότων ὅτι τροφιμώτερα. μιγνυμένη γὰρ ἡ ἁλμυρὶς καὶ πᾶς ὁ τοιοῦτος χυλὸς οὐ μόνον ἀτροφίας ἀλλὰ καὶ ἄλλας βλάβας ἐμποιεῖ καθάπερ ἐπὶ τῶν σωμάτων. ἡ δὲ μίξις τῶν ὑδάτων ἡ τοιαύτη χρήσιμος ὅταν τὸ μὲν ἄγαν σκληρὸν ᾖ καὶ ὥσπερ ἄπεπτον καὶ ὠμὸν τὸ δὲ θῆλυ καὶ μαλακὸν ᾖ καὶ ἐάν τινα γεώδη συνεπιφέρῃ χυλὸν ὅπερ ἔχει τὰ θολερὰ καὶ κοπριώδη· καὶ γὰρ τῆς τοιαύτης δέονται τροφῆς. δ᾽ ὃ πολλάκις ἂν ἁρμόσειε λεπτὸν καὶ καθαρὸν μὴ καθαρῷ καὶ παχεῖ καὶ φρεατιαῖον ναματιαίῳ καὶ ῥυτὸν καὶ ὄμβριον λιμναίῳ καὶ ἁπλῶς στασίμῳ.

2.6.4Tatlı ve içilir bir suyun bitkiyi hiç beslememesi ya da meyveyi olgunluğa götürmemesi daha şaşırtıcı görünebilir; Araştırmalar'da da söylenen Pyrrha'daki su gibi. Bunun sebebini şu iki şeyden birinde bulmak mümkündür: ya su tamamen zayıftır; ama bu doğru görünmez, çünkü havanın bile beslediği kabul edilir. Ya da tadın fark etmediği zararlı bir özelliği vardır; bu sudaki zararlı özellik de açıkça kendini gösterir: insanlar bu suda yıkanınca uyuz olur, bitkiler de ona benzer bir duruma düşer. Çünkü bitkilerin, su fazla besleyici olduğu için ona hâkim olamadıklarından beslenemediğini ve kötüleştiğini söylemek elbette doğru olmaz. Bu konular hakkında söylenenler yeterli olsun.

2.6.4

θαυμασιώτερον δ᾽ ἂν δόξειεν εἴ τι γλυκὺ καὶ πότιμον ἢ ὅλως ἄτροφον ἢ μὴ τελεσφόρον ἐστὶν ὥσπερ καὶ τὸ περὶ τὴν Πυρραίαν ὃ καὶ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται. τὴν δ᾽ αἰτίαν ἐν δυσὶν ἄν τις λάβοι τούτων, ἢ ὅτι πάντως ἀσθενὲς ὅπερ οὐκ ἔοικεν, ἐπεὶ καὶ ὁ ἀὴρ δοκεῖ τρέφειν, ἢ ὅτι χυλόν τινα ἔχει κακοποιὸν ὃς λανθάνει τὴν γεῦσιν ὅπερ ἐκδηλούμενον φαίνεται καὶ ἐπὶ τούτου τοῦ ὕδατος· καὶ γὰρ ἄνθρωποι λουόμενοι λεπροὶ γίνονται καὶ τὰ φυτὰ παραπλησίαν τινὰ λαμβάνει διάθεσιν· οὐ γὰρ δὴ τό γε ἄγαν τρόφιμον λεκτέον ὡς διὰ τὸ μὴ δύνασθαι κρατεῖν ἀτραφῆ καὶ χείρω γίνεται. περὶ μὲν οὖν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

2.7.17. Bölüm

Kendilerine uygun yerleri yalnız ağaçların sıra dışı ve kendine özgü olanları değil, daha yaygın olanları da arar. Kimisi kuru yerleri sever, kimisi bol sulu yerleri; kimisi soğuk ve fırtınalı yerleri, kimisi güneşe bakanları, kimisi gölgeli olanları; genel olarak da kimisi dağlık, kimisi bataklık yerleri sever; çiftçilerin ayırdığı gibi. Belki hepsi her zaman aynı yerleri aramaz; bunu da tek bir sebepten değil birçok sebepten ötürü yapar; daha önce de söylendiği gibi. Çünkü tabiatın akrabalığı her bitkiyi kendine uygun yere, kendiliğinden yetişen bitkilerin de bittiği yere götürür; kendiliğinden yetişen bitki de tabiatı gösterir, çünkü besin ve oluş aynı şeylerden gelir. Bir de tek tek ayrımlar vardır: sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve nemlilik; çünkü her bitki mizacına uygun olanı arar. Ayrıca bitkiler zayıf ya da güçlü, derin köklü ya da yüzeysel köklü olabilir ve parçaları bakımından başka farklar gösterebilir. Çoğu zaman da bunların birkaçı birden sebep olur;

2.7.1

Τοὺς δὲ τόπους ζητεῖ τοὺς οἰκείους οὐ μόνον τὰ περιττὰ καὶ ἴδια τῶν δένδρων ἀλλὰ καὶ τὰ κοινότερα γινόμενα· τὰ μὲν γὰρ φιλεῖ ξηροὺς τὰ δὲ εὐΰδρους τὰ δὲ χειμερινοὺς τὰ δὲ προσείλους τὰ δὲ παλισκίους καὶ ὅλως τὰ μὲν ὀρεινοὺς τὰ δὲ ἑλώδεις ὥσπερ καὶ διαιροῦσιν. οὐκ ἀεὶ δὲ πάντα τοὺς αὐτοὺς ἴσως οὐδὲ διὰ μίαν αἰτίαν ἀλλὰ διὰ πλείους ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς πρότερον ἐλέχθη. καὶ γὰρ τὸ συγγενὲς τῆς φύσεως ἕκαστον ἄγει πρὸς τὸν οἰκεῖον ἐν ᾧπερ καὶ τὰ αὐτόματα φύεται· τὸ δ᾽ αὐτόματον μηνύει τὴν φύσιν εἴπερ ἐκ τῶν αὐτῶν αἱ τροφαὶ καὶ αἱ γενέσεις. καὶ αἱ καθ᾽ ἕκαστον διαιρέσεις οἷον ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης καὶ ἡ ξηρότης καὶ ἡ ὑγρότης· ζητεῖ γὰρ τὰ πρόσφορα κατὰ τὴν κρᾶσιν. ἔτι δὲ ἀσθενῆ καὶ ἰσχυρὰ καὶ βαθύρριζα καὶ ἐπιπολαιόρριζα καὶ εἴ τις ἄλλη διαφορὰ κατὰ τὰ μέρη. πολλάκις δὲ καὶ διὰ πλείω τούτων·

2.7.2bazı bitkilerde bu özellikler bulunur, bazılarında bulunmaz; çünkü hepsi aynı değildir. Ayrıca benzer bitkiler benzer yeri arar, benzemeyenler ise aynı yeri aramaz; tabiatlarında bir sapma olmadıkça. Köknarla çam meselesi de bu türdendir: köknar gölgeli yerleri, çam güneşe bakan yerleri sever; öteki yerde ya hiç yetişmezler ya kötü yetişirler. Söylendiği gibi belki ikisi de sıcaktır; ama köknar kuru, çam nemlidir; bunun kanıtı çamdan zift elde edilmesidir. Nemin bolluğuyla birlikte güneşe bakan yer de ona uygundur; çünkü pişme böylece daha iyi olur. İstek de her zaman ağır basan şeye göre yönelir.

2.7.2

καὶ ἐνίοτε τὰ μὲν ἔχοντα τὰ δὲ οὐκ ἔχοντα· πάντα γὰρ ⟨οὐ⟩ ταὐτά. ἔτι δὲ καὶ τὰ ὅμοια ζητεῖ τὸ ὅμοιον καὶ τὰ ἀνόμοια μὴ τὸν αὐτὸν ὅταν ⟨μὴ⟩ ᾖ τις παραλλαγὴ τῆς φύσεως. ἐν οἷς καὶ τὰ περὶ τὴν ἐλάτην καὶ πεύκην ἐστίν· ἡ μὲν γὰρ χαίρει παλισκίοις ἡ δὲ πεύκη τοῖς προσείλοις ἐν ἐκείνοις δὲ οὐ φύεται παράπαν ἢ κακῶς. θερμὰ μὲν ἴσως ἄμφω καθάπερ φασὶν ἀλλ᾽ ἡ μὲν ἐλάτη ξηρὸν ἡ δὲ πεύκη ὑγρόν· σημεῖον δὲ καὶ ἡ τῆς πίττης γένεσις· ἅμα δ᾽ ὑγρότητος πλῆθος καὶ ὁ πρόσειλος τόπος οἰκεῖος· πέψις γὰρ οὕτω μᾶλλον· ἀεὶ δὲ κατὰ τὸ ὑπεραῖρον ἡ ὄρεξις.

2.7.3Buradan da anlaşılır ki aynı cinsten olup farklı davrandığı görülen bitkilerde her zaman böyle bir fark aramak gerekir. Çünkü aynı cinsten olmadığı hâlde aynı yeri arayanları açıklamak kolaydır; örneğin sarmaşıkla su kenarında ve korularda yetişen bitkiler: sarmaşık sıcak ve kurudur, ötekilerin tabiatı ise bütünüyle onunla akrabadır. Bunlardan bazılarının sebebini tek tek farklarda gösterdik. Yabani ve evcil bitkilerden korunaklı yerleri sevenler de böyledir; nar ve mersin gibi; mersin sık dokulu ve kurudur, nar ise gevşek ve kuru değildir;

2.7.3

ᾗ καὶ δῆλον ὡς ἐν τοῖς δοκοῦσι παραλλάττειν τῶν ὁμογενῶν ἀεί τινα ζητητέον τοιαύτην διαφοράν. ἐπεὶ ὅσα μὴ ὁμογενῆ τὸν αὐτὸν ζητεῖ καθάπερ ὁ κιττὸς καὶ τὰ πάρυδρα καὶ ἀλσώδη ῥᾴδιον εἰπεῖν· ὁ μὲν γὰρ θερμὸς καὶ ξηρὸς τῶν δὲ ἡ φύσις ὅλως συγγενής. ἔνια δὲ καὶ τούτων ἐν ταῖς καθ᾽ ἕκαστον διαφοραῖς ἔδειξε τὴν αἰτίαν. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσα φιλόσκεπα τυγχάνει καὶ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν ἡμέρων ὥσπερ ἡ ῥόα καὶ ὁ μύρρινος καὶ ὁ μὲν πυκνὸς ὢν καὶ ξηρὸς ἡ δὲ μανὴ καὶ οὐ ξηρά·

2.7.4ama ikisinin de meyvesi çekirdeklidir ve nemli değildir. Bu meyve güneşe bırakılınca çabuk kurur; gölgede, ışığın ölçülü girdiği yerde büyüyünce ise kendi nemini korur ve olgunlaşır. Bu yüzden nar ve mersin ağaçlarını sık dikerler ki birbirlerini örtsünler ve güneşe karşı bir siper edinsinler. Aynı zamanda çok köklü olmadıklarından besin bakımından birbirlerini sıkıştırmazlar. Ama biri bunun tersi olan bitkileri, örneğin asma ve inciri böyle dikerse aynı ölçüde bol meyve almaz; çünkü bunlar nemlidir ve daha çok pişmeye ihtiyaç duyar.

2.7.4

τὸν μὲν γὰρ καρπὸν ἀμφότερα πυρηνώδη καὶ οὐχ ὑγρὸν ἔχει. τῷ μὲν οὖν ἡλίῳ παραδιδόμενος ταχὺ καταξηραίνεται σκιατροφούμενος δὲ καὶ μετρίως εἰσλάμποντος σώζει τε τὴν οἰκείαν ὑγρότητα καὶ πεπαίνει δι᾽ ὃ καὶ τὰς ῥόας πυκνὰς φυτεύουσι καὶ τοὺς μυρρίνους ἵνα συσκεπάζωσιν ἄλληλα καὶ προβολὴν ἔχωσι τοῦ ἡλίου· ἅμα δὲ καὶ τῷ μὴ πολύρριζα τυγχάνειν οὐκ ἐνοχλοῦνται κατὰ τὰς τροφάς. εἰ γὰρ αὖ τἀναντία τις οὕτω φυτεύοι καθάπερ ἄμπελον καὶ συκῆν οὐκ ἂν ὁμοίως εὐκαρποῖ· ἔνυγρα γὰρ ὄντα καὶ πέψεως δεῖται πλείονος.

2.7.5Yerlerin farklılıkları bu türden sebeplere dayanır; meğer ki bol meyveye engel olan başka bir şey, bir zarar da olsun; Taras'ta zeytinlerde olduğu gibi. Orada ya çiçeklenme sırasında rüzgârsızlık yüzünden çiçeklerin çoğu yanar ya da rüzgâr estiğinde, denizden gelen ve taşıdığı tuzla çiçekleri yiyip bozan türden bir rüzgâr eser. Rüzgârsız havada bir sisin de yükseldiği söylenir; bu sis çiçeklere değince onları yakar; bu yüzden kâhinler sis çıkmasın diye kurban keser ve bunun onu önlediğini söylerler. Aynı şekilde havada koruyucu ya da yararlı bir şey varsa o da etkili olur; çünkü kimi zaman toprak kötü olduğu hâlde, söylendiği gibi, hava iyi karışımıyla ve o yere özgü rüzgârlarla bitkileri besleyip yetiştirir.

2.7.5

αἱ μὲν οὖν τῶν τόπων παραλλαγαὶ διὰ τοιαύτας τινάς εἰσιν αἰτίας ὅπου μὴ καὶ ἄλλο τι συμβαίνει κώλυμα καὶ σίνος πρὸς εὐκαρπίαν ὥσπερ περὶ Τάραντα ταῖς ἐλάαις· ἢ γὰρ ἀπνοίᾳ κατὰ τὴν ἄνθησιν ἀποκάεται τὰ πολλὰ ἢ ὅταν πνέῃ τοιοῦτόν τι πνεῖ πόντιον ὃ τῇ ἅλμῃ τῇ ἐπιφερομένῃ κατεσθίει καὶ λυμαίνεται τὰ ἄνθη. δοκεῖ δὲ καὶ ὁμίχλη τις ἄνευ πνοῆς ἐκβαίνειν ἣ ὅταν ἅψηται τῶν ἀνθῶν ἀποκάει δι᾽ ὃ καὶ μάντεις θύουσιν ὥστε μὴ ἐκβῆναι καί φασι κωλύειν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ εἴ τι πάλιν σωτήριον ἢ καὶ πρόσφορόν ἐστι τοῦ ἀέρος· ἐνίοτε γὰρ τῶν ἐδαφῶν ὄντων φαύλων ὁ ἀὴρ ἐκτρέφει τῇ εὐκρασίᾳ καθάπερ ἐλέχθη καὶ τοῖς οἰκείοις πνεύμασιν.

2.8.18. Bölüm

Meyvelerin pişmesi kimilerinde sıcaktan, kimilerinde soğuktan oluyor görünüyorsa, soğuktan olan pişme arazîdir. Çünkü her ikisinde de pişiren sıcaktır ve sebep tektir; ama içe doğru sıkışma yüzünden bu her durumda aynı açıklıkla görünmez. Genel olarak bu türden bütün olaylarda sebeplerin aynı kuvvetler olduğunu kabul etmek gerekir. Geç meyve verenlerin kışın olgunlaşması, mevsimin onları sarıp kuşatmasındandır; söylendiği gibi bitkiler birkaç sebepten geç meyve verir. Tabiatça nemli olanlar, asma gibi, daha şiddetli soğuklara ihtiyaç duyar; çünkü olgunlaşma böylece daha iyi olur. Mersin gibi meyvesi daha kuru olanlar ise, ki bu da geç meyve verenlerdendir, daha hafif soğuklara ihtiyaç duyar; çünkü fazlası meyveyi kurutur ve buruşturur. İyi karışımlı, daha nemli ve güney rüzgârının getirdiği hava ise en besleyici olandır.

2.8.1

Εἰ δὲ ἥ γε πέψις τῶν καρπῶν τοῖς μὲν ὑπὸ θερμοῦ δοκεῖ τοῖς δ᾽ ὑπὸ ψυχροῦ γίνεσθαι κατὰ συμβεβηκὸς ἥ γε ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ γινομένη. τὸ γὰρ θερμὸν ἐν ἀμφοῖν πέττει καὶ μία τις ἡ αἰτία φανερὸν δὲ οὐχ ὁμοίως διὰ τὴν ἀντιπερίστασιν. ὅλως γὰρ πάντων τῶν τοιούτων τὰς αὐτὰς δυνάμεις ὑποληπτέον αἰτίας εἶναι. ξυμβαίνει δὲ δὴ τοῖς ὀψικάρποις ὑπὸ τοῦ χειμῶνος πεπαίνεσθαι περικαταλαμβανομένοις τῇ ὥρᾳ. ὀψίκαρπα δ᾽ ὥσπτερ ἐλέχθη διὰ πλείους αἰτίας. ὅσα μὲν οὖν ὑγρὰ τῇ φύσει συντονωτέρων δεῖται τῶν ψυχρῶν ὥσπερ ἡ ἄμπελος· οὕτω γὰρ μᾶλλον ἡ πέπανσις. ὅσα δὲ ξηροκαρπότερα καθάπερ ὁ μύρρινος, καὶ γὰρ τοῦτο τῶν ὀψικάρπων, ἐλαφροτέρων· ἀποξηραίνει γὰρ καὶ ἀποστύφει τὸ ἄγαν. ἡ δ᾽ εὐκρασία καὶ ὁ ὑγρότερος καὶ ὁ ὑπὸ νότου ἀὴρ εὐτροφώτατος.

2.8.2Çünkü aşırı kışlar tabiatça daha nemli olanları da pişirmez; kimini tamamen kurutur, kiminin de inciflerde olduğu gibi kendine özgü özsuyunu çeker alır. En iyi dayananlar ise neminde yağlı bir şey bulunanlardır, yabanilerden kocayemiş meyvesi gibi; bir de topraksı, buruk ve tabiatça güçlü olan bazıları, örneğin palamut, yaban armudu ve üvez; çünkü bunlar kendilerine özgü nemi geç alır. Muşmulalar, yabani elmalar ve genel olarak dalından koparıldıktan sonra olgunlaşabilen her meyve de böyledir; yaban armudu ve üvez gibi. Bunların olgunlaşması ağaçtaki tabiî olgunlaşmanın aynısı değildir, ama onları yenir kılan bir tatlılığı vardır; buna, ağacında olgunlaşan zeytinler için dendiği gibi bir çürüme mi, yoksa başka bir hâl mi demek gerektiği fark etmez.

2.8.2

ἐπεὶ οὐδὲ τὰ ὑγρότερα τῇ φύσει πέττουσιν αἱ ὑπερβολαὶ τῶν χειμώνων ἀλλὰ τὰ μὲν ὅλως ἀποξηραίνουσι τῶν δ᾽ ἐξαιροῦνται τὸν οἰκεῖον χυλὸν ὥσπερ τῶν συκῶν. ἀντέχειν δὲ μάλιστα δύναται τά τε ἐν ὑγρότητι λιπαρόν τι ἔχοντα καθάπερ τῶν ἀγρίων τὰ μιμαίκυλα καὶ ἔνια γεώδη καὶ στρυφνὰ καὶ ἰσχυρὰ τὴν φύσιν οἷον βάλανος ἀχρὰς οὖον· ὀψὲ γὰρ ταῦτά γε λαμβάνει τὴν οἰκείαν ὑγρότητα. τοιαῦτα δὲ καὶ τὰ μέσπιλα καὶ τὰ μῆλα τὰ ἄγρια καὶ πάνθ᾽ ὅλως ⟨ἃ δύναται ἀφαιρεθέντα⟩ πεπαίνεσθαι καθάπερ ἡ ἀχρὰς καὶ τὸ οὖον, οὐ τὴν αὐτὴν μὲν πέπανσιν ἥνπερ καὶ ἐπὶ τῷ δένδρῳ τὴν φυσικὴν ἔχουσαν δέ τινα γλυκύτητα τὴν ποιοῦσαν ἐδώδιμα, εἴτ᾽ οὖν σῆψιν αὐτὴν χρὴ λέγειν ὥσπερ ἐπὶ τῶν δρυπεπῶν ἐλαῶν φασιν εἴτε καὶ ἄλλην τινὰ διάθεσιν ἡνπεροῦν.

2.8.3Bununla birlikte, ağaçlardan gelen besin akışı artık durmuşken, üvezde olduğu gibi meyvelerin içerdeki sıcaklıkla pişmesine belki hiçbir şey engel değildir. Çünkü ağaçtayken üzerlerine hep yeni besin geldiğinden ve aynı zamanda soğuklar onları engellediğinden, besine hâkim olamazlardı; başka besin gelmeyince ve aynı zamanda sıcaklık da içeri kapanınca, bu iki sebepten pişer ve değişime uğrarlar. Nitekim ağaçta olgunlaşan meyveler de, örneğin üzüm salkımları, koparılınca güneş sulu kısımlarını kuruttuğu için daha tatlı olur; asmaların üzerindeyken de, salkımların sapını büktüklerinde ya da salkımlar yaşlanıp kuru üzüme döndüğünde böyle olur.

2.8.3

οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἴσως οὐθὲν ἂν κωλύοι καὶ τῇ ἔσωθεν θερμότητι πέττεσθαι καθάπερ τὰ οὖα πεπαυμένης ἤδη τῆς ἐπιρροῆς ἐκ τῶν δένδρων· τότε μὲν γὰρ ἀεί τινος ἐπιούσης οὐκ ἐκράτει κωλυόμενα ἅμα διὰ τὰ ψύχη, μὴ προσγινομένης δ᾽ ἑτέρας ἅμα δὲ καὶ τοῦ θερμοῦ συγκατακλειομένου δι᾽ ἄμφω πέττεται καὶ λαμβάνει τὴν μεταβολήν· ἐπεὶ καὶ οἱ ἐπὶ τῶν δένδρων καρποὶ πεπαινόμενοι καθάπερ οἱ βότρυες ἀφαιρεθέντες γλυκύτεροι γίνονται τοῦ ὑδατώδους ὑπὸ τοῦ ἡλίου καταξηραινομένου, ἐπ᾽ αὐτῶν δὲ τῶν ἀμπέλων ὅταν ἐπιστρέφωσι ἢ καὶ γηράσαντες ἀποσταφιδωθῶσι.

