İçeriğe geç
Bitkilerin Nedenleri

Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri

III. Kitap

3.1.11. Bölüm

Bitkiler üzerine inceleme iki türlü araştırma içerir ve iki alanda yürür: biri kendiliğinden yetişen bitkilerde olan, ki tabiatın başlangıcı budur; öteki de insan aklının buluşundan ve hazırlığından gelen, ki bunun tabiata gayesine ulaşmasında yardım ettiğini söyleriz. İlki hakkında konuşulduğuna göre, ikincisi hakkında da aynı şekilde konuşmak gerekir; önce de şunu söyleyerek: ağaçlardan ve daha küçük bitkilerden bazıları tarıma elverişli değildir. Çünkü kendiliğinden yetişenlerden tekhnē ile yetiştirilenlere geçerken bu, birinin adeta sonu, ötekinin başlangıcı olur.

3.1.1

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΟ Γ. Ἡ περὶ τῶν φυτῶν θεωρία διττὰς ἔχει τὰς σκέψεις καὶ ἐν δυσὶ, μίαν μὲν τὴν ἐν τοῖς αὐτομάτοις γινομένην ἥπερ ἀρχὴ τῆς φύσεως, ἑτέραν δὲ τῶν ἐκ τῆς ἐπινοίας καὶ παρασκευῆς ἣν δή φαμεν συνεργεῖν τῇ φύσει πρὸς τὸ τέλος. ἐπεὶ δὲ περὶ τῆς πρότερον εἴρηται λεκτέον ὁμοίως καὶ περὶ ταύτης ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου πρώτου εἰπόντας ὅτι καὶ τῶν δένδρων ἔνια καὶ τῶν ἐλαττόνων ὑλημάτων οὐ δέχεται γεωργίαν. τοῦτο γὰρ ἂν εἴη τῶν μὲν οἷον πέρας τῶν δὲ ἀρχὴ μεταβαίνουσιν ἐκ τῶν αὐτοφυῶν εἰς τὰ διὰ τέχνης.

3.1.2Şimdi söylenen belki tuhaf görünebilir: bakım gören bitkinin, kendine uygun bir yer bulmuş gibi, tekhnē tabiata yardım ettiği hâlde daha gürbüz olmaması ve daha güzel meyve vermemesi. Ama bu ne tuhaftır ne yabancı; bunun ilkesini şöyle kavramak gerekir: her bitkinin tabiatı aynı şeylerden ya da tek bir maddeden meydana gelmez; meyvelerin pişmesinin ve kuvvetinin gayesi de hepsi için aynı değildir; her biri tatta, kokuda ve öteki bakımlardan kendi tabiatının yöneldiği şeye ulaşır. Pişmeyi en çok bu ikisiyle, koku ve tatla belirleriz; bunları da daha önce belirlendiği gibi bizim ihtiyacımıza göre değerlendiririz.

3.1.2

ἄτοπον δ᾽ ἂν ἴσως δόξειε τὸ νῦν λεχθὲν, εἰ τὸ προσλαμβάνον θεραπείαν ὥσπερ χώραν οἰκείαν μὴ μᾶλλον εὐσθενεῖ καὶ καλλικαρπεῖ συνεργούσης τῇ φύσει τῆς τέχνης· ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ἄτοπον οὐδ᾽ ἀλλότριον, ἀρχὴν δὲ αὐτοῦ ληπτέον τήνδε, τὴν φύσιν ἑκάστου μὴ ἐκ τῶν αὐτῶν εἶναι μηδὲ ἐκ μιᾶς τινος ὕλης μηδ᾽ αὖ πᾶσι ταὐτὸ τέλος τῆς πέψεως καὶ δυνάμεως τῶν καρπῶν ἀλλ᾽ ἕκαστον πρὸς ὃ πέφυκε καὶ χυλοῖς καὶ ὀσμαῖς καὶ τοῖς ἄλλοις. μάλιστα δέ πως ἐν δυοῖν τούτοιν ὁρίζομεν τὴν πέψιν ὀσμαῖς καὶ χυλοῖς ἀναφέροντες καὶ ταῦτα πρὸς τὴν ἡμετέραν χρείαν ὥσπερ διωρίσθη καὶ πρότερον.

3.1.3Her bitki bir şeylerden meydana gelip bir şeylerle beslendiğine ve uygun olan yalnız keyfiyet bakımından değil kemiyet bakımından da söz konusu olduğuna göre, bitkiye uygun olan bu ikisinde birden bulunur. Tarım ise hem besinin bolluğunu hem niteliğini sağlar. Çünkü işlenen toprak hem bitkinin daha çok yararlanmasını sağlar hem özsuları değiştirir. Dolayısıyla tarımın bazı bitkilere uygun düşmemesi anlaşılır bir şeydir: kuru, keskin ve acı olanlara ve genel olarak ilaç niteliği taşıyıp bize bu özellikleriyle yarayanlara. Çünkü kuvvetleri ellerinden alınınca yumuşayıp kadınsılaşırlar; kimisi hiç meyve vermez, kimisi daha sulu ve daha kötü meyve verir, kimisinin de kendisi daha sulu olur; pelinotu ve kentaurion gibi; genel olarak da kökte, sapta, meyvede ya da dallarda bulunan her ilaç kuvveti böyledir;

3.1.3

ἐπεὶ δ᾽ ἐξ ὧν συνέστηκεν ἕκαστον καὶ τρέφεται καὶ τὸ πρόσφορον οὐ κατὰ τὸ ποιὸν μόνον ἐστὶν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ποσὸν ἐν ἀμφοτέροις ἂν εἴη τούτοις τὸ οἰκεῖον. ἡ δὲ γεωργία πλῆθός τε τροφῆς καὶ ποιότητα κατασκευάζει. κατεργαζομένη γὰρ ἡ γῆ καὶ ἀπόλαυσιν πλείω δίδωσι καὶ μεταβάλλει τοὺς χυλοὺς ὥστ᾽ εὐλόγως οὐκ ἂν εἴη πρόσφορον ἐνίοις οἷον ὅσα ξηρά τε καὶ δριμέα καὶ πικρὰ καὶ ἁπλῶς ὅσα φαρμακώδη καὶ ἐν τούτοις παρέχεται τὴν χρείαν ἡμῖν· ἐκθηλύνεται γὰρ ἀφαιρουμένων τῶν δυνάμεων καὶ τὰ μὲν ὅλως οὐκ ἐκφέρει καρποὺς τὰ δ᾽ ὑγροτέρους καὶ χείρους, τὰ δὲ καὶ αὐτὰ ὑδαρέστερα γίνεται καθάπερ τὸ ἀψίνθιον καὶ τὸ κενταύριον καὶ ὅλως δὲ πᾶσα φαρμακώδης δύναμις ἢ κατὰ ῥίζαν ἢ κατὰ καυλὸν ἢ κατὰ καρπὸν ἢ κατὰ κλῶνας·

3.1.4tatta açıkça belli olan bir keskinliği bulunanlar da orantılı olarak öyledir. Kebere, silphion, labada, thymbra ve kekik de bunlardan sayılır. Bunların kimisi işlenmiş topraklarda hiç yetişmez ya da kötü yetişir; kimisi labada, thymbra ve kebere gibi çok daha kötü olur; bazıları da nemle dolup besinle şişince tatlılıklarını kaybeder; kızılcık gibi; çünkü kızılcık da evcilleşince kötüleşir, genel olarak da ağacın kendisi sulu, gevşek ve zayıf olur. Üvezin meyvesi ise daha tatlı olur ama daha az güzel kokar; çünkü iyi beslenme güzel kokuyu da giderir.

3.1.4

ἀνὰ λόγον δὲ τούτοις καὶ ὅσα δριμύτητά τινα ἔχει δήλην κατὰ τὴν γεῦσιν. ὧν καὶ ἡ κάππαρις ἔοικεν εἶναι καὶ τὸ σίλφιον καὶ τὸ λάπαθον καὶ ἡ θύμβρα καὶ τὸ θύμον· τὰ μὲν γὰρ ὅλως οὐδὲ φύεται τούτων ἐν τοῖς ἡμέροις ἢ κακῶς τὰ δὲ χείρω πολλῷ καθάπερ τὸ λάπαθον καὶ ἡ θύμβρα καὶ ἡ κάππαρις ἔνια δὲ καὶ τὰς γλυκύτητας αὐτῶν ἀποβάλλει καθυγραινόμενα καὶ πληθυνόμενα ταῖς τροφαῖς ὥσπερ τὸ κράνον, καὶ γὰρ τοῦτο χεῖρον ἡμερούμενον γίνεται καὶ ἁπλῶς δὲ αὐτὸ τὸ δένδρον ὑδαρές τε καὶ μανὸν καὶ ἀσθενές. τῆς δ᾽ οἴης γλυκύτερος μὲν ὁ καρπὸς ἧττον δ᾽ εὐώδης· ἀφαιρεῖται γὰρ τὴν εὐτροφίαν καὶ τὸ εὔοσμον.

3.1.5Silphion, acı bakla ve bu türden başka bir bitki için de aynı açıklama geçerlidir. Silphion'un keskinliği besin daha bol ve daha sulu olduğu için aynı ölçüde olmaz; acı bakla ise adeta azgınca dal yaprak salıp şımardığı için meyvesiz kalır. Çünkü söylendiği gibi toprak işleme, bol besin sağlayarak bu zıtlığı da meydana getirir. Oysa her bitki başlangıçtan itibaren kendisi için ölçülü olanı biriktirir ve kendine uygun yeri bulur; çünkü kendiliğinden oluş bu yerlerde gerçekleşir.

3.1.5

ὁ δ᾽ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ σιλφίου καὶ θέρμου καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον. τὸ μὲν γὰρ οὐχ ὁμοίως ἔχει τὴν δριμύτητα διὰ τὸ πλείω καὶ ὑδαρεστέραν εἶναι τὴν τροφὴν, ὁ δὲ θέρμος ἄκαρπος γίνεται καθάπερ ὑλομανῶν καὶ ἐξυβρίζων· ποιεῖ γὰρ καὶ ταύτην τὴν ἐναντίωσιν ⟨ἡ⟩ κατεργασία καθάπερ εἴρηται πλῆθος παρέχουσα τροφῆς· ἐκ δὲ τῆς ἀρχῆς ταμιεύεται τὸ σύμμετρον ἕκαστον ἑαυτῷ καὶ λαμβάνει τὴν οἰκείαν χώραν· ἡ γὰρ αὐτοφυὴς γένεσις ἐν ταύταις.

3.1.6Çünkü sık sık söylendiği gibi en önemli şey kendine uygun havayı ve yeri bulmaktır; gürbüzlük ve bol meyve bunlardan gelir. Bu iki şart ise tabiatlarına aykırı olarak evcilleştirilen bitkilerde tersine döner görünüyor: daha yumuşak bir havaya taşınıp daha başka türlü bir besin aldıklarında, bu ikisinden ötürü değişim ve adeta tabiatlarından bir sapma olur. İşlenen bitkilerde de bazılarının titiz ve çok fazla işlenmeyi sevmemesi buna bir ölçüde tanıklık eder; bu yüzden toprak işlemenin de bir sınırı aranır. Bir bakıma, bu geçişte bazı bitkilerin işlenmeyi hiç istememesine de hiçbir şey engel değildir. Her bitkinin tarıma elverişli olmadığı bunlarla açık olsun; çünkü belki bazıları buna hiç ihtiyaç duymaz, bazılarının da sebeplerini bulamıyoruz.

3.1.6

ἁπλῶς γὰρ τὸ μέγιστον ὥσπερ πολλάκις εἴρηται τὸ λαβεῖν οἰκεῖον ἀέρα καὶ τόπον· ἐκ τούτων γὰρ ἡ εὐθένεια καὶ εὐκαρπία. ταῦτα δ᾽ ἐναντία φαίνεται τοῖς παρὰ φύσιν ἡμερουμένοις· εἴς τε γὰρ ἀέρα μαλακώτερον μετατεθέντα καὶ τροφὴν ἀλλοιοτέραν λαμβάνοντα ἐξ ἀμφοτέρων τούτων ἡ μεταβολὴ καὶ οἷον ἔκστασις τῆς φύσεως. ἐπιμαρτυρεῖ δέ πως καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς γεωργουμένοις τὸ μὴ φιλεῖν ἔνια τὴν ἀκριβῆ καὶ τὴν πολλὴν ἄγαν ἐξεργασίαν ὥστε καὶ ταύτην ζητεῖν τινα ὅρον· καὶ τρόπον τινὰ οὐδὲν κωλύει κατὰ τὴν μετάβασιν οὕτως ἔνια μηδὲ ζητεῖν ὅλως. ὅτι μὲν οὖν οὐ πάντα προσδέχεται τὰς γεωργίας φανερὸν ἔστω διὰ τούτων· ἴσως γὰρ τὰ μὲν ὅλως οὐ δεῖται τῶν δ᾽ οὐκ ἐξευρίσκομεν τὰς αἰτίας.

3.2.12. Bölüm

Besinlerin ve gürbüzlüğün kaynağı iki şey, toprak ve hava olduğuna göre, tarım topraktan gelen yardımı hazırlar; çünkü havayı belli bir nitelikte yapmak onun elinde değildir. Ama mevsimlerde olan değişimlere karşı ağaçların kendilerinin ve toprağın belli bir şekilde hazırlanması gerekir; hem büyüme için gereken besinden yararlansınlar hem de zıt şeylerden hiç zarar görmesinler diye. Çünkü bunlara karşı da korunmak gerekir; budamayı, temizlemeyi, sürgün ayıklamayı, gübrelemeyi, çapalamayı ve uğraştıkları öteki işleri kastediyorum.

3.2.1

Ἡ δὲ γεωργία, δυοῖν ὄντων ἐξ ὧν αἱ τροφαὶ καὶ εὐσθένειαι τῆς τε γῆς ⟨καὶ τοῦ ἀέρος, τὴν ἀπὸ τῆς γῆς⟩ παρασκευάζει βοήθειαν· τὸν ἀέρα γὰρ οὐκ ἐπ᾽ αὐτῇ ποιόν τινα ποιεῖν ἀλλὰ δεῖ πρὸς τὰς μεταβολὰς τὰς κατὰ τὰς ὥρας γινομένας αὐτὰ τὰ δένδρα καὶ τὴν χώραν διακεῖσθαί πως ἵνα τε ἀπολαύῃ τῆς πρὸς αὔξησιν τροφῆς καὶ μὴ πάσχῃ μηδὲν ὑπὸ τῶν ἐναντίων· δεῖ γὰρ καὶ πρὸς ταῦτα φυλακῆς, λέγω δ᾽ οἷον τομάς τε καὶ διακαθάρσεις καὶ βλαστολογίας καὶ κοπρίσεις καὶ σκαπάνην καὶ ὅσα ἄλλα πραγματεύονται.

3.2.2Sürülen ve tohum ekilen toprak için de durum aynıdır. Çünkü kimi bitkilere aynı şeyleri, kimine aynı miktarda, kimine aynı şekilde ve aynı mevsimde vermemek gerekir; kimilerine de belki bazı işleri hiç yapmamak gerekir. Çiftçilerin de bunları ayırt ettiği görülür; örneğin ağaç temizlerken kimi dalları demirle, kimini elle, kimini de bir tür kancayla almayı öğütlerler; zeytin, armut ve elma ağaçlarında böyle yaparlar ki dallar çekilince ince ve kuru oldukları için zarar görmesin. Çünkü bu ağaçlardan yalnız kuru dalları ve kurtların kemirdiği kısımları almak gerekir.

3.2.2

καὶ περὶ τῆς ἀροσίμου δὲ καὶ σπερματουμένης ὁμοίως. τοῖς μὲν γὰρ οὐ ταὐτὰ τοῖς δ᾽ οὐκ ἴσα τοῖς δ᾽ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ τὴν αὐτὴν ὥραν ἀποδιδόναι δεῖ τοῖς δὲ ἴσως οὐδὲ ποιεῖν ἔνια τὸ ὅλον. ἃ δὴ καὶ φαίνονται διαιροῦντες οἱ γεωργοὶ καθάπερ καὶ ἐν τῇ διακαθάρσει τὰ μὲν σιδήροις τὰ δὲ ταῖς χερσὶ τὰ δ᾽ ἀγκύραις τισὶ κελεύοντες ἀφαιρεῖν, οἷον τῆς τε ἐλάας καὶ τῆς ἀπίου καὶ τῆς μηλέας ὅπως μὴ ἑλκούμενα πονῇ διὰ τὴν λεπτότητα καὶ ξηρότητα τῶν κλάδων. καὶ γὰρ ἀφαιρεῖν δεῖ τούτων τὰ αὖά τε καὶ τὰ τρώξανα μόνον.

3.2.3Aynı şekilde asmalardan da erken budananları ve geç budananları, kısa budananları ve uzun budananları ayırmak gerekir; ötekilerde de hep gayeyi göz önünde tutarak aynı şekilde davranmak gerekir. Amaç ve tek tek ayrım budur. Her biri hakkında da sebebi içeren bir açıklama vardır ve bu gözden kaçmamalıdır. Çünkü sebebi bilmeden alışkanlıkla ve olup bitenlerin peşinden giderek iş yapan belki başarılı olur, ama hekimlikte olduğu gibi nedenini bilmez; tam olan ise ikisinin birleşmesinden doğar. İncelemeyi daha çok sevenler için de logosa ve sebebe özgü olan tam da budur.

3.2.3

ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀμπέλων διαιρετέον τάς τε πρωτοτόμους καὶ τὰς ὀψιτόμους καὶ τὰς βραχυτόμους καὶ τὰς μακροτόμους καὶ τοῖς ἄλλοις ὡσαύτως ἀναφέροντας ἀεὶ πρὸς τὸ τέλος. ὁ μὲν οὖν σκοπὸς οὗτος καὶ ἡ καθ᾽ ἕκαστα διαίρεσις. ὑπὲρ ἑκάστου δέ ἐστιν ὁ λόγος ὁ τὴν αἰτίαν ἔχων ἣν δεῖ μὴ λανθάνειν· ὁ γὰρ ἄνευ ταύτης ποιῶν καὶ τῷ ἔθει καὶ τοῖς συμβαίνουσι κατακολουθῶν κατορθοῖ μὲν ἴσως οὐκ οἶδε δὲ καθάπερ ἐν ἰατρικῇ ⟨τὸ διὰ τί·⟩ τὸ δὲ τέλειον ἐξ ἀμφοῖν. ὅσοι δὲ καὶ τὸ θεωρεῖν μᾶλλον ἀγαπῶσιν αὐτὸ τοῦτο ἴδιον τοῦ λόγου καὶ τῆς αἰτίας.

3.2.4Birçok konuda tartışma vardır; kimisi düpedüz, kimisi daha iyi ya da daha kötü hakkında; öteki tekhnēlerde olduğu gibi. Ama burada daha kendine özgü bir şey de olur: bazıları kendi bölgelerine bakarak oraya uygun olanları çoğu zaman genel kural gibi söyler. Kimi zaman da iki şekilde de yapıldığında hangisinin daha iyi olduğu karara bağlanamaz; çünkü havadan gelenler nasılsa, toprak işlerinin sonucu da öyle olur.

3.2.4

ἀντιλέγεται δὲ περὶ πολλῶν καὶ τὰ μὲν ἁπλῶς τὰ δ᾽ εἰς τὸ βέλτιον καὶ χεῖρον ὥσπερ κατὰ τὰς ἄλλας τέχνας. ἐνταῦθα δὲ καὶ ἰδιώτερόν τι συμβαίνει. πρὸς γὰρ τὴν ἑαυτῶν ἔνιοι χώραν τετραμμένοι τὰ πρόσφορα πολλάκις καθόλου λέγουσιν. ὁτὲ δὲ καὶ ἀμφοτέρως γινομένων ἄκριτόν ἐστι τὸ βέλτιον· ὁποῖα γὰρ ἂν ᾖ τὰ ἀπὸ τοῦ ἀέρος συμβαίνοντα τοιαῦτα ἀποβαίνει καὶ κατὰ τὰς ἐργασίας.

3.2.5Çünkü ağaçların, bitkilerin ve tohumların tabiatından çok bütünün durumuna ve dönüşüne uymak da gerekmez; çünkü bu durumun kötü karışımı yüzünden yapılan hataların bir kısmına bitkiler kendi güçleriyle dayanır, bir kısmıyla da mücadele eder; tıpkı insanın tabiatının hekimliğin hatalarına yaptığı gibi. Dolayısıyla tekhnēlerde ortak olan tartışmalara ek olarak buradaki tartışmalar da bu sebeplerden doğar. Bununla birlikte birçok şeyde herkes uzlaşır; bunlar adeta işlerin kendisinden inandırıcılık kazanmıştır; kimisi genel olarak, kimisi cinslere ve bölgelere göre ayrılarak; örneğin hemen oluş ve dikimle ilgili olanlar; bunların sebeplerini söylemek zor değildir.

3.2.5

οὐδὲ γὰρ δεῖ μᾶλλον ἀκολουθεῖν τῇ τοῦ ὅλου καταστάσει καὶ περιφορᾷ ⟨ἢ τῇ φύσει⟩ τῶν δένδρων καὶ φυτῶν καὶ σπερμάτων ὡς πολλάκις τὰ ἁμαρτανόμενα τῇ ἀπὸ τούτου ἀκρασίᾳ τῇ αὐτῶν δυνάμει τὰ μὲν ὑπομένει τὰ δέ τινα ἀναμάχεται καθάπερ καὶ τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις τὰ ὑπὸ ἰατρικῆς. ὥστε αἱ μὲν ἀντιλογίαι πρὸς ταῖς κοιναῖς τῶν τεχνῶν καὶ διὰ ταύτας γίνονται τὰς αἰτίας. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ συνομολογεῖται πολλὰ καὶ παρὰ πάντων ὥσπερ ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων εἰληφότα πίστιν τὰ μὲν καθόλου τὰ δὲ διαιρούμενα γένεσι καὶ χώραις οἷον εὐθὺς τὰ περὶ γενέσεις καὶ φυτείας ὑπὲρ ὧν οὐ χαλεπὸν εἰπεῖν τὰς αἰτίας.

3.2.6Çünkü her zaman kabarmış, yani verime hazır toprağa dikmek ve ekmek gerekir; çünkü sürgün ancak böyle en güzel olur; hayvanlarda da tohum onu isteyen rahme düşünce olduğu gibi. Toprak nemli ve sıcak olduğunda ve havanın şartları orantılı olduğunda kabarır; çünkü o zaman kolay dağılır, sürgüne elverişlidir ve genel olarak iyi besler. Bu, en azından ağaçlar için, en çok iki mevsimde olur: ilkbaharda ve sonbaharda; dikimi de daha çok bu mevsimlerde yaparlar; daha yaygın olarak da ilkbaharda. Çünkü o zaman toprak nemlidir, güneş ısıtarak bitkiyi yukarı çeker, hava da yumuşak ve çiyli olur; böylece beslenme ve bol sürgün her yönden sağlanır.

3.2.6

ἀεὶ γὰρ δεῖ φυτεύειν καὶ σπείρειν εἰς ὀργῶσαν τὴν γῆν· οὕτω γὰρ καὶ ἡ βλάστησις καλλίστη καθάπερ τοῖς ζώοις ὅταν εἰς βουλομένην πέσῃ τὸ σπέρμα τὴν ὑστέραν. ὀργᾷ δ᾽ ὅταν ἔνικμος ᾖ καὶ θερμὴ καὶ τὰ τοῦ ἀέρος ἔχῃ σύμμετρα· τότε γὰρ εὐδιάχυτός τε καὶ εὐβλαστὴς καὶ ὅλως εὐτραφής ἐστι. τοῦτο δ᾽ ἐν δυοῖν ὥραιν γίνεται μάλιστα τοῖς γε δένδροις ἔαρι καὶ μετοπώρῳ καθ᾽ ἃς καὶ φυτεύουσι μᾶλλον, καὶ κοινοτέρως ἐν τῷ ἦρι· τότε γὰρ ἥ τε γῆ δίυγρος καὶ ὁ ἥλιος θερμαίνων ἄγει καὶ ὁ ἀὴρ μαλακός ἐστι καὶ ἐρσώδης ὥστε ἐξ ἁπάντων εἶναι τὴν ἐκτροφὴν καὶ τὴν εὐβλαστίαν.

3.2.7Sonbaharın da böyle bir karışımı vardır; bu yüzden ağaçların ikinci sürgünlerinin de o zaman olduğunu söylemiştik. Sonbaharı ilkbahardan daha çok övenler şöyle der: toprak hâlâ sıcakken fidanlar daha güzel kök salar; öteki kısımların oluşunun ve genel olarak hayatın kaynağı olan ilkeyi her zaman daha güçlü kılmak gerekir; bu yüzden kök artık çıkıp adeta gebe kaldığı için ilkbaharla birlikte sürgün de güzel ve toplu çıkar; ilkbaharda ise fidanlar soğuk toprağa konur, çünkü toprak kıştan kalma hâlâ soğuktur; böylece kökler üşür ve kötü sürgün verir.

3.2.7

ἔχει δέ τινα καὶ τὸ μετόπωρον τοιαύτην κρᾶσιν δι᾽ ὃ καὶ τὰς ἐπιβλαστήσεις ἔφαμεν γίνεσθαι τῶν δένδρων. οἱ δὲ ἐπαινοῦντες αὐτὴν μᾶλλον τοῦ ἔαρος τοιαῦτα λέγουσιν ὅτι τὰ φυτὰ θερμῆς οὔσης ἔτι τῆς γῆς ῥιζοῦται κάλλιον· δεῖν δ᾽ ἀεὶ τὴν ἀρχὴν ἰσχυροτέραν ποιεῖν ἀφ᾽ ἧς καὶ ἡ τῶν ἄλλων γένεσις καὶ ὅλως ἡ ζωὴ δι᾽ ὃ καὶ τὴν βλάστησιν ἅμα τῷ ἦρι καλὴν γίνεσθαι καὶ ἀθρόαν ἐκβεβηκυίας ἤδη καὶ κυούσης τῆς ῥίζης, τοῦ δὲ ἦρος εἰς ψυχρὰν τιθεμένων τὴν γῆν, ψυχρὰν γὰρ ἔτι διαμένειν ἐκ τοῦ χειμῶνος, ῥιγοῦν καὶ κακοβλαστεῖς γίνεσθαι τὰς ῥίζας.

3.2.8Bu yüzden sürgün verebilen her şeyi daha çok sonbaharda dikmeyi öğütlerler; çünkü bazıları veremez; armut, elma ve genel olarak ince ve odunsu olanlar gibi; çünkü bunlar tabiatça kurudur ve zayıflıkları yüzünden kışlara dayanamazlar. Ayrıca sonbaharda dikilen gebedir ve doğurmaya yakındır, ilkbaharda dikilen ise yeni gebe kalmıştır; ama ikisi de aynı mevsimde doğurur; dolayısıyla yeni gebe kalan sürgünlerinin çoğunu kör doğurur, uzun zamandır gebe olan ve doğurmaya yakın olan ise çoğunu tam ve güzel doğurur. Söyledikleri sebepler aşağı yukarı bunlar ve bunlara benzer şeylerdir.