2.8.4Hemen hemen öteki meyvelerde de böyle bir değişim olur; kiminde daha az, kiminde daha çok; bazılarında ise tersine. Çünkü sıcak ve kendilerine uygun yerlerde ağaçların üzerindeyken bile bazı meyveler, daha önce söylendiği gibi, iyi beslenme yüzünden olgunlaşmaz; meğer ki kazınsın ve zeytinyağıyla yağlansınlar; Mısır'daki dut-incirleri gibi. Bu işleme uğrayınca nemin ve havanın bir kısmı dışarı çıkar ve meyve sıcaklığı içeri alır. Sebzelerden bazıları ise hiç olgunlaşmaz ve değişmez; su kabağı gibi. Pişmenin, pişmemenin ve genel olarak meydana gelen değişimlerin sebepleri bunlardır.

2.8.4

σχεδὸν δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις γίνεταί τις τοιαύτη μεταβολὴ τῶν μὲν ἐπ᾽ ἔλαττον τῶν δ᾽ ἐπὶ πλεῖον, ἔνια δ᾽ ἐναντίως. καὶ γὰρ ἐπ᾽ αὐτῶν τῶν δένδρων ἐν τόποις θερμοῖς καὶ οἰκείοις ἀπέπαντα ⟨μὴ⟩ ἐπικνισθέντα καὶ ἐπαλειφθέντα ἐλαίῳ καθάπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη διὰ τὴν εὐτροφίαν, ὥσπερ καὶ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ συκάμινα, τοῦτο δὲ παθόντα καὶ ἀπέρασίν τινα ἔλαβεν ὑγροῦ καὶ πνεύματος καὶ τὸ θερμὸν εἰσδέχεται. τῶν δὲ λαχανωδῶν ἔνια καὶ τὸ ὅλον ἀπέπαντα καὶ ἀμετάβλητα καθάπερ ἡ κολοκύνθη. πέψεως μὲν οὖν καὶ ἀπεψίας καὶ ἁπλῶς τῶν γινομένων μεταβολῶν ἐν τούτοις αἱ αἰτίαι.

2.9.19. Bölüm

Ağaçların kendisine gelince, rüzgârsız ve gölgeli yerlerde yetişenler her zaman dik, eğrisiz, daha düzgün ve daha uzun olur; sık yetiştiklerinde de aynı şekilde. Rüzgâr alan, rüzgâra açık ve güneşli yerlerde yetişenler ve seyrek yetişenler ise bu özellikleri daha az taşır. Çünkü eninde büyüme boyda büyümeyi engeller; rüzgârlar da ağacı pürüzlendirir ve söylendiği gibi büyümeyi durdurarak budaklar oluşturur. Öteki ağaçlarda ise bunlar ortadan kalktığı için yalnız boyda büyüme olur.

2.9.1

Τῶν δὲ δένδρων αὐτῶν ἀεὶ τὰ ἐν τοῖς ἀπνόοις καὶ παλισκίοις ὀρθὰ καὶ ἀστραβῆ καὶ λειότερα καὶ εὐμηκέστερα γίνεται τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κἂν πυκνὰ τυγχάνῃ πεφυκότα, τὰ δ᾽ ἐν τοῖς εὐπνόοις καὶ προσηνέμοις καὶ εὐείλοις ἔτι δὲ μανὰ πεφυκότα ἧττον. ἥ τε γὰρ εἰς βάθος αὔξησις κωλύει τὸ μῆκος καὶ τὰ πνεύματα τραχύνει καὶ ὄζους ἐμποιεῖ καθάπερ ἐλέχθη διὰ τὴν ἐπίστασιν· ἐκείνοις δὲ ἀφῃρημένων τούτων ἡ εἰς τὸ μῆκος αὔξησις μόνη γίνεται·

2.9.2Bu yüzden aynı ölçüde dik ve uzun boylu olmayan ağaçlar da böyle yerlerde yetiştiklerinde dik ve uzun boylu olanlarla aynı duruma gelir; meşeler gibi. Söylendiğine göre Haimos dağında meşeler düzgün, dümdüz ve neredeyse köknarlar kadar uzun olur. Aynı zamanda bu tür ağaçlar daha gevşek ve daha zayıf olur, çünkü ne güneş ne rüzgârlar ve soğuk onları sıklaştırır.

2.9.2

δι᾽ ὃ καὶ τὰ μὴ ὁμοίως ὀρθοφυῆ μηδ᾽ εὐμήκη τὴν αὐτὴν διάθεσιν λαμβάνει τοῖς ὀρθοφυέσι καὶ μακροῖς ὅταν ἐν τόποις γένηται τοιούτοις ὥσπερ αἱ δρῦς· λεῖαι γὰρ καὶ εὐθεῖαι καὶ σχεδὸν ἰσομήκεις γίνονται ταῖς ἐλάταις καθάπερ φασὶ καὶ περὶ τὸν Αἶμον. ἅμα δὲ καὶ μανότερα καὶ ἀσθενέστερα τὰ τοιαῦτα γίνεται διὰ τὸ μήτε ὑπὸ τοῦ ἡλίου μήτε ὑπὸ τῶν πνευμάτων καὶ τοῦ ψύχους λαμβάνειν πύκνωσιν.

2.9.3Meyvelerini olgunlaşmadan en çok döken ağaçlar incir, hurma ve bademdir. Kimisi, incirler gibi, içlerine bir nemin ve havanın kapanması yüzünden döker; kimisi meyvenin dala bağlanışı zayıf olduğu için; kimisi de meyveleri iri olduğu için, badem, elma ve armut gibi; çünkü herhangi bir şey onları nemle doldurup zayıflatmaya yeter; bunlara bir de sert rüzgârlar eklenir. Nar ise çiçek tomurcuklarını kolay döker, çünkü bunların dala tutunuşu zayıftır; bu yüzden çisenti ve çiy düşünce çiçeğin içine işler, onu nemlendirir ve dökülmesine yol açar.

2.9.3

ἀποβλητικὰ δὲ μάλιστα τῶν καρπῶν πρὶν πεπᾶναι συκῆ καὶ φοῖνιξ καὶ ἀμυγδαλῆ καὶ διὰ τὴν ἐναπόληψιν ὑγρότητός τέ τινος καὶ πνεύματος ὥσπερ συκαῖ τὰ δὲ τῷ τὴν προσάρτησιν ἔχειν ἀσθενῆ τοὺς δ᾽ ὄγκος μείζους ὥσπερ ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ μηλέα καὶ ἄπιος· ἱκανὸν γὰρ καὶ ὁτιοῦν διυγρᾶναι καὶ ἀσθενὲς ποιῆσαι· καὶ ἅμα τούτοις γε καὶ πνευμάτων ἐπιγίνεται μέγεθος. ἡ δὲ ῥόα τοῖς μὲν κυτίνοις εὐαπόπτωτος, ἀσθενὴς γὰρ αὐτῶν ἡ πρόσφυσις ὥστε ὅταν ψακάδια καὶ δρόσοι πέσωσιν εἰσδυόμενα κατὰ τὸ ἄνθος ἀνυγραίνει καὶ ποιεῖ τὴν βολήν·

2.9.4Bu yüzden ağaçları aşağı doğru eğer ve yükseğe çıkmalarına izin vermezler ki çiçek tomurcukları dik durup nemi içlerine almasın. Bazıları da tam bu amaçla çubukları ters dikmeyi öğütler ki dallar hemen aşağıya doğru eğilsin. Dökülmenin sebebinin nem olduğu şuradan da anlaşılır: armut ve badem ağaçları, yağmur yağmasa bile hava güneyli ve bulutlu olursa, hem çiçeklerini hem de, çiçek dökümünün hemen ardından gelirse, ilk meyvelerini döker. Bunların ve bu türden ağaçların döküntüsünün sebebi meyvenin dala bağlanışında ve iriliğindedir.

2.9.4

δι᾽ ὃ καὶ κατάγουσι τὰ δένδρα καὶ οὐκ ἀφιᾶσιν εἰς ὕψος ὅπως οἱ κύτινοι μὴ ὀρθοὶ γινόμενοι δέχωνται τὸ ὑγρόν· οἱ δὲ καὶ ἀνάπαλιν κελεύουσι φυτεύειν τὰς ῥάβδους τούτου χάριν ὅπως εὐθὺ κατανεύσωσιν. ὅτι δ᾽ ἡ ὑγρότης αἰτία τῆς ἀποβολῆς κἀκεῖθεν δῆλον· αἱ γὰρ ἄπιοι καὶ ἀμυγδαλαῖ κἂν μὴ βρέχῃ νότιος δ’ ὁ ἀὴρ ᾖ καὶ ἐπινεφὴς ἀποβάλλουσι καὶ τὰ ἄνθη καὶ τοὺς πρώτους καρποὺς ἐὰν εὐθὺς μετὰ τὴν ἀπάνθησιν ᾖ. καὶ τούτων μὲν καὶ τῶν τοιούτων ἐν τῇ προσαρτήσει τε καὶ τοῖς ὄγκοις ἡ αἰτία.

2.9.5İncirlerde ve hurmalarda ise sebep yalnız bunlar değil, meyvenin kendi yapısıdır da. Bu yüzden incirlere yabani incir meyvesi asarlar, yani ilekleme yaparlar. Bunu, ağacın üstüne asılan yabani incir meyvelerinden çıkan incir arıları incir ağacındaki meyveleri açsın diye yaparlar. Çünkü incir arıları yabani incirlerden doğar; benzer besini arayarak oradan uçar ve incir ağacındaki meyvelere konarlar. Bu, ilekleme yapılmayan ağaçlarda da, incirlerin yakınında yabani incir ağaçları bulunduğunda olur. Bu yüzden incirlerin yanına, rüzgâr yönünde uçuşları kolay olsun diye, yükseltilere yabani incir ağaçları dikerler; erken incirlerin yanına erken, geç incirlerin yanına geç, ortadakilerin yanına da ortadaki yabani incirleri dikerler ki her birine ilekleme kendi mevsiminde yapılsın.

2.9.5

τῶν δὲ συκῶν καὶ τῶν φοινίκων οὐκ ἐν τούτοις ἐστὶ μόνον ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ αὐτῶν διαστάσει· δι᾽ ὃ καὶ ἐρινάζουσι τὰς συκᾶς· τοῦτο δὲ ποιοῦσιν ὅπως οἱ ψῆνες οἱ ἐκ τῶν ἐρινῶν τῶν ἐπικρεμαννυμένων γινόμενοι διοίγωσι τὰ ἐπὶ τῆς συκῆς· ἡ μὲν γὰρ γένεσις ἐξ ἐκείνων· ζητοῦντες δὲ τὴν ὁμοίαν τροφὴν ἐκπέτονται καὶ προσίπτανται τοῖς ἐπὶ τῆς συκῆς ἐρινοῖς. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ⟨μὴ⟩ ἐριναζομένων ὅταν πλησίον τῶν συκῶν ἐρινεοὶ ὦσιν, δι᾽ ὃ καὶ παραφυτεύουσι ταῖς συκαῖς ἐρινεοὺς ἐπὶ τῶν ἄκρων ὅπως κατ᾽ ἄνεμον ἡ πτῆσις οὐρία γίνηται, ταῖς μὲν πρωΐαις πρωΐους ταῖς δ᾽ ὀψίαις ὀψίους ταῖς δὲ μέσαις μέσους ἵνα κατὰ τὴν οἰκείαν ὥραν ἑκάστοις ὁ ἐρινασμὸς ᾖ.

2.9.6Meyvenin ortası açılınca incir arıları içerdeki nemin çoğunu yiyip bitirir, dışardaki havaya bir geçit açar ve meyveyi bütünüyle daha iyi havalanır hâle getirirler. Çünkü meyveyi işleyen sıcaklıkla birlikte, kaynayan şeylerde olduğu gibi, bir hava da içeri kapanır; bu hava nemle birlikte ayrılıp dışarı çıkınca meyve dalında kalır; çünkü dökülmenin sebepleri bunlardır. İncir arılarının doğması ve yeniden incirlere girmesi de anlaşılır bir şeydir. Doğmalarının sebebi, yabani incir ağaçlarının meyvelerini olgunlaştırıp tamamlayamamasıdır; çünkü öteki çürüyen şeylerde olduğu gibi bunlarda da tabiat canlı meydana getirir. Besinleri olmayınca kendilerine uygun olanı arayarak benzerine yönelirler; çünkü her canlıda kendine akraba olana karşı bir arzu vardır; bitlerin, bozulmasından doğdukları kana arzu duyması gibi.

2.9.6

διοιχθέντος δὲ τοῦ μέσου τὴν ὑγρότητα ἐκβόσκονται τὴν πλείω καὶ τῷ ἔξωθεν ἀέρι δίοδον διδόασι καὶ τὸ ὅλον εὐπνούστερα ποιοῦσι· συμβαίνει γὰρ ἅμα τῇ θερμότητι τῇ κατεργαζομένῃ συγκατακλείεσθαί τι πνεῦμα καθάπερ τοῖς ἑψομένοις οὗ χωρισθέντος ἅμα τῇ ὑγρότητι καὶ διεκπνεύσαντος ἐπιμένει· τὰ γὰρ αἴτια τοῦ ἀποβάλλειν ταῦτ᾽ ἐστίν. εὐλόγως δὲ καὶ γίνονται καὶ εἰσδύονται πάλιν οἱ ψῆνες εἰς τὰ ἐρινά· γίνονται μὲν γὰρ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι πεπαίνειν μηδὲ τελειουργεῖν τοὺς ἐρινεούς· ὥσπερ γὰρ καὶ τῶν ἄλλων σηπομένων καὶ ἐν τούτοις ζωοποιὸς ἡ φύσις· οὐκ ἔχοντες δὲ τροφὴν ζητοῦντες δὲ τὴν οἰκείαν φέρονται πρὸς τὸ ὅμοιον· ἡ γὰρ ἐπιθυμία πᾶσι τοῦ συγγενοῦς ὥσπερ τοῖς φθειρσὶν αἵματος ἐξ οὗ διαφθαρέντος ⟨ἡ⟩ γένεσις.

2.9.7İnce topraklı ve kuzeye bakan yerlerde ilekleme aramamaları da anlaşılır bir şeydir; çünkü oralarda incirler besinin azlığı yüzünden tabiatça kuru olur. Toprağının mizacı besini ölçülü verecek gibi olan başka bir bölgede de ilekleme yapılmaz; çünkü dökülme pişmemekten ve besine hâkim olamamaktan gelir. Çok toz olan yerlerde de aynı şey geçerlidir, çünkü toz da kurutur. Daha kuru oldukları hâlde güney rüzgârından çok kuzey rüzgârında meyve dökmeleri ise tuhaf görünebilir. Sebebi, meyvelerin daha çok sıklaşınca içlerindeki havanın dışarı çıkmasının engellenmesidir; belki de aynı zamanda özsu bir ölçüde katılaşır; bazıları, söylediğimiz gibi, yaprak dökümünün sebebi olarak da bunu gösterir.

2.9.7

εὐλόγως δὲ καὶ ἐν τοῖς λεπτογείοις καὶ καταβόρροις οὐκ ἐπιζητοῦσι τὸν ἐρινασμόν· ξηρὰ γὰρ γίνονται τῇ φύσει δι᾽ ὀλιγότητα τῆς τροφῆς, οὐδὲ δὴ εἴ τις ἑτέρα χώρα τοιαύτην ἔχει τὴν κρᾶσιν ὥστε σύμμετρον ἐκδιδόναι τὴν τροφήν· ἡ γὰρ ἀποβολὴ δι᾽ ἀπεψίαν καὶ τὸ μὴ κρατεῖν. ὡσαύτως δὲ καὶ ὅπου κονιορτὸς πολὺς, ἀποξηραίνει γὰρ καὶ οὗτος. ἄτοπον δ᾽ ἂν δόξειεν ὅτι βορείοις ἀποβάλλουσι μᾶλλον ἢ νοτίοις ξηροτέρων ὄντων· αἴτιον δ᾽ ὅτι πυκνούμενα μᾶλλον τὰ ἐρινὰ κωλύεται διεκπνεῖν· ἅμα δ᾽ ἴσως καὶ πῆξίς τις γίνεται τοῦ ὀποῦ· ταύτην γὰρ καὶ τῆς φυλλοβολίας αἰτίαν φέρουσί τινες ὥσπερ εἴπομεν.

2.9.8Cinsler arasında çok geç olanlar ise sürgünlerinin geç çıkması yüzünden meyve dökmez. Çünkü mevsim yüzünden havanın içeri kapanıp hapsolması artık olmaz; tersine sıcaklık içe doğru sıkışarak üstün gelir. Aynı zamanda bunlar tabiatça bir ölçüde kurudur ve geç nemlenir; bu yüzden bu türden incirler sulamayı ister ve daha iyi kabul eder. Açılma, havalanma ve dışarı akış sağlayarak meyvenin dalda kalmasını sağlıyorsa, Mısır'daki dut-incirlerinde olan da bir bakıma buna benziyor gibidir.

2.9.8

ὅσα δ᾽ ὄψια πάμπαν τῶν γενῶν οὐκ ἀποβάλλει διὰ τὴν ὀψιότητα τῆς βλαστήσεως· οὐ γὰρ ἔτι συμβαίνει κατακλείεσθαι καὶ ἐναπολαμβάνεσθαι τὸ πνεῦμα διὰ τὴν ὥραν ἀλλ᾽ ἐπικρατεῖ ἀντιπεριϊστάμενον τὸ θερμόν· ἅμα δὲ καὶ φύσει ξηρά πως ἐστὶ καὶ ὀψὲ διϋγραίνεται, δι᾽ ὃ καὶ τὴν ἄρδευσιν αἱ τοιαῦται ζητοῦσι καὶ δέχονται μᾶλλον. ἔοικε δ᾽ εἴπερ ἡ ἄνοιξις ποιεῖ τὴν ἐπιμονὴν εὔπνοιάν τε καὶ ἀπέρασιν ποιοῦσα παραπλήσιον τρόπον τινὰ ⟨τὸ⟩ συμβαῖνον καὶ ἐπὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ συκαμίνων·

2.9.9Ama bazıları buna itiraz eder: onlara göre incir arıları meyveyi açmaz, tersine içine girince kapanmasını sağlar; buradan da sebebi tam tersinden açıklamak mümkün olur: ilekleme bu amaçla yapılır. Çünkü meyve kapanırsa ne çiy ne çisenti onu bozabilir; oysa narın çiçek tomurcukları gibi incirler de bunlarla nemlenip dökülür. Sebebin bu olduğunu, bazılarının da söylediği bir olgu gösterir: hafif yağmurlar yağınca meyveler daha çok dökülür. Bir başka kanıt da şudur, bu da kapanma amacına yöneliktir: asacak yabani incir bulamazlarsa ağacın üstüne kum serperler ki meyve kapansın. Toz da meyvenin dalda kalmasını bu yüzden sağlar: tozlanan meyveler kapanır. Geç incirlerin meyveleri ise o zamanda açılmaz, kapalı durur; bu yüzden dalda kalır ve ileklemeye hiç ihtiyaç duymaz. Sonra, artık güçlenmişken ve mevsim de değişmişken açılır ve dökülmez. Sebebi her iki şekilde de açıklamak mümkündür.

2.9.9

ἀλλὰ τοῦτο διαμφισβητοῦσί τινες ὡς ἄρ᾽ οὐκ ἀνοίγουσιν οἱ ψῆνες ἀλλὰ συμμύειν ποιοῦσιν ὅταν εἰσδύωσιν ὅθεν καὶ τὴν αἰτίαν ἐστὶν ἐκ τοῦ ἐναντίου φέρειν ὡς τούτου χάριν ἐριναζομένων· ἐὰν γὰρ συμμύωσιν οὔθ᾽ ἡ δρόσος οὔτε τὰ ψακάδια δύναται διαφθείρειν ὑφ᾽ ὧν ἀποπίπτουσι διυγραινόμενοι ὥσπερ καὶ οἱ κύτινοι τῶν ῥοῶν. ὅτι δὲ ταῦτα αἴτια μηνύει τὸ συμβαῖνον ὃ δὴ καὶ λέγουσί τινες· ἀποβάλλουσι γὰρ μᾶλλον ὑδατίων ἐπιγινομένων. σημεῖον δ᾽ ὅτι κἀκεῖνό ἐστι τοῦ συμμύσαι χάριν· ἐὰν γὰρ μὴ ἔχωσι περιάπτειν τῇ ἄμμῳ ἐπιπάττουσιν ἵνα συμμύσῃ· καὶ ὁ κονιορτὸς δὲ ποιεῖ διὰ τοῦτο ἐπιμένειν ὅτι συμμύει κονιορτούμενα· τὰ δὲ τῶν ὀψίων οὐ διοίγεται κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἀλλὰ συμμύει, δι᾽ ὃ καὶ ἐπιμένει καὶ οὐδὲ ὅλως ἐρινασμοῦ δέονται· μετὰ ταῦτα δ᾽ ἰσχύοντ᾽ ἤδη καὶ ἅμα τῆς ὥρας μεταβεβληκυίας ἀνοίγεταί τε καὶ οὐκ ἀποπίπτει. τὴν μὲν οὖν αἰτίαν ἀμφοτέρως λαβεῖν ἐνδέχεται.

2.9.10Belki bu açıklamaların birbirine hiç aykırı düşmediği de söylenebilir. Çünkü yağmur yağınca meyveler daha zayıf olur ve içlerindeki nem artar; bu nem havaya dönüşünce de dökülme olur. Kum serpenler de meyveyi kurutmak ister; bu yüzden toz da yararlıdır, çünkü dökülmenin sebebi olan nemi çeker alır.

2.9.10

τάχα δ᾽ ἄν τις φαίη ταῦτά γε οὐδὲν ὑπεναντιοῦσθαι· καὶ γὰρ ὑδάτων ἐπιγινομένων ἀσθενέστερα τὰ ἐρινὰ καὶ πλείων ὑγρότης γίνεται δι᾽ ἣν ἐκπνευματουμένην ἡ ἀποβολή· καὶ τῇ ἄμμῳ πάττειν ἀποξηραίνειν βουλομένους δι’ ὃ καὶ τὸν κονιορτὸν ὠφελεῖν· ἐξαιρεῖν γὰρ τὸ ὑγρὸν ὃ τῆς ἀποβολῆς αἴτιον.

2.9.11Hiçbir aykırılık yoksa sebebin o ilk açıklamadaki olduğu açıktır. Aykırılık varsa, ilk açıklamaya göre başlangıç içerdeki şeylerden gelir, buna dışarıdan eklenen bir şey varsa o da katkı yapar; ikinci açıklamaya göre ise başlangıç dışardaki nemdir; en çok da narın çiçek tomurcukları gibi dik duran ve aşağı eğilmeyen meyveler bu nemden dökülür. Dökülmenin bazı sebeplerinin, hastalanmış gibi, meyvelerin kendisinden gelmesi de inandırıcıdır; ama hastalık belki bütün meyvelerde ortaktır.

2.9.11

εἰ μὲν οὖν μηθὲν ἀντιλέγει δῆλον ὡς ἐν ἐκείνῳ τὸ αἴτιον. εἰ δὲ ἐναντιοῦται συμβαίνοι ἂν ἐκείνως μὲν ἀπὸ τῶν ἐντὸς εἶναι τὴν ἀρχὴν καὶ εἴ τι προσεπιγίνεται τῶν ἐκτὸς, οὕτως δ᾽ ἀπὸ τῆς ἔξωθεν ὑγρότητος ὑφ᾽ ἧς μάλιστ᾽ ἂν ἀποπίπτοι τὰ ὀρθὰ πεφυκότα καὶ μὴ κατακλινῆ καθάπερ οἱ κύτινοι· πιθανὸν δὲ καὶ ἐξ αὐτῶν τινας αἰτίας εἶναι τῆς ἀποβολῆς ὥσπερ νοσησάντων πλὴν ἡ μὲν νόσος ἴσως κοινὴ πάντων τῶν καρπῶν.

2.9.12İncir arıları içeri girince meyvenin neden kapandığı için ise bir sebep söylemek gerekir. Çünkü içerde bulunan ve meyveye ait olan nemi yiyip bitirdikleri doğrudur; bu yüzden meyvenin dalda kalmasına yararlıdır, ama incirleri kötüleştirir; çünkü ilekleme yapılmış incirler içleri boşalınca daha çok ve daha fazla özsu çeker. Bu yüzden bazıları ilekleme yapmaz, hatta satarken "ileklenmemiş" diye bağırırlar; bunun da büyük bir fark yarattığı kabul edilir. Ayrıca kuzey rüzgârında meyvelerin daha az dökülmesi gerekirdi, çünkü o zaman daha çok kapanırlar; meğer ki kurudukları için yarılıp açılsınlar.

2.9.12

τοῦ δὲ συμμύειν ὅταν εἰσδύωσιν οἱ ψῆνες ἀνάγκη τινὰ λέγειν αἰτίαν· ἐπεὶ τό γ᾽ ἐκβόσκεσθαι τὴν ὑγρότητα τὴν ἐνυπάρχουσαν οἰκείαν οὖσαν ἀληθὲς, δι᾽ ὅπερ πρὸς τὴν ἐπιμονὴν χρήσιμον, τὰ μέντοι σῦκα χείρω ποιεῖ· κενωθέντα γὰρ τὰ ἐριναστὰ μᾶλλον ἐπισπᾶται καὶ πλείω τὸν ὀπόν· ὅθεν ἔνιοί γ᾽ οὐδ᾽ ἐρινάζουσιν ἀλλὰ καὶ πωλοῦντες κηρύττουσιν ὡς ἀνερίναστα καὶ δοκεῖ πολὺ διαφέρειν. ἔτι δ᾽ ἐχρῆν τοῖς βορείοις ἧττον ἀποπίπτειν, συμμύει γὰρ μᾶλλον, εἰ μὴ ἄρα τῷ ξηραίνεσθαι διαχάσκει.

2.9.13Bu açıklamanın öncekinden daha çok itiraza açık olduğu görülüyor; meğer ki olay her iki şekilde de olsun ve olabilsin. Bazı yerlerin ileklemeye ihtiyaç duymaması ise, söylendiği gibi, tuhaf değildir; çünkü bu yerlerde besin ile hava arasında bir orantı vardır. Cinsin bütününde nemin çok olduğu ise yabani incirlerin kendisinden de anlaşılır. Pişmeme de bundan olur; o yabanileri de dalda kalsınlar diye ileklerler. Aynı sebeplerle bazıları yılda iki, bazıları üç kez meyve verir; çünkü besinleri boldur: ilk meyveler alınınca kolayca başkalarını çıkarır, sonra bunlardan sonra da başkalarını; çünkü nemleri boldur ve buraya kadar ona hâkim olabilirler, daha fazlasına ise aşırılık yüzünden güçleri yetmez;

2.9.13

φαίνεται δ᾽ οὖν πλείους ἀντιλογίας ἔχειν τῶν πρότερον, εἰ μὴ ἄρα ἀμφοτέρως συμβαίνει καὶ ἐνδέχεται. τὸ δ᾽ ἐνίους τόπους μὴ δεῖσθαι τῶν ἐρινασμῶν οὐκ ἄτοπον ὥσπερ ἐλέχθη, συμμετρίαν ἔχοντας τῆς τε τροφῆς ⟨καὶ⟩ τοῦ ἀέρος· ἐπεὶ ὅτι γε ἡ ὑγρότης πολλὴ καθ᾽ ὅλον τὸ γένος καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἀγρίων δῆλον. καὶ γὰρ ἡ ἀπεψία διὰ τοῦτο γίνεται καὶ ἐρινάζουσι κἀκείνους ὅπως ἐπιμείνωσι· διὰ τὰς αὐτὰς δ᾽ αἰτίας καὶ διφοροῦσιν ἔνιοι δὲ καὶ τριφοροῦσιν αὐτῶν διὰ πλῆθος τροφῆς· ἀφαιρουμένων γὰρ τῶν πρώτων ῥᾳδίως ἕτερα φύουσι καὶ πάλιν τούτων ἕτερα πληθύοντές τε τῇ ὑγρότητι καὶ μέχρι τούτου κρατοῦντες ἐπὶ πλεῖον δ᾽ οὐ δυνάμενοι διὰ τὴν ὑπερβολήν·

2.9.14Çünkü yabani bitkiler arasında meyvesini tamamlanmamış hâlde veren yalnız yabani incirdir, ya da onunla birlikte birkaç bitki; meğer ki onların gayesi zaten bu noktada olsun. Yabani incir kendiliğinden de yetişir [kendiliğinden yetişenlerin oluşu tohumdan ve toprağın bir tür çürümesinden, daha doğrusu başkalaşmasından meydana gelenlerden olur]; dolayısıyla, şairin söğüt için dediği gibi, buna da "meyvesini yitiren" denebilir. Çünkü öteki bitkiler meyveleri hiçbir canlının yiyemeyeceği türden olsa bile tabiatın yönelişine uygun olarak onları tamamlar ve olgunlaştırır.

2.9.14

μόνον γὰρ δὴ τοῦτο τῶν ἀγρίων ἢ μετ᾽ ὀλίγων ἀτελῆ φέρει τὸν καρπόν· εἰ μὴ ἄρα ἐνταῦθα αὐτῶν ἦν τὸ τέλος. φύεται γοῦν καὶ αὐτόματος· [ἡ δὲ τῶν αὐτομάτων γένεσις ἐκ σπέρματος καὶ ὅσα δὴ διὰ σῆψίν τινα μᾶλλον δ᾽ ἀλλοίωσιν γίνεται τῆς γῆς·] ὥστε καὶ τοῦτο ὠλεσίκαρπον ἄν τις φαίη καθάπερ ὁ ποιητής φησι τὴν ἰτέαν· ἐπεὶ τά γε ἄλλα κἂν ἀβρώτους ἔχῃ πᾶσι τοὺς καρποὺς ὅμως ἐκτελεῖ καὶ πεπαίνει κατὰ τὴν τῆς φύσεως ὁρμήν.

2.9.15Ama bu, yabani incirin ötekilere göre bir özelliği olsa gerek. Hurmalarda olan ise aynı şey değildir ama buna bir benzerlik gösterir; bu yüzden buna hurmaları "olynthazein" etmek derler. Çünkü erkek hurmanın çiçeği, tozu ve havı dişi hurmanın üstüne serpilince, sıcaklığı ve öteki kuvvetiyle bir kuruluk ve havalanma sağlar; meyvenin dalda kalması da bunlar sayesinde olur. Balıklarda erkeğin, bırakılan yumurtaların üstüne sütünü serpmesi de bir bakıma buna benzer görünüyor. Ama benzerlikleri birbirinden çok uzak şeylerden bile çıkarmak mümkündür.

2.9.15

ἀλλὰ γὰρ αὕτη μὲν ἰδιότης ἄν τις εἴη πρὸς τὰ ἄλλα. τὸ δὲ ἐπὶ τῶν φοινίκων συμβαῖνον οὐ ταὐτὸν μὲν ἔχει δέ τινα ὁμοιότητα τούτῳ δι᾽ ὃ καλοῦσιν ὀλυνθάζειν αὐτούς· τὸ γὰρ ἀπὸ τῆς ἄρρενος ἄνθος καὶ ὁ κονιορτὸς καὶ χνοῦς συγκαταπαττόμενος ποιοῦσί τινα τῇ θερμότητι καὶ τῇ ἄλλῃ δυνάμει ξηρότητα καὶ εὔπνοιαν· διὰ τούτων δὲ ἡ ἐπιμονή· φαίνεται δὲ τρόπον τινὰ ὅμοιον τούτῳ καὶ τὸ ἐπὶ τῶν ἰχθύων συμβαῖνον ὅταν ὁ ἄρρην ἐπιρραίνῃ τοῖς ὠοῖς ἀποτικτομένοις τὸν θορόν. ἀλλὰ τὰς μὲν ὁμοιότητας καὶ ἐκ τῶν ἀπηρτημένων ἐστὶ λαμβάνειν.

2.10.110. Bölüm

Aynı cinsten olan ve yabanilerden kimisi meyvesiz, kimisi meyveli olan, yani bazılarına dişi, bazılarına erkek dedikleri bitkilerin durumu, meyvesiz bitkiler hakkında daha önce söylenen sebebe girer: bunlar sıklıkları, güçleri ve iyi beslenmeleri yüzünden meyvesiz olur; çünkü her şeyi kendileri için tüketirler. Meyve vermek ise tabiî bir artığa ihtiyaç duyar; çünkü hayvanlarda tohumun olduğu gibi meyve de bu artıktan oluşur. Bu artık her zaman başka bir şeye dönüşüp tüketilirse oluşu ortadan kaldırır; çünkü tabiat ölçülü bir pay almazsa ikisine birden yetmez.

2.10.1

Τῶν δὲ ὁμογενῶν ἐν οἷς τὰ μὲν ἄκαρπα τὰ δὲ κάρπιμα τῶν ἀγρίων, ἃ δὴ θήλεα τὰ δ᾽ ἄρρενα καλοῦσιν, ἐν ἐκείνῃ τῇ αἰτίᾳ περιλαμβάνεται τῇ καὶ πρότερον εἰρημένῃ περὶ τῶν ἀκάρπων ὅτι διὰ πυκνότητα καὶ ἰσχὺν καὶ εὐτροφίαν ἄκαρπα γίνεται· συμβαίνει γὰρ ἅπαντα εἰς ἑαυτὰ καταναλίσκειν. ἡ δὲ καρποτοκία δεῖται μὲν τῆς φυσικῆς περιττώσεως· ἐκ ταύτης γὰρ ὁ καρπὸς ὥσπερ καὶ τοῖς ζώοις τὸ σπέρμα· τρεπομένης δ’ εἰς ἕτερον ἀεὶ καὶ ἀναλισκομένης ἀφαιρεῖται τὴν γένεσιν· ἡ γὰρ φύσις οὐ διαρκὴς εἰς ἄμφω μὴ λαμβάνουσα τὸ σύμμετρον.

2.10.2Bu durum bazı bitkilerde ara sıra olur; o zaman meyvesiz kalırlar. Tabiatının yönelişi baştan bu tarafa olanlar ise tamamen meyvesizdir. Bu yüzden aynı cinsten olan yabaniler arasında bazıları böyledir; bunlar iyi beslendikleri için daha güçlü, daha sık ve genellikle daha büyük olur. Nitekim küçük meyveli bitkilerin hepsi de çoğunlukla daha büyüktür; büyüklüğe yönelmiş olanlar ise daha küçük meyvelidir; Hint inciri denen ağaç gibi. Bu ağaç büyüklüğüyle şaşırtıcı olduğu hâlde tabiatça çok küçük ve az meyve verir, çünkü bütün besini sürgüne harcar. Yaprakları da çok büyüktür; aşağı salınan köklerin oluşu da bol beslenmesinden geliyor gibidir. Belki de tersine, besin bunlar arasında da bölüştürüldüğü için meyve daha zayıf ve daha küçüktür. Kökler hakkında başka yerde söz edilmiştir.

2.10.2

οἷς μὲν οὖν ἐνίοτε τοῦτο συμβαίνει τότε ἄκαρπα γίνεται, οἷς δ᾽ εὐθὺς ἐνταῦθα ἡ ὁρμὴ τῆς φύσεως ὅλως ἄκαρπα. δι᾽ ὃ δὴ καὶ τῶν ἀγρίων ἔνια τοιαῦτ᾽ ἐν τοῖς ὁμογενέσιν ἅπερ ἰσχυρότερα καὶ πυκνότερα καὶ ὡς ἐπὶ πᾶν μείζω γίνεται διὰ τὴν εὐτροφίαν. ἐπεὶ καὶ τὰ μικρόκαρπα πάνθ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ μείζω καὶ τὰ εἰς μέγεθος ὡρμημένα μικροκαρπότερα καθάπερ καὶ ἡ ἰνδικὴ συκῆ καλουμένη. θαυμαστὴ γὰρ οὖσα τῷ μεγέθει μικρόν τε ἔχει φύσει σφόδρα τὸν καρπὸν καὶ ὀλίγον ὡς εἰς τὴν βλάστησιν ἐξαναλίσκουσα πᾶσαν τὴν τροφήν· καὶ γὰρ σφόδρα μεγαλόφυλλος ἀφ᾽ ὧν ἔοικε διὰ τὴν εὐβοσίαν καὶ ἡ τῶν ῥιζῶν τῶν καθιεμένων εἶναι γένεσις. ἴσως δ᾽ ἀνάπαλιν ὅτι καὶ εἰς ταῦτα καταμερίζεται, διὰ τοῦτο οὖν ἀσθενέστερός ἐστι καὶ ἐλάττων ὁ καρπός· ὑπὲρ δὲ τῶν ῥιζῶν ἐν ἑτέροις εἴρηται.

2.10.3Bol meyveliler arasında büyüklükçe gelişen yalnız ya da en çok asma ve incirdir. Asma, çubuklarını salarak ve verimli ve besleyici bir toprağa sahip olarak ne kadar uzağa olursa uzanabilir; incir ise hem yükseğe çıkabilir hem de çok dallı olarak geniş bir yer kaplayabilir.

2.10.3

μόνα δὲ ἢ μάλιστα τῶν πολυκάρπων αὔξησιν λαμβάνει μεγέθους ἄμπελος καὶ συκῆ· δύναται γὰρ ἡ μὲν ἐφ᾽ ὁσονοῦν ἐφικνεῖσθαι κληματουμένη καὶ ἔδαφος εὔγειον ἔχουσα καὶ εὔτροφον, ἡ δὲ καὶ εἰς ὕψος αἴρεσθαι καὶ πολύκλαδος γινομένη πολὺν καταλαμβάνειν τόπον.

2.11.111. Bölüm

Meyvesiz bitkilerin meyvelilerden, az meyvelilerin de bol meyvelilerden daha uzun ömürlü olması da anlaşılır bir şeydir; zayıflık, nem ya da başka bir sebepten ötürü meyvesiz ya da az meyveli olanlar müstesna; örneğin su kenarında ve korularda yetişenler ve defne gibi gevşek ve kolay çürüyenler; çünkü bunlar ve bu türden başka bitkiler söylenen sebeplerden ötürü öyledir. Meyve vermek ise tabiattan çok şey, hem de en asıl olanı eksiltir; hayvanlarda da durum aynıdır: en çok doğuranlar en çabuk yaşlanır ve ölür. Bu, ağaçların kendisinde de elbette açıktır: çok ürün ve çok meyve verenler genel olarak daha çabuk yaşlanır; aynı cinsten olanlar arasında da öyledir, asmalarda, incirlerde ve ötekilerde olduğu gibi; kısır ve az meyveli olanlar ise, deyim yerindeyse, daha uzun ömürlüdür.

2.11.1

Εὐλόγως δὲ καὶ μακροβιώτερα τὰ ἄκαρπα τῶν καρπίμων καὶ τὰ ὀλιγόκαρπα τῶν πολυκάρπων ὅσα μὴ δι᾽ ἀσθένειαν ἢ ὑγρότητα ἢ δι᾽ ἄλλην τινὰ αἰτίαν ἄκαρπα ἢ ὀλιγόκαρπα καθάπερ τά τε πάρυδρα καὶ ἀλσώδη καὶ ὅσα μανὰ καὶ εὔσηπτα καθάπερ ἡ δάφνη· ταῦτα μὲν γὰρ καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἄλλο διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας. ἡ δὲ καρποτοκία πολὺ τῆς φύσεως ἀφαιρεῖ καὶ τὸ κυριώτατον ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων συμβαίνει· τὰ γὰρ πολυτοκώτατα καὶ γηράσκει τάχιστα καὶ ἀπόλλυται. φανερὸν δὲ ἀμέλει καὶ ἐπ᾽ αὐτῶν ἐστι τῶν δένδρων· ὅσα γὰρ πολυφόρα καὶ πολύκαρπα ταῦτα καὶ ὅλως καταγηρᾷ θᾶττον καὶ ἐν τοῖς ὁμογενέσιν οἷον ἀμπέλοις συκαῖς τοῖς τ᾽ ἄλλοις, τὰ δὲ στέριφα καὶ ὀλιγόκαρπα χρονιώτερα ὡς εἰπεῖν.

2.11.2Ağaçlar kimi zaman, daha doğrusu çoğu zaman, aşırı meyve verdikten sonra zayıflıktan kuruyup gider; en çok asmalar, sonra da öteki bol meyveli ağaçlar bunu yaşar; çünkü tabiatları meyvelere harcanıp tükenmiştir. Tahıl tohumlarında ve genel olarak tek yıllık bitkilerde de bu olur; tek yıllık olmaları da bundandır; çünkü aynı zorunluluklardan ötürü meyveler tamamlanınca kökler de hemen onlarla birlikte kurur, zira bütün tabiat dışarı verilmiştir. Ağaçlar ise ya hemen bunu yaşamaz ya da bu hemen görünmez; mevsim dönüp gelince kendini gösterir. Havadan da ağacı sıkıştırıp hırpalayacak bir şey eklenirse bu daha da çabuk olur.

2.11.2

καί ποτε μᾶλλον δὲ πολλάκις ὑπερκαρπήσαντα τὰ δένδρα δι᾽ ἀσθένειαν ἀφαυάνθη καὶ μάλιστα τοῦθ᾽ αἱ ἄμπελοι πάσχουσι καὶ τἆλλα δὲ τὰ πολύκαρπα διὰ τὸ ἐξανηλῶσθαι τὴν φύσιν εἰς τοὺς καρποὺς ⟨ὃ⟩ καὶ τοῖς σιτηροῖς σπέρμασι καὶ ὅλως τοῖς ἐπετείοις συμβαίνει, δι᾽ ὃ καὶ ἐπέτεια· συνεξαυαίνονται γὰρ εὐθὺς αἱ ῥίζαι τελειουμένων τῶν καρπῶν διὰ τὰς αὐτὰς ἀνάγκας ἐκδιδομένης πάσης τῆς φύσεως. τὰ δὲ δένδρα παραχρῆμα μὲν ἢ οὐ πάσχει τοῦτο ἢ οὐ φανερὰ γίνεται περιϊσταμένης δὲ τῆς ὥρας ἐξεδήλωσεν. ἐὰν δέ τι καὶ ἐπιγένηται τοιοῦτον ἐκ τοῦ ἀέρος ὥστε πιέσαι καὶ κακῶσαι καὶ θᾶττον.

2.11.3Yalnız aşırı meyve verenler değil, bol meyve verenler de böyle zarar görür ve çoğu zaman ölür; çünkü boşalan her şey zayıftır, zayıf olanda da güçlü olmayan şey bulunur. Bu yüzden işlenen ağaçlar işlenmeyenlerden, iyi cinsler kötülerinden ve genel olarak evcil olanlar yabanilerden daha çabuk yaşlanır. Daha çok bakım görenlerin daha çabuk yaşlanması belki tuhaf görünebilir; ama bakım güç için değil meyve vermek için yapılır; meyve vermek de ağacı tüketir; uzun ömür ise güçte yatar, güçlü olan da sık dokulu ve kısır olandır. Bu yüzden Thasoslular tarlalarını kiraya verirken öteki yıllar için bir kaygı taşımaz, hatta kiracının ağaçlara kötü davranmasını isterler; son yıl için ise ağaçları kendileri teslim alırken iyi durumda olsunlar diye sözleşmeye madde koyarlar. Bu durum hayvanlarda da görülür;

2.11.3

οὐ μόνον ⟨δ᾽⟩ οὕτω τὰ ὑπερκαρπήσαντα ἀλλὰ καὶ τὰ πολυκαρπήσαντα πονεῖ πολλάκις δὲ καὶ φθείρεται· κενωθὲν γὰρ ἅπαν ἀσθενὲς ἐν ἀσθενεῖ δὲ καὶ τὸ μὴ ἰσχυρόν· διὰ τοῦτο καὶ τὰ γεωργούμενα τῶν ἀγεωργήτων θᾶττον γηράσκει καὶ τὰ βελτίω τῶν χειρόνων καὶ τὰ ἥμερα ὅλως τῶν ἀγρίων· καί- τοι τάχ᾽ ἂν δόξειεν ἄτοπον εἰ τὰ μᾶλλον τυγχάνοντα θεραπείας· ἀλλ᾽ ἡ θεραπεία πρὸς καρπογονίαν οὐ πρὸς ἰσχύν· αὕτη δὲ ἀναιρεῖ, τὸ δὲ μακρόβιον ἐν τῷ ἰσχύειν, ἰσχυρὸν δὲ τὸ πυκνὸν καὶ στέριφον. ὅθεν καὶ Θάσιοι τὰς γεωργίας ἀπομισθοῦντες οὐ φροντίζουσι τῶν ἄλλων ἐτῶν ἀλλὰ καὶ βούλονται κακουργεῖν ὑπὲρ δὲ τοῦ τελευταίου συγγράφονται πρὸς τὴν αὐτῶν κατάληψιν. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ζώων·

2.11.4çünkü genel olarak kolay doğuranlar kısa ömürlüdür; aşırı doğuranlar da çoğu zaman ölür, hele sürekli doğuruyorlarsa; insanla birlikte yaşayan hayvanlardan tavuklar böyledir. Kısa ömrün sebebi budur; uzun ömrün sebebinin de, söylendiği gibi, bunun zıddı olduğu açıktır. Bir de zayıflıkları yüzünden kolay bozulan bitkiler vardır; bunlar her zaman bol meyveli değildir, bazıları meyvesizdir bile; tek yıllıklar arasında daha önce de söz edilen hıyar gibi; çünkü bunlar tabiatlarının tamamlanmasına bile ulaşamaz. Ağaçlardan da bazıları bol meyveli olmadıkları hâlde gevşeklik ve zayıflık yüzünden kolay bozulur; defne gibi; çünkü defnenin tamamen meyvesiz olan, salkım çiçekli bir türü vardır.