3.2.8

καὶ διὰ τοῦτο πάντα κελεύουσι τοῦ μετοπώρου μᾶλλον φυτεύειν ὅσα δύναται βλαστάνειν· ἔνια γὰρ οὐ δύναται καθάπερ ἄπιος καὶ μηλέα καὶ ὅλως τὰ λεπτὰ καὶ ξυλώδη· καὶ γὰρ ξηρὰ φύσει καὶ διὰ τὴν ἀσθένειαν οὐχ ὑπομένει τοὺς χειμῶνας. ἔτι τὸ μὲν μετοπωρινὸν ἔγκυμον εἶναι καὶ ἐπίφορον τὸ δὲ ἐαρινὸν ἄρτι κυΐσκεσθαι· τὸ δὲ τίκτειν ἀμφοτέροις τὴν αὐτὴν ὥραν ὥστε συμβαίνειν τῷ μὲν ἄρτι κυϊσκομένῳ πολλὰ τυφλὰ τίκτειν τῶν βλαστημάτων τῷ δὲ πάλαι κύοντι καὶ ἐπιφόρῳ τὰ πλεῖστα τέλεα καὶ καλά. σχεδὸν γὰρ ταύτας καὶ τοιαύτας λέγουσι τὰς αἰτίας.

3.3.13. Bölüm

Bununla birlikte, söylendiği gibi, bütün ya da çoğu ağaç ve bitki için daha yaygın olan ilkbahar dikimidir. Çünkü fidanların kendisi de harekete geçmiş olur, hava yumuşak ve sürgüne elverişlidir, genel olarak mevsim en doğurgan mevsimdir; günler de daha sıcak ve uzun olduğu için sürgünleri hızlandırır. Kök salma da böyle güçlü olur; hem fidanların atılımı sayesinde, çünkü bu atılım ikisine de, köke de sürgüne de aynı ölçüde yönelir; hem de toprak kabardığı ve hava da beslemeye yardım ettiği için. Çünkü güneşin yalnız toprak üstündekileri değil toprak altındakileri de daha iyi beslediği ve daha güzel yaptığı görülür. Bunun kanıtı köklerin güneşin etkisinin ulaştığından daha derinde ya hiç sürgün vermemesi ya da daha kötü vermesidir.

3.3.1

Οὐ μὴν ἀλλὰ καθάπερ εἴρηται κοινοτέρα πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις καὶ δένδροις καὶ φυτοῖς ἡ τοῦ ἔαρός ἐστιν· αὐτά τε γὰρ τὰ φυτὰ προωρμημένα καὶ ὁ ἀὴρ μαλακὸς καὶ εὐβλαστὴς καὶ ὅλως ἡ ὥρα γονιμωτάτη καὶ αἱ ἡμέραι θερμότεραι καὶ μῆκος ἔχουσαι ταχείας ποιοῦσι τὰς βλαστήσεις. ἡ δὲ ῥίζωσις ἰσχυρὰ καὶ οὕτω διά τε τὴν τῶν φυτευτηρίων ὁρμὴν, εἰς ἄμφω γὰρ ὁμοίως ἐστὶ, καὶ διὰ τὸ τὴν γῆν ὀργᾶν καὶ ἔτι τὸν ἀέρα συνεκτρέφειν. ὁ γὰρ ἥλιος οὐ μόνον δοκεῖ τὰ ὑπὲρ γῆς ἀλλὰ καὶ τὰ ὑπὸ γῆς εὐτραφέστερα καὶ καλλίω ποιεῖν. σημεῖον δ᾽ ὅτι τῶν ῥιζῶν ἡ βλάστησις ἢ οὐ γίνεται πορρωτέρω τῆς τοῦ ἡλίου δυνάμεως ἢ χείρων.

3.3.2Kış dikimi yakaladığında bazı fidanları bozar gibi görünür; örneğin zeytinin kabuğunu ayırır, incirin dalındaki özsuyu koyulaştırıp katılaştırır; ötekilerin çoğu da hemen hemen böyle bir zarar görür. Ama sonbahar dikiminin daha iyi olduğunu söyleyen kişi belki bunu ayırt eder ve bunu sonbahar dikimine elverişli olanlar için söylediğini belirtir. Ama ağaçların ilkbaharda kendiliğinden harekete geçmesi ve bu dikimin herkes için daha yaygın olması, dikim mevsimlerine dair tabiatın kendisinden gelen daha güçlü işaretlerse, açıktır ki ilkbahar dikimi daha tabiî sayılmalıdır.

3.3.2

ὁ δὲ χειμὼν ἐπιλαμβάνων τὴν φυτείαν ἔνιά γε δοκεῖ φθείρειν οἷον τῆς μὲν ἐλάας ἀφιστὰς τὸν φλοιὸν τῆς δὲ συκῆς παχύνων καὶ πηγνὺς τὸν ὀπὸν τὸν ἐν τῇ κράδῃ καὶ τῶν ἄλλων σχεδὸν τῶν πλείστων τοιοῦτόν τι πονούντων. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἴσως ἀφορίζοιτ᾽ ἂν ὁ φάσκων τὴν μετοπωρινὴν εἶναι τὴν βελτίω τοῖς δεχομένοις λέγων. εἰ δὲ πλείω ταῦτα τῆς φύσεως αὐτῆς ἐστι σημεῖα τῶν πρὸς τὴν φυτείαν ὡρῶν τό τε παρορμᾶν αὐτὰ τὰ δένδρα τοῦ ἦρος καὶ τὸ κοινοτέραν εἶναι πᾶσι ταύτην, δῆλον ὡς φυσικωτέραν ἄν τις θείη ταύτην.

3.3.3Nitekim ağaçların Köpek Yıldızı ve etesia rüzgârları zamanında geliştiği ve yeniden sürgün verdiği yerlerde dikimi de o zaman yaparlar; çünkü havanın karışımına ve bitkilerin atılımına uymak çok gereklidir. Belki de atılım çevreleyen havadan doğar. Etiyopya'da ve Hindistan'da ya da Mısır'da Nil'in taşmasıyla olduğu gibi yaz yağmurlarının bol olduğu yerlerde ise dikimin bunlardan önce ya da sonra yapılmasının uygun düşmesi beklenir; çünkü o zaman havanın karışımı orantılıdır.

3.3.3

ἐπεὶ καὶ ὅπου περὶ κύνα καὶ τοὺς ἐτησίας εὐθενεῖ καὶ ἐπιβλαστάνει τὰ δένδρα τηνικαῦτα καὶ τὰς φυτείας ποιοῦνται, πολλῷ δέον ἀκολουθεῖν τῇ τοῦ ἀέρος κράσει καὶ τῇ τῶν φυτῶν ὁρμῇ. τάχα δὲ καὶ ἡ ὁρμὴ γίνεται διὰ τὸ περιέχον· ὅπου δ᾽ αὖ θερινὸς ὄμβρος πολὺς ὥσπερ ἐν Αἰθιοπίᾳ καὶ ἐν Ἰνδοῖς ἢ περὶ Αἴγυπτον ὁ Νεῖλος ἐνταῦθα δὴ πρὸ τούτων ἢ μετὰ τούτους εἰκὸς τὴν φυτείαν ἁρμόττειν· τηνικαῦτα γὰρ ἡ τοῦ ἀέρος κρᾶσις σύμμετρος.

3.3.4Mevsimlere göre tabiî yer farklarına göre de ayrım yapılabilir: havası ılıman yerlerde ilkbaharda, akarsulu, yağmurlu ve bataklık yerlerde yazın Köpek Yıldızı zamanında dikmek; nitekim Lakonya'da çok dikim böyle yapılır; kurak yerlerde ise sonbaharda. Çünkü böylece kışın toprak derinde sıcakken çevresi soğuk olacağından, büyüme içeri kapanıp köklere yönelecektir. Kök kütlesi daha büyük ve daha güçlü olunca sürgün de daha bol ve daha güzel olacaktır. Dikim mevsimleri hakkında söylenenler yeterli olsun.

3.3.4

εἴη δ᾽ ἂν διελεῖν καὶ τοῖς κατὰ φύσιν τόποις πρὸς τὰς ὥρας, οἷον τοὺς μὲν εὐκράτους τῷ ἀέρι τοῦ ἦρος τοὺς δὲ ῥοώδεις καὶ ἐπόμβρους καὶ ἑλείους θέρους ὑπὸ τὸ ἄστρον ὥσπερ καὶ ἐν Λακωνικῇ πολλὰ φυτεύουσι, τοὺς δ᾽ αὐχμώδεις μετοπώρου. συμβήσεται γὰρ οὕτω θερμῆς οὔσης ἐν βάθει τῆς γῆς κατὰ χειμῶνα ψυχροῦ δὲ τοῦ πέριξ τὴν αὔξησιν κατακλειομένην εἰς τὰς ῥίζας ἰέναι. πλείονος δ᾽ ὄντος καὶ ἰσχυροτέρου τοῦ ῥιζώματος πλείων ἡ βλάστησις ἔσται καὶ καλλίων. καὶ περὶ μὲν ὡρῶν τῶν εἰς τὰς φυτείας ἱκανῶς εἰρήσθω.

3.4.14. Bölüm

Toprağın nemli olması ve köklerin içinde kolayca ilerleyebilmesi gerektiği kabul edildiğine göre, kökler uzun, kalın ve güçlü olsun diye dikim çukurlarını çok önceden, en iyisi bir yıl önceden kazmak gerekir; ki toprak her iki mevsimde de güneş görsün ve kış geçirsin. Çünkü ikisi de toprağı gevşek ve kabarık yapar. Bazıları zamanları da belirler: yaz gündönümünden Arkturos'un doğuşuna kadar; çünkü o zaman hem dışardaki hem çukurlardaki toprak en çok dağılır ve hiçbir şey sürgün vermez. Sonbahar dikimini ise Ülker'in batışından sonra, bu yıldızla gelen yağmuru aldıktan sonra yaparlar; ki toprak nemlenip besin sağlasın.

3.4.1

Ἐπεὶ δὲ ὑπόκειται τὴν γῆν ἔνικμόν τε δεῖν καὶ εὐδίοδον εἶναι ταῖς ῥίζαις ὅπως εὐμήκεις καὶ παχεῖαι καὶ ἰσχυραὶ γίνωνται διὰ ταῦτα δεῖ τοὺς γύρους προορύττειν ἐκ πολλῶν μάλιστα δὲ ἐνιαυτῷ πρότερον ὅπως ἡ γῆ καὶ ἡλιωθῇ καὶ χειμασθῇ καθ᾽ ἑκατέραν τὴν ὥραν. ἄμφω γὰρ ταῦτα ποιεῖ μανὴν καὶ χαύνην. ἔνιοι δὲ καὶ διορίζουσι τοὺς χρόνους· ἀπὸ γὰρ τροπῶν θερινῶν μέχρι ἀρκτούρου· τότε γὰρ τήν τε γῆν διαχεῖσθαι μάλιστα καὶ τὴν ἔξω καὶ τὴν ἐν τοῖς γύροις καὶ βλαστάνειν ὅλως οὐδὲν. φυτεύουσι δὲ τὴν μετοπωρινὴν φυτείαν μετὰ πλειάδος δύσιν δεξάμενοι τὸ ἐπὶ τῷ ἄστρῳ ὕδωρ ὅπως ἔνικμος ἡ γῆ γενομένη παρέχῃ τροφήν.

3.4.2Çukurları da hemen doldurmazlar ki önce aşağıdaki kısımlar kök salsın; yoksa kökler yukarıya yönelir; çünkü her şeyi güneş ve hava besler ve büyütür. Bitkilerin bir kısmı derin, bir kısmı yüzeysel köklü olduğundan çukurları aynı derinlikte kazmazlar; zeytin ve incir gibi yüzeysel köklülere daha derin kazarlar; bunların bastırılmasını isterler, adeta tabiatlarına karşı koyarak.

3.4.2

καὶ τοὺς γύρους οὐκ εὐθὺς συμπληροῦσιν ὅπως ῥιζωθῇ τὰ κάτω πρότερον, εἰ δὲ μὴ φέρονται πρὸς τὸ ἄνω· τρέφει γὰρ καὶ αὔξει πάνθ᾽ ὁ ἥλιος καὶ ὁ ἀήρ. ὄντων δὲ τῶν μὲν βαθυρρίζων τῶν δ᾽ ἐπιπολαιορρίζων διὰ τοῦτο τοὺς γύρους οὐκ ἰσοβαθεῖς ὀρύττουσιν ⟨ἀλλὰ βαθυτέρους⟩ τοῖς ἐπιπολαιορρίζοις οἷον ἐλάᾳ καὶ συκῇ βουλόμενοι πιέζεσθαι καὶ ὥσπερ ἀντιταττόμενοι πρὸς τὰς φύσεις.

3.4.3Bitkiler hem kış sularından yararlansın hem yazın serinlesin diye, çünkü her iki mevsime karşı hazırlıklı olmak gerekir, çukurun dibine taşlar koyarlar ki su orada toplansın ve bu taşlar yazın kökleri serinletsin. Kimileri dibe asma çubukları koyar, kimileri yanına su dolu bir küp gömer, kimileri de baldır kalınlığında bir kütük koyup sonra çıkarır; ki toprak nemle ıslandıkça ve sular oraya aktıkça bitkilerin hep besini olsun. Çünkü kısacası şunu gözetmek gerekir: bitki hem yağan yağmurlara hem havaya ve güneşe karşı orantılı bir durumda bulunsun; çünkü beslenme ve büyüme bunlar sayesinde olur.

3.4.3

ὅπως δὲ καὶ τῶν ὑδάτων τοῦ χειμῶνος ἀπολαύωσι καὶ τοῦ θέρους καταψύχωνται, δεῖ γὰρ δὴ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ὥρας παρεσκευάσθαι, διὰ τοῦτ᾽ ὑποβάλλουσι κάτω λίθους ὅπως συρροὴ γίνηται τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ θέρους οὗτοι καταψύχωσι τὰς ῥίζας. οἱ δὲ κληματίδας ὑποτιθέασιν οἱ δὲ κέραμον παρακατορύττουσιν ὕδατος οἱ δὲ ξύλον κνημοπαχὲς εἶτ᾽ ἐξαιροῦσιν ὅπως ἔχῃ τροφὴν ἀεὶ τὰ φυτὰ διϊκμαζομένης τῆς γῆς καὶ συρρεόντων τῶν ὑδά- των. ἁπλῶς γὰρ τοῦτο δεῖ τηρεῖν ὅπως καὶ πρὸς τοὺς ὄμβρους τοὺς γινομένους καὶ πρὸς τὸν ἀέρα καὶ τὸν ἥλιον ἕξει συμμέτρως· αἱ γὰρ τροφαὶ καὶ αἱ αὐξήσεις διὰ τούτων.

3.4.4Toprak kuzey rüzgârlarında hem donmuş hem kuru, güney rüzgârlarında ise gevşemiş ve nemli olduğuna, fidan da aynı şekilde kendi kendine göre bir daha nemli bir daha kuru olduğuna göre, bu yüzden güney rüzgârları eserken yapılan dikim daha iyidir. Çünkü kabarmış fidan kabarmış toprağa konduğunda ve havanın şartları yumuşak ve elverişli olduğunda kök salma ve sürgün verme hızlı olur; çünkü güzel olacak bir bitkinin aynı anda hem aşağıdan hem yukarıdan sürgün vermesi gerekir. Kuzey rüzgârlarında ise her şey tersine olur: fidanlar üşür ve zarar görür; üstelik toprak donmuş olduğundan ne aynı ölçüde kök salabilirler ne sürgün verebilirler. Havayla ilgili gözetilmesi gereken şey böyle olsa gerek.

3.4.4

ἐπεὶ δὲ ἡ γῆ βορείοις καὶ πεπηγυῖα καὶ ξηρὰ νοτίοις δὲ κεχυμένη καὶ ἔνικμος ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ φυτὸν ὑγρότερον ⟨καὶ ξηρότερον⟩ αὐτὸ ἑαυτοῦ μᾶλλον διὰ ταῦτα βελτίων ἡ τοῖς νοτίοις φυτεία· ταχεῖα γὰρ ἡ ῥίζωσις καὶ ἡ βλάστησις ὅταν ὀργῶν εἰς ὀργῶσαν τεθῇ καὶ τὰ τοῦ ἀέρος ᾖ μαλακὰ καὶ εὐμενῆ· δεῖ γὰρ δὴ τὸ μέλλον ἔσεσθαι καλὸν ἅμα κάτωθεν καὶ ἄνωθεν βλαστάνειν. τοῖς δὲ βορείοις ἅπαντα τἀναντία γίνεται ῥιγοῦν τε καὶ κακοπαθεῖν τὰ φυτά· ἔτι δὲ τῆς γῆς πεπηγυίας οὔτε ῥιζοῦσθαι δύναιντ᾽ ἂν ὁμοίως οὔτε βλαστάνειν. ἡ μὲν οὖν τοιαύτη παρατήρησις τοῦ ἀέρος ἂν εἴη.

3.5.15. Bölüm

Fidanları genç ya da en olgun çağındaki ağaçlardan, genel olarak da en düzgün, en düz ve olabildiğince güzel olanlardan almak gerekir. Çünkü böyle fidanlar en iyi tutar ve güçlenir; hem yaşları hem kalınlıkları sayesinde daha kolay sürgün verirler. Düzgün olan adeta sağlıklı ve sakatlanmamıştır; pürüzlü ve budaklı olan, hele kör budaklarla doluysa, adeta sakatlanmıştır; yaşasalar bile bunlardan çıkan sürgün daha zayıf olur; tabiatı böyle olanlar müstesna, asma çubukları gibi. Nitekim bu yüzden bazıları ağaçların üzerindeyken daldırma yapar, bazıları da dalların taze filizlerini koparır ki fidan gücünü sürgüne harcamasın.

3.5.1

Τὰ δὲ φυτευτήρια δεῖ λαμβάνειν ἀπὸ νέων γε τῶν δένδρων ἢ ἀκμαζόντων καὶ ὅλως λειότατα καὶ εὐθύτατα καὶ ὡς κάλλιστα· καὶ γὰρ ἀντιλαμβάνεται καὶ ἰσχύει τὰ τοιαῦτα μάλιστα καὶ διὰ τὴν ἡλικίαν καὶ τὸ πάχος εὐβλαστότερα τυγχάνει· τὸ γὰρ λεῖον ὥσπερ ὑγιὲς καὶ ἀπήρωτον τὸ δὲ τραχὺ καὶ ὠζωμένον ἄλλως τε τυφλοῖς ὄζοις ὥσπερ πεπηρωμένον, ἐάν τε ζῶσι τὸ ἐκβεβλαστηκὸς ἐκ τούτων ἀσθενέστερον ὅσων μὴ καὶ ἡ φύσις τοιαύτη καθάπερ τῶν κλημάτων· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων ἔνιοι μοσχεύουσιν οἱ δὲ περιαιροῦσι τὴν θάλειαν τῶν κλάδων ὅπως μὴ ἐξαναλώσῃ τὴν δύναμιν εἰς τὴν βλάστησιν.

3.5.2Ayrıca düzlük ve düzgünlük akışı kolaylaştırır ve yolunu açık tutar; böylece büyüme hızlı olur. Fidanı mümkünse benzer topraktan, değilse daha kötü topraktan almak da doğrudur; çünkü benzer toprak hiçbir değişim yapmaz, daha iyi toprak ise birlikte besleyerek fidanı daha iyiye doğru değiştirir. Zayıflar için değişimler büyük önem taşır; fidan da zayıftır. Bu yüzden fidanları ağaçtaki konumlarına göre kuzeye, güneye, doğuya ve batıya bakacak şekilde aynı yönlerde dikerler; çünkü onları en iyi şekilde korumak, tabiatlarından ve alıştıkları şeylerden hiçbir şeyi değiştirmemek isterler; fidanların değişime kolay dayanamayacağını düşünürler;

3.5.2

ἔτι δ᾽ εὐθύτης λειότης τε εὔρουν καὶ εὐδίοδον ποιεῖ τὴν ῥοὴν ὥστε ταχείας εἶναι τὰς αὐξήσεις. ὀρθῶς δὲ καὶ τὸ μᾶλλον ἐξ ὁμοίας γῆς εἰ δὲ μὴ ἐκ χείρονος λαμβάνειν· ἡ μὲν γὰρ οὐδεμίαν ποιή- σει μεταβολὴν ἡ δ᾽ ἐπὶ τὸ βέλτιον συντροφοῦντος· μέγα δὲ αἱ μεταβολαὶ ταῖς ἀσθενέσιν, ἀσθενὲς δὲ τὸ φυτόν. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰς θέσεις τῶν φυτευμάτων τὰς αὐ- τὰς ἀποδιδόασι κατὰ τὰ πρόσβορρα καὶ νότια καὶ πρὸς ἕω καὶ δυσμὰς ὡς ἐπὶ τῶν δένδρων εἶχε βουλόμενοι τηρεῖν μάλιστα καὶ μηθὲν τῆς φύσεως καὶ τῶν εἰωθότων μετακινεῖν ὡς οὐκ ἂν ῥᾳδίως ἐνεγκόντων μεταβολήν·

3.5.3nitekim aynı sebeplerle yerlerin de olabildiğince benzer olmasını ararlar ve önce fidanlık yapıp sonra dikerler; çünkü böyle fidanlar daha güçlüdür ve adeta artık yaşamış olur. Fidanları en çok köklü olarak alırlar, çünkü bunlarda ilkeler hemen hazırdır; köklü bulunamazsa yukarıdaki kısımlardan değil aşağıdaki kısımlardan alırlar, çünkü bunlar daha yaşama gücü taşır; asma, incir ve söylendiği gibi başka nemli bir bitki müstesna. Çünkü nemli olanlar yukarıdaki kısımlardan daha güzel sürgün verir; ötekiler ise kuruluk ve ince kabuk yüzünden ya hiç sürgün vermez ya da daha kötü verir. Köklü fidan ise, fidanlıkta yetiştirilmiş olan gibi, tabiatın işinin bir kısmını adeta önceden görmüş olarak taşır; kullanılması gereken de böyle fidandır.

3.5.3

ἐπεὶ καὶ τοὺς τόπους ὅτι μάλιστα ὁμοίους ζητοῦσι διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας καὶ προμοσχεύοντες φυτεύουσιν· ἰσχυρότερα γὰρ καὶ ὥσπερ ἤδη βεβιωκότα. καὶ τὰ φυτὰ μάλιστα μὲν ὑπόρριζα λαμβάνουσιν, ἔχει γὰρ εὐθὺς καὶ ἀρχάς· εἰ δὲ μὴ μᾶλλον ἀπὸ τῶν κάτω ἢ τῶν ἄνω καὶ γὰρ ταῦτα ἐμβιώτερά ἐστι πλὴν ἀμπέλου καὶ συκῆς καὶ εἴ τι ἄλλο ὑγρὸν ὥσπερ εἴρηται. τὰ γὰρ ὑγρὰ κάλλιον ἀπὸ τῶν ἄνω βλαστάνει τὰ δ᾽ ἄλλα διὰ τὴν ξηρότητα καὶ τὴν λεπτοδερμίαν τὰ μὲν ὅλως οὐ βλαστάνει τὰ δὲ χεῖρον· τὸ δ᾽ ὑπόρριζον ὡς προπεπονημένον τι τῆς φύσεως ἔχει καθάπερ τὸ μεμοσχευμένον ᾧ δεῖ χρῆσθαι.

3.5.4Bu yüzden bu tür fidanları dik koymayı ve köksüz fidanlarda olduğu gibi kök sürsün diye bir kısmını yan yatırarak toprağa gömmemeyi öğütleyenler daha doğru söyler. Çünkü yan yatırılınca önceki köklerin kuruduğu görülür; var olan kökleri kaybedip başkalarını aramak da tuhaftır. Fidanın topraktan çok yukarı çıkmaması da doğrudur; yoksa emek veren kısım beslenen kısımdan fazla olunca zor büyür. Bazıları da kurur; incir ve başka gevşek bir bitki gibi. Aynı zamanda besin sürgüne daha toplu gider; aynı şey kesilen bitkilerde de olur.

3.5.4

καὶ διὰ τοῦτο βέλτιον λέγουσιν ὀρθὰ κελεύοντες τὰ τοιαῦτα τιθέναι καὶ μὴ ὑποβάλλοντές τι μέρος ὥσπερ τοῖς ἀρρίζοις ὅπως ἡ ῥίζα βλαστάνῃ. συμβαίνειν γὰρ δοκεῖ πλαγίων τιθεμένων ἀφαυαίνεσθαι τὰς πρότερον, ἄτοπον δὲ ζητεῖν ἑτέρας ἀποβάλλοντα τὰς ὑπαρχούσας. ὀρθῶς δὲ καὶ τὸ μὴ πολὺ τῆς γῆς ὑπερέχειν τὸ φυτὸν, εἰ δὲ μὴ γίνεται δυσαυξὲς ὅταν ᾖ πλέον τοῦ τρεφομένου τὸ πονοῦν. ἔνια δὲ καὶ ἀφαυαίνεται καθάπερ ἡ συκῆ καὶ εἴ τι ἄλλο μανόν· ἅμα δὲ καὶ ἀθροωτέρα φέρεται μᾶλλον ἡ τροφὴ πρὸς τὴν βλάστησιν, ὃ καὶ ἐπὶ τῶν κατακοπτομένων συμβαίνει.

3.5.5Çünkü toprağa olabildiğince yakın kesilenler, yüksekten kesilenlerden daha çabuk gelişir. Bu, asma fidanlarında ve dikim sırasında kesilmesi gereken başka bitkilerde de açıktır. Zeytinin, mersinin ve genel olarak hepsinden daha büyük yetişen bitkilerin fidanlarında ise kesik yerlerini örterler ki ne güneş ne su alsın; çünkü yarılırsa hastalanma tehlikesi vardır. Kimileri bu yerleri yalnız çamurla sıvar; kimileri altına ada soğanı koyar, sonra üstüne çamur sürer, onun üstüne de çömlek parçası koyar; çünkü ada soğanının yeri taze tuttuğu, çamurun ada soğanını, çömlek parçasının da çamuru koruduğu düşünülür.

3.5.5

τὰ γὰρ παρὰ τὴν γῆν ὅτι μάλιστα κοπέντα θᾶττον παραγίνεται τῶν ἐν ὕψει. φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τῆς ἀμπέλου φυτῶν καὶ εἴ τι ἄλλο τομὴν ζητεῖ κατὰ τὴν φυτείαν. τῶν δὲ τῆς ἐλάας καὶ τῶν μυρρίνων καὶ ὅλως ὅσα φύεται μείζω πάντων ἀποστέγουσι τὰς τομὰς ὅπως μήθ᾽ ἥλιος μήθ᾽ ὕδωρ λάβῃ· κίνδυνος γὰρ νοσῆσαι ῥαγέν. περιαλείφουσι δὲ οἱ μὲν πηλὸν μόνον οἱ δὲ σκίλλαν ὑποτιθέντες εἶτ᾽ ἄνωθεν τὸν πηλὸν ἐπὶ τούτῳ δὲ τὸ ὄστρακον· δοκεῖ γὰρ ἡ μὲν σκίλλα χλωρὸν παρέχειν ὁ δὲ πηλὸς ἐκείνην τηρεῖν τὸ δ᾽ ὄστρακον τὸν πηλόν.