2.11.4

καὶ γὰρ τὰ ὅλως εὔτοκα βραχύβια καὶ τὰ ὑπερτοκήσαντα πολλάκις ἀπόλλυται καὶ μάλιστα εἴ τι ἀεὶ ὡς τῶν γε συνανθρωπευομένων αἱ ὄρνιθες· αὕτη τε δὴ βραχυβιότητος αἰτία καὶ ἡ ἐναντία δῆλον ὅτι μακροβιότητος ὥσπερ εἴρηται. καὶ ὅσα δι᾽ ἀσθένειαν εὔφθαρτα, μὴ πάντως ὄντα πολύκαρπα ἀλλ᾽ ἔνια καὶ ἄκαρπα καθάπερ ἐν τοῖς ἐπετείοις [ὡς] ἡ σικύα περὶ ἧς καὶ πρότερον ἐλέχθη· ταῦτα γὰρ οὐδ᾽ εἰς τελείωσιν ἀφικνεῖσθαι δύνανται τῆς φύσεως. ἔνια δὲ καὶ τῶν δένδρων εὔφθαρτα διὰ μανότητα καὶ ἀσθένειαν οὐκ ὄντα πολύκαρπα καθάπερ ἡ δάφνη· ταύτης γάρ ἐστιν ἣ καὶ ἄκαρπος ὅλως ἡ βρυοφόρος.

2.11.5Ama defnede bozulma ve yaşlanma bütünüyle değil kısım kısım olur; çünkü deyim yerindeyse her zaman en çok kalınlaşan kısım çürüyüp bozulur. Defnenin birçok yan sürgünü vardır; bu yüzden bir bakıma ağaçlarda kuruyan ana dallara benzer; ama fark şudur: birinde bozulan şey en asıl kısımdır, ötekinde ise ağaca bağlı parçalardan biri. Ama yan sürgünler aynı kökten çıktığı için ağaç aynı ağaç sayılır; daha önce bu konuda bir güçlük üzerinde de durulmuştu.

2.11.5

πλὴν οὐχ ἁπλῶς ταύτῃ γε ἀλλὰ κατὰ μέρος καὶ ἡ φθορὰ καὶ τὸ γῆρας· ἀεὶ γὰρ τὸ μάλιστα παχυνόμενον ὡς εἰπεῖν σήπεται καὶ φθείρεται. παραβλαστήσεις δὲ ἔχει πολλὰς ὡς ὅμοιον εἶναι τρόπον τινὰ τοῖς ἀφαυαινομένοις ἀκρεμόσιν ἐπὶ τῶν δένδρων· ἀλλ᾽ ἡ διαφορὰ τοῖς μὲν ὅτι τὸ κυριώτατον τοῖς δὲ τῶν ἀπηρτημένων τι μορίων, ἀλλ᾽ ὅτι ἡ παραβλάστησις ἀπὸ τῶν αὐτῶν διὰ τοῦτο καὶ ταὐτὸ δοκεῖ [καὶ] τὸ δένδρον εἶναι περὶ οὗ καὶ διηπορήθη πρότερον.

2.11.6Zayıf ağaçlarda bozulmanın başlangıcı bir darbeden, sert rüzgârlardan ve bu türden başka şeylerden de gelebilir; çünkü zayıf olan birçok şeyle kolayca sarsılır. Üstelik bir de bol meyveliyse, nar ve bahar elması gibi, bu daha da çok olur; çünkü başlangıçlar her iki sebepten, belki de birçok sebepten gelir. Elma ağaçları en çabuk kurtlanır, tatlı elmalar daha da çabuk. Bunu yaşayan ve genel olarak yaşlanan yalnız elma ağaçları değil, narlar da öyledir; çünkü tabiatlarından en lezzetli kısım eksilir. Aynı zamanda bunların kimisi adeta yabani, kimisi evcildir.

2.11.6

ἀρχαὶ δὲ φθορᾶς τοῖς ἀσθενέσι καὶ ἀπὸ πληγῆς καὶ ἀπὸ πνευμάτων μεγέθους καὶ ἀφ᾽ ἑτέρων τινῶν τοιούτων· ἐκ πολλῶν γὰρ εὐκίνητον τὸ ἀσθενές. ἐὰν δὲ πρὸς τούτῳ καὶ πολύκαρπον ᾖ καθάπερ ἡ ῥόα καὶ μηλέα ἡ ἐαρινὴ καὶ μᾶλλον· ἐξ ἀμφοτέρων γὰρ τάχα δ᾽ ἐκ πολλῶν αἱ ἀρχαί. καὶ αἵ γε μηλέαι καὶ σκωληκοῦνται τάχιστα θᾶττον δὲ αἱ γλυκεῖαι. καὶ τοῦτο πάσχουσι καὶ ὅλως γηράσκουσιν οὐχ αἱ μηλέαι μόναι ἀλλὰ καὶ αἱ ῥόαι· τὸ γὰρ ποτιμώτατον ἀφαιρεῖται τῆς φύσεως. ἅμα δὲ καὶ αἱ μὲν ὥσπερ ἄγριαί τινες αἱ δ᾽ ἥμεροι τυγχάνουσιν.

2.11.7Orantılı olarak çekirdeksiz narlar çekirdeklilerden, yumuşak çekirdekliler sert çekirdeklilerden daha çabuk yaşlanır; mersinlerde ve ötekilerde de aynı şekilde; çünkü bunlar tabiatlarından daha çok şey eksiltir, genel olarak da daha zayıf ve daha gevşektir; bu yüzden daha erken meyve verirler; çünkü zayıf olan havaya daha çabuk ve daha çok boyun eğer. Demokritos ise düz ağaçların eğri ağaçlardan daha kısa ömürlü olmasını ve daha erken sürgün vermesini aynı zorunluluklara bağlar: ona göre düz ağaçlarda sürgünü ve meyveleri meydana getiren besin çabuk iletilir, eğrilerde ise yavaş iletilir, çünkü toprağın üstündeki kısım kolay akış sağlamaz, bu yüzden besinden kökler yararlanır; nitekim bu ağaçlar uzun ve kalın köklüdür. Ama doğru söylemiyor görünebilir.

2.11.7

ἀνὰ λόγον δὲ καὶ αἱ ἀπύρηνοι τῶν πυρηνωδῶν καὶ αἱ μαλακοπύρηνοι τῶν σκληρῶν, καὶ ἐπὶ μυρρίνων δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως· καὶ γὰρ πλεῖον ἀφαιρεῖται τῆς φύσεως καὶ τὸ ὅλον ἀσθενέστερα καὶ μανότερα ταῦτα δι᾽ ὃ καὶ πρωϊκαρπότερα· θᾶττον γὰρ καὶ μᾶλλον ὑπακούει τῷ ἀέρι τὸ ἀσθενές· ὡς δὲ Δημόκριτος αἰτιᾶται τὰ εὐθέα τῶν σκολίων βραχυβιώτερα καὶ πρωϊβλαστότερα διὰ τὰς αὐτὰς ἀνάγκας εἶναι, – τοῖς μὲν γὰρ ταχὺ διαπέμπεσθαι τὴν τροφὴν ἀφ᾽ ἧς ἡ βλάστησις καὶ οἱ καρποὶ, τοῖς δὲ βραδέως διὰ τὸ μὴ εὔρουν εἶναι τὸ ὑπὲρ γῆς ἀλλ᾽ αὐτὰς τὰς ῥίζας ἀπολαύειν, καὶ γὰρ μακρόρριζα ταῦτα εἶναι καὶ παχύρριζα – δόξειεν ἂν οὐ καλῶς λέγειν.

2.11.8Çünkü düz ağaçların köklerinin zayıf olduğunu söyler ve bozulmanın her iki şeyden geldiğini ileri sürer: yol düz olduğu için hem soğuk hem sıcak yukarıdan köklere çabuk iner, kökler de zayıf olduğundan dayanamaz. Genel olarak bu tür ağaçların çoğunun kökleri zayıf olduğu için aşağıdan yaşlanmaya başladığını söyler. Ayrıca toprak üstündeki kısımlar ince olduğundan rüzgârlarla eğilir ve kökleri oynatır; bu olunca kökler kopar ve sakatlanır, bütün ağacın bozulması da buradan gelir. Söyledikleri bunlardır.

2.11.8

καὶ γὰρ τὰς ῥίζας ἀσθενεῖς φησιν εἶναι τῶν εὐθέων ἐξ ὧν ἀμφοτέρων γίνεσθαι τὴν φθοράν· ταχὺ γὰρ ἐκ τοῦ ἄνω διϊέναι καὶ τὸ ψύχος καὶ τὴν ἀλέαν ἐπὶ τὰς ῥίζας διὰ τὴν εὐθυπορίαν, ἀσθενεῖς δ᾽ οὔσας οὐχ ὑπομένειν. ὅλως δὲ τὰ πολλὰ τῶν τοιούτων κάτωθεν ἄρχεσθαι γηράσκειν διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ῥιζῶν. ἔτι δὲ τὰ ὑπὲρ γῆς διὰ τὴν λεπτότητα καμπτόμενα ὑπὸ τῶν πνευμάτων κινεῖν τὰς ῥίζας, τούτου δὲ συμβαίνοντος ἀπορρήγνυσθαι καὶ πηροῦσθαι καὶ ἀπὸ τούτων τῷ ὅλῳ δένδρῳ γιγνεσθαι τὴν φθοράν. ἃ μὲν οὖν λέγει ταῦτά ἐστιν.

2.11.9Ama söylendiği gibi doğru söylemiyor görünebilir. Çünkü kökler hakkında söylediği doğru değildir: daha önce de söylendiği gibi, uzun ömürlü ağaçların köklerinin uzun ve kalın olduğu doğru değildir; çünkü ne incir ne de uzun ve kalın köklü başka bir ağaç uzun ömürlüdür; düz ve dik ağaçlar da, köknar, hurma ve servi gibi, kısa ömürlü değildir. Bunlar ne çabuk büyür ne erken meyve verir; oysa kanalları böyle düz ve kökleri uzun olmadığına göre bunların da hemen böyle olması gerekirdi. Çünkü aynı sebepten doğan her şey aynı sonuçlara uymalıdır.

2.11.9

οὐ μὴν δόξειέ γ᾽ ἂν ὥσπερ εἴρηται καλῶς λέγειν. οὔτε γὰρ τὸ τῶν ῥιζῶν ἐστιν ἀληθὲς ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη τὸ τῶν μακροβίων εἶναι μακρὰς καὶ παχείας· οὐ γὰρ μακρόβιον οὔθ᾽ ἡ συκῆ οὔθ᾽ ἕτερα τῶν μακρορρίζων καὶ παχυρρίζων οὔτε τὰ εὐθέα καὶ τὰ ὀρθὰ βραχύβια οἷον ἐλάτη φοῖνιξ κυπάριττος· οὐδ᾽ εὐαυξῆ δὲ ταῦτα οὐδὲ πρωΐκαρπα· καίτοι καὶ ταῦτα ἐχρῆν εὐθὺς τοιούτων γε τῶν πόρων ὄντων καὶ τῶν ῥιζῶν μὴ μακρῶν· ὅσα γὰρ ἀπὸ τῆς αὐτῆς αἰτίας ἅπαντα δεῖ συνακολουθεῖν τοῖς αὐτοῖς.

2.11.10Belki de sebep bu değildir, daha önce söylenenlerdir; bunlar arasında genel olarak güç yetişme, küçük ve az meyve verme ve genel olarak güçlü olma da vardır. Çünkü sıklık, kuruluk, sertlik ve yağlılık, bulundukları bitkilerde uzun ömrün ve bu türden her şeyin sebebidir; zıtları da zıt sonuçların. Armut, badem ve meşe gibi bol meyve verdiği hâlde kısa ömürlü olmayan ve çabuk yaşlanmayanlar ise, söylendiği gibi, yaşlandıkça daha bol meyve verir; çünkü güçleri azaldıkça besinin bolluğu da azalır, böylece kalanı pişirmek kolaylaşır;

2.11.10

ἀλλὰ μή ποτε οὐ τοῦτο ᾖ τὸ αἴτιον ἀλλὰ τὰ προειρημένα πρότερον, ἐν οἷς καὶ τὸ δυσφυὲς ὅλως καὶ τὸ μικρόκαρπον καὶ ὀλιγόκαρπον καὶ ὅλως τὸ ἰσχυρόν ἐστιν· ἡ γὰρ πυκνότης καὶ ἡ ξηρότης καὶ ἡ στερεότης καὶ ἡ λιπαρότης ἐν οἷς ὑπάρχει καὶ μακροβιότητος καὶ πάντων τῶν τοιούτων αἴτια τὰ δ᾽ ἐναντία τῶν ἐναντίων. ὅσα δὲ πολυκαρποῦντα μὴ βραχύβια μηδὲ ταχὺ γηράσκει καθάπερ ἄπιος ἀμυγδαλῆ δρῦς καὶ πρεσβύτερα γιγνόμενα καρπιμώτερα καθάπερ ἐλέχθη· παραιρουμένης γὰρ τῆς ἰσχύος παραιρεῖται τὸ πλῆθος τῆς τροφῆς ὥστε ῥᾴδιον καταπέττειν τὴν λοιπήν·

2.11.11aynı zamanda belki hepsinde ya da bazılarında meyve vermenin sürekli olmaması da buna katkıda bulunur. Çünkü armut ve daha da çok badem çok meyve gösterir ama bunu sık sık sonuna kadar yetiştirmez; emek ve tükenme ise meyvenin tamamlanmasındadır. Dut-incirinin meyvesi ise hafif, sulu ve ağacın büyüklüğüne göre küçüktür. Uzun ömrün sebepleri bunlarda olsun. Ağaçların bol meyve vermesi konusunda ise daha önce, sıcak, gevşek ve nemli olanların bol meyve verdiği söylenmiştir.

2.11.11

ἅμα δ᾽ ἴσως συμβάλλεται καὶ τὸ μὴ ἐνδελεχὲς ἢ πᾶσιν ἤ τισιν· ἡ γὰρ ἄπιος καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ ἀμυγδαλῆ προφαίνουσι πολὺν ἐκτρέφουσι δ᾽ οὐ πολλάκις τοῦτον· ἔστι δ᾽ ἐν τῇ τελειώσει ὁ πόνος καὶ ἡ ἀπέρασις. ἡ δὲ συκάμινος ἐλαφρόν τινα καὶ ὑδατώδη καὶ μικρὸν ὡς πρὸς τὸ μέγεθος ἔχει τοῦ δένδρου τὸν καρπόν. ἀλλὰ γὰρ περὶ μὲν μακροβιότητος ἐν τούτοις ἔστωσαν αἱ αἰτίαι· περὶ δὲ πολυκαρπίας τῶν δένδρων εἴρηται πρότερον ὅτι τὰ θερμὰ καὶ μανὰ καὶ ὑγρά.

2.12.112. Bölüm

Tohumlara gelince, kısaca söylemek gerekirse küçük olanlar daha bol ürün verir; en küçükleri en çok verir; darı, susam, erysimon, haşhaş ve kimyon gibi. Bunun sebebi genel ve ortak olarak şöyle söylenebilir: küçük olanları tamamlamak daha kolaydır; çokluk da kolaylıkta bulunur. Daha yakından bakarsak: bu türden bütün bitkiler daha kolay sürgün verir ve havaya daha çabuk boyun eğer. Bunun kanıtı da tamamlanmalarının kısa sürmesidir. Nitekim tohumlar da, kısaca söylemek gerekirse, bu yüzden ağaçlardan daha bol meyve verir; tohumların içinde de baklagiller tahıllardan daha bol verir; çünkü tamamlanmaları ve dolgunlaşmaları daha çabuktur.

2.12.1

Τῶν δὲ σπερμάτων ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ ἐλάττω πολυχούστερα· καὶ γὰρ τὰ ἐλάχιστα μάλιστα καθάπερ κέγχρος σήσαμον ἐρύσιμον μήκων κύμινον. αἴτιον δὲ δοκεῖ καθόλου μὲν καὶ κοινῶς εἰπεῖν ὅτι τὰ ἐλάττω ῥᾷον ἐπιτελεῖν· ἐν δὲ τῷ ῥᾳδίῳ τὸ πλῆθος. ὡς δ᾽ ἐγγυτέρω ὅτι πάντα τὰ τοιαῦτα εὐβλαστότερα καὶ θᾶττον ὑπακούει τῷ ἀέρι. σημεῖον δὲ καὶ ἡ ὀλιγοχρονιότης τῆς τελειώσεως· ἐπεὶ καὶ τὰ σπέρματα διὰ τοῦθ᾽ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν πολυκαρπότερα τῶν δένδρων καὶ αὐτῶν τούτων τὰ χεδροπὰ τῶν σιτωδῶν· θᾶττον γὰρ ἡ τελείωσις καὶ ἡ ἅδρυνσις·

2.12.2Ayrıca çoğunun sapları güçlüdür, odunsu değildir, tek değildir; birden çoktur ve dallanır. Saplar çok ve güçlü olunca meyvenin bolluğu da artık anlaşılır bir şeydir; hele kökler, kamışsı ve baş köklü bitkilerde olduğu gibi, besini kendilerine çekmiyor da aldıklarını hep dağıtıyorsa. Baklagillerde ve ötekilerin çoğunda durum budur: bunlar tek köklüdür, kalın köklü değildir; yönelişleri yukarıyadır; deyim yerindeyse en çok da kimyon böyledir, çünkü onun kökü çok küçüktür.

2.12.2

ἔτι δ᾽ οἱ καυλοὶ τῶν πλείστων ἰσχυροὶ καὶ οὐ ξυλώδεις καὶ οὐ μονοφυεῖς ἀλλὰ πλείους καὶ ἀκρεμονικοί· πολλῶν δὲ καὶ ἰσχυρῶν ὄντων εὔλογον ἤδη καὶ τὸ τοῦ καρποῦ πλῆθος ἄλλως τε κἂν αἱ ῥίζαι μὴ ἀντισπῶσιν ὥσπερ τῶν ναρθηκωδῶν καὶ κεφαλορρίζων ἀλλ᾽ αἰεὶ διαδιδῶσιν ὃ ἂν λαμβάνωσιν. ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν χεδροπῶν ἐστι καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν πλείστων· μονόρριζα γὰρ καὶ οὐ παχύρριζα ἀλλ᾽ εἰς τἄνω φερόμενα τῇ ὁρμῇ καὶ μάλιστα ὡς εἰπεῖν τὸ κύμινον· μικρὰ γάρ τις ἡ ῥίζα τούτου πάμπαν.

2.12.3Bunlardan güçlü köklü olanlar ise, ki bazıları böyledir, darı ve kumdarı gibi, saplarını da orantılı olarak verir: güçlü köklerden güçlü ve çok çatallı saplar. Böylece bir tek başlangıçtan çok sap çıkınca meyvenin de bol olması artık orantılıdır; buğday ve arpada da bir tohumdan birden çok kamış çıktığında böyledir; çünkü başaklar da daha çok olur.

2.12.3

ὅσα δὲ ἰσχυρόρριζα τούτων, ἔνια γὰρ τοιαῦτα καθάπερ ὁ κέγχρος καὶ ὁ μέλινος, ταῦτα δὲ κατὰ λόγον ἀποδίδωσι τοὺς καυλοὺς ἀπ᾽ ἰσχυρῶν ἰσχυροὺς καὶ πολυσχιδεῖς ὥσθ᾽ ὅταν ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς πολλοὶ γένωνται κατὰ λόγον ἤδη καὶ τὸν καρπὸν εἶναι πολὺν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν πυρῶν καὶ κριθῶν ὅταν ἐξ ἑνὸς πλείονες ἐκβλαστῶσι κάλαμοι, πλείους γὰρ οἱ στάχυς.

2.12.4Aynı şey sebzelerde de görülür: bunlar çok tohumlu ve güçlü köklüdür; kimisi pek çok sap salar, kimisi de tek saptan birçok ana dal çıkarır. Çünkü hepsi sap verince görünüşte ağaca döner; meyve her yandan ve birçok noktadan çıktığı için de bol olur. Hava da elverişli olunca, çünkü geç ekilenler için hava artık yumuşak ve fırtınasızdır, tabiat da daha çok yukarıya yönelince, kökler besini kendine çekmeyip yardımcı olunca ve üstelik tohumlar seyrek ekilince, bunların öteki bitkilerden daha bol meyve vermesi artık orantılı olur.