3.6.16. Bölüm

Gübrenin toprağı hem gevşettiği hem ısıttığı, bu ikisi sayesinde de bol sürgün sağladığı açıktır. Ama kullanılışı konusunda tartışırlar ve herkes onu aynı şekilde kullanmaz. Kimileri gübreyi hemen toprağa karıştırıp fidanın dibine koyar; kimileri de ilk toprak katmanıyla üstteki katman arasına koyar. Çünkü aşağıya konan gübrenin yağmur yağınca yukarıya çıktığını söylerler, gübre suyunun da en iyi şey olduğunu; yukarıya konunca ise güneş onu buharlaştırır, yağmur yağınca da aşağıdaki kısımlara ulaşmaz, derler.

3.6.1

Ἡ δὲ κόπρος ὅτι μὲν καὶ μανοῖ τὴν γῆν καὶ διαθερμαίνει δι᾽ ὧν ἀμφοτέρων ἡ εὐβλάστεια φανερόν. ὑπὲρ δε τῆς χρήσεως διαμφισβητοῦσι καὶ οὐχ ὡσαύτως χρῶνται πάντες ἀλλ᾽ οἱ μὲν εὐθὺς ἀναμίξαντες τῇ γῇ πρὸς τὸ φυτὸν προσβάλλουσιν οἱ δ᾽ ἀνὰ μέσον ποιοῦσι τῆς τε πρώτης γῆς καὶ τῆς ἐπ᾽ ἄνω· κάτωθεν γὰρ παραβαλλομένην εἰς τὸ ἄνω φέρεσθαί φασιν ὅταν ὕσῃ· βέλτιστον γὰρ εἶναι τὸν χυλὸν, ἄνωθεν δ᾽ ἐξικμάζεσθαι ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ ὕοντος οὐ διϊκνεῖσθαι τὰ κάτω.

3.6.2Ama hepsi en azından şu noktada uzlaşır: gübre keskin ve güçlü değil, hafif olmalıdır; bu yüzden en çok yük hayvanlarının gübresini kullanırlar. Çünkü keskin ve güçlü gübre daha çok ısıtır, hatta kurutur. Her bölgeye uygun olanı da yapmak gerekir; örneğin sıcak bir yere dikim yapılıyorsa çukurları üç gün önceden suyla doldurmak ve su çekilince fidanı koymak gerekir; ki toprak nemlenip fidanı daha iyi kabul etsin ve kök salmasını daha güzel kılsın.

3.6.2

πάντες δὲ τό γε τοσοῦτον συμφωνοῦσιν ὥστε μὴ δριμεῖαν καὶ ἰσχυρὰν ἀλλὰ κούφην δι᾽ ὃ καὶ μάλιστα χρῶνται τῇ τῶν λοφούρων· ἡ γὰρ δριμεῖα καὶ ἰσχυρὰ διαθερμαίνει μᾶλλον ἢ καὶ ξηραίνει. χρὴ δὲ καὶ πρὸς τὴν χώραν ἑκάστην ποιεῖν τὸ ἁρμόττον· οἷον ἐὰν μέν τις ἐν ἐμπύρῳ τόπῳ φυτεύῃ τοὺς γύρους ὕδατος ἐμπιπλάναι πρότριτα καὶ ἐπειδὰν ἀναπίωσι καταβάλλειν ὅπως ἔνικμος ἡ γῆ γενομένη μᾶλλον δέχηται καὶ καλλίω ποιῇ τὴν ῥίζωσν.

3.6.3Tuzlu ya da kumlu bir yerde ise fidanın gövdesinin çevresine taşlar koymak ve üstüne toprak yığmak gerekir; ki bunlar tuzu uzak tutsun. Dere kumu ve ırmaktan ya da sel yatağından çakıl katmak da yararlıdır; çünkü bunlar da tuzu uzak tutar, aynı zamanda kendileri de bir kuvvet sağlar. Sulak ve pınarlı bir yerde ise hendekler kazmak gerekir: kimini suyu toplasın diye enine, kimini dikine kazıp çapa değmesin diye taş ve toprakla doldurmalı, sonra da kum ve toprak atmalıdır;

3.6.3

ἐὰν δὲ ἐν ἁλμώδει ἢ ἐφάμμῳ λίθους περιτιθέναι περὶ τὸ πρέμνον τοῦ φυτευτηρίου καὶ περιχωννύναι γῆν ὅπως ἀποστέγωσι τὴν ἁλμυρίδα. συμφέρει δὲ καὶ ἄμμον ποτάμιον παραβάλλειν καὶ ψήφους ἐκ ποταμοῦ ἢ χαράδρας· ἀποστέγει γὰρ καὶ ταῦτα καὶ ἅμα δι᾽ αὐτῶν παρέχεταί τινα δύναμιν. ἐὰν δ᾽ ἐν ἐφύδρῳ καὶ ναματώδει τάφρους ὀρύσσοντα τὰς μὲν πλαγίους ἵνα τὸ ὕδωρ δέχωνται τὰς δὲ ὀρθίας καὶ λίθων πληροῦντα καὶ γῆς ὥστε μὴ ἅπτεσθαι τῆς σκαπάνης εἶτα ἄμμον ἐμβάλλοντα καὶ χοῦν·

3.6.4çünkü bunların hepsi fazla suya karşı yararlıdır. Enine hendekler suyu toplayarak toprağı daha kuru yapar; dikine hendekler de diplerindeki taşlarla akıp gelen suyu kabul eder; kum ve toprak da kurutur. Bu yüzden böyle yerlerde taş varsa ayıklanmamalıdır; çünkü yardım eden şey tabiatça oradadır. Genel olarak herhangi bir toprakta kazarken taş, çakıl, kum ya da kötü toprak bulunursa, çare bunu toprakla karıştırmak ya da dağıtmak değildir; çukuru ya da hendeği o kadar derin kazıp çakılı ve kumu dibe sermektir.

3.6.4

ἅπαντα γὰρ ταῦτα ὠφελεῖ πρὸς τὴν ὑπερβολήν. αἵ τε γὰρ πλάγιοι τάφροι δεχόμενοι τὸ ὕδωρ ξηροτέραν ποιοῦσι αἱ τ᾽ ὄρθιαι κάτω λίθους ἔχουσαι δέχονται τὴν συρροὴν, ἔτι δ᾽ ἡ ἄμμος καὶ ὁ χοῦς ἀναξηραίνουσι· διὰ τοῦτ᾽ οὐδ᾽ ἐάν που ἐνῶσι λίθοι ταῖς τοιαύταις οὐκ ἐκλεκτέοι, ὑπάρχει γὰρ φύσει τὸ βοηθοῦν· ὅλως ἐν ὁποιᾳοῦν ἐὰν ὀρύττων τις λίθους εὕρῃ ἢ τρόχμαλον ἢ ἄμμον ἢ γῆν μοχθηρὰν οὐκ ἄκος τὸ μὴ συμμιγνύναι μηδὲ σκεδαννύναι ταύτην ἀλλὰ τοσούτῳ βαθύτερον τὸν γύρον ἢ τὴν τάφρον ὀρύξαντα τόν τε τρόχμαλον ὑποστρωννύναι καὶ τὴν ἄμμον.

3.6.5Çünkü geniş ve kayaya bitişik taş ağaçlara zarar verir; dibe konan çakıl ise serinlik sağlar, suyu kabul eder ve yeri köklerin kolayca ilerleyebileceği hâle getirir. Bazıları taşları çıplak topraktan bile ayıklamanın yararlı olmadığını düşünür; çünkü taşlar kışın sıcaklık, yazın serinlik sağlar. Aynı şekilde bölgenin öteki farklılıklarına göre de uygun olanları kavramak gerekir. Çünkü genel olarak söylemek gerekirse hiçbir şeyden geri kalmayan, tersine her şeyin başında gelen ve en önemli olan şey, hangi bitkinin hangi bölgeye dikileceğini görebilmektir; yalnız genel olarak değil, aynı bitişik toprak parçasında bile, toprak yer yer farklılık gösterdiğinde.

3.6.5

ὁ μὲν γὰρ λίθος ὁ μὲν πλατὺς καὶ συμφυὴς βλάπτει τὰ δένδρα ὁ δὲ τρόχμαλος ὑποκάτω τεθεὶς ψύχος τε παρέχεται τό θ᾽ ὕδωρ δέχεται καὶ ταῖς ῥίζαις εὐδίοδον ποιεῖ τὸν τόπον. ἁπλῶς δὲ τούς γε λίθους ἐκλέγειν οὐδ᾽ ἐκ γῆς ψιλῆς οἴονταί τινες συμφέρειν· καὶ γὰρ ἀλέαν παρέχειν τοῦ χειμῶνος καὶ ψύχος τοῦ θέρους. ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὰς ἄλλας διαφορὰς τῆς χώρας τὰ πρόσφορα ληπτέον. ὡς γὰρ ὅλως εἰπεῖν οὐδενὸς ἔλαττον ἀλλὰ πάντων πρῶτον καὶ μέγιστον τὸ δύνασθαι θεωρῆσαι ποῖον ἐν ποίᾳ χώρᾳ φυτευτέον οὐ μόνον ἁπλῶς ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς συνεχοῦς ὅταν ἀνωμαλὴς ᾖ κατὰ τοὺς τόπους ἑκάστους.

3.6.6Çünkü sık sık söylendiği gibi uygun toprak hem fidanın tutması hem bol meyve için en büyük etkiye sahiptir; bu, cinslerin bütünü için de, aynı türden olanlar arasında da geçerlidir. Örneğin, genel olarak söylemek gerekirse, incir kuru yerleri sever; çünkü nemli yerler, meyvesinin kendisi de nemli olduğundan, onu ya çürütür ya da güzel olgunlaştırmaz. Bununla birlikte sulanmak isteyen incirler, Lakonya inciri gibi, altında su bulunan yerleri arar. Aynı şekilde, daha önce de söylendiği gibi, asmalardan sert ve sık dokulu olanlar daha çok dağ toprağını, gevşek ve nemli olanlar ise ova toprağını sever; çünkü her ikisi için de besin tabiatlarıyla orantılıdır: birine daha az, ötekine daha çok gelir.

3.6.6

ὥσπερ γὰρ λέγεται πολλάκις ἡ οἰκεία μεγίστην ἔχει ῥοπὴν καὶ πρὸς ἀντίληψιν καὶ πρὸς εὐκαρπίαν ὃ καὶ καθ᾽ ὅλων τῶν γενῶν ἐστιν καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ὁμοειδέσιν. οἷον ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ συκῆ φιλεῖ τοὺς ξηροὺς τόπους· οἱ γὰρ ὑγροὶ σήπουσιν ἢ οὐ καλῶς πεπαίνουσι διὰ τὸ καὶ αὐτὸν εἶναι τὸν καρπὸν ὑγρόν. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ὅσαι γε ὑδρεύεσθαι ζητοῦσι καθάπερ ἡ λακωνικὴ τὰ ὕφυδρα ζητοῦσιν. ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν ἀμπέλων αἱ μὲν στερεαὶ καὶ πυκναὶ καθάπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη τὴν ὀρεινὴν μᾶλλον φιλοῦσιν αἱ δὲ μαναὶ καὶ ὑγραὶ τὴν πεδεινήν· ἑκατέραις γὰρ ἡ τροφὴ πρὸς τὴν φύσιν σύμμετρος ταῖς μὲν ἐλάττων οὖσα ταῖς δὲ πλείων.

3.6.7Genel olarak meyve ağaçlarının dağ eteklerinde güzel yetiştiği kabul edilir; bunun işareti olarak da kendiliğinden yetişmeyi gösterirler: tabiatın kendisinin bir ağacı meydana getirdiği yer, o ağaca en uygun yerdir. Tek tek farklar ise açıktır ki en belirleyici olanlardır; çünkü dağ etekleri de çok ve her türlüdür. Bütün olarak bu, yükseklik ve alçaklıkla ilgili tek bir farktır; oysa Araştırmalar'da söylediğimiz gibi daha başka ve daha büyük birçok fark vardır; bunların hiçbiri incelenmeden bırakılmamalıdır.

3.6.7

ὅλως δὲ τὰ ἀκρόδρυα καλὰ δοκεῖ περὶ τὰς ὑπωρείας γίνεσθαι· σημεῖα δὲ ποιοῦνται τὴν αὐτομάτην γένεσιν· ὅπου γὰρ ἡ φύσις αὐτὴ γεννᾷ τοῦτον οἰκειότατον εἶναι τόπον. αἱ δὲ καθ᾽ ἕκαστα διαφοραὶ δῆλον ὅτι κυριώταται· καὶ γὰρ ὑπώρειαι πολλαὶ καὶ παντοῖαι. καὶ τὸ ὅλον ὥσπερ μία τις αὕτη διαφορὰ καθ᾽ ὕψος καὶ ταπεινότητα πολλῶν οὐσῶν ἑτέρων καὶ μειζόνων ὥσπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴπομεν, ὧν οὐδεμίαν ἀθεώρητον εἶναι χρή.

3.6.8Nitekim çoğu kişi çayır toprağının ve sulak toprağın asmalara iyi geldiğini kabul eder; verimli toprağın da zeytin ve incire iyi geldiği gibi. Çünkü asmalar daha nemli ve daha yumuşak, zeytin ve incir ise daha kuru ve daha cisimli bir besine ihtiyaç duyar. Genel olarak kuru bitkiler her zaman kuru, nemli bitkiler nemli toprak arar. Kısaca söylemek gerekirse herkes için en iyisi gevşek, hafif ve nemli topraktır; çünkü en iyi besleyen ve en iyi büyüten odur; meğer ki bitki, badem gibi, gücü sayesinde bol besin alıp azgınlaşsın. Bademe ince toprak, iyi havalı ve güneşli bir yer daha uygundur; Euboia cevizi denen kestaneye ise bunun tersine gölgeli ve çiyli bir yer.

3.6.8

τὴν γοῦν λειμωνίαν καὶ ἔφυδρον σχεδὸν οἱ πλείους ὁμολογοῦσιν ἀγαθὴν εἶναι ταῖς ἀμπέλοις ὥσπερ καὶ τὴν εὔγειον ἐλάαις καὶ συκαῖς· αἱ μὲν γὰρ ὑγροτέρας δέονται καὶ μαλακωτέρας τροφῆς αἱ δὲ ξηροτέρας καὶ σωματωδεστέρας. ὅλως δ᾽ αἰεὶ τὰ μὲν ξηρὰ ξηρὰν ζητεῖ χώραν τὰ δὲ ὑγρὰ ὑγράν. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀρίστη πᾶσιν ἡ μανὴ καὶ κούφη καὶ ἔνικμος, εὐτραφὴς γὰρ μάλιστα καὶ εὐαυξὴς, εἰ μὴ ὅσα διὰ τὴν ἰσχὺν λαμβάνοντα πλῆθος τροφῆς ἐξυβρίζει καθάπερ ἡ ἀμυγδαλῆ. ταύτῃ γὰρ ἡ λεπτόγειος οἰκειοτέρα καὶ τόπος εὐδιεινὸς καὶ εὔειλος ἐναντίως δὲ τῇ εὐβοϊκῇ παλίσκιος καὶ δροσερός.

3.6.9Yerlerin rüzgârlara karşı iyi konumda olması da küçük bir şey değildir; dolayısıyla bunu da incelemek gerekir. Çünkü bütün bitkiler iyi havalanan bir yer arar; böyle yerlerde besin daha iyi, meyveler de daha olgun olur. Ama evcil bitkilerden hemen hiçbiri rüzgârlı ve rüzgâra açık yer istemez; çünkü rüzgârların darbeleri yüzünden büyümez, küçük ve saplı olurlar. Yabanilerden bazıları da istemez; çünkü bunlar meyvelerini tamamlayamaz; söylendiğine göre kestane de öyledir: rüzgârlı yerde ancak çiçeğe kadar varır, rüzgârsız yerlerde ise iyi büyür ve bol meyve verir. Çünkü sık sık söylendiği gibi bütün olarak her bitki, hem öteki besinlerde hem havanın değişimlerinde, tabiatına göre belli bir orantıya ihtiyaç duyar gibidir. Ama bu genel ve ortak bir kural olsa gerek.

3.6.9

οὐ μικρὸν δὲ οὐδὲ τὸ πρὸς τὰ πνεύματα καλῶς κεῖσθαι τοὺς τόπους ὥστε καὶ τοῦτο θεωρητέον. εὔπνουν μὲν γὰρ ἅπαντα ζητεῖ· τροφαί τε γὰρ ἐν τοῖς τοιούτοις βελτίους καὶ οἱ καρποὶ πεπειρότεροι. πνευματώδη δὲ καὶ προσήνεμον οὐδὲν ὡς εἰπεῖν τῶν γε ἡμέρων· ἀναυξῆ γὰρ καὶ μικρὰ καὶ καυλώδη γίνεται διὰ τὰς πληγὰς τὰς ὑπὸ τῶν πνευμάτων. ἔνια δὲ οὐδὲ τῶν ἀγρίων· οὐ γὰρ τελειοκαρπεῖ καθάπερ οὐδὲ τὴν εὐβοϊκήν φασιν ἀλλὰ μέχρι τοῦ ἄνθους ἀφικνεῖσθαι τὰς δ᾽ ἐν τοῖς ὑπηνέμοις εὐαυξεῖς τε καὶ πολυκάρπους γίνεσθαι. τὸ γὰρ ὅλον ὥσπερ πολλάκις εἴρηται συμμετρίας τινὸς ἔοικεν ἕκαστα δεῖσθαι πρὸς τὴν φύσιν ὁμοίως ἔν τε ταῖς ἄλλαις τροφαῖς καὶ ταῖς τοῦ ἀέρος μεταβολαῖς. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἂν εἴη καθόλου καὶ κοινόν.

3.7.17. Bölüm

Dikilen bitkilerin seyrek ya da sık dikilmesini ise yerden çok dikilen bitkilerin kendisine göre incelemek gerekir: hangilerinin gölgeyi sevip hangilerinin sevmediğine, hangilerinin uzun, hangilerinin kısa köklü olduğuna. Çünkü açıktır ki bir kısmı seyrek, bir kısmı sık dikilmelidir. Gölgeyi sevenler, nar ve mersinde olduğu gibi meyveleri kuru ve çekirdekli olanlarla, defne gibi tabiatça gevşek, kuru ve uzun köklü olmayanlardır.

3.7.1

Τὰς δὲ μανότητας καὶ πυκνότητας τῶν φυτευομένων οὐχ οὕτω πρὸς τὸν τόπον ὡς πρὸς αὐτὰ τὰ φυτευόμενα σκεπτέον ὅσα τε φιλόσκια καὶ μὴ καὶ ὅσα μακρόρριζα καὶ βραχύρριζα· τὰ μὲν γὰρ δῆλον ὅτι μανὰ τὰ δὲ πυκνὰ φυτευτέον. φιλόσκια δὲ ὧν οἱ καρποὶ ξηροί τε καὶ πυρηνώδεις ὥσπερ ῥόας καὶ μυρρίνου καὶ ὅσα φύσει μανά τε καὶ ξηρὰ καὶ μὴ μακρόρριζα καθάπερ ἡ δάφνη.

3.7.2Çünkü öncekilerin meyvesi güneş görünce buruk olur; ötekiler ise zayıflıkları yüzünden hem kışa hem sıcağa karşı adeta bir siper ister; kökleri kısa olduğu için de toprağın kök ağıyla dolmasından sıkıntı çekmezler. Oysa bazıları her bitkinin aralıklı dikilmesini öğütler; ki kökler birbirine girmesin, bitkiler daha az besin alıp havadan da kesilerek büyümeden kalmasın. Ama doğru söylemiyorlar; söylendiği gibi ikisini birbirinden ayırmak gerekir. Aralıkları yere bakarak da ayarlamak gerekir: dağlık yerlerde ovalardakinden daha dar olmalıdır; çünkü orada hem kökler hem yapraklı taç daha az büyür.

3.7.2

τῶν μὲν γὰρ ὁ καρπὸς ἡλιούμενος στρυφνὸς γίνεται τὰ δὲ ὥσπερ προβολῆς δεῖται καὶ πρὸς τοὺς χειμῶνας καὶ πρὸς τὰ καύματα διὰ τὴν ἀσθένειαν· οὐκ ἐνοχλεῖ γὰρ τῷ ταρρῷ διὰ τὴν βραχυρριζίαν· καίτοι τινὲς ἅπαντα κελεύουσι διὰ πολλοῦ φυτεύειν ὅπως μὴ σύνταρρα γίνηται μηδ᾽ ἀναυξῆ τροφήν τ᾽ ἐλάττω λαμβάνοντα καὶ τοῦ πνεύματος ἀποκλειόμενα. οὐ μὴν ὀρθῶς γε λέγουσιν ἀλλ᾽ ἑκάτερα διαιρετέον ὥσπερ εἴρηται. χρὴ δὲ καὶ πρὸς τὸν τόπον ὁρῶντα ποιεῖσθαι τὰς ἀποστάσεις· ἐν γὰρ τοῖς ὀρεινοῖς ἐλάττους ἢ ἐν τοῖς πεδεινοῖς· ἐπ᾽ ἔλαττον γὰρ αἵ τε ῥίζαι προσαύξονται καὶ ἡ κόμη.

3.7.3Her fidan ilk sürgün verdiğinde, yukarıdaki kısımlardan hiçbirine dokunmadan kök salmasına izin vermek gerekir; asmalarda dalları bırakarak yaptıkları gibi. Sonra, güçlendiklerinde, en güzel ve en elverişli yetişmiş olanları bırakıp yukarıdaki kısımları almak gerekir. [Çünkü ağaçlarda bu zorunludur; ötekilerde olduğu gibi hepsini alıp toprak hizasından kesmek mümkün değildir.] Çünkü fidan kök salmamışken onu budayıp oynatırsanız zayıf olduğundan daha çok tehlikeye girer; kök salmış ve güçlenmişken yaparsanız hem kendisi zarar görmez hem de kalan kısımlara daha çok besin verir.

3.7.3

ἅπαν δὲ φυτὸν ὅταν ἐκβλάστῃ τὸ πρῶτον ἐᾷν ῥιζωθῆναι μηδὲν κινοῦντα τῶν ἄνω καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀμπέλων ποιοῦσιν ἀφιέντες τὰς ῥάχους, εἶθ᾽ ὅταν ἰσχύωσιν τότε περιαιρεῖν τὰ ἄνω καταλιπόντα τὰ κάλλιστα καὶ τὰ ἐπιτηδειότατα πεφυκότα. [κατὰ γὰρ τὰ δένδρα τοῦτ᾽ ἀναγκαῖον οὐδ᾽ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀφαιρεῖν ἐνδέχεται πάντα καὶ τέμνειν ἰσόγεων·] ἀρριζώτου γὰρ ὄντος ἐὰν περιαιρῇ καὶ κινῇ τις ἀσθενὲς ὂν κινδυνεύσει μᾶλλον, ἐὰν δ᾽ ἐρριζωμένου καὶ ἰσχύοντος αὐτό τε ἀπαθὲς ἔσται καὶ τὴν τροφὴν ἀποδώσει πλείονα τοῖς καταλοίποις.

3.7.4Fidanları yukarı doğru yetiştirmek, çoğu kişinin bitkilerin "terbiyesi" dediği iş, ağaçlara yükseklik, alçaklık, genişlik ve başka bakımlardan bir biçim ve şekil vermektir. Genellikle yüksek dalları keserler; tabiatça böyle olan ve böyle olmak isteyenler müstesna, hurma, çam ve servi gibi. Çünkü besin uzun bir yol aldığı ve orada tükendiği için ağaçlar daha az meyve verir; onları çok dallı ve çok sürgünlü yapmak gerekir. Çünkü bol meyvenin yanında meyve toplamak da daha kolay olur, genel olarak bakımları da kolaylaşır. Bu yüzden vakitsiz çıkan sürgünleri de almak gerekir.

3.7.4

ἡ δὲ ἀναγωγὴ καὶ ἣν καλοῦσιν οἱ πολλοὶ τῶν φυτῶν παιδείαν οἷον σχηματισμός ἐστι καὶ μόρφωσις τῶν δένδρων ὕψει τε καὶ ταπεινότητι καὶ πλάτει καὶ τοῖς ἄλλοις. ὡς δ᾽ ἐπὶ πᾶν ἐπιτέμνουσι τὰ ὑψηλὰ πλὴν ὅσα φύσει τοιαῦτα καὶ ἔστι καὶ βούλεται καθάπερ φοῖνιξ πεύκη κυπάριττος. ἀκαρπότερα γὰρ γίνεται διὰ πολλοῦ τῆς τροφῆς ἰούσης καὶ ἐνταῦθα καταναλισκομένης ἀλλὰ δεῖ πολύκλαδα καὶ πολυβλαστῆ ποιεῖν· ἅμα γὰρ τῇ πολυκαρπίᾳ καὶ εὐτρυγητότερα καὶ τὸ ὅλον εὐθεραπευτότερα γίνεται, δι᾽ ὃ καὶ περιαιρετέον τὰς μὴ κατὰ καιρὸν βλαστήσεις.

3.7.5Bu tür bakım ve düzen, ağaçlar olgunluğa erdiğinde yapılan temizlemeye hemen hemen benzer. Bakım işleri arasında önce bunu açıklamak, sonra ötekilere geçmek gerekir; çünkü bunlar dikimle ilgili işlerin adeta ardından gelir. Temizleme en yaygın ve en açık şekilde asmalarda görülür; çünkü herkes onu uygular ve bütün bağcılar, asmanın kolay ve bol sürgün vermesi yüzünden tabiatın kendisinin zorlamasıyla bu işi yapar. Asmanın bakımı, budama ve öteki işler bakımından en ince ayrıntısına kadar işlendiği için, onu ileride ayrıca incelemeye çalışmak gerekir; şimdi ötekilerden söz edelim.

3.7.5

σχεδὸν δ᾽ ἡ τοιαύτη θεραπεία καὶ κατάστασις ὁμοία τῇ διακαθάρσει τυγχάνει τελείων ὄντων τῶν δένδρων· ὑπὲρ ἧς καὶ δεικτέον πρῶτον τῶν κατὰ τὰς θεραπείας εἶθ᾽ οὕτω περὶ τῶν ἄλλων. ὥσπερ γὰρ ἐφεξῆς ταῦτα τῶν περὶ τὴν φυτουργίαν ἐστί. κοινοτάτη μὲν οὖν καὶ μάλιστα ἔνδηλος ἐπὶ τῶν ἀμπέλων τυγχάνει· πάντες γὰρ χρῶνται καὶ πάντες ἀμπελουργοῦσιν ὑπ᾽ αὐτῆς ἀναγκαζόμενοι τῆς φύσεως διὰ τὴν εὐβλάστειαν καὶ πολυβλαστίαν· ὑπὲρ ἧς ἐπειδὴ καὶ ἐν τῇ κλάσει καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις διηκρίβωται μάλισθ᾽ ἡ θεραπεία πειρατέον αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ θεωρεῖν ὕστερον· νῦν δ᾽ ὑπὲρ τῶν ἄλλων λέγωμεν.