2.12.4

ταὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν λαχανηρῶν ἐστιν ὅτι πολύσπερμα καὶ ἰσχυρόρριζα τυγχάνει· τὰ μὲν γὰρ πλείστους καυλοὺς ἀφιᾶσι τὰ δ᾽ ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ἀκρεμόνας πλείους· ἅπαντα γὰρ ἀποδενδροῦται τῇ ὄψει διακαυλήσαντα, πανταχόθεν δὲ καὶ ἐκ πολλῶν πολὺς ὁ καρπός. ὅταν δ᾽ οὖν καὶ τὰ τοῦ ἀέρος εὐμενῆ τυγχάνῃ, πραῢς γὰρ ἤδη καὶ ἀχείμαντος τοῖς ὀψισπόροις, καὶ ἡ φύσις εἰς τὰ ἄνω μᾶλλον ὁρμᾷ καὶ μὴ ἀντισπᾷ τὰ τῶν ῥιζῶν ἀλλὰ συνεργῇ καὶ προσέτι μανὰ σπείρηται, κατὰ λόγον ἤδη ταῦτα πολυκαρπότερα γίνεται τῶν ἄλλων.

2.12.5Bakla ve baklagillerden bol meyveli olmayan başka bir bitki varsa, zayıflığı yüzünden az meyvelidir. Bu yüzden baklayı erken ekerler ki kış gelmeden kök salsın. Bakla birçok yerde ve çoğu zaman kolay zarar görür; dolayısıyla meyvesi görünse bile onu tamamlayamayabilir. Zayıflığı hisle de açıkça görülür: gevşek ve boştur, çok köklü değildir; bu yüzden zarar veren şey içine kolayca girer.

2.12.5

ὁ δὲ κύαμος καὶ εἴ τι τῶν χεδροπῶν ἄλλο μὴ πολύκαρπον δι᾽ ἀσθένειαν ὀλιγόκαρπον· δι᾽ ὃ δὴ καὶ πρωϊσπορεῖται προλαμβανόντων τοὺς χειμῶνας εἰς τὴν ῥίζωσιν· ἔστι δὲ ἐπίκηρον ἐν πολλοῖς καὶ πολλάκις ὥστε ἂν καὶ προφανῇ μὴ δύνασθαι τελειοῦν. ἡ δὲ ἀσθένεια καὶ τῇ αἰσθήσει φανερά· μανὸν γὰρ καὶ κενὸν καὶ οὐ πολύρριζον ὥστε εὐδίοδον εἶναι τῷ κακοποιοῦντι.

2.12.6Hem tek yıllık hem daha uzun ömürlü bitkilerde bol meyve vermenin sebepleri bunlardır. Nitekim ağaçları temizlemek ve budamak da bol meyve verdirir; çünkü kesilen kısımlar kimi zaman engel olur, kimi zaman besini kendileri alır; bunlar kaldırılınca yöneliş meyveye olur. Bu yüzden Herakleia fındıklarını budayarak çalı hâline getirirler; çünkü ağaç hâline geldiklerinde bütün besini tüketirler.

2.12.6

τοῦ μὲν οὖν πολυκαρπεῖν ἐν τούτοις αἱ αἰτίαι καὶ τοῖς ἐπετείοις καὶ τοῖς χρονιωτέροις· ἐπεὶ καὶ αἱ διακαθάρσεις τῶν δένδρων καὶ αἱ κατακοπαὶ ποιοῦσι πολυκαρπεῖν· ὅτι τὰ μὲν ἄλλα κωλύει τὰ δ᾽ αὐτὰ λαμβάνει τὰς τροφάς· τούτων οὖν ἀφαιρεθέντων εἰς τὸν καρπὸν ἡ ὁρμή. καὶ διὰ τοῦτο τὰς ἡρακλεωτικὰς καρύας θαμνώδεις ποιοῦσι κατακόπτοντες· ἐξαναλίσκουσι γὰρ ἀποδενδρούμενα πᾶσαν τὴν τροφήν.

2.13.113. Bölüm

Meyvelerin bölgelere göre değişmesinin havaya ve toprağa bağlı olduğu açıktır; çünkü her şeyin besini bunlar aracılığıyla ve bunlardan gelir. Besin de bir şeyi kendine benzetmekte güçlüdür; nitekim hayvanlarda da benzerlik bu yolla oluşur. Görünen o ki yalnız tohumlar, bitkiler ve ağaçlar değil hayvanlar da değişir, hatta bir bakıma bunlar daha çok değişir; çünkü biçimleri de yerlere göre benzeşir.

2.13.1

Αἱ δὲ μεταβολαὶ τῶν καρπῶν κατὰ τὰς χώρας δῆλον ὅτι κατὰ τὸν ἀέρα καὶ τὰ ἐδάφη γίνονται, διὰ τούτων γὰρ καὶ ἐκ τούτων αἱ τροφαὶ πᾶσιν. ἰσχυρὸν δ᾽ ἡ τροφὴ πρὸς ὁμοίωσιν εἴ γε καὶ ἐν τοῖς ζώοις οὕτως γίνεται ὁμοιότης. φαίνεται δ᾽ οὐ μόνον τὰ σπέρματα καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ δένδρα μεταβάλλειν ἀλλὰ καὶ τὰ ζῶα καὶ τρόπον τινὰ μᾶλλον ταῦτα· καὶ γὰρ τὰς μορφὰς ἐξομοιοῦνται κατὰ τοὺς τόπους·

2.13.2Meyvelerde bu aynı ölçüde göze çarpmaz; yine de burada da olur, en açık şekilde de renklerde, büyüklüklerde ve tatlarda. Renkte değişim örneğin tohumlarda olur: siyahtan beyaz, beyazdan siyah tohumlar çıkar. Tatta ise meyveler de değişir; renk bakımından değişim ise ya görünmez ya da aynı ölçüde olmaz; meğer ki ağacın bütünü değişip siyah meyveliden beyaz meyveli hâle gelsin; bu da tohumdan yetişen ağaçlarda ara sıra olur.

2.13.2

ἐν δὲ τοῖς καρποῖς οὐχ ὁμοίως τοῦτο ἐπίδηλον, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐνταῦθα γίνεται καὶ μάλιστα ἐκδήλως κατὰ τὰ χρώματα καὶ τὰ μεγέθη καὶ τοὺς χυλούς· χρώματα μὲν οἷον τὰ σπέρματα· λευκὰ γὰρ ἐκ μελάνων καὶ μέλανα ἐκ λευκῶν μεταβάλλει· χυλοὺς δὲ καὶ οἱ καρποί, τὸ δὲ ἐκ τῶν χρωμάτων ἢ οὐκ ἐμφανὲς ἢ οὐχ ὁμοίως συμβαίνει πλὴν ἐὰν ὅλον μεταστῇ τὸ δένδρον ὥστε ἐκ μέλανος γενέσθαι λευκὸν ὅπερ ἐνίοτε συμβαίνει τοῖς ἐκ σπέρματος φυομένοις.

2.13.3Bu hâl hayvanlarda ve bitkilerde aynı şekilde ortak olduğuna göre sebebini de ortak bir şeyde aramak gerekir. Nitekim şu da tohumlarda ve hayvanlarda benzerdir: değişim hemen değil, üç kuşak sonra olur; çünkü her şey yavaş yavaş başkalaşır ve yer değiştirir. Ağaçlarda bunun tersinin olması ise anlaşılır bir şeydir; çünkü ağaçlar başlangıçta en zayıf hâldedir, hele tohumdan çıktıklarında.

2.13.3

κοινοῦ δὲ τοῦ πάθους ὄντος ὁμοίως ζώων τε καὶ φυτῶν κοινήν τινα δεῖ καὶ τὴν αἰτίαν ζητεῖν· ἐπεὶ κἀκεῖνο ὅμοιον ἔν τε τοῖς σπέρμασι καὶ ἐν τοῖς ζώοις ὥστε μὴ εὐθὺς ἀλλὰ τριγονήσαντα μεταβάλλειν· ἅπαντα γὰρ κατὰ μικρὸν ἐξαλλοιοῦται καὶ μεθίσταται. τὸ δ᾽ ἐπὶ τῶν δένδρων ἀνάπαλιν εὐλόγως· ἀσθενέστατα γὰρ ἐν ἀρχῇ καὶ μάλιστα ὅταν ἐκ σπέρματος.

2.13.4Ağaçlarda en tuhaf ve en çok hayret uyandıran şey daha iyiye doğru değişmedir; Mısır'da ve daha da çok Kilikya'da narların değişmesi, bir de Mısır'da mersinin güzel kokulu olması gibi. Çünkü daha kötüye doğru değişmeleri hem çok hem her yerde görürüz; bu yüzden onlara şaşmayız. Tohumlarda da daha iyiye doğru olan değişimin hemen hemen buna benzediği açıktır. Fark yalnız şudur: biri dikildiğinde hep öyle kalır, öteki ise bir değişip bir değişir;

2.13.4

ἀτοπώτατον δὲ καὶ θαυμάζεται μάλιστα ἐπὶ τῶν δένδρων ἡ εἰς τὸ βέλτιον μεταβολὴ καθάπερ ἐν Αἰγύπτῳ τε καὶ ἔτι μᾶλλον ἐν Κιλικίᾳ τῶν ῥοῶν ἔτι δ᾽ ἡ τῆς μυρρίνης περὶ Αἴγυπτον εὐωδία· τὰς γὰρ ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ πολλὰς ὁρῶμεν καὶ πανταχοῦ δι᾽ ὃ καὶ ⟨οὐ⟩ θαυμαζομεν. ἔστιν οὖν δῆλον ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν σπερμάτων συμβαῖνον ὅταν εἰς τὸ βέλτίον ᾖ σχεδὸν ὅμοιον· ἐν τούτῳ γὰρ ἡ διαφορὰ τῷ τὸ μὲν ἀεὶ τοιοῦτο μένειν ὅταν φυτευθῇ τὸ δ᾽ ἄλλο καὶ ἄλλο μεταβάλλειν·

2.13.5çünkü olan şey aynıdır: tabiattan hep üstün gelen bir şey eksilir. İkisinde de aynı şekilde olur; hayvanlarda da bu görülür: siyahtan beyaz, sert tüylüden yumuşak tüylü hayvanlar ve bu türden başka değişimler olur. Burada sebep, bazı açık durumlarda su, bazılarında ise genel olarak besin ve hava gibi görünüyor. Dolayısıyla orada da, başka bir yerde böyle bir şey oluyorsa orada da, zorunlulukların aynı ya da benzer olduğunu düşünmek gerekir. Tek tek durumları ise ancak bölgeye ve yere dair tecrübeyi araştırma yoluyla edinen biri daha iyi, belki de yalnız o açıklayabilir.

2.13.5

ἐπεὶ τό γε γινόμενον ταὐτό· παραιρεῖται γὰρ ἀεί ⟨τι⟩ τῆς φύσεως ἐπικρατοῦν. ὡσαύτως ἀμφοῖν, ξυμβαίνει γὰρ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ζώων· ἐκ μελάνων γὰρ λευκὰ γίνεται καὶ ἐκ τραχέων μαλακὰ καὶ ἄλλας τοιαύτας ἔχοντα μεταβολάς. αἴτιον δὲ ἐνταῦθα δοκεῖ τῶν μὲν φανερῶν εἶναι τὸ ὕδωρ τῶν δὲ καὶ ὅλως αἱ τροφαὶ καὶ ὁ ἀήρ· ὥστε κἀκεῖ χρὴ νομίζειν καὶ εἴπου ἄλλοθι τοιοῦτόν τι συμβαίνει τὰς αὐτὰς εἶναι καὶ παραπλησίας ἀνάγκας. τὰ δὲ καθ᾽ ἕκαστα μᾶλλον ἴσως δὲ καὶ μόνως ἄν τις ἀποδοίη τὴν ἐμπειρίαν προσλαβὼν χώρας καὶ τόπου διὰ τῆς ἱστορίας.

2.14.114. Bölüm

Bakımla başkalaşan bitkilerde olan da buna benzer ve yakın görünüyor: önce, ve hepsi için genel olarak söylemek gerekirse, evcilleşerek; ikinci olarak da aynı yerde kalarak. Bitkiler işlenince daha iyi olur ve bundan hoşlanır... Nitekim söylediğimiz gibi daha küçük çekirdekli olur, kendileri de daha iyi olurlar. Bol su narları tatlandırır ve daha yumuşak yapar; çünkü buruklukla sertlik bu türden bir yardıma muhtaçtır; eksik olan da yardıma muhtaçtır. Bu iki şekilde iyileşir: ya bir şey eklenerek ya da öteki taraftan bir şey çıkarılarak; budanan ve kökleri açılan bademler ile yarılan incirler için söylendiği gibi. Çünkü besinin fazlası alınınca doğuştan gelen sıcaklık kalan üzerinde daha etkili olur.

2.14.1

Ὅμοιον γοῦν τούτῳ καὶ παραπλήσιον φαίνεται καὶ ὅσα διὰ τῆς θεραπείας ἀλλοιοῦται πρῶτον μὲν καὶ καθόλου πᾶσιν εἰπεῖν ἡμερούμενα δεύτερον δὲ ἐν αὐτῷ τῷ τόπῳ. βελτίω δὲ καὶ χαίρει γεωργούμενα... καὶ γὰρ τοὺς πυρῆνας ὥσπερ εἴπομεν ἐλάττους ἔχει αὐτὰ δὲ βελτίονά ἐστι. ἡ δὲ πολυϋδρία γλυκαίνει τε τὰς ῥόας καὶ μαλακωτέρας ποιεῖ· δεῖται γὰρ ἡ στρυφνότης τοιαύτης καὶ ἡ σκληρότης ἐπικουρίας· καὶ γὰρ τὸ ἐνδεὲς δεῖται βοηθείας. ἄμεινον γὰρ δὴ τοῦτο διχῶς ἢ πρόσθεσιν τινα λαμβάνον ἢ ἀφαιρέσεως θατέρου γενομένης· καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀμυγδαλῶν ἐλέχθη τῶν κολαζομέ- νων καὶ περιαιρουμένων τὰς ῥίζας καὶ ἐπὶ τῶν συκῶν τῶν κατασχαζομένων· ἀφαιρεθέντος γὰρ τοῦ πλήθους τῆς τροφῆς ἰσχύει μᾶλλον τὸ σύμφυτον θερμὸν εἰς τὸ κατάλοιπον.

2.14.2En kendine özgü değişim köklere yapılan bakımdan gelir gibi görünüyor: narların dibine domuz gübresi konması ve bir bitkiye özsuyunu tatlandıracak başka böyle bir besin verilmesi. Bol suyun ve soğuk suyun da bir değişim yaptığı söylenir; en açık ve en büyük değişimi ise bazı toprakların ve havanın tabiatı yapar; Mısır'da ve Kilikya'da olduğu gibi. Çünkü başkalaşmaları ve değişimleri genel olarak bunlarda aramak gerekir: toprakta, suda, havada ve toprak işlemede. Zaten genel olarak tarım, ağaçları ve meyveleri evcilleştirerek değiştirir.

2.14.2

ἰδιωτάτη δ᾽ ἂν δόξειεν ἡ ἀπὸ τῆς τῶν ῥιζῶν εἶναι θεραπείας τῆς τε κόπρου τῆς ὑείας ταῖς ῥόαις παραβαλλομένης καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτη τινὶ δίδοται τροφὴ δι᾽ ἧς γλυκαίνει τὸν χυλόν. λέγεται δὲ καὶ ὡς ἡ πολυϋδρία καὶ ἡ ψυχροϋδρία ποιεῖ τινα μεταβολὴν καὶ ἐμφανέστατα δὴ καὶ μάλιστα ἡ τῶν ἐδαφῶν ἐνίων καὶ τοῦ ἀέρος φύσις ὥσπερ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ ἐν Κιλικίᾳ· ἐν τούτοις γὰρ καὶ ζητεῖν ὅλως δεῖ τὰς ἀλλοιώσεις καὶ μεταβολὰς ἐδάφει καὶ ὕδατι καὶ ἀέρι καὶ ἐργασίᾳ. καὶ γὰρ ἁπλῶς ἡ γεωργία μεθίστησιν ἐξημεροῦσα τὰ δένδρα καὶ τοὺς καρπούς.

2.14.3Öteki değişimlerin başka sebepleri vardır. Şimdi sözünü ettiğimiz köklerden gelen değişim için ise şunu kavramak gerekir: kökler ağaçların bir tür ilkeleridir; geri kalan şeyler de ilkelere uymaya yatkındır. Bu yüzden hıyarlar için daha önce, tohumları sütte ya da ballı suda ıslatılırsa daha tatlı olduklarını söylemiştik; başka bitkilerde de bu böyledir. Kökler hem besini daha pişmiş olarak alır hem de kendileri değişerek ağacı da kendileriyle birlikte değiştirir; çünkü dağıtım onlardan başlar. Nitekim bol su, toprak ve toprak işleme de önce kökleri etkiler ve onlardan başlayarak öteki kısımları da başkalaştırır.

2.14.3

ὑπὲρ μὲν οὖν τῶν λοιπῶν ἕτεραί τινες αἰτίαι ὑπὲρ δὲ τῆς ἀπὸ τῶν ῥιζῶν μεταβολῆς ὑπὲρ ἧς τὰ νῦν ὁ λόγος ἐκεῖνο δεῖ λαβεῖν ὅτι καθάπερ ἀρχαί τινες αἱ ῥίζαι τῶν δένδρων· ἀκολουθεῖν δὲ φιλεῖ ταῖς ἀρχαῖς τὰ ἄλλα. δι᾽ ὃ καὶ ἐπὶ τῶν σικύων ἐλέχθη πρότερον ὅτι βρεχομένων ἐν γάλακτι τῶν σπερμάτων ἢ ἐν μελικράτῳ γλυκύτεροι γίνονται. καὶ ἐπ᾽ ἄλλων. αὗται δὲ καὶ τὴν τροφὴν πεπεμμένην μᾶλλον λαμβάνουσαι καὶ αὐταὶ μεταβάλλουσαι συμμεταβάλλειν ποιοῦσι καὶ τὸ δένδρον· ἀπὸ γὰρ τούτων ἡ διάδοσις. ἐπεὶ καὶ αἱ πολυϋδρίαι καὶ τὰ ἐδάφη καὶ αἱ κατεργασίαι περὶ ταύτας πρῶτον καὶ ἀπὸ τούτων ἀρχόμεναι τὰ ἄλλα συναλλοιοῦσι.

2.14.4Belki başka durumlarda başka yardımlar da işe yarar; örneğin incirleri yarmak, asmaların sürgünlerini kırmak ve bademleri ya vurarak ya da içlerinden kazık geçirerek cezalandırmak. Çünkü nem akıp gidince geriye kalan tatlı kısım daha kolay pişer. Göz aşısı ya da kalem aşısı yapılan ağaçlar ise tabiatça değişmez; çünkü bunlarda adeta başka bir ilke vardır ve anaç ağaç ona artık hâkim olamaz. Söylendiği gibi, aşılanan kalem ya da göz anacı toprak gibi kullanır.

2.14.4

πρὸς ἕτερα δ᾽ ἴσως καὶ ἕτεραι βοήθειαι συνεργοῦσιν οἷον αἱ σχάσεις συκῶν καὶ κλάσεις τῶν ἀμπέλων καὶ αἱ κολάσεις τῶν ἀμυγδαλῶν ἢ πληγαῖς ἢ διειρόντων τοὺς παττάλους· ἀπορρεούσης γὰρ τῆς ὑγρότητος ἡ καταλειπομένη ῥᾷον ἐκπέττεται γλυκύτης. τὰ δ᾽ ⟨ἐν⟩οφθαλμιζόμενα ἢ ἐγκεντριζόμενα οὐ πέφυκε μεταβάλλειν ὅτι καθάπερ ἀρχή τις ἑτέρα τούτων ἐστὶν ἧς οὐκέτι δύναται κατακρατεῖν· ὥσπερ γὰρ γῇ χρῆται τῷ ὑποκειμένῳ τὸ ἐμφυτευόμενον ἢ ⟨ἐν⟩οφθαλμιζόμενον ὥσπερ ἐλέχθη.

2.14.5Böylece iki değişim vardır ve iki kaynaktan gelir: biri köklerden, öteki göz ya da kalem aşısıyla aşılananlardan; birinde anaç ağaçların kendisi başkalaşır, ötekinde ise içine başka bir şey konur; bu yüzden ikincisinde şaşılacak şey daha azdır. Narın en çok neden değiştiği sorulursa sebep gevşekliği ve zayıflığı gösterilebilir; çünkü bu türden bitkiler değişime en kolay boyun eğer. Ama tabiatının başka bir özelliği olup olmadığını da incelemek gerekir.

2.14.5

καί εἰσιν αὗται δύο μεταβολαὶ καὶ ἀπὸ δυοῖν, ἥ τε ἀπὸ τῶν ῥιζῶν καὶ ἡ ἀπὸ τῶν ⟨ἐν⟩οφθαλμιζομένων ἢ ἐμφυτευομένων, ἡ μὲν αὐτῶν τῶν ὑποκειμένων ἀλλοιουμένων, ἡ δὲ ἑτέρων τινῶν ἐμβαλλομένων δι᾽ ὃ καὶ ἧττον ἐπὶ ταύτης τὸ θαυμαστόν. διὰ τί δ᾽ ἡ ῥόα μάλιστα μὲν μεταβάλλει τὴν μανότητα καὶ τὴν ἀσθένειαν αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις· εὐηκοώτατα γὰρ τὰ τοιαῦτα πρὸς μεταβολήν. ἐπισκεπτέον δὲ καὶ εἴ τις ἄλλη τῆς φύσεως ἰδιότης.

2.15.115. Bölüm

Daha kötüye doğru değişimin sebeplerinin bunların zıddı olduğu açıktır; bunların en açık ve hepsi için en ortak olanı işlenmemektir; çünkü işlenmeyen her şey, deyim yerindeyse, yabanileşir. Kimi zaman bitkiler ilk oluşları sırasında budanınca adeta bir sakatlanmayla daha kötüye doğru değişir; badem gibi; çünkü tatlıyken acı, yumuşakken sert olur. Öteki bitkilerin böyle değiştiği ise belli değildir. Oysa asma fidanları zarar görünce ölür bile; bunların daha çok değişmesi de daha beklenirdi. Bademde ise bu durum bütünüyle beklenmedik görünüyor; çünkü badem daha güçlü bir ağaçtır.