3.7.6Çünkü bunlarda da ağaçlara bir düzen vermek, kötü yetişmiş ve meyvelere engel olan kısımları almak küçük bir iş değildir. Çünkü engel olan yalnız bunlar değildir; ağaçtan sarkan, kuru ve genel olarak vakitsiz yetişmiş kısımlar da engel olur. Bu yüzden bunları ayıklayıp sürgünü gereken yere aktarmak gerekir. Çünkü ağaçların besini, insanın onu nereye yönlendirirse oraya giden bir tür kanal düzeni gibidir: kalan kısımlara akar ve onları büyütür.

3.7.6

οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἐπὶ τούτων μικρόν ἐστι τὸ καταστήσασθαί πως τὰ δένδρα καὶ τὰ κακῶς πεφυκότα καὶ τὰ ἐμποδίζοντα τοὺς καρποὺς ἀφαιρεῖν. ἐμποδίζει γὰρ οὐ ταῦτα μόνον ἀλλὰ καὶ τὰ ἀπηρτημένα καὶ αὖα ὅλως τὰ παρακαίρως πεφυκότα. δι᾽ ὃ δεῖ ταῦτ᾽ ἐξαιροῦντα μετατιθέναι τὴν βλάστησιν εἰς τὸ δέον· ἔοικε γὰρ ὡστεπερ ὀχετεία τις εἶναι τῆς τροφῆς τῶν δένδρων ὅπως ἂν ἄγῃ τις· εἰς γὰρ τὰ καταλειπόμενα ῥεῖ καὶ ταῦτ᾽ αὔξει.

3.7.7Bu, ağaçların parçaları bakımından en iyi şekilde yetişmesinden ve her yıl yeniden sürgün vermesinden ileri gelir. Nitekim biri yukarıdaki kısımları sürekli budamak isterse bütün besin köklere gider, kökler de büyür; öyle ki toprak parçaları kök ağıyla dolar; sonunda da bütün besin oraya yöneldiği için yukarıdaki kısımlar büyümez olur; çünkü zaman geçince bu adeta bir tabiat hâline gelir. Asma, kolay büyüdüğü için her yıl budama ister; ötekiler ise kimisi yılda bir, kimisi dört yılda bir budanır; çünkü hiçbiri o kadar kolay büyümez;

3.7.7

τοῦτο δὲ ξυμβαίνει δι᾽ ὅτι τοῖς μέρεσιν ἄριστα πέφυκε καὶ ἔτι προσεπιβλαστάνει κατ᾽ ἐνιαυτόν· ἐπεὶ καὶ εἴ τις ἀεὶ βούλεται κολούειν τὰ ἄνω πρὸς τὰς ῥίζας ἡ τροφὴ πᾶσα φέρεται κἀκεῖναι λαμβάνουσιν αὔξησιν ὥστε συνταρροῦσθαι τὰ χωρία, καὶ τέλος ἀναυξῆ γίνεται τὰ ἄνω πάσης ἐνταῦθ᾽ ὡρμηκυίας τῆς τροφῆς· οἷον γὰρ ἤδη φύσις γέγονε χρονισθέντων. ἡ μὲν οὖν ἄμπελος ἀεὶ τὴν τομὴν ἐπιζητεῖ κατ᾽ ἐνιαυτὸν διὰ τὸ εὐαυξὲς τὰ δὲ ἄλλα τὰ μὲν παρ᾽ ἔτος τὰ δὲ διὰ τετραετίας, οὐδὲν γὰρ οὕτως εὐαυξές·

3.7.8öyle olan bir ağaç varsa o da budamaya ihtiyaç duyar. Nemli ağaçlardan dal almak gereksizdir; aynı zamanda yara da ağaçlara acı verir ve onları hırpalar. Bu yüzden temizlemeden hemen sonra gübre vermek ve öteki bakımı yapmak gerektiğini düşünürler; ki ağaçlar uğradıkları zararı besinle telafi etsin. Sürekli yapılması gereken tek iş kuru dalların alınmasıdır; çünkü bunlar alınırken açılan yara acı vermez, ağaca bağlı kaldıkça da besine engel olurlar.

3.7.8

ἐπεὶ εἴ γέ τι τοιοῦτον εἴη δέοιτ᾽ ἄν. ἀφαιρεῖν ἀπὸ τῶν ὑγρῶν περίεργον ἅμα δ᾽ ἡ ἕλκωσις πόνον παρέχει καὶ κακοῖ τὰ δένδρα, δι᾽ ὃ καὶ μετὰ τὴν διακάθαρσιν εὐθὺς οἴονται δεῖν κοπρίζειν καὶ τὴν ἄλλην ἀποδιδόναι θεραπείαν ὅπως ἐπαναλάβωσι τῇ τροφῇ τὴν κακοπάθειαν ἀλλὰ μόνον τό γε συνεχὲς ἐν τῇ τῶν αὔων ἀφαιρέσει ποιεῖσθαι· ταῦτα γὰρ οὔτε πόνον ποιεῖ τῇ ἑλκώσει κωλύει τε προσηρτημένα τὰς τροφάς.

3.7.9Temizlemede meyve vermeyen dalları, ötekilerin büyümesini elinden alanları ve çapraz yetişmiş olanları ayırmak gerekir; çünkü sürgün dış kısımlarda olmalıdır; ayrıca sık olanları, birbirinin üstüne binenleri ve ortadan çıkanları da. Çünkü bunların hepsi ağacın havasını ve güneşini elinden alır. Ağacın iyi havalanması ve güneş alması gerekir; bu yüzden ağaçlara güneye bakacak bir düzen verenler, inciri, ötekileri ve en çok da zeytini böyle düzenleyenler yanlış yapmıyor.

3.7.9

ἐν δὲ τῇ διακαθάρσει τά τε μὴ κάρπιμα διαιρετέον καὶ ὅσα τῶν ἑτέρων αὔξησιν ἀφαιρεῖται καὶ ὅσα διαπέφυκεν, ἐν τοῖς ἔξω γὰρ δεῖ τὴν βλάστησιν εἶναι, καὶ ἔτι τὰ πυκνὰ καὶ ἀλλήλοις ἐπιβάλλοντα καὶ ὅσα τὴν ἔκφυσιν ἐκ τῶν μέσων ἔχει· πάντα γὰρ ταῦτα καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸν ἥλιον ἀφαιρεῖται. δεῖ δὲ καὶ εὔπνουν εἶναι καὶ πρόσειλον τὸ δένδρον δι᾽ ὃ καὶ οὐ κακῶς οἱ οὕτω ῥυθμίζοντες ὥστε πρὸς μεσημβρίαν βλέπειν, καθάπερ οἱ τὰς συκᾶς καὶ τὰ ἄλλα καὶ μάλιστα τὴν ἐλάαν.

3.7.10Temizleme, açılan yaralar yüzünden ağaca acı verdiğinden herhangi bir mevsimde değil, Ülker'in doğuşundan sonra yapılmalıdır; çünkü ağaçlar o zaman en güçlü hâldedir; içlerindeki nemin çoğunu meyvelere harcamışlardır ve henüz yenisini almamışlardır. Daha geç meyve verenleri ise, açıktır ki, orantılı olarak meyveleri toplandıktan sonra temizlemek gerekir. İncirde ise kendine özgü bir durum vardır: yalnız incir sürgün vermesinden biraz önce temizlenir. Sebebi, yaraların o zaman en kolay kapanmasıdır. Bunu çabuk yapmak gerekir; çünkü incir zayıf ve gevşek olduğundan en çok sonbaharda zarar görür; Ülker zamanında mevsim daha kuru olduğundan yaraları kapanamaz, su yanından akıp gittikçe çürür, kışlardan zarar görür ve bütünüyle mahvolur. Bu, zayıf ve gevşek ağaçlara özgüdür.

3.7.10

ἐπεὶ δ᾽ ἐπίπονος ἡ διακάθαρσις διὰ τὰς πληγὰς διὰ τοῦτ᾽ οὐ τὴν τυχοῦσαν ὥραν ἀλλὰ ⟨τὴν⟩ μετὰ πλειάδα ληπτέον· ἰσχυρότατα γὰρ τότε καὶ μάλιστα αὑτῶν τὰ δένδρα καταναλωκότα τὸ ὑγρὸν εἰς τοὺς καρποὺς ἕτερον δὲ οὐδέπω δεδεγμένα. τὰ δ᾽ ὀψικαρπότερα δῆλον ὅτι κατὰ λόγον μετὰ τὴν τῶν καρπῶν ἀφαίρεσιν. ἴδιον δ᾽ ἐπὶ τῆς συκῆς· μόνη γὰρ διακαθαίρεται μικρὸν πρὸ τῆς βλαστήσεως· αἴτιον δ᾽ ὅτι τότε μάλιστα εὐσύμφυτος· δεῖ δὲ τοῦτο σπεύδειν, ἀσθενὲς γὰρ ὂν καὶ μανὸν πονεῖ μάλιστα διὰ τοῦ μετοπώρου καὶ περὶ πλειάδα ξηροτέρας οὔσης τῆς ὥρας οὐ δυναμένη συμφῦναι σήπεταί τε παραρρέοντος τοῦ ὕδατος καὶ ὑπὸ τῶν χειμώνων κακοπαθεῖ καὶ τὸ ὅλον διαφθείρεται. τοῦτο μὲν οὖν ἴδιον τῶν ἀσθενῶν καὶ μανῶν.

3.7.11Hepsinden aynı miktarda dal alınmaz; daha çok ihtiyacı olanlardan daha çok alınır. Bol sürgün verenler, bol sürgün verdikleri için buna ihtiyaç duyar; zeytin, nar ve mersin böyle kabul edilir. Çünkü bunlara ne kadar az dal bırakılırsa o kadar iyi sürgün verir ve meyvelerini o kadar iyi taşırlar. Bunun sebebi, sürgünlerinin sık ve ince olması ve çabuk kurumasıdır; bu yüzden görünüşte hepsinden çok çalıya benzerler.

3.7.11

οὐκ ἴση δὲ πάντων ἡ ἀφαίρεσις ἀλλὰ πλείων τῶν μᾶλλον δεομέ- νων. δεῖται δὲ τὰ εὐβλαστοῦντα πολλῆς γινομένης οἷον ἐλάα δοκεῖ καὶ ῥόα καὶ μύρρινος· ὅσῳ γὰρ ἄν τις ἐλάττω τούτοις καταλίπῃ βέλτιον βλαστάνει καὶ τοὺς καρποὺς φέρει βέλτιον· τοῦτο δ᾽ ὅτι πυκνόβλαστα καὶ λεπτόβλαστά ἐστι καὶ ταχὺ παραυαινόμενα δι᾽ ὃ καὶ φρυγανικώτατα πάντων τῇ προσόψει.

3.7.12Budamaya karşı zayıf olanlardan ise daha az dal almak gerekir; armut, elma ve başka kuru ve ince kabuklu bir ağaç gibi; çünkü bunlar da zarar görür. Bu yüzden, söylendiği gibi, bazıları bunların kuru dallarını ya elle ya da demir aletle olabildiğince hafifçe almayı öğütler; çünkü yara yüzünden acıyla birlikte tehlike de vardır. Çapalarken kökler yaralanınca ağaçların kötüleştiği, çoğu zaman hastalanıp kuruduğu gibi, buna dayanamayan ağaçlarda yukarıdan açılan yaralardan da aynı şeyin olacağını düşünmek gerekir. Temizleme hakkında söylenenler yeterli olsun.

3.7.12

χρὴ δ᾽ ἐλάττονος ὅσα πρὸς τὰς τομὰς ἀσθενῆ καθάπερ ἄπιος καὶ μηλέα καὶ εἴ τι ἄλλο ξηρὸν καὶ λεπτόφλοιον, καὶ γὰρ ταῦτα πονεῖ· δι᾽ ὃ καὶ τὰ αὖα τούτων ἢ ταῖς χερσὶν ἀφαιρεῖν ὥσπερ ἐλέχθη τινὲς κελεύουσιν ἢ τοῖς σιδήροις ὡς ἐλαφρότατα· κίνδυνος γὰρ ἅμα τῷ πόνῳ διὰ τὴν ἕλκωσιν. ὥσπερ γὰρ καὶ τῶν ῥιζῶν ἐν τῇ σκαπάνῃ τιτρωσκομένων χείρω γίνεται πολλάκις δὲ καὶ νοσεῖ καὶ ἀφαυαίνεται, τὸν αὐτὸν τρόπον οἴεσθαι χρὴ καὶ ἀπὸ τῶν ἄνωθεν ἐν τοῖς μὴ δυναμένοις φέρειν. καὶ περὶ μὲν καθάρσεως ἀρκείτω τὰ εἰρημένα.

3.8.18. Bölüm

Dikimden sonra, fidan henüz gençken hemen hepsinin kökleri budanır; hem derine itilsinler hem de daha çok büyüsünler diye. Bu, en çok kökleri yüzeyde olanlar için gerekir; zeytin ve asma gibi. Ağaç yaşlanınca ise bir yıllık kökleri ve genel olarak yüzeydeki kökleri almak gerekir ki aşağıdakiler daha çok ve daha güçlü olsun. Çünkü üsttekiler alttakileri bozar ve önlerini keser; kendileri ise besin sağlayamazlar, üstelik hem güneşten hem soğuktan zarar görürler. Kurumuş kökleri de almak gerekir; çünkü ağaca bağlı kaldıkça başka bakımlardan da zarar verirler ve ağaçlarda kurt üretirler.

3.8.1

Ῥιζοτομεῖται δὲ μετὰ τὴν φυτείαν καὶ ὅταν ᾖ νέα πάνθ᾽ ὡς εἰπεῖν ὅπως τε κατὰ βάθους ὠθῶνται καὶ πλείω λαμβάνωσιν αὔξησιν, μάλιστα δ᾽ ὧν ἐπιπολῆς αἱ ῥίζαι καθάπερ ἐλάα καὶ ἄμπελος. ὅταν δὲ πρεσβύτερα γένηται τὰς μὲν ἐπετείους καὶ ὅλως τὰς ἐπιπολῆς ἀφαιρετέον ὅπως αἱ κάτω πλείους καὶ ἰσχυρότεραι γίγνωνται· φθείρουσι γὰρ ἐκεῖναι ταύτας καὶ ἐμποδίζουσιν αὐταὶ δ᾽ οὐ δύνανται παρέχειν τροφὴν ἀλλὰ καὶ πονοῦσι καὶ ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ ὑπὸ τοῦ ψύχους. ἀφαιρετέον δὲ καὶ τὰς αὔας· προσηρτημέναι γὰρ καὶ ἄλλως λυμαίνονται καὶ σκώληκας ἐμποιοῦσι τοῖς δένδροις.

3.8.2Öteki köklere dokunulmamalıdır. Çünkü yukarıdaki dallarda yapıldığı gibi bir temizlik burada yapılamaz: kökleri fazlasıyla açıkta bırakmak zordur, zaten nereden kesileceği de pek belli olmaz. Hem kök, nereden çıkarsa çıksın, güçlü olduğu sürece besini iletecektir; her yandan çıkması ise daha iyidir. Uzunluğu ve genişliği ne kadar fazlaysa o kadar yararlıdır. Dolayısıyla yalnız sürgün vermeye ve iyi beslenmeye yarayan şeyleri hazırlamak gerekir.

3.8.2

τὰς δὲ ἄλλας οὐ κινητέον· οὐδὲ γὰρ τὴν διακάθαρσιν ἔστιν ὥσπερ τῶν ἄνω ποιεῖσθαι· καὶ γὰρ τὸ γυμνοῦν ἐπὶ πλέον χαλεπὸν καὶ ὅλως οὐκ εὔσημον ὅθεν ἀφαιρετέον. ἅμα δὲ καὶ ὁποθενοῦν φυομένη μόνον δὲ ἰσχύουσα τὴν τροφὴν ἀποδώσει, κάλλιον δ᾽ ἐὰν πανταχόθεν· τὸ δὲ δὴ μῆκος καὶ πλάτος ὅσῳ ἂν ᾖ πλέον ὠφελιμώτερον ὥστε τὰ πρὸς τὴν βλάστησιν καὶ τὴν εὐτροφίαν μόνον δεῖ παρασκευάζειν.

3.8.3Sulama ve sular hakkında hemen her şey daha önce söylendi. Gökten gelen sulardan hangileri yılın hangi mevsiminde, gece mi gündüz mü yağınca yararlıysa, akıp gelen ve arklarla getirilen sularda da durumun aynı olacağı açıktır. Sulamaya en çok yazın başvurmaları yerindedir; çünkü yağmur o zaman azdır, hem de meyvelerin beslenip büyümesi için bu zorunludur. Bazıları, ağacın en çok o zaman, kaybettiği nem hem en fazla hem en belirleyici olduğu için suya ihtiyaç duyduğunu da düşünür.

3.8.3

περὶ δὲ ἀρδεύσεως καὶ ὑδάτων σχεδὸν εἴρηται πρότερον. ὅσα γὰρ ἐν τοῖς οὐρανίοις ὠφέλιμα κατὰ ποίας ὥρας ἢ ἔτους ἢ νύκτωρ ἢ μεθ᾽ ἡμέραν δῆλον ὅτι καὶ ἐν τοῖς ἐπιρρύτοις καὶ ὀχετευομένοις ὁμοίως ἔσται. τοῦ δὲ θέρους εὐλόγως μάλιστα χρῶνται διὰ τὴν σπάνιν τῶν ἐκ διὸς καὶ ἅμα πρὸς τὴν ἐκτροφὴν τῶν καρπῶν ἀναγκαῖον. οἱ δὲ καὶ οἴονται τότε μάλιστα δεῖσθαι πλείστης ἀφαιρέσεως καὶ κυριωτάτης γινομένης.

3.8.4Başka şeylerde olduğu gibi burada da alışkanlık güçlüdür; adeta bir tabiat hâline gelir. Bu yüzden kurak ve susuz yerlerdeki ağaçlar zorunlu olandan başka bir şey istemez; sulanmaya alışmamış her şey gibi, sulanınca kötüleşir. Bir kere sulamaya başlayıp bunu aralıksız sürdürmemek de tehlikelidir. Çünkü o zaman ağacın kendi gücünü ve besinini elinden almış, yerine başkasını da vermemiş olur; ikisinden birden mahrum bırakarak hata eder, öyle ki ağaç çoğu zaman sıcaklardan kurur. Meyveler de çok sulananlarda genellikle daha kötü olur; ölçülü su alırsa hem daha çok hem çok daha güzel meyve verir.

3.8.4

ἰσχυρὸν δ᾽ ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις καὶ ἐν τούτοις τὸ ἔθος, οἷον γὰρ φύσις γίνεται. δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἐν τοῖς ξηροῖς καὶ ἀνύδροις οὐδὲν ζητεῖ πλὴν τὸ ἀναγκαῖον καὶ χείρω γίνεται βρεχόμενα καθάπερ τὰ εἰωθότα μὴ βρέχεσθαι. καὶ κίνδυνος δὲ ἐὰν μὴ συνεχῶς ἀποδιδῷ βρέχειν ἀρξάμενος. ἐκείνην τε γὰρ ἀφαιρεῖται τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν τροφὴν καὶ ἑτέραν οὐ διδοὺς ἀμφοτέρων ἀφαιρέσει ἁμαρτάνει, ὥστε πολλάκις ὑπὸ τῶν καυμάτων αὐαίνεται. σχεδὸν δὲ οἱ καρποὶ χείρους τῶν γε πλεῖστον βρεχομένων, ἐὰν δὲ σύμμετρον λάβῃ πλείους καὶ πολλῷ καλλίους.

3.9.19. Bölüm

Gübrelemeye gelince, bunun zamanını temizlemenin ardından söylemek gerektiği açıktır; hele gübreyi temizlemenin hemen arkasından vermek gerekiyorsa. Hem ağaçlar gübreyi sürekli kabul de edemez; sıcaklığından dolayı kururlar. Çünkü çıplak tarlayı gübrelemek bununla aynı şey değildir: orada gübre birçok yere dağılır ve onu alan tohumlar tarafından tüketilir; burada ise doğrudan köklerin içine işler ve meyvelere tamamını aktaramaz, çünkü o kadar besleyici olmadığı gibi kolayca dağılmaz da. Böylece üstüne bir gübre daha, bir gübre daha gelince ağaç fazla ısınmış gibi kurur.

3.9.1

Περὶ δὲ κοπρίσεως ἀκολούθως δῆλον ὅτι τῇ διακαθάρσει λεκτέον τοὺς χρόνους ἄλλως τε εἰ καὶ μετ᾽ ἐκείνην εὐθὺς κοπρίζειν δεῖ· ἅμα δὲ καὶ οὐδ᾽ ἂν δύναιντο δέχεσθαι συνεχῶς ἀλλ᾽ ἀφαυαίνονται διὰ τὴν θερμότητα. τὸ γὰρ τὴν ψιλὴν κοπρίζειν οὐχ ὅμοιον· ἐν ἐκείνῃ μὲν γὰρ εἰς πολλὰ μερίζεται καὶ ἐξαναλίσκεται τὰ δεχόμενα τῶν σπερμάτων ἐνταῦθα δὲ εἰς αὐτὰς τὰς ῥίζας δύεται καὶ οὐ δύναται πᾶν διαδιδόναι τοῖς καρποῖς οὐχ ὁμοίως εὔτροφον ⟨ὂν⟩ οὐδὲ πολύχουν ὥστε πάλιν ἄλλης καὶ ἄλλης ἐπιγινομένης ὡς ἐκθερμαινόμενον αὐαίνεται.

3.9.2Nitekim buğday da, gübre aşırı verilir de arkasından bol su gelmezse aynı şeye uğrar. Bu yüzden yağmurlu yıllarda sürekli ve bol gübreleme daha yararlıdır, kurak ve zayıf topraklarda ise ölçülü gübreleme. Belki aynı sebepten en keskin gübre de ağaçlara uymaz. Gerçi en güçlü bitkilere en güçlü gübrenin uymaması tuhaf görünebilir; ama sebebi az önce söylenende aranmalıdır. Sebzelere keskin gübre suyunun sulamayla birlikte uyması da bundandır; genel olarak da onlara bol su verilir, hem de her gün, üstelik kendileri de tabiatça nemlidir. Çünkü bunlardan beklenen meyve değil, yaprak vermeleridir.

3.9.2

ἐπεὶ καὶ ὁ σῖτος, ἄν τις κατακόρως χρῆται καὶ ⟨μὴ⟩ ἐπιγίνηται πλῆθος ὕδατος· δι᾽ ὃ καὶ ταῖς ἐπομβρίαις χρησιμώτερος ὅ γε συνεχὴς καὶ πλείων κοπρισμὸς ἐν δὲ ταῖς αὐχμώδεσι καὶ λεπταῖς ὁ σύμμετρος. διὰ ταῦτα δὲ ἴσως οὐδὲ ἡ δριμυτάτη τοῖς δένδροις ἁρμόττει. καίτοι δόξειεν ἂν ἄτοπον εἶναι τὸ μὴ τοῖς ἰσχυροτάτοις τὴν ἰσχυροτάτην· ἀλλ᾽ ἐν τῷ προειρημένῳ τὸ αἴτιον ληπτέον. ἐπεὶ καὶ τοῖς λαχάνοις διὰ τοῦθ᾽ ἁρμόττει μεθ᾽ ὑδρείας ἡ χύλωσις καὶ ὅλως ὅτι πολλῷ τῷ ὑγρῷ χρῶνται καὶ καθ᾽ ἡμέραν καὶ αὐτὰ φύσει ὑγρά· φυλλοφορεῖν γὰρ ἐθέλουσι οὐ καρπογονεῖν αὐτά.

3.9.3Yine de ağaçlar için de daha güçlü gübrelerden bazıları kullanılır, en çok da meyveyi yumuşatmak ve değiştirmek için: domuz gübresi narları tatlandırmak ve çekirdeksiz yapmak, bademleri acıdan tatlıya çevirmek için kullanılır. Mersinlerin dibine de, çekirdeksiz olsunlar diye, sepicilerin artığı gibi daha da güçlü bir gübre koymayı ve sürgün verdiklerinde dibine sidik dökmeyi öğütlerler. Bazıları bunun zeytinin bol meyve vermesine de yaradığını düşünür.

3.9.3

οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνίαις γε χρῶνται καὶ πρὸς τὰ δένδρα τῶν ἰσχυροτέρων καὶ μάλιστα εἰς μαλακότητα καὶ μεταβολὴν τῶν καρπῶν οἷον ὑείᾳ πρὸς τὸ γλυκαίνειν καὶ ἀπυρήνους ποιεῖν τὰς ῥόας καὶ τὰς ἀμυγδαλᾶς ἐκ πικρῶν γλυκείας καὶ ὡς παρὰ τοὺς μυρρίνους κελεύουσιν ἰσχυροτέραν ἔτι παραβάλλειν οἷον τὴν βυρσοδεψικὴν καὶ οὖρον παραχεῖν ὅταν ἐκβλαστήσωσιν ὡς ἂν ἀπυρήνων γινομένων· οἱ δὲ καὶ ἐλάᾳ συμφέρειν οἴονται πρὸς εὐκαρπίαν.

3.9.4Başlangıçta yapılanın da büyük fark yarattığı anlaşılıyor; nitekim hıyar tohumları sütte ve ballı suda ıslatılırsa meyveyi daha tatlı yapar. Aynı şeyin başka sebzelerde de olacağı düşünülebilir; ama onlar için belki keskin olan daha yararlıdır. Ağacın kökü de bir tür ilke olduğundan, üzerinde taşıdığı meyveleri kendine benzetir. Bunlar hakkında daha önce de konuşuldu. Her zaman yararlı gübre verilmeli, miktarı da gücüne göre ayarlanmalıdır: daha keskin olandan daha az, daha yumuşak olandan daha çok.

3.9.4

ἔοικε δὲ καὶ τὸ ἐν τῇ ἀρχῇ μέγα διαφέρειν, εἴ γε καὶ τὰ τῶν σικύων σπέρματα γάλακτι βρεχόμενα καὶ μελικράτῳ γλυκυτέρους ποιεῖ. νομίσειε δ᾽ ἄν τις ταῦτα καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων γίνεσθαι λαχάνων, ἀλλ᾽ ἴσως τὸ δριμὺ χρησιμώτερον. ἡ δὲ ῥίζα τῶν δένδρων ἀρχή τις οὖσα καὶ τὰ περικάρπια συνεξομοιοῖ τὰ ἐφ᾽ ἑαυτῆς. περὶ μὲν οὖν τούτων καὶ πρότερον εἴρηται. τὴν δὲ χρησίμην ἀεὶ πρὸς τὰς δυνάμεις ἀποδοτέον τῆς μὲν δριμυτέρας ἐλάττονα τῆς δὲ μαλακωτέρας πλείονα.