2.15.1

⟨Τῆς⟩ δ᾽ εἰς τὸ χεῖρον μεταβολῆς δῆλον ὡς ἐναντίαι ⟨αἱ αἰτίαι⟩ καὶ ἐμφανεστάτη γε ⟨καὶ⟩ κοινοτάτη πᾶσιν ἀγεωργησία· πάντα γὰρ ὡς εἰπεῖν ἀπαγριοῦται. ἐνίοτε δὲ καὶ οἱονεὶ πηρώσει τινὶ μεταβάλλουσιν εἰς τὸ χεῖρον κολουόμενα κατὰ τὴν πρώτην γένεσιν τὰ φυτὰ καθάπερ ἡ ἀμυγδαλῆ· πικρὰ γὰρ ἐκ γλυκείας γίνεται καὶ ἐκ μαλακῆς σκληρά· τὰ δ᾽ ἄλλα οὐκ ἔστιν ἐπίδηλα μεταβάλλοντα. καίτοι τά γε τῆς ἀμπέλου φυτὰ καὶ ἀπόλλυται πονοῦντα· τὰ δὲ μᾶλλον καὶ μεταβάλλειν εἰκὸς μᾶλλον ἦν. τῇ γὰρ ἀμυγδαλῇ καὶ τὸ ὅλον φαίνεται παράλογον· ἰσχυρότερον γὰρ τὸ δένδρον.

2.15.2Bazı bitkilerin budanınca daha iyi olduğu da söylenir; Sakızlıların Phokis armudu için söylediği gibi. Bademin güçlü olması aynı dönem için söz konusu değildir: ağaç hâline gelince güçlüdür, yetişirken ise zayıftır, hele tohumdan yetişiyorsa. Nitekim bademler budanmasalar da acı ve sert olur; daha önce söylendiği gibi. Çünkü genel olarak tohumdan yetişen her şey daha kötüye doğru başkalaşır; tabiî yöneliş sarsılınca bunun daha da çok olması beklenir; çünkü tabiat adeta başka ve daha zayıf bir şey olmuştur. Nitekim kaynayan şeyler de vaktinde karıştırılmazsa kaynaması engellenir; ıslanan toprak da zor çözülür. Başlangıçta olan şey ise tamamlanmaya kadar büyük etki yapar ve uzayıp gider.

2.15.2

ἔνια δὲ καὶ βελτίω κολουόμενά φασι γίνεσθαι καθάπερ οἱ Χῖοι τὴν ἄπιον τὴν φωκίδα. τὸ μὲν οὖν ἰσχυρὸν τῆς ἀμυγδαλῆς οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ λαμβάνεται. δενδρωθεῖσα μὲν γὰρ ἰσχυρὰ φυομένη δὲ ἀσθενὴς ἄλλως τε καὶ ἀπὸ σπέρματος. ἐπεὶ καὶ μὴ κολουσθεῖσαι πικραὶ γίνονται καὶ σκληραὶ καθάπερ ἐν τοῖς πρότερον ἐλέχθη. πᾶν γὰρ ὅλως ἀπὸ σπέρματος ἐξαλλοιοῦται πρὸς τὸ χεῖρον· κινηθείσης δὲ τῆς φυσικῆς ὁρμῆς εἰκὸς ἔτι μᾶλλον, οἷον γὰρ ἄλλη καὶ ἀσθενεστέρα γέγονεν. ἐπεὶ καὶ τὰ ἑψόμενα κωλύεται μὴ ἐν καιρῷ κινούμενα καὶ ἡ γῆ δυσδιάτηκτος ἡ βρεχομένη· ὃ δὲ ἐν ἀρχῇ μέγα καὶ διατενὲς πρὸς τὴν τελείωσιν.

2.15.3Değişimin en çok yalnız bademde açıkça görülmesi, hem söylenen sebeplerden ötürü hem de şundan ötürü tuhaf değildir: asmanın ve öteki ağaçların hiçbirinin meyvesi tamamlanınca acı ya da ekşi olmaz; ya tatlı olur ya da pişmemiş kalır; bademin meyvesi ise olgun ve iyi meyve veren ağaçlarda baştan böyle değildir. Belki öteki ağaçlarda da daha buruk, daha sulu ya da aynı ölçüde tatlı olmayana doğru bir değişim vardır, ama bizim hissimiz onu fark etmez. Nitekim aynı cinsten olanların da kimisi daha çok, kimisi daha az böyledir. Budanmış bademler yaşlandıktan sonra yeniden kesilir ve temizlenirse daha tatlı olur ve sonunda tabiatlarına geri döner.

2.15.3

ἐπὶ μόνης δὲ ταύτης μάλιστ᾽ ἔνδηλον εἶναι τὴν μεταβολὴν οὐκ ἄτοπον καὶ διὰ τὰς προειρημένας αἰτίας καὶ διότι τῆς μὲν ἀμπέλου καὶ τῶν ἄλλων οὐθενὸς ὁ καρπὸς τελεούμενος πικρὸς ἢ ὀξὺς ἀλλ᾽ ἤτοι γλυκὺς ἢ οὐκ ἐπέφθη ταύτης δὲ οὐχ ὑπάρχει τοιοῦτος εὐθὺς ἐν τοῖς τελείοις καὶ εὐκαρποῦσι. τάχα δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἐστί τις καὶ εἰς τὸ στρυφνότερον ἢ ὑδαρέστερον ἢ μὴ ὁμοίως γλυκὺ λανθάνει δὲ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν. καὶ γὰρ αὐτῶν τῶν ὁμογενῶν αἱ μὲν μᾶλλον αἱ δ᾽ ἧττον τοιαῦται. συμβαίνει δὲ ταῖς κολουσθείσαις ἂν πρεσβύτεραι γενόμεναι πάλιν ἐπικόπτωνται καὶ διακαθαίρωνται γλυκυτέραις γίνεσθαι καὶ τέλος ἀποκαθίστασθαι πρὸς τὴν φύσιν.

2.15.4Söylenene ek olarak bunun sebebi şudur: budama, gövdeye doğru sürgün vermeyi engelleyerek nemi karıştırır ve meyveye giden nemi daha kötü yapar; bu nem daha bol olduğu için pişmez, böylece meyve küçük kalır. Kesilen ağaç ise, kamalar çakılınca olduğu gibi, bir tür dışarı akış ve eksilme yaşar; nem azalınca ağaç da sağlamlığı sayesinde daha güçlü olarak onu daha iyi pişirir ve eski hâline döner.

2.15.4

αἴτιον δὲ ἔτι πρὸς τῷ εἰρημένῳ δι᾽ ὅτι ἡ μὲν κόλουσις κωλύσασα τὴν εἰς τὸν ὄγκον βλάστην κατέμιξε καὶ χείρω τὴν ὑγρότητα τὴν εἰς τὸν καρπὸν ἐποίησε· πλείονος δ᾽ οὔσης ἄπεπτος ὥστε μικρός. καὶ κατακοπτομένη δὲ λαμβάνει τινα ἀποπνοὴν καὶ ἀφαίρεσιν ὥσπερ καὶ ὅταν οἱ σφῆνες διακρουσθῶσιν· ἐλάττονος δὲ γινομένης καὶ αὐτὸ μᾶλλον ἰσχύον διὰ τὴν εὐσθένειαν ἐκπέττει τε μᾶλλον καὶ ἀποκαθίσταται.

2.15.5Bademin tabiatı böylece adeta yeniden kurtulur. Bazı bitkiler ise budanmazsa meyvelerini pişiremez; kantharos denen asma gibi; bu yüzden salkımın ucunu keserler, yoksa salkım çürür ve bozulur. Kısaca söylemek gerekirse, demek ki bunun nemin eksiltilmesine ihtiyacı vardır. Phokis armudu ise budanınca bol meyve için değil ağaç hâline gelmek için daha iyi olur; çünkü budanmazsa aşırı fırlar, tek gövdeli ve zayıf olur; budanırsa yan sürgünler vererek ağaçlaşır.

2.15.5

ταύτης μὲν οὖν ὥσπερ ἀνασώζεται πάλιν ἡ φύσις. ἔνια δὲ ἐὰν μὴ κολουσθῇ τὸν καρπὸν οὐ πέττει καθάπερ ἡ ἄμπελος ἡ κανθάρεως καλουμένη δι᾽ ὃ καὶ κολούουσιν ἄκρον τὸν βότρυν, εἰ δὲ μὴ σήπει καὶ διαφθείρει. δῆλον οὖν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ὅτι ἀφαιρέσεως δεῖται τῆς ὑγρότητος. ἡ δ᾽ ⟨ἄπιος ἡ⟩ φωκὶς κολουομένη βελτίων πρὸς δένδρωσιν οὐ πρὸς εὐκαρπίαν· ἐκτρέχει γὰρ ἄγαν μὴ κολουσθεῖσα καὶ γίνεται μονόκωλος καὶ ἀσθενὴς, εἰ δὲ μὴ παραβλαστάνουσα δενδροῦται.

2.15.6Belki bu, bol meyve vermeye de bir katkı yapar; çünkü ağaç daha güçlü olunca pişme daha güzel olur. Sebzelerden ya da otsu bitkilerden budanınca ya da kırpılınca daha iyi olanlar, örneğin pırasa, yeniden sürgün veren lahana, yonca, marul ve fesleğen; bunların hepsi yumuşaklık ve iyi beslenme sayesinde daha iyi ve daha lezzetli olur. Çünkü keskinlikleri, kurulukları ve içlerinden birinde varsa sütlü özsuları azalır; kökleri daha güçlü olduğu ve genel olarak budandıkça güçleri daha da arttığı için de yumuşak ve iyi beslenmiş olurlar. Kökler de daha çok besin çeker ve daha iyi pişirir. Ayrıca odunsu ve sert kısımlar kaldırılınca hiçbir şey engel olmadığından gelişme daha çok olur. Zayıf bir başlangıçtan çıkan ilk sürgün ise daha kötüdür. Tatlardaki değişimler bunlardır.

2.15.6

τάχα δ᾽ ἄν τι συμβάλλοιτο τοῦτο καὶ πρὸς εὐκαρπίαν· ἰσχυροτέρας γὰρ γινομένης ἡ πέψις καλλίων. τῶν δὲ λαχανωδῶν ἢ ποιωδῶν ὅσα κολουόμενα ἢ κειρόμενα βελτίω καθάπερ τά τε πράσα καὶ ἡ ῥάφανος ἢν παλιμβλαστὴς ᾖ καὶ ἡ μηδικὴ καὶ ἡ θρίδαξ καὶ τὸ ὤκιμον ἅπαντα ταῦτα τῇ ἁπαλότητι καὶ εὐτροφίᾳ βελτίω καὶ εὐχυλότερα γίνεται. παραιρεῖται γὰρ ἡ δριμύτης καὶ ἡ ξηρότης καὶ εἰ ἔν τινι τὸ ὀπῶδες τούτων· ἁπαλὰ δὲ καὶ εὐτραφῆ γίνεται διὰ τὸ τὰς ῥίζας ἰσχυροτέρας εἶναι καὶ ὅλως αὐξανομένης ἔτι μᾶλλον κολουομένων τῆς ἰσχύος. αἱ δὲ καὶ ἐπισπῶνται πλείω καὶ καταπέττουσι μᾶλλον. ἔτι δὲ ἀφαιρουμένων τῶν ξυλωδῶν καὶ σκληρῶν ἡ ἐπίδοσις πλείων μηθενὸς ἐμποδίζοντος. ἡ δὲ πρώτη βλάστησις ἐξ ἀσθενοῦς ὡρμημένη μᾶλλον χείρων. αὗται μὲν οὖν ἐν τοῖς χυλοῖς αἱ μεταβολαί.

2.16.116. Bölüm

Değişimler kokularda da olur; en çok da hava ve bölge yüzünden kendiliğinden. Çünkü genel olarak kuru bölgeler ve böyle bir hava bitkileri daha güzel kokulu yapar; bu yüzden yabani bitkiler de daha güzel kokuludur. Belki hiç de daha kokulu değillerdir, çünkü daha keskindirler; en iyisi orta bölge ve orta havadır. Nitekim toprak içinde yetişenler de sulu ve kokusuzdur. Kokular ve tatlar hakkında ileride kendi başlarına daha geniş incelemek gerekir. Bunlarda da değişimlerin hem tabiî olarak hem bakımdan ötürü olduğu söylenenlerden açıktır.

2.16.1

Γίνονται δὲ καὶ κατὰ τὰς ὀσμὰς μάλιστα μὲν αὐτομάτως διὰ τὸν ἀέρα καὶ τὴν χώραν. εὐοσμότερα γὰρ ὡς ἐπὶ πᾶσιν αἱ ξηραὶ ποιοῦσι καὶ ὁ ἀὴρ ὁ τοιοῦτος δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἄγρια εὐοσμότερα. τάχα δὲ οὐ πάντως οὐδ᾽ ὀδμωδέστερα, δριμύτερα γάρ· ἀρίστη δὲ ἡ μέση καὶ ὁ μέσος. ἐπεὶ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ ὑδαρῆ καὶ ἄοσμα. καὶ περὶ μὲν ὀσμῶν καὶ χυλῶν αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ δεῖ θεωρεῖν ἐπὶ πλέον ἐν τοῖς ὕστερον. αἱ δὲ μεταβολαὶ διότι καὶ ἐν τούτοις γίνονται καὶ φυσικῶς καὶ ἐκ θεραπείας φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων.

2.16.2Bazı değişimlerin ise ağaçların ve bitkilerin bütününde kendiliğinden olduğu kabul edilir; örneğin ak kavağın hem yapraklarıyla hem bütün görünüşüyle kara kavağa döndüğünü, sisymbrion'un toprak işlemeyle tutulmaz ve sık sık yeri değiştirilirse nanaya dönüştüğünü, ayrıca buğdayın ve ketenin delice otuna döndüğünü söylerler.

2.16.2

ἔνιαι δὲ δοκοῦσιν ὅλων τῶν δένδρων καὶ φυτῶν αὐτόματαί τινες εἶναι μεταβολαὶ καθάπερ τὴν λεύκην ἐξαιγειροῦσθαί φασι καὶ φύλλοις καὶ τῇ ὅλῃ προσόψει καὶ τὸ σισύμβριον εἰς μίνθαν μεταβάλλειν μὴ κατεχόμενον ταῖς ἐργασίαις καὶ μεταφυτευόμενον πολλάκις, ἔτι δὲ καὶ τὸν πυρὸν ἐξαιροῦσθαι καὶ τὸ λίνον.

2.16.3Bu sonuncusu gerçekten oluyorsa bol nem yüzünden bir tür bozulma gibi görünüyor; çünkü yağmurlu havalarda olur. İlke başkalaşınca yeniden çıkan sürgün de başka türlü olur; delice otu da suyu seven bir bitkidir. Ak kavağın değişimi de gerçekten varsa, ağacın daha çok kalınlaşmasından ileri gelen bir değişim olsa gerek; bu da yaşla olur; çünkü yaşlanan ağaçların büyümesi enine olur; bu sırada kabukları kalınlaşır, ana dalları da daha büyük ve daha çok olur.

2.16.3

αὕτη μὲν οὖν εἴπερ ἀληθὴς ὥσπερ φθορά τις ἔοικεν εἶναι διὰ πλῆθος ὑγροῦ· γίνεται γὰρ δι᾽ ἐπομβρίαν. ἀλλοιωθείσης δὲ τῆς ἀρχῆς ἀλλοῖον τὸ ἀναβλαστάνον· ἡ δὲ αἶρα φίλυδρον. ἥ τε τῆς λεύκης εἰ ἄρα ἐστὶ μεταβολὴ γινομένη τις ἂν εἴη παχυνομένου τοῦ δένδρου μᾶλλον ὃ συμβαίνει διὰ τὴν ἡλικίαν· εἰς βάθος γὰρ ἡ αὔξησις ἀπογηρασκόντων, ἐν ᾧπερ οἵ τε φλοιοὶ παχύτεροι καὶ οἱ ἀκρεμόνες μείζους καὶ πλείους.

2.16.4Yaprakların biçim değiştirmesi ise başka bitkilerde de ortaktır; nitekim keneotunun bazı yaprakları başta yuvarlak çıkar, sonra adeta eklemlenip biçimleniyormuş gibi köşeli olur. Bunun sebebi basit olanın çok biçimli olandan daha kolay olması ve başlangıcın zayıf olmasıdır. Sisymbrion'un nanaya dönüşmesine gelince, gerçekten dönüşüyorsa yalnız kokuda dönüşür: bakımsızlıktan kendi kokusu sönükleşip kaybolur, ama nananın kokusunu almaz; dağ nanasına benzer bir hâle gelir. Çünkü tamamen bozulmadıkça her şeyin değişimi kendine benzer ve uzak olmayan bir şeye doğrudur.

2.16.4

ὁ δὲ τῶν φύλλων μετασχηματισμὸς καὶ ἑτέρων κοινός· ἐπεὶ καὶ τὰ τοῦ κρότωνος ἔνια περιφερῆ φυόμενα τὴν ἀρχὴν ὕστερον ἀπογωνιοῦται καθαπερανεὶ διαρθρούμενα· τοῦτο δ᾽ ὅτι ῥᾷον τὸ ἁπλοῦν ἢ τὸ πολυειδὲς, ἀσθενὴς δ᾽ ἡ ἀρχή. τὸ δὲ σισύμβριον εἰς μίνθαν κατὰ τὴν ὀσμὴν εἴπερ ἄρα μεταβάλλει μόνον ἀπόλλυον τὴν οἰκείαν ἐξαμαυρούμενον διὰ τὴν ἀργίαν, ἐκείνην δ’ οὐ λαμβάνον ἀλλ᾽ ὥσπερ ὅμοιον ταῖς καλαμίνθαις γινόμενον. ἡ γὰρ μεταβολὴ πᾶσιν εἰς ὅμοιόν τι καὶ οὐ πόρρω τελέως φθειρομένων.

2.16.5Bakım ve yer değiştirme ise tabiatı tutar ve korur. Bunun kanıtı yabani sisymbrion'un da kokuca böyle olmasıdır. Zaten nananın tabiatı da onunkinin zıddıdır: nana derin köklüdür, sisymbrion ise yüzeysel köklüdür ve aynı ölçüde çok köklü değildir. Dolayısıyla bu tür bitkilerde değişim daha çok görünüşte oluyor, adeta evcilden yabaniye doğru bir değişim gibi görünüyor. Başka türlü olması da tuhaf değildir, çünkü yerler de bitkileri değiştirir.

2.16.5

ἡ δὲ θεραπεία καὶ ἡ μεταφυτεία κατέχει καὶ σώζει τὴν φύσιν· σημεῖον δὲ ὅτι καὶ τὸ ἄγριον τοιοῦτον τῇ ὀσμῇ· καὶ γὰρ δὴ κἀκείνῳ τὸ τῆς φύσεως ἐναντίον· ἡ μὲν γὰρ μίνθα βαθύρριζον τὸ δὲ σισύμβριον ἐπιπολῆς καὶ οὐχ ὁμοίως πολύρριζον. ὥστε μᾶλλον ἔοικεν ἐπί γε τῶν τοιούτων κατὰ φαντασίαν ἡ μεταβολὴ γίνεσθαι καὶ ὥσπερεὶ τοῦ ἡμέρου εἰς τὸ ἄγριον. οὐδ᾽ ἑτέρως δ᾽ ἄτοπον ἐπεί γε καὶ οἱ τόποι μεταβάλλουσιν.

2.16.6Hayvanlarda da bu oluyorsa, kuşlar hakkında söylendiği gibi renklerde, biçimlerde ve kuvvetlerde, hem de uzun bir sürede değil her yıl oluyorsa, buna daha çok şaşılabilir; meğer ki orada da böyle bir şey olsun. Çünkü hayvanların tabiatının daha düzensiz ve daha karışık olması beklenir; belki de daha güçlüdür; bu yüzden ne renklerde ne başka şeylerde bozulmadan değişebilir. Bitkilerde ise başka bir bitkiye dönüşecek ölçüde değişim ancak birkaç durumda görülür.

2.16.6

εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων τοῦτο συμβαίνει καθάπερ φασὶν ἐπὶ τῶν ὀρνίθων καὶ χρώμασι καὶ σχήμασι καὶ δυνάμεσι καὶ τοῦτο καθ᾽ ἕκαστον ἐνιαυτὸν οὐκ ἐν πλήθει χρόνου πλείονι κἂν θαυμάσειεν ἄν τις μᾶλλον· εἰ μή τι συμβαίνει καὶ ἐνταῦθα τοιοῦτον· ἀτακτοτέραν γὰρ καὶ μᾶλλον ξυγκεχυμένην εἰκὸς ταύτην εἶναι τὴν φύσιν, τάχα δ᾽ ἰσχυροτέραν δι᾽ ὃ καὶ μεταβάλλειν οὔτε χρώμασιν οὔτε ἐν τοῖς ἄλλοις φθειρομένην· καὶ τοῦτο ἐν ὀλίγοις ὥστε εἰς ἄλλο γε μεταλλάττεσθαι φυτόν.

2.16.7Çünkü bitkiler, bazı hayvanların yaptığı gibi, oluşları sırasında da biçim değiştirmez; hepsinin tabiatı basittir. Değişimler ise, sık sık söylendiği gibi, en çok tatlarda ve kokularda, meyvelerin ve yaprakların büyüklüğünde olur; nitekim dar yapraklılar daha geniş yapraklı olur; genel olarak da bu parçalarda olur. Bu yüzden her bitki kendine uygun yeri arar; uygun yer de onun geliştiği yerdir.

2.16.7

οὐδὲ γὰρ κατὰ τὴν γένεσιν οὐδὲν μεταβάλλει τὰς μορφὰς ὥσπερ ἔνια τῶν ζώων ἀλλ᾽ ἁπλῆ τις ἡ φύσις πάντων. ἀλλ᾽ αἱ μεταβολαὶ γίνονται καθάπερ πολλάκις λέγεται τοῖς τε χυλοῖς μάλιστα καὶ ταῖς ὀσμαῖς καὶ τοῖς μεγέθεσιν αὐτῶν τε τῶν καρπῶν καὶ τῶν φύλλων, καὶ γὰρ τὰ στενόφυλλα πλατυφυλλότερα γίνεται, καὶ ὅλως τῶν μερῶν τούτων. διὰ τοῦτο καὶ ζητεῖ τόπον ἕκαστον οἰκεῖον, οἰκεῖος δ᾽ ἐν ᾧπερ εὐθενεῖ.