3.9.5Her ağaca hangi gübrenin uyduğunu da bilmek gerekir. Çünkü su herkes için aynıdır ama gübre öyle değildir; toprak nasıl her ağaca ayrı ayrı uyuyorsa gübre de öyledir. Ağaçların yaşına göre de bir fark vardır. Bu yüzden, söylendiği gibi, dikim sırasında hemen dibe yük hayvanlarının gübresini koyarlar, çünkü en hafif gübre odur; zayıf olanın da en hafif gübreye ihtiyacı vardır. Kısacası ağaç bakımında herkese ortak olan işler, yani budama, temizleme, çapalama ve gübreleme, kemiyet, keyfiyet ve zaman bakımından birbirinden ayrılır. Asmalara gübre dört yılda bir ya da daha seyrek verilir; çünkü daha sık verilmesine dayanamazlar, ağaçlarda olduğu gibi sulama da onlara çare olmaz, yanıp kavrulurlar. Bu yüzden, söylendiği gibi, gübre yağmurlu yerlerde daha yararlıdır; yoksa yağmur gelmezse tehlike vardır.

3.9.5

δεῖ δὲ καὶ τὴν πρόσφορον ἑκάστοις τῶν δένδρων μὴ ἀγνοεῖν· οὐ γὰρ ὥσπερ ὕδωρ τὸ αὐτὸ πᾶσιν οὕτω καὶ κόπρος ἀλλ᾽ ὥσπερ τὰ ἐδάφη πρὸς ἕκαστον οἰκεῖα οὕτω καὶ ἡ κόπρος. ἐπεὶ καὶ κατὰ τὰς ἡλικίας τῶν δένδρων ἐστί τις διαφορά· δι᾽ ὃ καὶ φυτεύοντες ὑποβάλλουσιν εὐθὺς ὥσπερ ἐλέχθη τὴν τῶν λοφούρων ὅτι κουφοτάτη, τὸ δ᾽ ἀσθενὲς κουφοτάτης δεῖται. τὸ δ᾽ ὅλον ἐν ταῖς θεραπείαις τῶν δένδρων ὅσα μὲν κοινὰ πᾶσίν ἐστι ταῦτα τῷ ποσῷ καὶ τῷ ποιῷ διοίσει καὶ τοῖς καιροῖς οἷον τομὴ διακάθαρσις σκαπάνη κόπρισις. ταῖς δ᾽ οὖν ἀμπέλοις ἢ διὰ τεττάρων ἢ πλειόνων ἐτῶν παραβάλλουσι κόπρον· οὐ γὰρ δύνανται φέρειν δι᾽ ἐλαττόνων οὐδ᾽ ἔστι βοήθεια καθάπερ τοῖς δένδροις ἡ ὕδρευσις ἀλλ᾽ ἐκκαίονται. δι᾽ ὃ καθάπερ ἐλέχθη ταῖς ἐπομβρίαις χώραις συμφέρει μᾶλλον· ἄλλως γὰρ κίνδυνος μὴ ἐπιγινομένων τῶν ἐκ διός.

3.10.110. Bölüm

Çapalama ise hepsine yarar. Hem engel olan ve besini çalan şeyleri söker atar, hem de toprağı daha nemli ve daha hafif yapar. Ayrıca toprak kıpırdatılınca içine zorunlu olarak hava karışır; bu hava da bir miktar nem verir ve besin sağlar. Bu yüzden, daha önce de söylendiği gibi, kuru ve susuz toprağı sık sık kazıp altüst etmek gerekir. Çapalama bataklık ve sulak yerlere de yarar. Gerçi aynı şeyin zıt durumlara yaraması tuhaf görünebilir; ama hiç de tuhaf değildir: birini kurutur, ötekini nemlendirir; ikisinin de zıddına ihtiyacı vardır.

3.10.1

Σκαπάνη δὲ πᾶσι συμφέρει· τά τε γὰρ ἐμποδίζοντα καὶ τὰ παραιρούμενα τὰς τροφὰς ἐξαιρεῖ καὶ αὐτὴν τὴν γῆν ἐνικμοτέραν ποιεῖ καὶ κουφοτέραν· ἔτι δ᾽ ὁ ἀὴρ ἐγκαταμιγνύμενος, ἀνάγκη γὰρ ἐγκαταμίγνυσθαι κινουμένης, ἰκμάδα τέ τινα δίδωσι καὶ παρέχει τροφήν. δι᾽ ὃ καὶ τὴν αὐχμώδη καὶ ἄνυδρον σκάπτειν δεῖ καὶ μεταβάλλειν πολλάκις ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται. συμφέρει δ᾽ ἡ σκαπάνη καὶ τοῖς ἑλώδεσι καὶ τοῖς ἐφύδροις. καίτοι δόξειεν ἂν ἄτοπον εἰ τοῖς ἐναντίοις· ἀλλ᾽ οὐδὲν ἄτοπον, τὴν μὲν γὰρ ξηραίνει τὴν δ᾽ ὑγραίνει, δεῖται δ᾽ ἑκάτερα τοῦ ἐναντίου.

3.10.2Besin hem çoğalıp hem iyileşince ağacın kendisi gelişir, meyveleri de güzelleşir. Çünkü çapalama çekirdekleri küçültür; dışı odunsu ya da deri gibi olan meyvelerde, örneğin bademle Euboia cevizinde, bu dış kısmı inceltir, içi büyütür. Zira iyi beslenme genel olarak meyveyi baştan başa nemlendirir ve etli kısmını büyütür. Her iki sonucun da makul olması bundandır. Ayrıca, öteki bakımla birlikte, meyveyi daha sulu, daha iri ve daha lezzetli yapar; çünkü besin artar, pişme de daha iyi olur. Kızılcığa gelince –en çok bu konuda itiraz edilir–, eğer gerçekten ölçülü besinden fazlasını alıyorsa meyvesini daha az sulu yapacağı açıktır. Aynı şey çok yağlı ve fazla besleyici topraklardaki başka meyvelerde de olur.

3.10.2

τροφῆς δὲ πλείονος καὶ βελτίονος γινομένης αὐτὸ τὸ δένδρον εὐθενεῖ καὶ οἱ καρποὶ καλλίους· ποιεῖ γὰρ καὶ τοὺς πυρῆνας ἐλάττους καὶ ὅσων ξυλώδη καὶ δερματικὰ τὰ ἐκτὸς οἷον ἀμυγδαλῆς καρύας εὐβοϊκῆς τούτων λεπτότερα ταῦτα τὰ δ᾽ ἐντὸς μείζω. τὸ γὰρ ὅλον ἡ εὐτροφία διϋγραίνει καὶ τὸ σαρκῶδες αὔξει. διὰ ταῦτα καὶ κατὰ λόγον ἀμφοῖν τὸ συμβαῖνον. ποιεῖ δὲ καὶ εὐχυλότερα καὶ μείζω καὶ ἡδίω μετὰ τῆς ἄλλης θεραπείας ὅτι καὶ τροφὴ πλείων καὶ πέψις γίνεται μᾶλλον. ἐπὶ δὲ τοῦ κράνου, περὶ τούτου γὰρ μάλιστα ἀντιλέγεται, δῆλον εἴπερ ὡς ἀληθῶς πλεῖον ἀναλαμβάνει τῆς συμμέτρου τροφῆς, ὡς ἧττον ποιεῖ εὔχυλον. ὅπερ καὶ ἐπ᾽ ἄλλων συμβαίνει περικαρπίων ἐν ταῖς πιείραις λίαν χώραις καὶ εὐτρόφοις.

3.10.3Çapalama bütün bunları sağlamaya katkıda bulunur ve besini çalanları söküp attığı için genel olarak yararlıdır. Nitekim ağacın yanına dikilen ve ekilen şeylerin hepsi de bu yüzden zarar verir, bazıları büsbütün öldürür; yalnız ilaç yerine kullanılanlar bunun dışındadır. Demek istediğim şu: kimileri fazla nem alınsın diye asma fidelerinin arasına arpa ya da başka kuru bir bitki eker; turpların arasına da yenmesinler diye burçak ekerler; bunun gibi başka örnekler de vardır.

3.10.3

ἡ μὲν οὖν σκαπάνη πάντα ταῦτα συναπεργάζεται καὶ τὸ ὅλον ὠφελεῖ διὰ τὸ ἐξαιρεῖν τὰ παραιρούμενα· ἐπεὶ καὶ τὰ παραφυτευόμενα καὶ τὰ παρασπειρόμενα διὰ τοῦτο βλάπτει πάντα τὰ δὲ καὶ ὅλως ἀναιρεῖ πλὴν ὅσα γ᾽ ἐν φαρμάκου μέρει· λέγω δ᾽ ὡς οἱ τὰς κριθὰς ἐπισπείροντες τοῖς τῶν ἀμπέλων φυτοῖς ἢ εἴ τι ἄλλο ξηρὸν ὅπως τῆς ὑγρότητος ⟨τὸ πλῆθος⟩ ἀφαιρεθῇ, καὶ ὡς ταῖς ῥαφανίσι τοὺς ὀρόβους πρὸς τὸ μὴ κατεσθίεσθαι καὶ εἰ δή τι ἄλλο τοιοῦτον·

3.10.4Birbiriyle dost olan ağaçlar da bu istisnaya girer; zeytin ile mersinin böyle olduğu kabul edilir. Androtion, bu ağaçların köklerinin birbirine sarıldığını, mersin çubuklarının zeytinin dalları arasından çıktığını söyler; mersinin meyvesi de, zeytin onu güneşten ve rüzgârdan koruduğu için yumuşak ve tatlı olurmuş, ama güneşe açık yerlerde yetişenden daha küçük. Zeytinin yanına başka hiçbir şey dikilmek istemez.

3.10.4

καὶ ὅσα προσφιλῆ τυγχάνει καθάπερ δοκεῖ τῶν δένδρων ἐλάα καὶ μύρρινος· τάς τε γὰρ ῥίζας συμπλέκεσθαί φησι τῶν δένδρων Ἀνδροτίων καὶ τὰς τοῦ μυρρίνου ῥάβδους φύεσθαι διὰ τῶν ἀκρεμόνων τῆς ἐλάας, τόν τε καρπὸν ἔχοντα τοῦ ἡλίου καὶ τῶν ἀνέμων προβολὴν τὴν ἐλάαν ἁπαλὸν γίνεσθαι καὶ γλυκὺν ἐλάττω δὲ τοῦ ἐν τοῖς προσείλοις. ἄλλο δ᾽ οὐδὲν ἐθέλει φυτεύεσθαι πρὸς ταῖς ἐλάαις.

3.10.5Çam da hepsine karşı uysal kabul edilir, çünkü tek köklüdür ve kökü derindir: altına mersin, defne ve başka birçok bitki dikilir ve bunlar büyür. Buradan, köklerin gölgeden daha çok rahatsız ettiği de anlaşılır; çünkü çam çok gölge yapar. Aynı şekilde, kökü az ve derin olan öteki ağaçlarla, bunlara ek olarak sürgün verme ve meyve getirme zamanı komşusuyla aynı mevsime düşmeyenler de uysaldır.

3.10.5

εὐμενὲς δὲ καὶ ἡ πεύκη δοκεῖ πᾶσιν εἶναι διά τε τὸ μονόρριζος εἶναι καὶ βαθύρριζος· ὑποφυτεύεται γὰρ ὑπ᾽ αὐτῇ καὶ μύρρινος καὶ δάφνη καὶ ἕτερα πλείω καὶ αὔξησιν λαμβάνει. καὶ φανερὸν ὅτι μᾶλλον παροχλοῦσιν αἱ ῥίζαι τῆς σκιᾶς· σκιὰν γὰρ πολλὴν ποιεῖ ἡ πεύκη. κατὰ λόγον δὲ καὶ τὰ ἄλλα τὰ ὀλιγόρριζα καὶ βαθύρριζα καὶ πρὸς τούτοις ὧν μὴ κατὰ τὴν αὐτὴν ὥραν ἡ βλάστησις καὶ καρποτοκία·

3.10.6Çünkü bunlar pek az besin çalar; sürgün ve meyve olgunlaştırma zamanları da farklı olduğu için daha az zarar verirler. Hem asmaya hem öteki ağaçlara en zararlı olanlar incir ve zeytindir; çünkü ikisi de çok besin alır ve pek çok gölge yapar. Badem de hem gücü hem kökünün çokluğu yüzünden zararlıdır. Gerçi bazıları bademi, en zararsız ağaç diye asmaların arasına diker; hafif besinle yetinir, erken meyve verir ve gölgesi yoğun değildir, bu yüzden en az rahatsız eden ağaçtır derler. Ama bunu öğütlemekte haklı değillerdir.

3.10.6

τροφήν τε γὰρ ἐλαχίστην παραιρεῖται ταῦτα καὶ παραλλάττοντες οἱ χρόνοι τῇ τε βλαστήσει καὶ τῇ τελειώσει τῶν καρπῶν ἧττον λυποῦσι. χαλεπώτατα δὲ καὶ ἀμπέλῳ καὶ τοῖς ἄλλοις συκῆ καὶ ἐλάα· καὶ γὰρ τροφὴν πολλὴν ἀμφότερα λαμβάνει καὶ σκιὰν παρέχει πλείστην· χαλεπὸν δὲ καὶ ἡ ἀμυγδαλῆ διά τε τὴν ἰσχὺν καὶ διὰ τὴν πολυρριζίαν. καίτοι φυτεύουσί τινες ἐν ταῖς ἀμπέλοις ὡς ἀσινέστατον τροφῆς τε ἐλαφρᾶς δεομένην καὶ ἅμα διὰ τὸ πρωΐκαρπον καὶ μὴ παλίσκιον ἥκιστα ἐνοχλοῦσαν· οὐ μὴν ὀρθῶς κελεύουσιν.

3.10.7Çünkü söylendiği gibi asıl zarar veren gölge ya da meyvenin geç olgunlaşması değil, köklerin gücüdür; kökler birbirine karışınca besini o çalar. En zararsız ve en hafif olanlar ise elma ile nardır: kökleri çok değildir, hafif besinle yetinirler ve çabuk yaşlanırlar, böylece uzun süre rahatsız etmezler. Ama kısacası hepsi zararlıdır ve yan yana büyümekle zarar verir.

3.10.7

οὐ γὰρ οὕτως ἡ σκιὰ λυπεῖ καθάπερ εἴρηται καὶ τὸ ὄψιον ὡς ἡ ἰσχὺς τῶν ῥιζῶν· ἀφαιρεῖται γὰρ τὴν τροφὴν συντάρρων γινομένων. ἀλλὰ κουφότατον καὶ ἀσινέστατον πάντων ἐστὶ μηλέα καὶ ῥόα· καὶ γὰρ οὐ πολύρριζα καὶ τροφῆς ἐλαφρᾶς δεῖται καὶ ταχὺ γηράσκουσιν ὥστε μὴ πολὺν χρόνον ἐνοχλεῖν. ἁπλῶς δ᾽ ἅπαντα ἐπισινῆ καὶ βλάπτει τῇ παραφύσει.

3.10.8Yine de yan yana büyüyen iki ağaçtan biri sökülünce bazen öteki de kurur. Birinin başına bu geldi: ağaçlara sarılan asmalar ile incirler birlikte büyümüştü; incirler sökülünce asmalar kurudu. Sebebi, birlikte büyüyüp birlikte beslenmiş olan bitkilerde bunun büyük bir değişiklik yaratmasıdır; zamanla adeta tek bir tabiat hâline gelmişlerdi. Nitekim henüz gençken biri incirleri söküp alsaydı asmaları kurutmak şöyle dursun, daha iyi büyüyen ve daha güzel asmalar yapmış olurdu. Öteki ağaçlar hakkında bunlardan yola çıkarak düşünülebilir.

3.10.8

καίτοι συμβαίνει γ᾽ ἐνίοτε τῶν παραφύτων παραιρουμένου θατέρου καὶ θάτερον αὐαίνεσθαι· τοῦτο γὰρ ἤδη τινὶ συνέπεσεν ἅμα πεφυκυιῶν ἀναδενδράδων καὶ συκῶν ὡς αἱ συκαῖ παρῃρέθησαν· αἴτιον δ᾽ ὅτι μεγάλην ἐποίησε μεταβολὴν συνηυξημένων ἤδη καὶ συντεθραμμένων· ὥσπερ γὰρ μία φύσις ἐγεγένητο διὰ τὸν χρόνον. ἐπεὶ νέων ὄντων εἴ τις παρεῖλεν οὐχ ὅτι ἂν ἀφαύανεν ἀλλὰ καὶ εὐαυξεστέρας καὶ καλλίους ἐποίησε. καὶ περὶ μὲν τῶν ἄλλων δένδρων ἐκ τούτων θεωρείσθω.

3.11.111. Bölüm

Asmalar hakkında da, ortak olmayan ve daha önce söylenmemiş olanları aynı şekilde anlatmak gerekir. Hem çeşitler hem topraklar farklı olduğundan hangi çeşidin hangi toprağa uygun olduğunu ayırmaya çalışmak gerekir. Çünkü tabiata uygun dikilirse iyi olurlar, tabiata aykırı dikilirse meyvesiz kalırlar. Tabiata uygunluğu da, dediğimiz gibi, hemen her zaman bir tür benzerliğe göre belirlerler: sert ve kurak toprağa sert asmalar, hem beyaz hem siyah üzümlülerden –siyahlar genellikle daha serttir–, yağmurlu toprağa ise gevşek dokulu asmalar. Sık dokulu ve gevşek dokulu olanlar özlerinden ayırt edilir; bunu görmek için genç çubukları kesip bakmak gerekir. Gevşek dokulu asmanın özü büyük, odunu incedir; sık dokulununki ise özü küçük, odunu kalındır.

3.11.1

Περὶ δὲ ἀμπέλων ὅσα μὴ κοινὰ καὶ ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται λεκτέον ὁμοίως. ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ γένη διαφέρει καὶ αἱ χῶραι τοῦτο χρὴ πειρᾶσθαι διαιρεῖν τὰ ποῖα ταῖς ποίαις οἰκεῖα. κατὰ φύσιν μὲν γὰρ ἐὰν φυτεύῃ τις ἀγαθὰ, παρὰ φύσιν δὲ ἄκαρπα γίνεται. τὸ δὲ κατὰ φύσιν σχεδὸν καθ᾽ ὁμοιότητά τινα λαμβάνουσιν ὥσπερ εἴπομεν, ἐν μὲν τῇ στερεᾷ καὶ αὐχμώδει τὰ στερεὰ καὶ τὰ τῶν λευκῶν καὶ τῶν μελάνων, ὡς δ᾽ ἐπὶ τὸ πᾶν τὰ μέλανα στερεώτερα, ἐν δὲ τῇ ἐπόμβρῳ τὰ μανά. διάδηλα δὲ τὰ πυκνὰ καὶ τὰ μανὰ ταῖς μήτραις ἃς δεῖ θεωρεῖν ἀποτέμνοντας τὰ νέα τῶν κλημάτων· ἔχει γὰρ ἡ μὲν μανὴ πολλὴν τὸ δὲ ξύλον λεπτὸν ἡ δὲ πυκνὴ μικρὰν τὸ δὲ ξύλον παχύ.

3.11.2Her birinin kendi toprağına neden uygun olduğu şuradan anlaşılır: özü büyük olanların gözenekleri de çok ve geniştir, özü küçük olanlarınki ise dar ve azdır. Bu yüzden sık dokulu asmalar ilkbaharda daha az besine ihtiyaç duyar ve nemi yaza kadar koruyabilir; çünkü sıkı dokuları yüzünden güneş nemi aynı ölçüde dışarı çekemez. Ama bu asmalar yağmurlu toprağa dikilirse, kaybettikleri az, buna karşılık gelen besin de –toprağın kuruluğu yüzünden– az olduğundan çubukları zayıf, meyveleri olgunlaşmamış olur.

3.11.2

ὅτι δὲ ἑκάτερον ἑκατέρᾳ τῇ χώρα συμφέρει διὰ τῶνδε φανερόν· ὧν μὲν γὰρ ἡ μήτρα μεγάλη τούτων καὶ οἱ πόροι πολλοὶ καὶ εὐρέες, ὧν δὲ μικρὰ στενοί τε καὶ ὀλίγοι· δι᾽ ὃ καὶ διὰ τοῦ ἔαρος τροφῆς ἐλάττονος δεῖται τὰ πυκνὰ καὶ ἅμα διατηρεῖν δύναται τὸ ὑγρὸν εἰς τὸ θέρος· ὁ γὰρ ἥλιος οὐχ ὁμοίως ἐξάγει διὰ τὴν πυκνότητα, δι᾽ ὃ μικρᾶς τῆς ἀφαιρέσεως οὔσης ὀλίγης δὲ τῆς ἐπιρροῆς διὰ τὴν ξηρότητα τῆς γῆς τά τε κλήματα ἀσθενῆ καὶ τοὺς καρποὺς ἀτελεῖς φέρουσι.

3.11.3Yağmurlu toprağa ise en uygun olan, gevşek dokulu çeşittir. Bu çeşit çok besine ihtiyaç duyar ve çok nem kaybeder, çünkü güneş nemi dışarı çeker; bu yüzden hem boyca hem meyve bolluğunca o ölçüde daha çok gelişir: besini boldur, onu yener ve kolayca pişirir. Çayır toprağının asmalar için en iyi toprak sayılması da bundandır: hafif ve yağsız olmanın yanında suludur da; öyle ki gökten gelen su, topraktan gelen suya ulaşacak kadar derine inemez.

3.11.3

τῇ δὲ ἐπόμβρῳ προσφορώτατον τὸ γένος ἅτε πολλῆς τροφῆς δεόμενον καὶ μεγάλης ἀφαιρέσεως γινομένης, ὁ ἥλιος ἐξάγει γὰρ, τοσούτῳ μᾶλλον ἐπιδίδωσι καὶ εἰς μέγεθος καὶ εἰς εὐκαρπίαν ἄφθονον μὲν τροφὴν ἔχουσα ταύτης τε κατακρατοῦσα καὶ πέττουσα ῥᾳδίως. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἡ λειμωνία δοκεῖ ταῖς ἀμπέλοις εἶναι [καὶ] κρατίστη δι᾽ ὅτι πρὸς τῷ κούφη καὶ μὴ πίειρα εἶναι καὶ ἔφυδρός ἐστιν ὥστε μὴ δύνασθαι τὸ οὐράνιον ὕδωρ διϊκνεῖσθαι πρὸς τὸ ἐκ τῆς γῆς,

3.11.4Asma ise çok suya ihtiyaç duyar, çünkü meyvesinde de nemin payı en büyüktür; üstelik yağmurlu yıllara en iyi dayanabilen odur. Toprak ne kurak ne yağmurlu, ikisi arasında bir yerdeyse ne sık ne gevşek dokulu, arada kalan çeşitleri dikmek gerekir. Her toprağa uygun çeşitler böylece ayrılır.

3.11.4

ἡ δὲ ἄμπελος ὕδατος πλείστου δεῖται διὰ τὸ καὶ ἐν τῷ καρπῷ πλεῖστον ἔχειν τὸ ὑγρόν· ἔτι δὲ μάλιστ᾽ ἀντέχειν δύναται ἐν ταῖς ἐπομβρίαις. ἐὰν δὲ ἡ χώρα μήτε αὐχμηρὰ μήτε ἔπομβρος ἀλλὰ μέση τυγχάνῃ τὰ ἀνὰ μέσον φυτεύειν ὅσα μήτε πυκνὰ μήτε μανά. γένη μὲν οὖν πρὸς ἑκάστην ταῦτα οἰκεῖα διαιρεῖται.

3.11.5Fidanlara gelince, bunların olabildiğince güçlü olması gerektiği için bazıları onları en soğuk yerden almayı öğütler; çünkü en sık dokulu oldukları için daha dayanıklıdırlar, böylece zayıf topraklarda da tutunur, yağmurlu yıllarda da çürümezler. Bu yüzden, derler, bütün ağaçlarda yağmurlu yerlere çelik yerine köklü fidan dikmek daha iyidir; çünkü yağmur, çeliklerin saldığı zayıf kökleri çürütür; köklü fidanlarınki ise daha güçlüdür ve hemen tutunur.

3.11.5

περὶ δὲ τῶν σπερμάτων ἐπείπερ ἰσχυρότατα δεῖ διὰ τοῦτό τινες κελεύουσιν ὡς ἐκ ψυχροτάτης χώρας λαμβάνειν· πυκνότατα γὰρ ὄντα μᾶλλον ἀντέχειν ὥστε καὶ ἐν ταῖς λεπταῖς ἀντιλαμβάνεσθαι καὶ ἐν ταῖς ἐπομβρίαις μὴ ἐκσήπεσθαι. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰ μοσχεύματα δεῖν ἐς τὰς ἐπομβρίους μᾶλλον ἐμβάλλειν ἢ τὰ φυτεύματα πάντων τῶν δένδρων ὅτι τὰς ῥίζας τὰς καθιεμένας τῶν φυτευμάτων ἀσθενεῖς οὔσας ἐκσήπει τὰ δὲ τῶν μεμοσχευμένων ἰσχυρότερα καὶ εὐθὺς ἀντιλαμβάνεται.

3.11.6Kalın fidanlar yağmurlu toprağa uygundur, çünkü dediğimiz gibi orada olabildiğince güçlü olmaları gerekir. Kurak toprağa ise ne kalın ne çok ince fidan dikilmelidir: kalınları orada gerektiği gibi çürüyüp kök salamaz, zayıfları ise sürgün vermeden kuruyup gidebilir. Dikim zamanı da ikisinde farklıdır: yağmurlu ve soğuk toprağa ekinoksun biraz öncesinde dikmek gerekir, çünkü toprak o zaman en kuru ve en sıcaktır; kurak ve sıcak toprağa ise gündönümünden sonra, çünkü toprak ne kadar ıslanırsa sürgün o kadar iyi olur. Öteki bütün topraklar için de zamanı buna bakarak kestirmek gerekir.

3.11.6

τὰ δὲ πάχη τῶν φυτῶν εἰς μὲν τὴν ἔπομβρον οἰκεῖα· δεῖ γὰρ ὅτι μάλιστα ἰσχυρὰ καθάπερ λέγομεν· εἰς δὲ τὴν αὐχμηρὰν μήτε παχέα μήτε ἄγαν λεπτά· τὰ μὲν γὰρ οὐκ ἂν δύναιντο σῆψαι τὰ δὲ ἀσθενῆ κίνδυνος μὴ πρὸ τῆς βλαστήσεως ἀποξηρανθῇ. παραλλάττουσι δὲ καὶ οἱ χρόνοι τῆς φυτείας καθ᾽ ἑκάτερον· τὴν μὲν γὰρ ἔπομβρον καὶ ψυχρὰν ὀλίγον πρὸ ἰσημερίας δεῖ, τότε γὰρ ξηροτάτη καὶ θερμοτάτη· τὴν δ᾽ αὐχμηρὰν καὶ θερμὴν μεθ᾽ ἡλίου τροπάς· ὅσῳ γὰρ ἂν μᾶλλον βρέχηται τοσούτῳ βελτίων ἡ βλάστησις· τὴν δ᾽ ἄλλην ἅπασαν τεκμαιρόμενον πρὸς τοῦτο τὸν χρόνον.