2.16.8Bu yüzden herkes için en iyi yer aynı değildir; bazıları ince ve cılız toprağı sever, bazıları altında kum olanı, bazıları da biraz tuzlu olanı; lahana gibi. Bölgenin uygunluğu da iki türlüdür: ya tabiatına uygun olandır ya da gücüne ve kuvvetine uyan; örneğin bademlere ince toprak uyar; çünkü toprak derin ve yağlı olursa bademler iyi beslenme yüzünden azgınlaşır ve meyve vermez. Ağaçlar hakkında genel olarak daha önce söz edilmiştir. Başkalaşmalar ve değişimlerle ilgili konular buraya kadar belirlenmiş olsun.

2.16.8

δι᾽ ὅπερ καὶ οὐ πᾶσιν ὁ ἄριστος ἀλλ᾽ ἔνια λεπτὴν καὶ λυπρὰν χώραν φιλεῖ τὰ δὲ ὕφαμμον ἔνια δὲ καὶ ἁλμώδη τινὰ καθάπερ ἡ ῥάφανος. διττῶς δὲ καὶ τὸ τῆς χώρας πρόσφορον· ἢ γὰρ τὸ οἰκεῖον τῆς φύσεως ἢ τὸ πρὸς ἰσχὺν καὶ δύναμιν ἁρμόττον, οἷον ταῖς ἀμυγδαλαῖς ἡ λεπτή· βαθείας γὰρ οὔσης καὶ πιείρας ἐξυβρίσασαι διὰ τὴν εὐτροφίαν ἀκαρποῦσι. καὶ καθόλου περὶ τῶν δένδρων εἴρηται πρότερον· ἀλλὰ δὴ τὰ μὲν περὶ τὰς ἀλλοιώσεις καὶ μεταβολὰς ἀχρὶ τούτων διωρίσθω.

2.17.117. Bölüm

En şaşırtıcı, hatta genel olarak tuhaf ve akla aykırı görünebilecek şey, bazı tohumların ve bitkilerin toprakta sürgün verememesidir; ökseotu, stelis ve hyphear gibi. Stelis adını Euboialılar, hyphear adını Arkadyalılar verir; ökseotu ise herkesin kullandığı addır. Kimileri bunların hepsinin tek bir tabiat olduğunu, yalnız başka başka ağaçlarda yetiştikleri için farklı göründüklerini söyler. Çünkü hyphear ile stelis köknarlarda ve çamlarda yetişir; ökseotu ise meşede, menengiçte ve başka birçok ağaçta.

2.17.1

Θαυμασιώτατον δ᾽ ἂν δόξειε καὶ ὅλως ἄτοπόν τι καὶ παράδοξον εἶναι τὸ ἔνια μὴ δύνασθαι βλαστάνειν ἐν τῇ γῇ καὶ σπέρματα καὶ φυτὰ καθάπερ ἡ ἰξία καὶ ἡ στελὶς καὶ τὸ ὑφέαρ, ὧν τὴν μὲν καλοῦσιν Εὐβοεῖς τὸ δὲ ὑφέαρ Ἀρκάδες, ἡ δὲ ἰξία κοινή· φασὶν ⟨οὖν⟩ οἱ μὲν εἶναι πάντα μίαν τινὰ φύσιν τῷ δὲ ἐν ἑτέροις φύεσθαι διαφέρειν [καὶ] δοκεῖν. τὸ γὰρ ὑφέαρ ἐν ταῖς ἐλάταις καὶ πεύκαις γίνεται καὶ ἡ στελὶς ἡ δ᾽ ἰξία καὶ ἐν δρυῒ καὶ ἐν τερμίνθῳ καὶ ἐν ἑτέροις πλείοσιν.

2.17.2Ötekiler ise bunların farklı olduğunu söyler ve küçük olmayan bir kanıt gösterirler: Bunların her biri yalnız aynı cinsten ağaçlarda, örneğin köknar ve çamlarda yetişmekle kalmaz, aynı ağacın iki yanında birden de yetişirse, bir yanda stelis ya da ökseotu, öteki yanda hyphear bitiyorsa; üstelik yalnız biçimlerinin değil meyvelerinin de benzemediğini ve bunun her yerde, en farklı bölgelerde bile korunduğunu söylerler. Ökseotlarından birinin yaprağını dökmemesi, ötekinin dökmesi ise hiç tuhaf değildir; biri yaprak dökmeyen, öteki yaprak döken ağaçlarda yaşasa bile; çünkü birinde besin yeterli olur, ötekinde olmaz. Yaprak dökmemenin sebebi de budur, söylediğimiz gibi değildir.

2.17.2

οἱ δὲ διαφέρειν καὶ σημεῖον λέγουσιν οὐ μικρὸν εἰ γὰρ ἀληθὲς ὡς οὐ μόνον ἐν τοῖς ὁμογενέσιν ἕκαστον ἐμφύεται τούτων οἷον ἐλάταις καὶ πεύκαις ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ αὐτῷ πλείω καθ᾽ ἑκάτερον τῶν μερῶν ἔνθεν μὲν στελὶς ἢ ἰξία ἔνθεν δὲ ὑφέαρ· ἔτι δὲ οὐ μόνον τὰς μορφὰς ⟨ἀλλ᾽⟩ οὐδὲ ⟨τοὺς⟩ καρποὺς ὁμοίους ἔχειν φασὶ καὶ τοῦτό γε πανταχόθεν διατηρεῖσθαι καὶ ἐν ταῖς πλεῖστον διαφερούσαις χώραις. ἐπεὶ τό γε τὴν μὲν ἀείφυλλον εἶναι τῶν ἰξιῶν ⟨τὴν δὲ φυλλοβόλον⟩ οὐθὲν ἄτοπον, κἂν ἡ μὲν ⟨ἐν⟩ ἀειφύλλοις ἡ δὲ ἐν φυλλοβόλοις ἐμβιῴη· συμβαίνει γὰρ ἔνθα μὲν ἔχειν ἔνθα δὲ μὴ ἔχειν διαρκῆ τὴν τροφήν· αἰτία δὲ αὕτη τῆς ἀειφυλλίας καὶ μὴ καθάπερ εἴπομεν.

2.17.3Ama bunun hangisi doğru olursa olsun, şimdiki güçlük bakımından fark etmez. Tuhaf olan, toprakta hiç yetişmemesidir; hele meyvesi bu kadar bol ve güçlü olduğu hâlde. Bir de böyle tohumlar varsa, örneğin Babil'de Köpek Yıldızı doğarken bir akanthaya serpildiğinde aynı gün sürgün verip akanthayı da çabucak sardığı söylenen bitki; ayrıca kadytas denen Suriye otu ağaçlarda, akanthalarda ve başka bazı bitkilerde yetişiyorsa, şaşılacak şey bir bakıma azalır, bir bakıma artar. Çünkü akla aykırı şeylerde sayının çokluğu iki türlü etki yapar: kimi zaman tabiatın böyle olduğunu düşündüğümüz için şaşmayız, kimi zaman da çokluğu yüzünden daha çok şaşarız.

2.17.3

ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὁποτέρως ποτ᾽ ἔχει πρὸς τὸ νῦν ἀπορούμενον οὐθὲν διαφέρει. τὸ δὲ μὴ φύεσθαι χαμαὶ μηδαμῶς ἄτοπον ἄλλως τε καὶ οὕτω πολὺν καὶ ἰσχυρὸν ἔχουσαν καρπόν. εἰ δὲ καὶ σπέρματα [τὰ] τοιαῦτά ἐστιν οἷον τὸ περὶ Βαβυλῶνα τῇ ἀκάνθῃ περὶ τὸ ἄστρον ἐπισπειρόμενόν φασιν αὐθημερὸν ἀναβλαστάνειν καὶ ταχὺ περιλαμβάνειν καὶ τὴν ἄκανθαν, ἔτι δὲ τὸ συριακὸν βοτάνιον ὁ καλούμενος καδύτας καὶ δένδροις καὶ ἀκάνθαις ἐμφύεται καὶ ἄλλοις τισὶ, τῇ μὲν ἔλαττον ⟨ἂν⟩ εἴη τῇ δὲ πλεῖον τὸ θαυμαστόν· ἀμφότερα γὰρ ποιεῖ τὸ πλῆθος ἐν τοῖς παραδόξοις ὁτὲ μὲν ὡς πεφυκὸς οὕτω μὴ θαυμάζειν ὁτὲ δὲ μᾶλλον θαυμάζειν διὰ τὸ πλῆθος.

2.17.4Çünkü toprakta da yetişen bir bitkinin ağaçlarda ve başka bitkilerde de yetişmesi tuhaf değildir; hele sarmaşık gibi birçok bitkide yetişiyorsa. Daha da akla aykırısı, sarmaşığın geyik boynuzlarında bile görülmüş olmasıdır; menengiç de zeytinde, polypodion denen bitki de bazı ağaçlarda görülür; daha seyrek ve daha harika gibi görünen şeyler de vardır; örneğin defnenin bir kez çınarda ve meşede bitmesi ve kehanet işareti olarak gösterilen öteki şeyler. Çünkü tohum, çürüme yoluyla topraksı hâle gelmiş bir yere düşünce sürgün verir, sonra besinini ağaçtan alarak yaşar. Boynuzlarda sürgün veren sarmaşıkta da, gerçekten olduysa, bu akla aykırı değildir.

2.17.4

ἐπεὶ τό γε ἐμφύεσθαι καὶ ἐν δένδροις καὶ ἐν φυτοῖς ἑτέροις τὸ καὶ ἐν τῇ γῇ φυόμενον οὐκ ἄτοπον ἄλλως ⟨τε⟩ καὶ γινόμενον ὥσπερ ὁ κιττὸς ἐν πολλοῖς. ἔτι γὰρ τοῦτο παραδοξότερον ὅτι καὶ ἐν ἐλάφου κέρασιν ὦπται καὶ ἡ τέρμινθος δὲ ἐν ἐλάᾳ καὶ τὸ πολυπόδιον καλούμενον ἐπί τισι δένδροις καὶ ὅσα δὴ σπανιώτερα καὶ τερατωδέστερα φαίνεται, καθάπερ ἡ δάφνη ποτὲ ἐν πλατάνῳ καὶ ἐν δρυῒ καὶ τὰ ἄλλα ὅσα ὡς τέρατα προφαίνουσιν. ὅταν γὰρ εἰς γεῶδες γεγενημένον διὰ σῆψιν ἐμπέσῃ τὸ σπέρμα διεβλάστησεν εἶτα ζῇ τὴν τροφὴν τὴν ἐκ τοῦ δένδρου λαμβάνον, ὃ καὶ ἐπὶ τοῦ κιττοῦ τοῦ περὶ τὰ κέρατα βλαστοῦντος εἴπερ ἦν οὐκ ἄλογον.

2.17.5Ama yalnız başka bir şeyin üzerinde yetişip toprakta yetişmemek, işte tuhaf olan budur. Hayvanlar ve bitkiler birbirine yakın olabilir; ama toprakta hiç yetişmemek şaşırtıcıdır, hele bitkinin meyvesi ve tohumu varsa ve ondan sürgün veriyorsa. Eğer oluşu ağaçlardaki bir şeyin bozulmasından gelseydi, hayvanların içinde bu türden hayvanların oluşması gibi, bunun bir açıklaması olurdu. Ama durum böyle değildir; bu bitki tohumdan başka bir yolla da oluşmaz: kuşlar meyvesini yiyip dışkılarını ağaçların üstüne bıraktıklarında olur; çünkü o zaman meyvenin kendisi bozulmadan kalır ve orada durup sürgün verir.

2.17.5

ἀλλὰ τὸ ἐν ἑτέρῳ μόνον φύεσθαι χαμαὶ δὲ μὴ τοῦτ᾽ ἄτοπον· προσφιλῆ γὰρ δὴ ἀλλήλοις καθάπερ καὶ τὰ ζῶα καὶ τὰ φυτὰ τάχ᾽ ἂν εἴη· τὸ δ᾽ ὅλως ἐπὶ τῆς γῆς μὴ φύεσθαι θαυμαστὸν ἄλλως τε καὶ καρπὸν ἔχον καὶ σπέρμα καὶ ἀπὸ τούτου βλαστάνον. εἰ γὰρ ἦν ἐκ διαφθορᾶς τινος τῶν ἐν τοῖς δένδροις ἡ γένεσις ὥσπερ ἐν τοῖς ζώοις ἐγγίνεται τοιαῦτα ζῶα λόγον τινὰ εἶχεν· ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν οὐδὲ γίνεται πλὴν ἀπὸ σπέρματος ὅταν οἱ ὄρνιθες ἐσθίοντες τὸν καρπὸν προΐωνται τὴν περίττωσιν ἐπὶ τῶν δένδρων· τότε γὰρ αὐτὸς ὁ καρπὸς σωζόμενος καὶ ἐπιμείνας διεβλάστησε.

2.17.6Şaşılacak şey çoktur ve birçok yönden gelir. Bu durum, kalem aşısında ve göz aşısında olana benziyor gibidir; çünkü aşı daha hazır, adeta işlenmiş ve hemen hemen pişmiş bir besin alır; ökseotu da böyle bir besin arıyor görünür. Böyle bir besine ihtiyaç duyan şeyin tabiatça zayıf olması beklenir; oysa bu da öyle görünmüyor; tersine ökseotu da stelis de hyphear da güçlü ve besleyicidir; nitekim hasattan sonra öküzleri ve yük hayvanlarını bunlarla besleyip semirtirler. Ayrıca ökseotunun meyvesinin kendisi de gücünü gösterir.

2.17.6

τὸ μὲν οὖν θαυμαστὸν πολὺ καὶ ἐκ πολλῶν. ἔοικεν οὖν ὅμοιόν τι συμβαίνειν ταῖς ἐμφυτείαις καὶ τοῖς ἐνοφθαλμισμοῖς· ἑτοιμοτέραν γὰρ λαμβάνει τροφὴν καὶ ὥσπερ κατειργασμένην καὶ πεπεμμένην σχεδὸν ὃ καὶ ἡ ἰξία ζητεῖν φαίνεται. τὸ δὲ τοιαύτης δεόμενον ἀσθενὲς ἂν εἴη τῇ φύσει, τοῦτο δὲ πάλιν οὐκ ἔοικεν ἀλλ᾽ ἰσχυρὸν εἶναι καὶ τρόφιμον καὶ ἡ ἰξία καὶ ἡ στελὶς καὶ τὸ ὑφέαρ· τούτοις γὰρ δὴ καὶ τοὺς βοῦς καὶ τὰ ὑποζύγια χιλεύουσι καὶ ἀνατρέφουσι μετὰ τοὺς θερισμούς. ἔτι δὲ καὶ αὐτὸς ὁ καρπὸς τῆς ἰξίας μηνύει τὴν ἰσχύν.

2.17.7Ama madem güçlüdürler, zayıf değildirler, neden kendi başlarına sürgün verip yetişmezler? Çünkü toprağı zorlayıp aşmak güçlü olanların işidir; acı bakla da bunu yapar. Tohumları soğuk ve zor pişen cinstense, o zaman da öteki bazı bitkilerde olduğu gibi çıkışlarının daha uzun sürmesi gerekirdi. Nitekim pancarın bazı tohumlarının ertesi yıl çıkıp sürgün verdiği söylenir; ökseotunda da çürüme tehlikesi yoktur; çünkü ökseotu tohumu da, bundan çok daha zayıf başka tohumlar da bozulmadan kalıyor görünür. Bunlar güçlüğü çözmez, tersine daha da düğümler.

2.17.7

ἀλλὰ μὴν εἴ γε ἰσχυρὰ καὶ μὴ ἀσθενῆ διὰ τί ποτ᾽ οὐ βλαστάνει καθ᾽ αὑτὰ καὶ φύεται· διαβιάσασθαι γὰρ τὴν γῆν τῶν ἰσχυόντων ἐστὶ ὅπερ ποιεῖ καὶ ὁ θέρμος. εἰ δ᾽ αὖ ψυχρὸν ἔχει τὸ σπέρμα καὶ δύσπεπτον ἀλλὰ χρονιωτέραν ἐχρῆν εἶναι τὴν ἔκφυσιν ὥσπερ καὶ ἑτέρων. ἐπεὶ καὶ τῶν τευτλίων ἔνιά φασι τῷ ὕστερον ἔτει διαφύεσθαι καὶ διαβλαστάνειν· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ταύτῃ κίνδυνος ὥστε σαπῆναι· διαμένον γὰρ καὶ τοῦτο φαίνεται καὶ ἕτερα πολλῷ τούτων ἀσθενέστερα. ταῦτα μὲν οὖν οὐ λύει τὴν ἀπορίαν ἀλλ᾽ ἐπιξυνδεῖ μᾶλλον.

2.17.8İlke tabiat bilgisine uygun olarak, olup bitenin peşinden gidilerek kavranmalıdır: bu bitkiler tabiatça yalnız başka bir şeyin üzerinde oluşur; tıpkı hayvanların içinde, örneğin pinna midyelerinin içinde yaşayanlar ve başka canlı barındıranlar gibi. Yalnız bunların bir kısmının oluşunu açıklayabiliriz, bir kısmınınkini açıklayamayız. İlkenin kuşların taşımasından gelmesi ise oluş bakımından bir araz gibidir; bu başka durumlarda da olur. Nitekim alakarga ve başka kuşlar palamutları biriktirmek için gömer. Ökseotunun en soğuk kısmı olan yapışkan maddesi kuşların midesinde soyulup işlendikten sonra tohum dışkıyla birlikte temiz olarak düşer; ağaç da dışkıdan bir değişime uğrayınca tohum sürgün verip yetişir.

2.17.8

ἡ δ᾽ ἀρχὴ ληπτέα φυσικῶς ἀκολουθοῦσι κατὰ τὸ γινόμενον ὅτι πέφυκεν ἐν ἑτέρῳ μόνον ταῦτα γίνεσθαι καθάπερ καὶ ζῶα ἐν ζώοις οἷον τά τε ἐν ταῖς πίνναις ἐστὶ καὶ ὅσα ἄλλα ζωοτροφεῖ. πλὴν τῶν μὲν οὐκ ἔχομεν τὴν γένεσιν τῶν δ᾽ ἔχομεν λέγειν. τὸ δὲ ἀπὸ τῆς τῶν ὀρνίθων προσφορᾶς εἶναι τὴν ἀρχὴν ὥσπερ συμβεβηκός ἐστι πρὸς τὴν γένεσιν ὅπερ καὶ ἐπ᾽ ἄλλων γίνεται. κατορύττει γὰρ ἡ κίττα θησαυριζομένη τὰς βαλάνους καὶ ἄλλα τῶν ὀρνέων· περιαιρεθέντος δὲ τοῦ ἰξοῦ καὶ κατεργασθέντος ἐν ταῖς κοιλίαις ὅπερ ἐστὶ ψυχρότατον σὺν τῷ περιττώματι καταπίπτον τὸ σπέρμα καθαρὸν καὶ τοῦ δένδρου λαμβάνοντός τινα μεταβολὴν ὑπὸ τῆς κόπρου διαβλαστάνει καὶ φύεται.

2.17.9Gücü de hem iyi beslenmesinden hem de belki en çok kendi tabiatından gelir ve bu anlaşılır bir şeydir. Köknarlarda ve çamlarda yetişenlerin daha güçlü olması da beklenir; çünkü oradaki besin daha bol ve daha yağlıdır. Tabiatın hayvanlarda da, birinin ötekinin korunmasına ve oluşuna yararlı olacağı türden birçok şey yaptığı görülür; bunlar o konulardaki araştırmalarda anlatılmıştır. Bu yüzden burada da belki kuşların rolüne, ister kasten ister arazî olarak olsun, şaşmamak gerekir; bunlar olmasaydı oluş da olmazdı da denmemelidir. Çünkü belki pinna midyelerinin de yengeç olmasa hayatı olmazdı; bazılarının dediği gibi arıların tabiatı da yavrusuz olmazdı; guguk kuşununki de yumurtalarını yuvasına bıraktığı ötleğen olmasa olmazdı. Hayvanların birbiri aracılığıyla hem hayatlarında hem oluşlarında bozulmalar ve korunmalar yaşadığı gibi, bunun hayvanlardan bitkilere uzanmasına da hiçbir şey engel değildir. Dolayısıyla güçlüğe konu olan şeylerin sebebinin bu ya da buna benzer bir şey olduğunu kabul etmek gerekir.

2.17.9

τὴν δ᾽ ἰσχὺν εὐλόγως ἔχει καὶ διὰ τὴν εὐτροφίαν καὶ μάλιστ᾽ ἴσως διὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν. ἰσχυρότερα δὲ εἰκὸς τὰ ἐν ταῖς ἐλάταις καὶ πεύκαις εἶναι· πλείων γὰρ ἡ τροφὴ καὶ λιπαρωτέρα. πολλὰ δ᾽ ἡ φύσις φαίνεται καὶ ἐν τοῖς ζώοις τοιαῦτα ποιεῖν ὥσθ᾽ ἕτερον ἑτέρῳ χρήσιμον εἶναι πρὸς σωτηρίαν καὶ γένεσιν ἅπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις ταῖς περὶ τούτων εἴρηται· δι᾽ ὃ καὶ ἐνταῦθα ἴσως οὐ θαυμαστέον τὸ τῶν ὀρνίθων εἴτε ἐπίτηδες εἴτε κατὰ συμβεβηκὸς γέγονεν οὐδὲ λεκτέον ὅτι οὐκ ἂν ἦν ἡ γένεσις εἰ μὴ διὰ τούτους. οὔτε γὰρ ἴσως ταῖς πίνναις βίος εἰ μὴ διὰ τὸν καρκίνον, οὐδ᾽ ἡ τῶν μελιττῶν φύσις εἰ μὴ διὰ τὸν γόνον ὥς φασί τινες, οὐδ᾽ ἡ τοῦ κόκκυγος εἰ μὴ ἦν ἡ ὑπολαῒς ᾗ εἰς τὴν νεοττίαν τὰ ὠὰ τίθησιν. ἀλλ᾽ ὥσπερ καὶ φθοραὶ καὶ σωτηρίαι τινὲς γίνονται δι᾽ ἀλλήλων καὶ εἰς τοὺς βίους καὶ εἰς τὰς γενέσεις οὕτω καὶ πρὸς τὰ φυτὰ διήκειν οὐθὲν κωλύει παρὰ τῶν ζώων. ὥστε ταύτην ἢ τοιαύτην αἰτίαν ὑποληπτέον εἶναι τῶν ἀπορηθέντων.