3.12.112. Bölüm

Toprağın işlenmesini de hemen çukurlardan başlayarak toprağa göre yapmak gerekir. Örneğin yağmurlu toprakta çukurlar ne büyük ne derin kazılmalıdır ki su birikip fidanı çürütmesin. Bu yüzden toprak çok yağmurluysa dikimi demir kazıklarla yaparlar. Fidanın çevresini ne ilk yıl ne de ertesi yıl kazmamalıdır ki güneş fidanın çevresindeki toprağı olabildiğince kurutsun. Toprak kurak ve kuruysa yapılacak şeyin tersi olduğu açıktır: o zaman yalnız çukur değil, mümkünse bütün tarla kazılmalıdır ki toprak iyice işlenip suyu olabildiğince alsın. Bu yapılamıyorsa hendekleri olabildiğince derin ve geniş açmalı, toprağı da fidanın dibine kadar iyice kazıp yığmalıdır ki fidan yazın en az ısınsın.

3.12.1

Χρὴ δὲ καὶ τὴν ἐργασίαν ποιεῖσθαι πρὸς τὴν χώραν εὐθὺς ἀπ᾽ αὐτῶν τῶν γύρων ἀρξαμένους· οἷον ἐν τῇ ἐπόμβρῳ μήτε μεγάλους ὀρύττοντας μήτε βαθεῖς ὅπως μὴ πολὺ συνιστάμενον ἐκσήπῃ τὸ ὕδωρ· διὰ τοῦτο γὰρ ἐὰν σφόδρα κάτομβρος ᾖ τοῖς παττάλοις τοῖς σιδηροῖς φυτεύουσι. μηδὲ δὴ συσκάπτειν αὐτοετεὶ μηδὲ τῷ ὕστερον ὅπως μάλισθ᾽ ὁ ἥλιος ξηραίνῃ τὴν κατὰ τὸ φυτὸν γῆν· ἐὰν δὲ αὐχμηρὰ καὶ ξηρὰ δῆλον ὡς ἐναντίως. οὐ γὰρ γύρους ἀλλὰ πᾶσαν εἰ δύνατον ὀρυκτέον ἵν᾽ ὡς μάλιστα συνεργασθεῖσα δέχηται τὸ ὕδωρ. εἰ δὲ μὴ τάφρους ὡς βαθυτάτας καὶ μεγίστας ποιοῦντα συσκάπτειν ὅτι μάλιστα πρὸς αὐτὸ τὸ φυτὸν ὅπως ἥκιστα διαθερμαίνηται τοῦ θέρους.

3.12.2Bunları izleyen öteki işler de aynı şekilde yapılmalıdır. Çünkü kısacası daha önce söylenen doğrudur: işlemeyle nemli toprağı kurutmak, kuru toprağı nemlendirmek gerekir. Bu yüzden ilkbaharda da toprağı olabildiğince derin kazmayı öğütlerler ki içine olabildiğince çok hava karışsın ve besin sağlasın. Çünkü sık sık söylendiği gibi besin yalnız topraktan değil, güneşten ve havadan da gelir.

3.12.2

ὁμοίως δὲ καὶ τἆλλα τὰ τούτοις ἀκόλουθα ποιεῖν. ὡς γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν ἀληθὲς τὸ καὶ πρότερον λεχθὲν ὅτι δεῖ ταῖς ἐργασίαις τὴν μὲν ὑγρὰν ξηραίνειν τὴν δὲ ξηρὰν ὑγραίνειν· δι᾽ ὃ καὶ τοῦ ἔαρος κελεύουσιν ὡς βαθύτατα σκάπτειν ὅπως ὅτι πλεῖστον ἐγκαταμιχθὲν πνεῦμα παράσχῃ τροφήν. ὥσπερ γὰρ εἴρηται πολλάκις οὐκ ἀπὸ τῆς γῆς μόνον ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ ἡλίου καὶ ἀπὸ τοῦ ἀέρος ἡ τροφή.

3.12.3Dağlık ve rüzgârlı yerlerde de dikime uygun önlemleri alırlar. Örneğin çukurları esen rüzgârların yönüne göre kazarlar, fidanı da aynı şekilde yerleştirirler; öyle ki sürgün rüzgâra karşı büyümesin, çünkü o zaman kırılması kaçınılmazdır; rüzgâr arkadan da gelip sürgünü yatırarak onu tabiata aykırı biçimde büyümeye zorlamasın. Çünkü bunlardan birine uğrayan asma kötüleşir. Toprağa göre yapılacak öteki işler de aynı şekilde yapılır. Dikimler işte böyle ve bu sebeplerle yapılır.

3.12.3

λαμβάνουσι δὲ καὶ κατὰ τὰς ὀρεινὰς καὶ ἀνεμώδεις τὰ πρόσφορα ταῖς φυτείαις οἷον τούς τε γύρους ὀρύττοντες τοῖς καθεστῶσι πνεύμασι καὶ τὸ φυτὸν τιθέντες τὸν αὐτὸν τρόπον ὅπως ἡ βλάστησις μὴ ἐναντία γίνηται τῷ πνεύματι, θραύεσθαι γὰρ ἐκείνως ἀνάγκη, μηδ᾽ ἔμπαλιν ὑπερπεσοῦσα παρὰ φύσιν αὔξηται· τούτων γάρ τι πάσχουσα χείρων ἡ ἄμπελος. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἀκόλουθα πρὸς τὴν χώραν. τὰς μὲν οὖν φυτείας οὕτω καὶ διὰ ταῦτα ποιοῦνται.

3.13.113. Bölüm

Fidanların budaması her yerde kısa yapılır ki kök salıp büyüsünler; hem kurak toprak çoğunu besleyemez de. Dağlık ve soğuk yerlerde, ya da genel olarak soğuk rüzgârlara açık yerlerde ilkbaharda budamaktan sakınırlar, çünkü soğuk kurutur. Budama zamanı olarak hemen hepsine aynı mevsimi gösterirler: tam sürgün vermenin eşiği. Böylece fidan nemle dolu olduğu için kaybettiğini yerine koymaya atılır ve sürgün olabildiğince güzel olur.

3.13.1

Τὰς δὲ τομὰς πανταχοῦ τῶν φυτῶν βραχείας ὡς ἂν ῥιζωθῶσι καὶ αὐξηθῶσι· ἅμα δὲ ἡ γῆ αὐχμηρὰ καὶ τρέφειν ἀδύνατος τὰ πολλά. κατὰ δὲ τὴν ὀρεινὴν καὶ ψυχρὰν ἢ καὶ ὅλως ἔναυρον κατὰ τὸ ἔαρ τέμνειν εὐλαβοῦνται, τὸ γὰρ ψύχος ἀποξηραίνει. ὥραν δὲ τῆς τομῆς σχεδὸν τὴν αὐτὴν πᾶσιν ἀποδιδόασιν ὑπ᾽ αὐτὴν τὴν βλάστησιν ὅπως τὸ φυτὸν πλῆρες ὂν τοῦ ὑγροῦ πρὸς τὴν ἀφαίρεσιν ὁρμήσῃ καὶ ὁ βλαστὸς ὅτι κάλλιστος γένηται·

3.13.2Derler ki bu budama meyve için değil, sürgün için yapılır. Sonbahar budaması ise meyve içindir; bu yüzden onu Ülker'in batışından hemen sonra yapmak gerekir. Çünkü fidanlar o zaman en derli toplu hâldedir; budanınca en az gözyaşı akıtır ve en az yarılırlar. Gündönümünden sonra ve batı rüzgârı esmeye başladıktan sonra budanırlarsa bu ikisine de uğrarlar: fidan zarar görür, sürgün de kesik yerin yanında, ucundan çıkar; çünkü besinin bir kısmı akıp gitmiş, bir kısmı da uçlarda kalmıştır.

3.13.2

τὴν γὰρ τομὴν ταύτην οὐ καρποῦ χάριν ἀλλὰ βλαστοῦ γίνεσθαι· τὴν δὲ μετοπωρινὴν καρποῦ δι᾽ ὅπερ ἐκείνην ποιητέον εὐθὺ μετὰ πλειάδος δύσιν· τότε γὰρ εἶναι συνεστηκότα τε μάλιστα καὶ ἥκιστα τεμνόμενα δακρυρροεῖν καὶ ῥήγνυσθαι. μεθ᾽ ἡλίου δὲ τροπὰς καὶ μετὰ ζεφύρυου πνοὰς ἀμφότερα πάσχειν ταῦτα τεμνόμενα καὶ τό τε φυτὸν πονεῖν καὶ τὸν βλαστὸν ἐξ ἄκρου φύεσθαι πρὸς τῇ τομῇ διὰ τὸ τὴν τροφὴν τὴν μὲν ἐξερρυηκέναι τὴν δ᾽ ἐν τοῖς ἄκροις καταλελεῖφθαι.

3.13.3Hiç işlenmemiş toprağa dikilen fidanları üçüncü yılda budamak gerekir; çünkü toprak tamamen yeni açılmış ve henüz ürün vermemiş olduğundan bunlar daha çabuk gelişir. İşlenen toprağa dikilenleri daha geç budamalıdır. Asmayı gövdesinin çevresinde daire biçiminde yöneltmek gerekir; çünkü her yandan düzgün olursa hem daha güzel hem daha bereketli olur. Bırakılacak çubukları, en güzel fışkırmış olanlardan değil, yöneltmeye en elverişli büyümüş olanlardan seçerseniz bu zor değildir; gereken yöne doğru bırakılmış tek bir göz yeter. Asma bırakılan çubukların hizasında sürgün vermemişse ve bu da yapılamıyorsa, bırakılan çubukların iç taraftaki gözlerini almak gerekir ki besin dıştakilere akıp asmayı dallandırsın. Çünkü besin daima canlı olana ve onu kabul edene akar; bu yüzden, söylendiği gibi, asmayı istenen yöne yöneltmek kolaydır. Ama bu, nemli ve iyi topraklar için geçerlidir. Kurak ve kuru topraklarda en iyi çubukları bırakmak zorunludur; çünkü asma kuru ve az beslenmiş olduğundan kolay kolay yenilerini vermez; bu yüzden onun kendi atılışına uymak gerekir. Rüzgârlara karşı da aynı budamayı uygulamalı, asmayı tabiatına aykırı biçimde zorlamamalıdır. Fidanlara bu bakımlar yapılır, bu sebeplerle yapılır.

3.13.3

τέμνειν δὲ τὰ μὲν ἐν τῇ χέρσῳ φυτευόμενα τῷ τρίτῳ ἔτει· θᾶττον γὰρ παραγίνεσθαι διὰ τὸ νεοργοτάτην εἶναι τὴν γῆν καὶ ἀκάρπωτον. τὰ δ᾽ ἐν τῇ γεωργουμένῃ ὀψιαίτερον. τὴν δ᾽ ἄμπελον ἄγειν δεῖ κύκλῳ περὶ τὸν πυθμένα· πανταχόθεν γὰρ ὁμαλοῦς οὔσης καλλίων καὶ εὐκαρποτέρα· τοῦτο δ᾽ οὐ χαλεπὸν ἐάν τις καταλίπῃ μὴ τὰ κάλλισθ᾽ ὡρμηκότα τῶν κλημάτων ἀλλὰ τὰ ἄριστα πεφυκότα πρὸς τὴν ἀγωγήν· ἀρκεῖ γὰρ εἷς ὀφθαλμὸς λειφθεὶς εἰς τὸ δέον. ἐὰν δέ τις ἀπορῇ καὶ τοῦτο διὰ τὸ τὴν ἄμπελον μὴ ὡρμηκέναι κατὰ τὸ αὐτὸ τῶν λειφθέντων κλημάτων ἀφελεῖν τοὺς ἐντὸς ὀφθαλμοὺς ὅπως εἰς τοὺς ἔξω ῥέουσα ἡ τροφὴ σχίσῃ τὴν ἄμπελον· ἀεὶ γὰρ πρὸς τὸ ζῶν καὶ τὸ δεχόμενον ἡ ἐπιρροὴ, δι᾽ ὃ καθάπερ ἐλέχθη ῥᾴδιον ποιεῖν τὰς ἀγωγάς. τοῦτο δ᾽ ἐν ταῖς ἐνίκμοις καὶ ἀγαθαῖς· ἐν δὲ ταῖς αὐχμώδεσι καὶ ξηραῖς ἀνάγκη τὰ βέλτιστα λείπειν· ξηρὰ γὰρ οὖσα καὶ ὀλιγοτρόφος οὐ ῥᾳδίως ἕτερα προήσεται, δι᾽ ὃ συνακολουθητέον τῇ ὁρμῇ· χρὴ δὲ καὶ πρὸς τὰ πνεύματα τῇ αὐτῇ τομῇ χρῆσθαι καὶ μὴ βιάζεσθαι παρὰ φύσιν. τῶν μὲν οὖν φυτῶν τοιαύτας καὶ διὰ ταῦτα ποιοῦνται τὰς θεραπείας.

3.14.114. Bölüm

Artık olgunlaşmış asmalarda ilk ve en önemli iş budamadır; çünkü iyi budanan asma daha bol sürgün verir, daha bereketli olur ve daha uzun yaşar. İkinci iş, bir bakıma buna benzeyen sürgün ayıklamasıdır; burada da hem o yılın meyvesi hem asmanın bütün tabiatı bakımından hangi sürgünleri bırakmanın, hangilerini almanın yararlı olduğunu bilmek gerekir. Öteki işler daha genel ve daha kolaydır; yine de hepsinin kendine göre farkları vardır, öyle ki her birinin hem zamanını hem yolunu aramak gerekir.

3.14.1

Τῶν δ᾽ ἀμπέλων τῶν τελέων ἤδη πρῶτον καὶ μέγιστόν ἐστιν ἡ κλάσις· καλῶς γὰρ ἀμπελουργουμένη καὶ εὐβλαστοτέρα καὶ εὐκαρποτέρα καὶ πολυχρονιωτέρα γίνεται. δεύτερον δὲ καὶ τρόπον τινὰ τούτῳ παραπλήσιον ἡ βλαστολογία· καὶ γὰρ ἐνταῦθα εἰδέναι δεῖ τὰ ποῖα συμφέρει καταλιπεῖν καὶ τὰ ποῖα ἀφαιρεῖν καὶ πρὸς τοὺς ἐτείους καρποὺς καὶ πρὸς τὴν ὅλην φύσιν. τὰ δ᾽ ἄλλα ἤδη κοινότερα καὶ ῥᾴω πάντα δ᾽ ἔχοντα διαφορὰν ὥστε ⟨καὶ⟩ καιρὸν ζητεῖν καὶ τρόπον.

3.14.2İşlerin zamanlarına göre farklar öteki işlerde de vardır, ama en büyüğü budamada ve asmanın işlenmesindedir. Bu yüzden insanlar bunu hem çeşitlere hem topraklara göre ayırmaya çalışırlar. Ayrım iki noktada yapılır: her birinin hangi mevsimde yapılması gerektiği ve kısa mı uzun mu budanacağı. Çünkü asmanın yöneltilmesi ve genel budaması her yerde aynıdır.

3.14.2

αἱ δὲ διαφοραὶ κατὰ τὰς ὥρας τῶν ἔργων αἱ μὲν καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις εἰσὶν, οὐ μὴν ἀλλὰ πλείστη γε κατὰ τὴν κλάσιν καὶ τὴν ἀμπελουργίαν ὑπὲρ ἧς καὶ πειρῶνταί γε διαιρεῖν ἅμα τοῖς τε γένεσι ποιούμενοι καὶ ταῖς χώραις τὸν ἀφορισμόν. ὁ δ᾽ ἀφορισμὸς ἐν δυοῖν ἐν ποίαις ἕκαστα ὥραις δεῖ καὶ ἐν τῷ βραχυτομεῖν ἢ μακροτομεῖν· ἐπεὶ τό γ᾽ εἰς τὴν ἀγωγὴν καὶ τὴν ὅλην τομὴν τῶν ἀμπέλων πανταχοῦ τὰ αὐτά.

3.14.3Bazıları çeşitler için de onlara benzeyen topraklar için de hemen hemen aynı ayrımı yapar. Örneğin sıcak ve kuru topraklarda ve bu tabiattaki asmalarda kısa budama öğütlenir; çünkü böylece asma daha iyi besleyebildiği için daha çok meyve verir. Zıt topraklarda ve zıt asmalarda, yani sulak ve iyi besleyen topraklarda ve bu tabiattaki asmalarda ise uzun budama öğütlenir; çünkü bunlar tabiatça daha verimlidir, verdikleri meyve de daha çok çubukların uçlarında çıkar.

3.14.3

σχεδὸν δ᾽ ἔνιοί γε τὸν αὐτὸν ἀποδιδόασιν ἐπί τε τῶν γενῶν καὶ τῆς ὁμοίας χώρας ἀφορισμόν· οἷον τὸ βραχυτομεῖν ἔν τε ταῖς καυσώδεσι καὶ ξηραῖς καὶ τῶν ἀμπέλων ὅσαι τοιαῦται τυγχάνουσιν. ἐγκαρπότεραι γὰρ γίνονται διὰ τὸ μᾶλλον δύνασθαι τρέφειν· μακροτομεῖν δ᾽ ἐν ταῖς ἐναντίαις καὶ τὰς ἐναντίας οἷον ἐν ταῖς ἐφύγροις καὶ εὐτραφέσι καὶ ὅσαι τῶν ἀμπέλων τοιαῦται· φύσει τε γὰρ καρπιμωτέρας εἶναι καὶ τὸν γινόμενον καρπὸν ἐν ἄκροις μᾶλλον φύεσθαι τοῖς κλήμασιν.

3.14.4Bazıları ise toprağa bakmadan bütün asmalar için genel bir ayrım yapar ve doğrudan çeşitlere ve durumlarına bakarak özü incelemeyi öğütler; tıpkı genç çubukları kesip baktığımızda aynı şeyi söylediğimiz gibi. Asmanın özü büyükse çok sayıda kısa çubuk bırakmak gerekir: kısa olduklarından asma onları besleyebilir, çok olduklarından da meyve bol olur. Özü küçük, geçen yılki çubuğun odunu ise çoksa çubuk sayısı daha az, uzunluğu daha fazla olmalıdır. Her asmada genel kural şudur: öz ne kadar küçükse çubuklar o kadar uzun bırakılır.

3.14.4

ἔνιοι δὲ καθόλου περὶ πασῶν διαιροῦσιν οὐκ εἰς τὰς χώρας ἀποβλέποντες ἀλλ᾽ εἰς αὐτὰ τὰ γένη καὶ τὰς διαθέσεις κελεύοντες σκοπεῖν πρὸς τὴν μήτραν ὥσπερ ἐπὶ τῶν αὐτῶν εἴπομεν ἐν τοῖς ἀποτεμνομένοις τῶν νέων κλημάτων. ἐὰν μὲν γὰρ ἔχῃ πολλὴν πολλὰ καὶ βραχέα καταλιπεῖν, ὅπως βραχέων μὲν ὄντων δύνηται τρέφειν ἀπὸ πολλῶν δὲ πολὺς ὁ καρπὸς γίνηται, ἐὰν δ᾽ ὀλίγην καὶ πολὺ τοῦ ἔνου κλήματος ἔχωσιν, ἐλάττω μὲν τὸ πλῆθος μείζω δὲ τὸ μέγεθος· ἀεὶ δὲ ὅσῳ ἐλάττω τὴν μήτραν τοσούτῳ μακρότερα λείπειν ἐν ἁπάσαις.

3.14.5Genel olarak her asmada çubukların uzunluğu ve kısalığı, kesik yerde görünen öze göre böyle belirlenmelidir; öyle ki öz, onu saran odunla aynı genişlikte olsun. Çünkü asma hem kendi melekesine hem meyve verimine eşit ölçüde göre budanırsa uzun ömürlü ve sonuna kadar iyi olurmuş. Öz, kesitin daha büyük kısmını kaplıyorsa meyve bol olurmuş, ama çubuklar besinin zayıflığı yüzünden cılız kalırmış.

3.14.5

καθόλου μὲν οὖν οὕτω τὸ μέγεθος καὶ τὴν βραχύτητα τῶν κλημάτων καθ᾽ ἑκάστην ποιεῖσθαι πρὸς τὴν μήτραν τὴν ἐν τοῖς ἀποτόμοις ὅπως ἴση τὸ πλάτος ᾖ τῷ περιειληφότι κλήματι. τῆς γὰρ ἀμπέλου τεμνομένης ἐξ ἴσου πρός τε τὴν ἕξιν τὴν ἑαυτῆς καὶ πρὸς τὴν τοῦ καρποῦ φορὰν πολυχρόνιον ἔσεσθαι καὶ ἀγαθὴν διὰ τέλους. ἐὰν δὲ ἡ μήτρα πλέον μέρος κατέχῃ τῆς τομῆς καρπὸν μὲν γίνεσθαι πολὺν τὰ δὲ κλήματα ἀμενηνὰ διὰ τὴν τῆς τροφῆς ἀσθένειαν.

3.14.6Buna karşılık kesitteki odun güçlü ve dinçse, öz küçük kalacağından meyve az olurmuş. Çünkü salkım özden, çubuk ise onu saran odundan oluşurmuş; bunu asmanın kendisi gösterirmiş: geçen yılın çubuklarından çıkan yeni sürgünlerin hepsi özün küçüklüğü yüzünden meyvesiz olurmuş, genç asmalar da aynı sebeple yaşlılardan daha az verimli olurmuş; çünkü hem üzümün eti hem çekirdeği özden oluşurmuş. Ama böyle düşünülmez, doğru gibi de görünmez; çünkü öz çıkarılınca et yine oluşur, yalnız çekirdek oluşmaz; meğer ki özün en iç kısmı çıkarılmış olsun. Bunun ayrıca incelenmesi gerekir.

3.14.6

ἐὰν δὲ αὖ τὸ κλῆμα τὸ ἐν τῇ τομῇ δυνατὸν ᾖ καὶ νεανικὸν καρπὸν ὀλίγον ἀπὸ μικρᾶς τῆς μήτρας· γίνεσθαι γὰρ τὸν μὲν βότρυν ἀπὸ τῆς μήτρας τὸ δὲ κλῆμα ἀπὸ τοῦ περιειληφότος κλήματος· δηλοῦν δὲ τὴν ἄμπελον αὐτήν. τὰ γὰρ ἐκ τῶν ἔνων νέα βλαστήματα πάντα ἄκαρπα γίνεσθαι διὰ τὴν μικρότητα τῆς μήτρας καὶ τὰς νέας τῶν παλαιῶν ἀφορωτέρας διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ὡς ἀπὸ τῆς μήτρας τῆς τε σαρκὸς καὶ τοῦ γιγάρτου γινομένου· ὅπερ οὐδ᾽ ὑπολαμβάνουσιν οὐδ᾽ ἔοικεν εἴπερ ἐξαιρεθείσης ἡ μὲν σὰρξ γίνεται τὸ δὲ γίγαρτον οὐ γίνεται, πλὴν εἰ ἄρα τοῦ ἐνδοτάτω τῆς μήτρας ἐξαιρουμένης. τοῦτο μὲν οὖν ἐπισκεπτέον.

3.14.7Özü daha büyük olan asmaların genel olarak daha bereketli ve daha bol meyveli olup olmadığı ise şu an için önemli değildir. Bu, bütün asmalar için en genel kural sayılır. Çok çubuk verip az meyve veren asmalarda ise uçtaki ilk çubukları olabildiğince uzun, gövdenin hemen yanındakileri ise kısa bırakmak gerekir; öyle ki asma kısa budamadan güç alıp büyüsün, uçtaki çubuklardan da büyük özleri sayesinde bol meyve gelsin.

3.14.7

εἰ δ᾽ ὅλως αἱ μείζους ἔχουσαι τὰς μήτρας εὐκαρπότεραι καὶ πολυκαρπότεραι τυγχάνουσιν οὐδὲν ἂν διαφέροι πρὸς τὰ νῦν. κοινοτάτην μὲν δὴ ταύτην εἶναι πάσαις. ὅσαι δὲ κλήματα μὲν πολλὰ φύουσι καρπὸν δ᾽ ὀλίγον τούτων τὰ μὲν ἐξ ἄκρας τὰ πρῶτα ὡς μακρότατα λείπειν τὰ δὲ πρὸς αὐτὸ τὸ στέλεχος βραχέα, ὅπως ἀπὸ μὲν τῆς βραχείας τομῆς ἡ ἄμπελος αὔξηται ἀπὸ δὲ τῶν ἐξ ἄκρου κλημάτων ὁ καρπὸς ἀπὸ μεγάλης τῆς μήτρας πολὺς ⟨ᾖ⟩.

3.14.8Asma sürgün verince meyve taşıyanlar dışındaki bütün sürgünleri ayıklamak, meyve taşıyanların da tepelerini tam çiçeklenme sırasında koparmak gerekir; öyle ki asma, nasılsa kesilecek olan bu sürgüne büyüme gücünü harcamasın, artan besin de çiçeklerin çevresinde toplanıp salkımı büyütsün. Budamadan her zaman beklenen budur: hem asma güçlensin hem meyve bol olsun. Bütün asmalar için ortak olan genel kural budur.

3.14.8

ὅταν δὲ βλαστάνῃ περιαιρεῖν τὰ ἄλλα πάντα πλὴν ὅσα καρπὸν ἔχει, τούτων ⟨δ’⟩ ἐπικνίζειν τὰς κορυφὰς ἐν αὐταῖς ταῖς οἰνάνθαις ἵνα μήθ᾽ ἡ ἄμπελος εἰς τοῦτο τὸ κλῆμα ἀφίῃ τὴν αὔξησιν ὅπερ ἀποτέμνεται ἥ τε περιοῦσα τροφὴ σνειληθεῖσα ἐπὶ ταῖς οἰνάνθαις αὔξῃ τὸν βότρυν. ἀεὶ γὰρ δεῖ τοῦτο ζητεῖν ἐκ τῆς τομῆς ὅπως ἥ τε ἄμπελος ἰσχύσει καὶ ὁ καρπὸς ἔσται πολύς. αὕτη μὲν δὴ καθόλου τίς ἐστι κοινὴ πάσαις.

3.15.115. Bölüm

Asmayı işleme zamanını bazıları yalnız topraklara göre ayırır, bazıları ise çeşitleri de hesaba katar. Kuru ve sıcak topraktaki asmaları erken, yapraklarını dökmeyi bitirir bitirmez işlemeyi; soğuk ve yağmurlu topraktakileri ise sürgün vermeden az önce işlemeyi öğütlerler. Çünkü kuru topraktaki asmalar nemlerini korudukları için hem kendileri iyileşir hem meyveleri daha tatlı şarap verir; soğuk topraktakiler ise suyu salıverdikleri için kendileri hiç kötüleşmez, meyveleri de daha az çürür ve daha tatlı şarap verir. Arada kalan ılıman topraktakileri de iki mevsimin ortasında işlemek gerekir.

3.15.1

Ὥραν δὲ τῆς ἀμπελουργίας οἱ μὲν ταῖς χώραις μόνον διαιροῦσιν οἱ δὲ καὶ τῶν γενῶν ἐφάπτονκελεύουσι ται. δὲ τὰς μὲν ἐν τῇ ξηρᾷ καὶ θερμῇ πρωΐας ἀμπελουργεῖν ὅταν τάχιστα παύσωνται φυλλοβολοῦσαι, τὰς δ᾽ ἐν τῇ ψυχρᾷ καὶ ἐπόμβρῳ μικρὸν πρὸ τῆς βλαστήσεως. αἱ μὲν γὰρ ἐν τῇ ξηρᾷ διασώζουσαι τὸ ὑγρὸν αὐταί τε βελτίους γίγνονται καὶ ὁ καρπὸς ἡδυοινότερος, αἱ δὲ ἐν τῇ ψυχρᾷ μεθεῖσαι τὸ ὕδωρ αὐταὶ μὲν οὐδὲν χείρους ὁ δὲ καρπὸς ἀσηπτότερος καὶ ἡδυοινότερος. τὰς δ᾽ ἐν τῇ μέσῃ καὶ εὐκράτῳ κατὰ τὸ μέσον τῶν ὡρῶν.

3.15.2Bazıları ise, dediğimiz gibi, hepsinin istisnasız erken işlenmesini öğütler; çünkü çubuk daha kalın olur, gözler kör olmaz, kesikler de açık havada kurur; bunların hepsi yararlıdır. Kışın gözlerin çoğu soğuktan ölür, kesik de zorla kuruyup yarılır; ilkbaharda ise gözyaşı akar ve birçok göz kör olur.

3.15.2

ἔνιοι δὲ ὅλως πρωῒ πάσας κελεύουσιν ὥσπερ εἴπομεν ὅτι παχύτερόν τε τὸ κλῆμα γίνεται καὶ ἀμβλωπεῖς οὐκ ἔσονται καὶ ἐν εὐδίᾳ συμβήσεται τὰς τομὰς ἐπιξηραίνεσθαι· πάντα δὲ ταῦτα συμφέρει. χειμῶνος μὲν γὰρ οἱ πολλοὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἀπόλλυνται ῥίγει καὶ ἡ τομὴ βίᾳ ξηραινομένη ῥήγνυται, τοῦ δὲ ἔαρος ῥεῖ τό τε δάκρυον καὶ ἀμβλωπεῖς ἐπιγίνονται πολλαί.

3.15.3Bazıları ise erken işlemeyi bu sebeple değil, asmanın bağbozumundan hemen sonra doğurduğunu ve meyvenin o zaman oluştuğunu, çünkü bir asmanın aynı anda iki döl taşıyamayacağını düşünerek savunur. Ama yanılırlar: meyve yazın, nem bol olduğunda oluşur, çünkü oluşum nemden gelir. Kanıtı şudur: kış boyunca boş kalmış asmaları yaz başında işlerseniz, nemin bolluğundan çubuklar hemen sık gözlü olur; çünkü işleme asmayı nemle doldurur. Güneş de ısıtarak nemi katılaştırır; gözler sıklaşır, salkımlar çoğalır.

3.15.3

καίτοι τινὲς οὐ διὰ τοῦθ᾽ ὑπολαμβάνουσιν ἀλλ᾽ ὡς τίκτουσαν τὴν ἄμπελον εὐθὺς ὅταν τρυγηθῇ καὶ τότε γινόμενον τὸν καρπόν· οὐ γὰρ οἷόν θ᾽ ἅμα δύο γόνους ἔχειν· οὐκ ὀρθῶς λέγοντες· γίνεσθαι γὰρ θέρους τὸν καρπὸν ὅταν ᾖ πολὺ τὸ ὑγρόν· ἐκ τούτου γὰρ τὴν γένεσιν εἶναι· τεκμήριον δὲ· ἐὰν γάρ τις ἐργάσηται τὰς διὰ χειμῶνος ἀργὰς ἀρχομένου τοῦ θέρους εὐθὺ τὰ κλήματα πυκνόφθαλμα γίνεσθαι διὰ τὸ πλῆθος τοῦ ὑγροῦ· τοῦτο δὲ τὴν ἐργασίαν ποιεῖν ὅτι πληροῖ. τὸν δ᾽ ἥλιον θερμαίνοντα πηγνύναι καὶ πυκνοτέρους τοὺς ὀφθαλμοὺς γίνεσθαι καὶ βότρυς πλείους.

3.15.4Bunu öğütleyenler ise sebeplerini başka türlü anlatırlar. Erken işlemenin sıcak ve zayıf toprakta gerektiğini söylerler; bunu, su çubukların en önemli kısımlarına gitsin ve yazın besini olsun diye yapmak gerekirmiş. Sulak yerlerdeki asmaları ya da azgın çeşitleri ise ilkbaharda işlemek gerekirmiş ki nem dağılmışken asma zamanında budanınca bu nem akıp gitsin. Çünkü bu asmalar nemin bolluğu yüzünden onu pişiremez, boşuna azar ve çubuğa kaçarmış. Bu tür fidanlarda tarla setlerine arpa ve bakla da ekmek gerekirmiş, çünkü bunlar her şeyden çok kurutur.

3.15.4

οἱ δὲ ταῦτα κελεύοντες ἄλλως πως τὰς αἰτίας λέγουσι· φασὶ γὰρ τοῦτο δεῖν ἐν τῇ θερμῇ καὶ λεπτῇ καὶ διὰ τοῦτο πρωῒ ποιεῖν ὅπως τὸ ὕδωρ εἰς τὰ καιριώτατα τῶν κλημάτων ἔλθῃ καὶ ἔχῃ τροφὴν ἐν τῷ θέρει· τὰς δ᾽ ἐν τοῖς ἐφύδροις ἢ ὅσα τῶν γενῶν ὑβριστικὰ τοῦ ἦρος ὅπως διεσκεδασμένου τοῦ ὑγροῦ καὶ τμηθείσης ἐν ὥρᾳ τοῦτ᾽ ἀπορρυῇ. διὰ γὰρ τὸ πλῆθος οὐ πεττούσας τοῦθ᾽ ὑβρίζειν ἄλλως καὶ ἐκκληματοῦσθαι. φυτοῖς δ᾽ οὖσι τοῖς τοιούτοις καὶ ἐπισπείρειν ἐπὶ τὰ ἄνδηρα δεῖ κριθὰς καὶ κυάμους ἐπειδὴ ταῦτα ξηραντικώτατα πάντων.

3.15.5Her iki tarafın gösterdiği sebepler aşağı yukarı bunlardır. En titiz ayrım ise ikisini birden gözeten ayrımdır: hem topraklara hem çeşitlere göre, hem mevsim hem kısa ya da uzun budama bakımından. Çünkü bazı çeşitler kısa budansalar da meyve vermez, sürgüne yönelirler; aphytaios denen asma gibi. Akanthos'ta da asmayı en az dört göz bırakarak budarlar. Uzun budanan asmalar ise çok meyve verdikleri için çabuk yaşlanır. Ama gençken kısa budanmaları zorunludur ki kök salıp büyüsünler. Asmanın işlenmesi hakkında bunlardan yola çıkarak düşünülebilir.

3.15.5

αἱ μὲν οὖν αἰτίαι σχεδὸν αὗται παρ᾽ ἑκάστων. ἀκριβεστάτη δὲ ἡ ἐν ἀμφοῖν διαίρεσις, ἔν τε ταῖς χώραις καὶ τοῖς γένεσι καὶ πρὸς τὰς ὥρας καὶ πρὸς τὸ βραχυτομεῖν ἢ μακροτομεῖν. ἔνια γὰρ οὐ φέρουσι κἂν βραχὺ τμηθῶσιν ἀλλ᾽ εἰς τὴν βλάστησιν τρέπονται καθάπερ ἡ ἀφυταῖος καλουμένη. καὶ ἐν Ἀκάνθῳ δὲ ἐπὶ τέτταρας ὀφθαλμοὺς ἐλαχίστους τέμνουσιν. αἱ δὲ μακροτομούμεναι ταχὺ καταγηράσκουσι διὰ τὴν πολυκαρπίαν. νέας δ᾽ οὖν οὔσας ἀναγκαῖον βραχυτομεῖν ὅπως καὶ ῥιζωθῶσι καὶ αὐξηθῶσι. καὶ περὶ μὲν ἀμπελουργίας ἐκ τούτων ἄν τις θεωρήσειεν.

3.16.116. Bölüm

Sürgün ayıklaması da budamaya benzediği ve adeta onun ikinci adımı olduğu için bunu da hemen, meyve belirmeye başlayınca yapmak gerekir. Bunun hemen ardından ikinci çapalamayı yapmalıdır ki meyve de sürgün de gençken ve sürgün vermeye atıldıkları sırada çapalamayı zamanında alsınlar. Sonra çiçeklenmeden önce sürgünleri yeniden ayıklamak gerekir. Çünkü bu sırada salkım büyür, taneler henüz bağlanmamıştır; çiçekler dökülünce ise salkım bağlanmış olur, taneler bağlanır ve büyür.

3.16.1

Ἐπεὶ δ᾽ ὅμοιον τῷ τοιούτῳ καὶ ὥσπερ δεύτερον ἡ βλαστολογία δεῖ καὶ ταύτην εὐθὺς ποιεῖσθαι καὶ βλαστολογεῖν ὅταν διαφαίνωσι τὸν καρπόν. μετὰ δὲ ταῦτα εὐθὺς τὸ δεύτερον σκάπτειν ὅπως ὅ τε καρπὸς καὶ ὁ βλαστὸς νέος ὢν καὶ ἐν ὁρμῇ τοῦ βλαστάνειν ὡραίαν λάβῃ τὴν σκαπάνην, ἔπειτα πάλιν βλαστολογεῖν πρὸ τοῦ ἀνθεῖν. συμβαίνει γὰρ ἐν τούτῳ τὸ βοστρύχιον αὔξεσθαι διὰ τὸ μήπω συνεστᾶναι τὰς ῥάγας, ὅταν δὲ ἀπανθήσῃ τὸ μὲν συνέστηκεν αἱ δὲ συνίστανται καὶ αὔξονται.

3.16.2Genel olarak işler içinde zamanında yapılmayı en çok gerektirenler sürgün ayıklaması ile ortadaki çapalamadır. Çünkü asma o zaman hem mevcut meyvesini hem de gelecek yılın meyvesini doğurmaya başladığı sürgünleri büyütmeye atılır. Vakit kaçırılmazsa iyi döl verir. Asma Köpek Yıldızı'nın doğuşuna kadar sürgün verir; Köpek Yıldızı doğunca, iyi gebe kalacak sürgünler büyümeyi bırakır. Çünkü güneş ısıtınca sürgünlerin ilerleyen yumuşak ucu sertleşir ve büyüme durur; büyüme durunca da sürgünün nemi tabiatı gereği katılaşır ve meyve ondan oluşur. Gölgeli ya da sulak yerlerdeki asmalar ise güneşe yenilmez ve daha uzun süre büyür.

3.16.2

τὸ δ᾽ ὅλον ἀκμαῖα μάλιστ᾽ ἀποδίδοσθαι ζητεῖ τῶν ἔργων ἥ τε βλαστολογία καὶ ὁ σκαφητὸς ὁ μέσος· τῇ γὰρ ἀμπέλῳ τότε συμβαίνει πρὸς αὔξησιν ὁρμᾷν τῶν τε παρόντων καρπῶν καὶ τῶν βλαστῶν ἐν οἷς ἄρχεται γονεύειν τὸν εἰς νέωτα καρπόν. ἐὰν οὖν ὁ καιρὸς μὴ παρεθῇ καλῶς γονεύσει· βλαστάνει δὲ μέχρι τοῦ κυνὸς ἐπιτολῆς, ὅταν δὲ ἐπιτείλῃ παύεται τὰ μέλλοντα καλῶς ἐγκύμονα γίνεσθαι. θερμαίνοντος γὰρ τοῦ ἡλίου τὸ προηγούμενον τῶν βλαστῶν ἁπαλὸν ἀποσκληρύνεται καὶ παύεται· πεπαυμένης δὲ τῆς αὐξήσεως φύσιν ἔχει τὸ συνίστασθαι τὴν ὑγρότητα τοῦ βλαστοῦ καὶ ἐκ ταύτης φύεσθαι τὸν καρπόν. ὅσα δ᾽ ἐν παλινσκίοις ἢ ἐφύδροις ἐστὶ κρατεῖ τοῦ ἡλίου καὶ πλείω χρόνον αὔξεται.

3.16.3Asmanın dallarını aralamak ve tepesini kırpmak da belli bir zaman ister, ama bu zaman o kadar belirsiz değildir, öğrenmesi de zor değildir. Toprağın tozutulmasına gelince, ilk aşamada, salkımlar renk değiştirmeye başlayınca bunu yapmamak ve olgunlaşıncaya kadar beklemek doğrudur; çünkü bu iş başka bir hareketle besini başka yana çekerek pişmenin atılışını engeller. Bu yüzden otu yolmanın bile gerekmediğini düşünürler. Ama tozutmanın büsbütün yararsız ve zararlı olduğunu söylemek doğru değildir; hem kullanılış onu doğrular hem başka bitkilerde olan: hıyarların toza gömülünce bununla beslendiği ve daha yumuşak olduğu kabul edilir; Megaralılar da bu yüzden onları gömer.

3.16.3

καιρὸν δέ τινα ζητεῖ καὶ ἡ διαστολὴ καὶ ἡ κόλουσις, οὐ μὴν ἄσημόν γ᾽ ὁμοίως οὐδὲ χαλεπὸν καταμαθεῖν. τὴν δ᾽ ὑποκόνισιν τὸ μὲν ἐν τοῖς πρώτοις καιροῖς ὅταν ἄρχωνται περκάζειν οἱ βότρυες μὴ ἐᾷν ἄχρι οὗ πεπανθῶσιν ὀρθῶς ἔχει· κωλύουσι γὰρ τὴν ὁρμὴν τῆς πέψεως ἀντισπῶντες ἑτέρᾳ κινήσει· δι᾽ ὃ οὐδὲ τὴν πόαν οἴονται δεῖν ἐκτίλλειν. ὡς δ᾽ ὅλως ἀχρεῖον καὶ βλάπτον οὐκ ὀρθῶς· ἥτε γὰρ χρεία μαρτυρεῖ καὶ τὸ ἐφ᾽ ἑτέρων γινόμενον· οἱ γὰρ σίκυοι δοκοῦσι τρέφεσθαι τούτῳ καὶ ἁπαλώτεροι γίνεσθαι κατακρυπτόμενοι τῷ κονιορτῷ δι᾽ ὃ καὶ Μεγαρεῖς κρύπτουσι.

3.16.4Tozun kuru olduğu hâlde nasıl beslediğine şaşılır. Sebebi belki birkaç şeydir: toprak kıpırdatılınca nemli bir hava besin olarak yukarı verilir, buharlı yerler için söylendiği gibi; toz aynı zamanda güneşe karşı bir siper olur; üstelik yumuşak ve tatlı bir kurulukla kuruyunca havadan daha çok besin çeker. Bütün bunlar iyi beslenmeye ve pişmeye birlikte katkıda bulunur. Hıyarların gömülmesi de makuldür: güneş onları kurutup sertleştirir; bu yüzden onları yaprakların altına da saklarlar; böylece hem örtülü olur hem ıslanırlar, iki yoldan da iyi beslenir ve yumuşak olurlar. Asmalar hakkında bu kadarı yeter.

3.16.4

θαυμάζεται δ᾽ εἰ ξηρὸς ὢν τρέφει· τὸ δ᾽ αἴτιον ἴσως ἐκ πλειόνων ἂν εἴη καὶ τῷ κινουμένης τῆς γῆς ἀναδίδοσθαι τροφὴν ἐνίκμου τινὸς ἀέρος ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀτμωδῶν ἐλέχθη καὶ τῷ προβολὴν ἅμα πρὸς τὸν ἥλιον εἶναι· καὶ ἔτι καταξηραινόμενος ἁπαλῇ ξηρότητι καὶ μαλακῇ μᾶλλον ἐπισπᾶται τὴν τροφὴν ἐκτοῦ ἀέρος· πάντα γὰρ ταῦτα συνεργεῖ καὶ πρὸς εὐτροφίαν καὶ πέψιν. ἡ δὲ τῶν σικύων κατάκρυψις οὐκ ἄλογος· ἀναξηραίνων γὰρ ὁ ἥλιος σκληρύνει δι᾽ ὃ καὶ ὑπὸ τὰ φύλλα κρύπτουσιν ὥστε ἐπιβολὴν ἔχοντες καὶ βρεχόμενοι ἀμφοτέρως εὐτραφεῖς γίνονται καὶ ἁπαλοί. καὶ περὶ μὲν ἀμπέλων ἱκανῶς εἰρήσθω.

3.17.117. Bölüm

Bakımlar arasında hepsinden kendine özgü olan, hurmaların dibine konan tuz gibi görünür; çünkü bu tuz hem bol sürgün hem bol meyve için yararlıdır. Bu tür maddelerin bir tedavi ya da koruma için kullanılmasında ise tuhaf bir şey yoktur; örneğin incirlerle sedefotunun dibine kurtlanmasın ve kökleri çürümesin diye kül konur; kül kurutarak yardım eder.

3.17.1

Πάντων δὲ ἰδιώτατον εἶναι δοκεῖ τῶν κατὰ τὰς θεραπείας οἱ ἅλες οἱ τοῖς φοίνιξι παραβαλλόμενοι, καὶ γὰρ πρὸς εὐβλαστίαν καὶ πρὸς εὐκαρπίαν χρήσιμοι· ἐπεὶ ὅσα γε πρὸς ἰατρείαν τινὰ τῶν τοιούτων ἢ φυλακὴν οὐδὲν ἄτοπον οἷον ἡ τέφρα ταῖς τε συκαῖς καὶ τῷ πηγάνῳ [ξηρὰ γὰρ] πρὸς τὸ μὴ σκωληκοῦσθαι μηδὲ σήπεσθαι τὰς ῥίζας· βοηθεῖ γὰρ καταξηραίνουσα.

3.17.2Hurmaların dibine verilen tuza ya da tuzlu suya gelince –kimisi şöyle yapar, kimisi böyle–, basit bir sebep vardır: hurma tuzlu yerleri sever. Kanıtı şudur: hurmanın bol olduğu yerlerde, Libya'da, Suriye'de ve başka yerlerde, toprakta tuz vardır; dolayısıyla tuzla ona kendine has bir yardımda bulunurlar. Hurmanın tuzluluktan hoşlanmasının sebebi, farklı yerler isteyen bütün bitkiler için söylenebilecek genel bir sebeptir; en temel ve en büyük farklardan, yani sulak ve kara bitkileri ayrımından ve bunların her birinin içindeki farklardan başlanırsa bu görülür.

3.17.2

περὶ δὲ τῶν ἁλῶν ἢ τῆς ἅλμης ἣν παρέχουσιν, οἱ μὲν γὰρ οὕτως ποιοῦσιν οἱ δ᾽ ἐκείνως, ἁπλῆ μέν τις αἰτία δι᾽ ὅτι φιλεῖ χωρία ἁλμυρώδη. σημεῖον δ᾽ ὅτι παρ᾽ οἷς πλῆθος φοινίκων ἐν τούτοις ⟨ἅλς⟩ ἐστιν, οἷον Λιβύῃ Συρίᾳ ταῖς ἄλλαις ὥστε καθάπερ οἰκείαν τινὰ βοήθειαν βοηθοῦσι διὰ τῶν ἁλῶν. ὅτι μὲν γὰρ ὁ φοῖνιξ χαίρει τῷ ἁλμώδει κοινή τις ἂν αἰτία λέγοιτο περὶ πάντων ὅσα ζητεῖ τόπους διαφόρους ἀπὸ τῶν πρώτων καὶ μεγίστων ἀρχομένοις οἷον ἐνύδρων χερσαίων καὶ ὅσαι δὴ καθ᾽ ἑκάτερα τούτων διαφοραί.

3.17.3Çünkü açıktır ki bitkiler, tıpkı hayvanlar gibi, karışımları bakımından her biri bir yere uyar ve o yere aittir; bu konuda da aynı açıklama ve aynı araştırma geçerlidir. Yine de bu konuda özel bir şey söylemek gerekirse sebep iki yerde aranmalıdır: tuzun toprağı belli bir nitelikte yapmasında ve kökleri belli bir nitelikte yapmasında; tuz bu ikisini de yapar. Toprağı hafif ve gevşek yapar; kökleri ise daha iyi beslenen, daha kalın ve daha çok çeken kökler hâline getirir, çünkü bazı gözenekleri açar; ayrıca onları serinletir; gübre ise ateşli olduğu için bunu yapmaz.

3.17.3

δῆλον γὰρ ὡς τῇ κράσει πως σύμμετροί τε καὶ οἰκεῖοι καθ᾽ ἕκαστα τυγχάνουσιν ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων· ὁ γὰρ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τούτων καὶ ἡ αὐτὴ ζήτησις. οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴ γέ τι καὶ περὶ τούτου ἴδιον χρὴ εἰπεῖν ἐν ἀμφοῖν τὴν αἰτίαν ζητητέον ἔν τε τῷ τὴν γῆν ποιάν τινα ποιεῖν καὶ ἐν τῷ τὰς ῥίζας ἅπερ ἄμφω συμβαίνει διὰ τῶν ἁλῶν· τὴν μὲν γὰρ ποιοῦσι κούφην καὶ χαύνην τὰς δὲ ῥίζας εὐτραφεστέρας καὶ παχυτέρας ἑλκτικωτέρας ποιοῦντες τῷ πόρους τινὰς ἀνοίγειν καὶ ἔτι τῷ καταψύχειν, ὅπερ ἡ κόπρος οὐ ποιεῖ διὰ τὸ ἔμπυρον.

3.17.4Hurma, çevresindeki havanın sıcak olmasını ister, çünkü meyvesi böyle olgunlaşır; köklerinin ise kuruluk sayesinde serinlemesini ister; bunu da tuz yapar. Babilliler bu yüzden tuz kullanır, gübre kullanmaz. Tuzun yalnız hurmaya yaramasının sebebi ise onun tabiatının kendine özgülüğünde aranmalıdır. Çünkü odunu ve kökleri ötekilerden farklıdır; bu yüzden kökler tuzla dağlanınca besini daha çok çeker, hem kendileri büyür hem bütün ağacı büyütür.

3.17.4

ὁ δὲ φοῖνιξ τὸν μὲν ἀέρα τὸν περιέχοντα ζητεῖ θερμὸν, οὕτω γὰρ ἡ πέπανσις τοῦ καρποῦ, τὰς δὲ ῥίζας καταψύχεσθαι διὰ τὴν ξηρότητα, τοῦτο δὲ ποιοῦσιν οἱ ἅλες. ὅθεν καὶ τοῖς μὲν χρῶνται Βαβυλώνιοι τῇ κόπρῳ δὲ οὐ χρῶνται. τοῦ δὲ μόνῳ τούτῳ συμφέρειν τὴν ἰδιότητα τῆς φύσεως αἰτιατέον· ὥσπερ γὰρ τὸ ξύλον καὶ αἱ ῥίζαι διάφοροι τῶν ἄλλων δι᾽ ὅπερ ἀναδηχθεῖσαι μᾶλλον ἐπισπῶνται τὴν τροφὴν καὶ αὐταὶ αὔξονται καὶ τὸ ὅλον δένδρον αὔξουσι.

3.17.5Tuz, tarımın yaptığı gibi kökleri hepsinden daha çok çeker hâle getirir; bazı yabani bitkiler de böyle evcilleşir. En güçlü gübre de aynı şeyi yapar; sepici artığının mersin köklerine yaptığı ve dibe dökülen sidiğin yaptığı gibi; çünkü ikisi de daha derine işler. Mersinin ve başka bazı bitkilerin kökleri bu dağlanmaya ihtiyaç duyar; narınkiler de öyle: narlara da bu maddeler verilir, sepici artığı konur; ama mersindeki ölçüde değil, daha az.

3.17.5

ποιεῖ δὲ καὶ ὡς ἡ γεωργία τὰς ῥίζας πάντων ἑλκτικωτέρας· οὕτω γὰρ καὶ ἐζημεροῦνται τῶν ἀγρίων ἔνια· καὶ ἡ κόπρος δ᾽ ἡ ἰσχυροτάτη τὸ αὐτὸ τοῦτο δρᾷ, καθάπερ ἡ σκυτοδεψικὴ τὰς τῶν μυρρίνων καὶ οὖρον παραχεόμενον· ἄμφω γὰρ διαδύνεται μᾶλλον· αἱ δὲ ῥίζαι δέονται τῆς ἀναδήξεως καί τινων ἄλλων τοιούτων καὶ τῶν ῥοιῶν· καὶ γὰρ ταύταις παρέχουσιν καὶ τὴν σκυτοδεψικὴν παραβάλλουσι πλὴν οὐχ ὁμοίως καὶ τῆς μυρρίνης ἀλλ᾽ ἧττον·

3.17.6Nemli ve etli kökler ise ağızlarının açılmasına ve dağlanmaya ihtiyaç duymaz. Genel olarak ağaçların bakımla değişmesi, örneğin narların, bademlerin ve başka bitkilerin ekşiden ve acıdan tatlıya dönmesi, köklerin başkalaşmasından ileri gelir; kökler de toprağa ve besine göre değişir. Ağaçlar üç ya da dört yılda tatlılaşır; bakımın sürmesi gereken zaman budur. Acı narlar ise daha uzun bir süre de acı kalır.

3.17.6

αἱ δ᾽ ὑγραὶ καὶ σαρκώδεις οὐ δέονται τῆς ἀναστομώσεως καὶ δήξεως. ὅλως δ᾽ αἱ μεταβολαὶ τῶν δένδρων διὰ τὰς θεραπείας ὥστε ἐξ ὀξέων καὶ πικρῶν γλυκέα γίγνεσθαι καθάπερ αἵ τε ῥοαὶ καὶ αἱ ἀμυγδαλαῖ καὶ εἴ τι ἄλλο τῷ τὰς ῥίζας ἀλλοιοῦσθαι ⟨μεταβάλλει·⟩ μεταβάλλουσι δὲ κατὰ τὴν γῆν καὶ τὴν τροφὴν. γλυκέα μὲν οὖν μετὰ τρία ἢ τέτταρα ἔτη γίνονται· τοσοῦτον γὰρ ἡ θεραπεία· ῥόαι δὲ πικραὶ διαμένουσι καί τινα πλείω χρόνον.

3.17.7Meyvelerin değişmesi, besin daha iyi olgunlaştığı için akla uygundur; besin de kökün belli bir nitelikte olmasıyla olgunlaşır. Genel olarak, daha önce tohumlar için de söylendiği gibi, ilke harekete geçip değişince öteki kısımlar da bütün tabiat da onunla birlikte değişir. Besinler de daha uzun süre verilirse bitkiyi harekete geçirir ve başkalaştırır. Nitekim sıcak sularla sulanınca daha iyi olan bitkiler de vardır, ilkbahar elması ve mersin gibi; dediklerine göre mersin bu yolla çekirdeksiz de olur. Bu ilk başta bir rastlantıyla görülmüştü: bir hamamın yanında bakımsız kalmış bir mersin vardı; bu mersin çekirdeksiz meyve verince ondan alıp diktiler, Atina'daki cins de buradan çıktı. Ama bunları, baştaki söze inandırıcılık katacak bir benzerlik taşıdıkları için anlattık.