2.17.10Başka bitkinin üzerine ekilenlerde ise araz da ortadan kalkar; çünkü insanlar bunu bilerek ve seçerek yapar. Ama açıktır ki ekim vaktini, alttaki bitki kabardığı zaman seçerler; akanthanın da Köpek Yıldızı doğarken böyle olduğu görülür; çünkü sürgün vermek için onun nemli ve kolay tutunulur olması gerekir. Çıkışın hızlı olması ise yalnız bundan ve mevsimden değil, açıktır ki o bitkinin kendine özgü tabiatından da gelir. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.

2.17.10

ἐν δὲ τοῖς ἐπισπειρομένοις ἀφῄρηται καὶ τὸ ξυμβεβηκὸς, προαιρέσει γὰρ δρῶσιν, ἀλλὰ τὸν καιρὸν δῆλον ὅτι λαμβάνουσι τῆς ἐπισπορᾶς ὅταν ὀργᾷ τὸ ὑποκείμενον ὥσπερ ἡ ἄκανθα φαίνεται περὶ τὸ ἄστρον· ἔνικμον γὰρ δεῖ καὶ εὐαφὲς εἶναι πρὸς τὴν διαβλάστησιν· τὸ δὲ ταχὺ τῆς ἐκφύσεως οὐ μόνον διὰ τοῦτο καὶ τὴν ὥραν ἀλλὰ δῆλον ὅτι καὶ διὰ τὴν ἰδίαν γίνεται φύσιν. καὶ περὶ μὲν τούτων ἅλις.

2.18.118. Bölüm

Bitkilerde de bazılarının birbirinin korunmasına ve oluşuna yardım ettiği şuradan da açıktır: yabani bitkiler arasında yaprak dökenler yaprak dökmeyenlere yardım eder; çünkü yaprakları çürüyünce toprak adeta gübrelenir; bu da hem iyi beslenmeye hem tohumların sürgün vermesine yararlıdır. Evcil bitkilerde ise, asma fidanlarının arasına nemin fazlasını almak için ektikleri bitkiler ve sebzelerin arasına ya aynı amaçla ya da ortaya çıkan zararlı hayvanlara karşı ektikleri bitkiler buna örnektir; örneğin pire böceklerine karşı turpların arasına burçak ekerler; başka bitkiler için de başka böyle şeyler vardır.

2.18.1

Ὅτι δὲ καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς ἔνια συνεργεῖ πρὸς τὴν ἀλλήλων σωτηρίαν καὶ γένεσιν καὶ ἐκ τῶνδε φανερόν· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἀγρίοις τὰ φυλλοβόλα τοῖς ἀειφύλλοις ὅτι σηπομένων ξυμβαίνει καθάπερ κοπρίζεσθαι τὴν γῆν ὃ καὶ πρὸς εὐτροφίαν καὶ πρὸς τὴν βλάστησιν τῶν σπερμάτων χρήσιμον. ἐν δὲ τοῖς ἡμέροις ὅσα τοῖς φυτοῖς ἐπισπείρουσι τῶν ἀμπέλων ἀφαιρεῖν βουλόμενοι τὸ πλῆθος τῆς ὑγρότητος καὶ τοῖς λαχάνοις ἢ τούτου χάριν ἢ τῶν γινομένων θηρίων οἷον ταῖς ῥαφανίσι τοὺς ὀρόβους πρὸς τὰς ψύλλας καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἑτέροις.

2.18.2Çünkü tabiatın kendiliğinden olan işlerinde de böyle şeylerin bulunduğunu düşünmek gerekir; hele tekhnē tabiatı taklit ediyorsa. Ayrıca ağaçlara tutunan ve sapını başka bir şeye saran bitkiler de vardır; bunlar başka bir şeye dayanmayı arar; sarmaşık, smilaks, hıyar ve başka bazıları, daha küçüklerden de kekik ve iasione gibi. Bunların hepsi başka bir şeye dayanarak yaşar; dayanak bulamazlarsa sapları yerde sürünür; ağaçlaşmaya tabiatça yatkın olan sarmaşık gibi bitkiler müstesna. Asma da böyledir; çünkü kendisini destekleyen bir şey olmazsa çubuklarını ve sürgünlerini ya taşıyamaz ya da aynı güzellikte taşıyamaz. Hatta asmanın sülükleri de bu amaçla varmış gibi görünür: hemen tutunacak bir yer ve adeta bir bağ olsun diye; tıpkı sarmaşığın sürgünlerinden çıkan küçük kökler gibi.

2.18.2

οἴεσθαι γὰρ χρὴ τοιαῦτα καὶ ἐν τοῖς αὐτομάτοις τῆς φύσεως ὑπάρχειν ἄλλως τε καὶ εἰ ἡ τέχνη μιμεῖται τὴν φύσιν. ἔτι δὲ ὅσα πρόσδενδρα καὶ περιαλλόκαυλα τυγχάνει· ταῦτα γὰρ τὸ πρὸς ἑτέρῳ διώκει καθάπερ ὅ τε κιττὸς καὶ ἡ σμίλαξ καὶ ἡ σικύα καὶ ἄλλ᾽ ἄττα καὶ τῶν ἐλαττόνων ἕρπυλλος ἰασιώνη· πάντα γὰρ ταῦτα ζῇ πρὸς ἑτέρῳ, μὴ ἔχοντα δὲ χαμαίκαυλα γίνεται πλὴν ὅσα καὶ δενδροῦσθαι πέφυκε καθάπερ ὁ κιττός. ἔστι δὴ καὶ ⟨ἡ⟩ ἄμπελος τοιοῦτον· οὐ γὰρ ἂν δύναιτο φέρειν τὰ κλήματα καὶ τὴν βλάστησιν ἢ οὐχ ὁμοίως καλὰ μὴ ἔχουσα τὸ ὑπερεῖσον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἕλικα δοκεῖ τούτου χάριν ἔχειν ὅπως εὐθὺς ἀντίληψις γένηται καὶ οἷον δεσμὸς ὥσπερ ὁ κιττὸς τὰ ῥιζία τὰ ἐκ τῶν βλαστῶν.

2.18.3Hafif ve ince olanlar ise kolayca tırmanır ve tutunup kalır; iasione, acı bakla ve börülce gibi. Bunların hepsi ağaçlara zarar verir: onları boğar, gölgeler ve besinlerini ellerinden alır; kimisi engel olarak, sarmaşık ise ağacın içine kök salarak besini çeker; bu yüzden ağaçlar için en zararlısı odur. Çünkü öteki özelliklerinin yanında yaprağını dökmez ve güçlüdür, bu yüzden hep ve çok besine ihtiyaç duyar. Ağacın tepesine kadar onunla birlikte büyüyünce onu tamamen kurutur; çünkü o zaman meyvesini pişirir ve besini her yerden çeker.

2.18.3

ὅσα δὲ κοῦφα καὶ λεπτὰ ῥᾳδίως ἀναβαίνει καὶ ἐπιμένει καθάπερ ἡ ἰασιώνη καὶ ὁ θέρμος καὶ ὁ δόλιχος. πάντα δὲ ταῦτα βλάπτει τὰ δένδρα καταπνίγοντά τε καὶ ἐπισκιάζοντα καὶ τὴν τροφὴν ἀφαιρούμενα τὰ μὲν τῷ κωλύειν ὁ δὲ κιττὸς καὶ τῷ ἐμφυόμενος ἐξαιρεῖσθαι δι᾽ ὃ χαλεπώτατος τοῖς δένδροις οὗτος· πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις ἀείφυλλος ὢν καὶ ἰσχυρὸς ἀεὶ δεῖται τροφῆς καὶ πολλῆς. ἀφαυαίνει δὲ τελέως ὅταν ἐπὶ τὰ ἄκρα συναυξηθῇ· τότε γὰρ καρπὸν πέττει καὶ ἐξαιρεῖται πανταχόθεν τὴν τροφήν.

2.18.4Başka ve daha birçok durumda zararları görmek de belki zor değildir; çünkü hayvanlarda olduğu gibi zararlılar yararlılardan çok daha fazladır. Nitekim bazı bitkiler kokulardan bile zarar görür; asma defnenin ve lahananın kokusundan zarar görür ve bunu sürgün verirken hemen belli eder. Çünkü sürgün lahananın ve defnenin yakınında olursa, kokunun keskinliği yüzünden ucunu çevirir ve adeta geri kıvrılır. Asma koku alan bir bitkidir; şarap da yanına konan şeylerin kokusunu çekmekte çok ustadır; küplere aktarılmış şarap ise az ve açıkta olduğu için bunu daha çok ve daha çabuk yapar. Ama söylendiği gibi bu tür şeyleri birçok durumda görmek kolaydır.

2.18.4

οὐ χαλεπὸν δ᾽ ἴσως οὐδὲ ἐν ἄλλοις καὶ πλείοσι λαβεῖν τὰς βλάβας· πολλῷ γὰρ πλείους εἰσὶ τῶν ὠφελίμων ὥσπερ καὶ τοῖς ζώοις· ἐπεὶ καὶ ταῖς ὀσμαῖς ἔνια βλάπτεται καθάπερ ἡ ἄμπελος τῇ τῆς δάφνης καὶ τῇ τῆς ῥαφάνου καὶ τοῦτο εὐθὺς ἐκδηλοῖ κατὰ τὴν βλάστησιν. ὅταν γὰρ πλησίον ᾖ τῆς ῥαφάνου καὶ τῆς δάφνης ὁ βλαστὸς ἀποστρέφεται τὸ ἄκρον αὐτοῦ καὶ ὥσπερ ἀνακάμπτει διὰ δριμύτητα τῆς ὀσμῆς· ὀσφραντικὸν γὰρ ἡ ἄμπελος ὥσπερ καὶ ὁ οἶνος δεινὸς ἑλκύσαι τὰς ἐκ τῶν προκειμένων ὀσμὰς καὶ μᾶλλον καὶ θᾶττον ὁ κατεσταμνισμένος διὰ τὴν ὀλιγότητα καὶ τὸ γυμνόν. ἀλλὰ τὸ μὲν τοιοῦτον γένος ῥᾴδιον ἐν πολλοῖς ὥσπερ ἐλέχθη συνιδεῖν.

2.19.119. Bölüm

Bir cinse ya da aynı cinsten olmayan birçok bitkiye ortak olan özelliklere gelince, örneğin ıhlamurun, zeytinin ve karaağacın yaz gündönümünde yapraklarını çevirmesi, bazı çiçeklerin gece kapanıp gündüz açılması, Fırat'ta söylendiğine göre lotosun yalnız çiçeğinin açılıp kapanması değil, sapının da kimi zaman yükselip kimi zaman batması, güneş batışından gece yarısına kadar suya inmesi ve buna benzer başka bir şey varsa, bütün bunlarda ve her yerde ortak bir sebep bulunduğunu kabul etmek gerekir. Bunu belki aynı cinsten olanlarda görmek kolaydır.

2.19.1

Ὅσα δὲ κοινὰ γένους τινὸς ἢ καὶ πλειόνων μὴ ὁμογενῶν οἷον τὸ στρέφειν τὰ φύλλα τὴν φιλύραν καὶ τὴν ἐλάαν καὶ τὴν πτελέαν ταῖς τροπαῖς ταῖς θεριναῖς καὶ ὡς ἔνια τῶν ἀνθῶν νύκτωρ μὲν συμμύει μεθ᾽ ἡμέραν δὲ ἐκπετάννυται καὶ ὡς ἐν τῷ Εὐφράτῃ λέγουσιν οὐ μόνον τοῦ λωτοῦ τὸ ἄνθος ἀνοίγεσθαι καὶ συμμύειν ἀλλὰ καὶ τὸν καυλὸν ὁτὲ μὲν ἀναβαίνειν ὁτὲ δὲ δύεσθαι καὶ καταβαίνειν ἀπὸ δυσμῶν μέχρι μέσων νυκτῶν, ὡσαύτως δὲ καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, ἐν ἅπασι καὶ πανταχοῦ κοινήν τινα αἰτίαν ὑποληπτέον εἶναι. ῥᾴδιον δὲ ἴσως ἐν τοῖς ὁμογενέσιν ἰδεῖν.

2.19.2Söylenenlerde yaprakların dönmesi, yaprak dökmeyen ağaçların yapraklarını en çok bu mevsimde dökmesinden ileri gelir; bütün bunların sebebi daha önce söylenmiştir. Yaprak dökümü olurken yaprakların bir şeyden en çok etkilenmesi zorunludur: zayıf ve adeta yaşlanmış olanlar kuruyup düşer, ötekiler yalnız dönerler. Bu hepsinde daha çok ya da daha az olur, ama en çok bu ağaçlarda belli olur; çünkü yaprakların alt yüzüyle üst yüzü arasında renkçe en büyük fark bunlardadır: biri yeşil, öteki nemli ve sulu görünür. Ihlamurda bu daha da belirgindir; çünkü yaprakları daha büyüktür ve altları daha beyazdır; bu yüzden ak kavakta olduğu gibi iki yüzleri birbirine benzemez.

2.19.2

ἐπὶ δ᾽ οὖν τῶν εἰρημένων ἡ μὲν τῶν φύλλων στροφὴ γίνεται διὰ τὸ περὶ τοῦτον τὸν καιρὸν μάλιστά πως ⟨τὰ⟩ ἀεί⟨φυλλα⟩ φυλλορροεῖν. ἡ δ᾽ αἰτία πρότερον εἴρηται περὶ πάντων τούτων. γινομένης οὖν τῆς φυλλορροίας ἀνάγκη μάλιστα πάσχειν τι τὰ φύλλα καὶ τὰ μὲν ἀσθενῆ καὶ ὥσπερ γεγηρακότα καταξηρανθέντα πίπτειν τὰ δ᾽ ἄλλα τὴν ἐπιστροφὴν μόνον λαμβάνειν. ἅπασι μὲν οὖν τοῦτο συμβαίνει ἢ μᾶλλον ἢ ἧττον ἔνδηλον δὲ μάλιστα ἐπὶ τούτων ὅτι μεγίστη διαφορὰ τῶν χρωμάτων τοῖς πρανέσι πρὸς τὰ ὕπτια· τὰ μὲν ⟨γὰρ⟩ χλωρὰ τὰ δὲ ὑγρὰ καὶ ὑδατώδη· μᾶλλον δ᾽ ἐπὶ τῆς φιλύρας· μείζω γὰρ καὶ κάτω λευκότερα δι᾽ ὃ ἀνόμοια ὡς καὶ ἐπὶ τῆς λεύκης.

2.19.3Yaprak dökmeyen ağaçlardan bunun olmadığı ağaçlarda ise olmaz, çünkü bu mevsimde onların sürgün vermesi doruğundadır ve adeta en güçlü hâlindedir; güçlü olan hiçbir şey de kolay etkilenmez. Çiçeklerin kapanması ve açılması ise daha hafif bir olaydır ve görmesi daha kolaydır; çünkü soğuk ve zayıf oldukları için soğuktan ve sıcaktan olur: nem toplanıp adeta katılaşınca kapanırlar, çünkü sıcaklık da onunla birlikte çekilir; nem dağılıp gevşeyince yeniden açılırlar; bunu da güneş yapar.

2.19.3

τῶν δ᾽ ἀειφύλλων οἷς μὴ συμβαίνει τοῦτο διὰ τὸ κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἀκμήν τινα καὶ ὥσπερ ἰσχύν τινα εἶναι τῆς βλαστήσεως διὰ τοῦτο οὐκ ἂν συμβαίνοι· τῶν γὰρ ἰσχόντων οὐθὲν εὐπαθές. ἡ δὲ τῶν ἀνθῶν σύμμυσις καὶ δίοιξις ἐλαφροτέρα καὶ ῥᾴων ἰδεῖν· ὑπὸ γὰρ τοῦ ψύχους καὶ τῆς ἀλέας γίνεται ψυχρῶν ὄντων καὶ ἀσθενῶν· συμμύει μὲν γὰρ ξυνιόντος καὶ οἷον πηγνυμένου τοῦ ὑγροῦ, συναπολείπει γὰρ καὶ τὸ θερμὸν, ἀνοίγεται δὲ πάλιν διαχεομένου καὶ ἀνιέντος ὅπερ ὁ ἥλιος ποιεῖ.

2.19.4Daha çok batan ve yükselen bitkilerin daha soğuk ve daha zayıf olduğu açıktır; bu yüzden değişimlerden daha çok etkilenirler. Suda yaşayan bitkilerde etkilenmenin bu kadar keskin olması da akla aykırı değildir; hele sıcak ve kızgın yerlerde. Çünkü böyle olmayan yerlerde de güneşten ve yıldızlardan gelen etkiler her şeye çabuk yayılır. Nitekim yalnız yerin üstündekiler değil, yerin altındakiler de, sular da gündönümleriyle ve yıldızların doğuşlarıyla birlikte etkileniyor görünür; bazı yıldızların doğuşunda toprağın kendisi de deniz de değişir.

2.19.4

τὰ δὲ πλέον καταδυόμενα καὶ ὑπερίσχοντα δῆλον ὅτι ψυχρότερα καὶ ἀσθενέστερα δι᾽ ὃ μᾶλλον συμπάσχει ταῖς μεταβολαῖς. ἡ δὲ αἴσθησις οὕτως ὀξεῖα γινομένη τοῖς καθ᾽ ὕδατος οὐκ ἄλογος ἄλλως τε καὶ ἐν τόποις θερμοῖς καὶ ἐμπύροις. ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς μὴ τοιούτοις αἱ διαδόσεις ταχεῖαι πάντων ἀπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἄστρων. φαίνεται γοῦν συμπάσχειν οὐ μόνον τὰ ἐπὶ γῆς ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπὸ γῆς· ὕδατα τροπαῖς τε καὶ ἐπιτολαῖς· ἐπ᾽ ἐνίων δὲ ἄστρων καὶ αὐτὴ ἡ γῆ καὶ ἡ θάλαττα μεταβάλλει.

2.19.5Birçok çiçek de her gün buna benzer bir şey yaşar: hep güneşle birlikte döner, ona doğru eğilip yönelir. Bunu küçük bitkilerde gözlemek daha kolaydır. Bazı bitkilerin yaprakları da aynı şeyi yaşar; ebegümeci ve benzerlerininki gibi. Bunun sebebi nemin çekilmesidir: güneş ısıtarak nemi nereden çekiyorsa eğilme de o yöne olur; nemi de kendine doğru çeker; dolayısıyla güneş bunu yaptıkça yaprak döner ve onunla birlikte dolaşır. Bu, daha önce söylenene inandırıcılık kazandırmak için söylenmiş olsun.

2.19.5

πάσχει δέ τι παραπλήσιον τούτῳ καὶ τῶν ἀνθῶν πολλὰ καθ᾽ ἡμέραν· ἀεὶ γὰρ συμπεριφέρεται τῷ ἡλίῳ νεύοντα καὶ ἐγκλίνοντα πρὸς αὐτόν. μᾶλλον δ᾽ ἐστὶ τοῦτο καταμαθεῖν ἐν τοῖς ἐλάττοσιν. ἐνίων δὲ καὶ τὰ φύλλα πάσχει ταὐτὸ καθάπερ τῆς μαλάχης καὶ τῶν τοιούτων· αἴτιον δὲ τοῦ ὑγροῦ ἡ ἀφαίρεσις· ᾗ γὰρ ἂν ἐξάγῃ θερμαίνων ὁ ἥλιος ἐν τούτῳ ἡ ἔγκλισις. ἐξάγει δὲ καθ᾽ αὑτὸν ὥστε τοῦτο ποιοῦντος ἐπιστρέφεται [γὰρ] καὶ περιάγεται. τοῦτο μὲν οὖν ὡς πίστεως χάριν εἰρήσθω πρὸς τὸ πρότερον ῥηθέν.

2.19.6Ağaçların ya da bitkilerin başına gelen öteki şeyler hakkında ise ağaçlardan başlayıp ilerlemeye ve her birinin kendine özgü yapısını ve bölgenin tabiatını ele alarak incelemeye çalışmak gerekir. Çünkü ortak hâller, cinslere göre farklılıklar ve her bitkiye uygun ve ona özgü olan şeyler bunlardan açıklık kazanır. Benzer olanı ve aynı olanı görebilmek de gerekir; çünkü başka konularda olduğu gibi burada da farklı görünen birçok şey aslında farklı değildir. Bu konular burada son bulsun. Tarım işlerinde olup bitenler ve her işin hangi amaçla yapıldığı hakkında da aynı şekilde konuşmak gerekir.

2.19.6

ὑπὲρ δὲ τῶν ἄλλων ὅσα συμβαίνει τοῖς δένδροις ἢ φυτοῖς πειρατέον ἐκ τῶν δένδρων μετιέναι καὶ θεωρεῖν τὴν ἰδίαν οὐσίαν ἑκάστου λαμβάνοντας καὶ τὴν τῆς χώρας φύσιν. ἐκ τούτων γὰρ τὰ κοινὰ πάθη καὶ αἱ κατὰ γένη παραλλαγαὶ καὶ τὸ ἁρμόττον καὶ τὸ οἰκεῖον ἑκάστοις γίνεται φανερόν· δεῖ δὲ καὶ τὸ ὅμοιον καὶ τὸ αὐτὸ δύνασθαι θεωρεῖν· πολλὰ γὰρ δοκεῖ διαφέροντα οὐ διαφέρειν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. καὶ ταῦτα μὲν ἐνταῦθα ἐχέτω τὸ πέρας. ὅσα δὲ κατὰ τὰς γεωργίας συμβαίνει καὶ ὧν χάρις ἕκαστα ποιοῦσιν λεκτέον ὁμοίως.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…