3.17.7

μεταβολὴ δ᾽ εὐλόγως τῶν καρπῶν ἐκπεττομένης μᾶλλον τῆς τροφῆς, ἐκπέττεται δὲ τῷ τοιούτῳ ποιάν τινα τὴν ῥίζαν εἶναι. τὸ δ᾽ ὅλον ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη περὶ τῶν σπερμάτων κινουμένης καὶ μεταβαλλούσης τῆς ἀρχῆς συμμεταβάλλει καὶ τἆλλα καὶ ἡ ὅλη φύσις. αἱ τροφαὶ δὲ κινοῦσιν καὶ ἐξαλλοιοῦσιν ἐὰν πλείω γίνωνται χρόνον. ἐπεὶ καὶ ὅσα τοῖς θερμοῖς ἀρδευόμενα βελτίω καθάπερ ἥ τε μηλέα ἡ ἠρινὴ καὶ ὁ μύρρινος· καὶ γὰρ οὕτως ἀπύρηνος ὥσπερ φασὶ γίνεται. καὶ ἐξ ἀρχῆς οὕτω συνώφθη κατὰ σύμπτωμα πρὸς λούτρῳ ὄντος μυρρίνου καὶ ἐξημελημένου· τούτου γὰρ ἀπυρήνου γενομένου λαμβάνοντες ἐφύτευον ὅθεν τὸ γένος Ἀθήνῃσι γέγονεν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔχοντά τινα ὁμοιότητα πρὸς πίστιν εἴρηται τῶν ἐξ ἀρχῆς.

3.17.8Suların tuzluluğunun bazı sebzelere niçin uygun düştüğü ve bazılarında niçin natron kullanıldığı daha önce söylendi; bu yüzden bunu da konuya uygun bir şey olarak almak gerekir; çünkü bunlardan açıktır ki tatlılık hem besinden hem bunlardan gelir. Ama bazılarının özsuyunda doğuştan bir acılık, hurmanınkinde ise bir burukluk vardır; tuz bunu en başta hemen giderir. Tuz hakkında bu kadarı yeter.

3.17.8

ἡ δ᾽ ἁλυκότης τῶν ὑδάτων ὅτι καὶ τῶν λαχανωδῶν τισὶν ἁρμόττει καὶ δι᾽ ὅτι τῷ λίτρῳ χρῶνται πρὸς ἔνια πρότερον εἴρηται, δι᾽ ὃ καὶ τοῦθ᾽ ὡς [ἐοικὸς] οἰκεῖον παραληπτέον· ἀπὸ γὰρ τούτων δῆλον ὅτι καὶ τῆς τροφῆς καὶ τούτων ἡ γλυκύτης. ἀλλὰ τοῖς μὲν πικρότης τις ἐν τοῖς χυλοῖς σύμφυτος τῷ δὲ φοίνικι στρυφνότης ἣν ἐξαιροῦσιν εὐθὺς οἱ ἅλες ἐκ τῆς πρώτης ἀρχῆς. περὶ μὲν οὖν τῶν ἁλῶν ἱκανῶς εἰρήσθω.

3.18.118. Bölüm

Erkek hurmanın çiçeği tozuyla birlikte dişi hurmanın üzerine silkelenmezse dişi hurmadaki meyvenin tutunmadığı da söylenir –bazıları bunu da anlatır–. Bu, öteki bitkilerde görülmeyen, kendine özgü bir şeydir; ama incirlerin yaban inciriyle aşılanmasına benzer. Dişinin olgun döl vermek için kendi başına yetmediği sonucu en çok bundan çıkarılabilirdi; yalnız bunun bir iki bitkide değil, hepsinde ya da çoğunda geçerli olması gerekirdi, çünkü bir cinsin tabiatına böyle hükmederiz. Bu iki örnek içinde de en tuhafı hurmanınkidir; çünkü yaban inciriyle aşılamanın sebebi açık görünür. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter.

3.18.1

Τὸ δὲ μὴ ἐπιμένειν ἐπὶ τῷ θήλει φοίνικι τὸν καρπὸν ἂν μὴ τὸ τοῦ ἄρρενος ἄνθος κατασείωσι ἅμα τῷ κονιορτῷ κατ᾽ αὐτοῦ, καὶ γὰρ τοῦτο λέγουσί τινες, ἴδιον μὲν παρὰ τὰ ἄλλα παρόμοιον δὲ τῷ ἐρινασμῷ τῶν συκῶν. ἐξ ὧν πρὸς τὸ τελειογονεῖν μὴ αὔταρκες εἶναι τὸ θῆλυ καὶ μάλιστα ἄν τις ἐπαγάγοι, πλὴν ἐχρῆν τοῦτο μὴ ἐφ᾽ ἑνὸς ἢ δυοῖν ἀλλ᾽ ἐπὶ πάντων ἢ τῶν πλείστων εἶναι· τὴν γὰρ φύσιν οὕτω κρίνομεν τοῦ γένους. ἀτοπώτατον δὲ καὶ ἐπ᾽ αὐτῶν τούτων τὸ τοῦ φοίνικος, ὁ γὰρ ἐρινασμὸς δοκεῖ φανερὰν ἔχειν τὴν αἰτίαν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις.

3.18.2Başka bitkilerde görülen özel durumların sebepleri daha açıktır. Örneğin badem meyve vermeye başlayınca onu ne sularlar ne gübrelerler, kuru dalları dışında temizlemezler de; buna benzer başka hiçbir şey yapmazlar. Hepsini esirgerler ki ağaç fazla güçlenip çiçeklenirken meyvelerini dökmesin; bu yüzden ona iyi toprak da aramazlar. Bundan sonra yine meyve vermezse köklerini açıp kışa bırakırlar ve daha önce anlatılan öteki cezaları da uygularlar.

3.18.2

ἡ δὲ τῶν ἄλλων ἰδιότης ὅσων ἐστὶν συμφανεστέρας ἔχει τὰς αἰτίας, οἷον ὡς τὴν ἀμυγδαλῆν ὅταν ἄρχηται καρποφορεῖν οὔτε ὑδρεύουσιν οὔτε κοπρίζουσιν οὔτε διακαθαίρουσιν εἰ μὴ τὰ αὖα μόνον, οὐδ᾽ ἄλλο τῶν τοιούτων οὐδὲν δρῶσι· πάντα γὰρ ἀφαιροῦσιν ὅπως μὴ ὑπερισχύσασα ἀποβάλλῃ τοὺς καρποὺς ἐν τῷ ἀνθεῖν, δι᾽ ὃ καὶ χώραν οὐκ ἀγαθὴν ζητοῦσιν. ἐὰν δὲ μετὰ ταῦτα ἀκαρπῇ τάς τε ῥίζας γυμνώσαντες παραδιδόασι τῷ χειμῶνι καὶ τὰς ἄλλας κολάσεις προσφέρουσι τὰς εἰρημένας.

3.18.3Kabukları soyulan ağaçlarda da durum aynıdır; asma, ardıç, ıhlamur ve genel olarak kabuğu çatlayan ağaçlar gibi. Çünkü tabiatın kendisi burada yararlı olanı gösteriyor gibidir: kabuk ağaçtan ayrılır ve ona yabancı olur; yabancı olan her şey ise, kurumuş olan gibi, zararlıdır. Tabiata uygun özel bir durumun bulunduğu öteki bitkilerde de böyledir. Ağaçlar hakkında bunlardan yola çıkarak düşünülmelidir.

3.18.3

ὁμοίως δὲ ὅσων οἱ φλοιοὶ περιαιροῦνται καθάπερ ἀμπέλου κέδρου φιλύρας καὶ ὅλως τῶν φλοιορραγῶν. αὐτὴ γὰρ ἡ φύσις ἐνταῦθα ἔοικεν ἐπιδεικνύναι τὸ συμφέρον ἀφισταμένη καὶ ἀλλότριον ποιοῦσα· τὸ δ᾽ ἀλλότριον ἅπαν βλαβερὸν ὥσπερ καὶ τὸ αὖον. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ὅπου τις ἰδιότης οἰκεία πρὸς τὴν φύσιν. καὶ περὶ μὲν δένδρων ἐκ τούτων θεωρητέον.

3.19.119. Bölüm

Çelenk bitkilerinde ve genel olarak çalımsı bitkilerde, aşağı yukarı sebzelerde de durum aynıdır. Bazı işler hepsine ortaktır: sulama, gübreleme, toprağın işlenmesi gibi; bazıları ise her cinse özgüdür: temizleme gibi. Nitekim kekik de, sisymbrion da, ötekiler de temizlenmezse kurur. Gül bahçelerini ise yalnız kesip budamazlar, üstelik yakarlar da; çünkü güller buna uğramazsa iyi beslenmekten dolayı çiçek açmaz, çalılığa döner.

3.19.1

Ἔχει δὲ ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν στεφανωματικῶν καὶ ὅλως τῶν φρυγανικῶν σχεδὸν δὲ καὶ τῶν λαχανηρῶν. τὰ μὲν γάρ ἐστι κοινὰ πᾶσιν οἷον ὕδρευσις κόπρισις ἡ τοῦ ἐδάφους ἐργασία τὰ δὲ ἴδια καθ᾽ ἕκαστον γένος οἷον ἡ διακάθαρσις· [τοῖς φρυγανικοῖς ὁμοίως ἐν στεφανώμασι καὶ λαχάνοις] καὶ γὰρ ὁ ἕρπυλλος αὐαίνεται μὴ διακαθαιρόμενος καὶ τὸ σισύμβριον καὶ τἆλλα. τὰς δὲ δὴ ῥοδωνίας οὐ κατακόπτουσι μόνον ἀλλὰ καὶ ἐπικάουσιν· ἀνανθεῖς γὰρ γίνονται καὶ ἐκλοχμοῦνται μὴ τοῦτο πάσχουσαι δι᾽ εὐτροφίαν.

3.19.2Lahana ile sedefotu da sertleşip kurur; kesilip yeniden sürgün verince ise daha büyük, daha güzel ve daha sulu olurlar. Çünkü hem tatların hem kokuların aşırı keskinliğini gidermek gerekir; tatlı ve ölçülü olan ortadadır. Öteki bitkilerde ise bir şey alınmaz; yalnız pırasa ya da çok sürgün veren başka bir bitki gibi, kesildikçe güzelleşenler bunun dışındadır.

3.19.2

καὶ ὁ ῥάφανος δὲ καὶ τὸ πήγανον ἀποσκληρύνονται καὶ ἀποξηραίνονται. κολουσθέντα δὲ καὶ παλιμβλαστῆ γενόμενα μείζω καὶ καλλίω καὶ εὐχυλότερα· δεῖ γὰρ καὶ τῶν χυλῶν καὶ τῶν ὀσμῶν ἀφαιρεῖσθαι τὸ ἄγαν δριμὺ, τῇ γὰρ μεσότητι τὸ ἡδὺ καὶ τὸ σύμμετρον. ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ἀφαίρεσις μὲν οὐκ ἔστι πλὴν ὅσα κειρόμενα καλλίω καθάπερ τὸ πράσον ἢ εἴ τι τῶν πολυβλαστῶν.

3.19.3Yanlarında biten başka bitkileri ve sık olduklarında kendi cinslerinden olanları sökmek de bir tür temizleme olur; geride kalanlara daha çok besin sağlar ve büyümelerini artırır. Bazı bitkilerin özel durumları da vardır; sedefotu için daha önce söylendiği gibi, başkalarında da vardır. Ama bunlar daha önemsizdir ve hemen hemen açıktır.

3.19.3

ἡ δὲ τῶν παραφυομένων ἐξαίρεσις καὶ ἡ αὐτῶν τῶν ὁμογενῶν ὅταν ᾖ πυκνὰ καθαπερεὶ διακάθαρσις γίνεται τροφὴν πλείω ποιοῦσα καὶ αὔξησιν τοῖς λοιποῖς. ἔχει δὲ καὶ ἰδιότητας ἔνια καθάπερ ἐπὶ τοῦ πηγάνου πρότερον ἐλέχθη καὶ ἐπ᾽ ἄλλων ἐστίν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐλάττω καὶ σχεδὸν φανερά.

3.20.120. Bölüm

Geriye, ağaçlarla ilgili olanların adeta karşılığı olan çıplak tarla tarımı kalıyor. Burada toprağın işlenmesi, ekim zamanı ve ekimden sonra toprağın işlenmesi söz konusudur; bunlardan önce ya da bunlarla birlikte, ağaçlarda olduğu gibi her tohuma uygun toprağı da görmek gerekir. İşlerde de uygun olan şeyler vardır; örneğin bir toprağı yazın, bir başkasını kışın nadasa sürmek ya da kazmak, ya da buna benzer başka bir iş. Bazıları bunları ayırmaya çalışır.

3.20.1

Λοιπὰ δὲ καὶ ὥσπερ ἀντικείμενα τοῖς περὶ τὰ δένδρα τὰ περὶ τὴν ψιλὴν γεωργίαν ἐστίν· ἐνταῦθα δὲ ἥ τε τῆς γῆς κατεργασία καὶ ἡ τῶν σπόρων ὥρα καὶ μετὰ ταῦτα σπαρέντων κατεργασία, πρότερον δ᾽ ἔτι τούτων ἢ καὶ ἅμα τὴν οἰκείαν ἑκάστῳ σπέρματι ἰδεῖν ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων. ἔστι δὲ καὶ κατὰ τὰς ἐργασίας τὸ οἰκεῖον, οἱονεὶ τὴν μὲν θέρους τὴν δὲ χειμῶνος νεᾷν ἢ σκάπτειν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον, ἅπερ ἐπιχειροῦσί τινες διαιρεῖν.

3.20.2Dediklerine göre yağmurlu, sert, ağır ve yağlı toprağı yazın hem sabanla hem çapayla işlemek, kuru, gevşek, zayıf ve hafif toprağı ise kışın işlemek gerekir. Çünkü yaz işlemesi kurutup inceltebilir, kış işlemesi ise kalınlaştırıp nemlendirir; bu topraklardan her biri, tabiatında eksik olana göre buna ihtiyaç duyar. Gübrelemede de verimsiz toprağa daha çok, iyi toprağa daha az gübre vermek gerekir; hem toprağın iyiliği yüzünden hem de gübreden pişirebileceğinden fazla besin alacağı için.

3.20.2

δεῖ γὰρ ὥς φασι τὴν μὲν ἔπομβρον καὶ στερεὰν καὶ βαρεῖαν καὶ τὴν πίειραν θέρους ἐργάζεσθαι καὶ τοῖς ἀρότροις καὶ τῇ σκαπάνῃ, τὴν δὲ ξηρὰν καὶ μανὴν καὶ τὴν λεπτὴν καὶ κούφην τοῦ χειμῶνος. δύναται γὰρ ἡ μὲν ξηραίνειν καὶ λεπτύνειν ἡ δὲ χειμερινὴ παχύνειν καὶ ὑγραίνειν. ἑκατέρα δὲ τούτων δεῖται πρὸς τὸ ἐνδεὲς τῆς φύσεως. καὶ κοπρίζειν πλεῖον μὲν τὴν λυπρὰν ἔλαττον δὲ τὴν ἀγαθὴν καὶ διὰ τὴν ἀρετὴν τῆς γῆς καὶ διὰ τὸ ἐκ τῆς κόπρου πλείω λαμβάνειν τροφὴν ἢ ὥστε πέττειν.

3.20.3Bir toprağa zıt nitelikte toprak da karıştırmak gerekir: ağıra hafif, hafife ağır, yağlıya zayıf toprak; kırmızı ile beyaz toprak ve başka bir zıtlık varsa onlar da aynı şekilde. Çünkü karıştırmak yalnız eksik olanı tamamlamakla kalmaz, ne olursa olsun bir karıştırma toprağı genel olarak daha güçlü de yapar. Örneğin yorulmuş ve artık ürün veremeyen toprağı başka bir toprakla karıştırırsanız yenilenmiş gibi yeniden ürün verir; kendi başına ürün vermeyen toprak da, kil gibi, karıştırılınca verimli olur. Çünkü bir toprak ötekine adeta gübre olur.

3.20.3

μίσγειν δὲ καὶ τὴν γῆν τὴν ἐναντίαν οἷον τῇ βαρείᾳ τὴν κούφην καὶ τῇ κούφῃ τὴν βαρεῖαν καὶ τὴν λεπτὴν τῇ πιείρᾳ ὡσαύτως δὲ καὶ τὴν ἐρυθρὰν καὶ τὴν λευκὴν καὶ εἴ τις ἄλλη ἐναντιότης. οὐ γὰρ μόνον ἡ μίξις ἀποδίδωσι τὸ ἐλλεῖπον ἀλλὰ καὶ ὅλως σφοδροτέρας ποιεῖ καὶ ἐὰν ἡ τυχοῦσα ᾖ μίξις· οἷον ἐὰν τὴν ἀπειρηκυῖαν καὶ μὴ δυναμένην φέρειν ἑτέρᾳ μίξῃς πάλιν φέρει καθαπερανεὶ καινὴ γεγενημένη, καὶ ἡ καθ᾽ αὑτὴν οὐ φέρουσα καθάπερ ἡ ἄργιλος ὅταν μιχθῇ ποιεῖ φορόν· ὥσπερ γὰρ κόπρος ἡ ἑτέρα τῇ ἑτέρᾳ γίνεται.

3.20.4Megaralılar bunu bu yüzden yapar: beş altı yılda bir toprağı derin kazar, suyun ulaştığı derinliğe kadar alttaki toprağı yukarı atarlar ki toprağı yenilesinler; çünkü besleyici toprak suyla hep aşağı akar. Kuru ve sıcak toprağa yağmurlardan önce ekmeyi öğütlerler ki bol su alarak ekini büyütüp yetiştirebilsin. Yağmurlu toprağa da aynı şekilde ekmeyi öğütlerler ki tohumlar tutunsun, sıcak toprakta filizlenip büyüyerek yağmura daha dayanıklı olsun. Bu yapılamazsa toprağı kuru havada önceden işleyip ekimi geç yapmalıdır.

3.20.4

δι᾽ ὃ ταῦτα ποιοῦσι Μεγαρεῖς καὶ δι᾽ ἐτῶν πέντε ἢ ἓξ σκάπτοντες βαθεῖαν ἀναβάλλουσι τὴν κάτωθεν ἐφ᾽ ὅσον διϊκνεῖται τὸ ὕδωρ ἵνα καινὴν ποιῶσιν· ἡ γὰρ τρόφιμος ἀεὶ καταρρεῖ ὑπὸ τοῦ ὕδατος. σπείρειν δὲ κελεύουσι τὴν ξηρὰν καὶ τὴν θερμὴν πρὸ τῶν ὑδάτων ὅπως λαμβάνουσα πλῆθος ὕδατος ἐκτρέφειν δύνηται. καὶ τὴν δ᾽ ἐπομβρίαν ὡσαύτως ἵνα τὰ σπέρματα λαμβάνωσι καὶ βλαστόντα καὶ αὐξηθέντα θερμῇ τῇ γῇ δυνατώτερα δέχηται τὸν ὄμβρον· ἐὰν δὲ μὴ ἐν ξηρᾷ προεργασάμενον τὴν γῆν ὀψὲ ποιεῖσθαι τὸν σπόρον.

3.20.5Erken ekimi seyrek, geç ekimi sık yapmak gerekir; çünkü erken ekilen çok kök salmaz, geç ekilen ise kök salar ve çok dallanır. Toprak işlemeyi daha da inceltmek isteyen biri bunları ve bunlara benzer şeyleri –daha birçoğu vardır– her birini toprağa göre incelemelidir. Çünkü bazı topraklar bu titizliği kaldırmaz; böyle yapan da yanılır. Korinthos'tan Syrakusai'ye gidip oradaki işleme usulünü buraya taşıyan birinin başına gelen budur: iyi sanılan tarlayı taşlardan temizleyerek mahvetti; taşlar alınınca buğdayın hiçbir siperi kalmadı ve dondu. Suriye'de de biri toprağı derin sürerek kuruttu; çünkü toprak yazın kavruldu ve altı geniş ölçüde taşlık olduğu için ekini yaktı. Suriyeliler bu yüzden küçük sabanlar kullanır. Bunları ayırt etmeye çalışmak gerekir.

3.20.5

σπείρειν δὲ δεῖ τὸν μὲν πρωϊνὸν μανὸν τὸν δὲ ὄψιον πυκνόν· ὁ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει ῥίζωσιν ὁ δὲ ἔχει καὶ γίνεται πολυσχιδής. ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα, πλείω γάρ ἐστι, διακριβοῦν εἴ τις θέλει τὰς ἐργασίας μᾶλλον, ἕκαστα δεῖ σκοπεῖν πρὸς τὴν χώραν· ἔνιαι γὰρ οὐ δέχονται τὰς ἀκριβείας ἀλλὰ διαμάρτοι ἂν ὁ ποιῶν. ὅπερ ἔπαθέ τις ἀνελθὼν εἰς Συρακούσας ἐκ Κορίνθου τὴν ἐργασίαν τὴν ἐντεῦθεν μεταφέρων· καὶ γὰρ τὸ χωρίον τὸ δοκοῦν ἀγαθὸν ἐκλιθολογήσας διέφθειρεν· ἐξεπήγνυτο γοῦν ὁ σῖτος οὐκ ἔχων οὐδεμίαν προβολὴν ἐξαιρεθέντων τῶν λίθων. καί τις ἐν Συρίᾳ κατὰ βάθος ἀρόσας ἀνεξήρανεν· ὑπὸ γὰρ τοῦ θέρους διακαιομένη ⟨ἡ γῆ⟩ ἐπὶ πλεῖον ὑπόπετρος οὖσα διέκαιε ⟨δι᾽ ὃ⟩ καὶ μικροῖς ἀρότροις οἱ Σύροι χρῶνται. ταῦτα μὲν οὖν πειρατέον ἐπικρίνειν.

3.20.6Hepsi için ortak ve genel olarak söylemek gerekirse, en önemli ve ilk iş ekilecek toprağı iyi işlemektir. Çünkü tohum iyice işlenmiş toprağa düşerse, toprak yumuşamış olduğundan iyi çıkar. Bundan sonra, ekin filizlendikten sonra gübreleme ve öteki bakım gelir; çapalama ve ot ayıklama gibi.

3.20.6

ὡς δὲ κοινῇ καὶ καθόλου πᾶσιν εἰπεῖν μέγιστον μὲν καὶ πρῶτόν ἐστι τὴν σπορευτὴν χώραν κατειργάσθαι καλῶς· εἰς διειργασμένην γὰρ καλῶς πεσὸν τὸ σπέρμα καλῶς ἐκφύεται διημερωθείσης τῆς γῆς. εἶθ’ ἡ κόπρισις καὶ ἡ ἄλλη θεραπεία μετὰ ταῦτα διαβεβλαστηκότων ἤδη, οἷον σκάλσις καὶ ποασμός.

3.20.7Toprağın işlenmesi, nadasa sürme işinde, iki mevsimde, yazın ve kışın yapılır; öyle ki dikimde de söylendiği gibi toprak hem kışı görsün hem güneş alsın. Çünkü sık sık altüst edilen toprak gevşek, hafif ve otlardan temiz olur; böylece ekini kolayca besleyip büyütür. Bu yüzden, çok erkenci olmadıkça baklagilleri de nadas tarlasına ekmemeyi öğütlerler ki yaz nadasını engellemesinler. Çünkü kış nadasına karın, kırağının da ondan aşağı kalmayacak şekilde iyi geldiğini düşünürler; toprağı kemirip gevşettiklerini söylerler.

3.20.7

ἡ δὲ κατεργασία ἐν τῷ νεᾷν κατ᾽ ἀμφοτέρας τὰς ὥρας καὶ θέρους καὶ χειμῶνος ὅπως χειμασθῇ καὶ ἡλιωθῇ ἡ γῆ καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς φυτείας ἐλέχθη. πολλάκις γὰρ μεταβληθεῖσα μανὴ καὶ κούφη καὶ καθαρὰ γίνεται τῆς ὕλης ὥστε ῥᾳδίως ἐκτρέφειν. καὶ διὰ τοῦτο κελεύουσιν οὐδὲ τὰ χεδροπὰ συμβάλλειν εἰς τὰς νέας ἐὰν μή τι σφόδρα πρώϊον ὅπως μὴ κωλύσωσι τὴν θερινὴν νέανσιν· ἀγαθὴν γὰρ οἴονται τὴν χιόνα ταῖς χειμεριναῖς νέαις καὶ οὐχ ἧττον τὴν πάχνην εἶναι· διεσθίειν γὰρ καὶ μανοῦν τὴν γῆν.

3.20.8İlk sürümden sonra nadasa bıraktıklarında ilkbaharda toprağı yeniden altüst ederler ki yeniden biten otu yok etsinler; sonra yazın sürerler; ekmek üzereyken de yeniden hafifçe sürerler; çünkü söylendiği gibi toprağı önceden işlemek ve en çok buna özen göstermek gerekir. Bu yüzden çift dişli çapayla yapılan işi daha çok övüyorlar; sabanla yapılan iş ise birçok yeri atlıyor gibi görünür. Thessalialıların çift dişli çapadan daha da güçlü, miskhos dedikleri bir aleti vardır; bu alet daha derine indiği için daha çok toprağı, hem de daha aşağıdan altüst eder. Toprağın işlenmesi işte budur.

3.20.8

καὶ ὅταν μετὰ τοὺς πρώτους ἀρότους νεάσωσι πάλιν τοῦ ἦρος μεταβάλλουσιν ὅπως τὴν ἀναφυομένην πόαν ἀπολέσωσιν, εἶτα θέρει ἀροῦσι καὶ πάλιν ὅταν μέλλωσι σπείρειν ὑπήροσαν ὡς δέον καθάπερ ἐλέχθη προκατεργάσασθαι καὶ περὶ τοῦτο μάλιστα σπουδάσαι. δι᾽ ὃ καὶ τὴν ἀπὸ τῆς δικέλλης ἐργασίαν μᾶλλον ἐπαινοῦσιν, ἡ δ᾽ ἀπὸ τοῦ ἀρότρου δοκεῖ πολλὰ παραλείπειν. Θέτταλοι δ᾽ ἰσχυρότερον ἔτι τῆς δικέλλης ὄργανον ἔχουσι ὃ καλοῦσι μίσχον ὃ μᾶλλον εἰς βάθος κατιὸν πλείω γῆν περιτρέπει καὶ κατωτέρωθεν. αὕτη μὲν οὖν τῆς χώρας ἡ κατεργασία.

3.20.9Bu işlere emek verenler ötekilerde daha az sıkıntı çeker; bu işi daha gevşek yapanlar ise çok ot bittiği için sık sık çapalamak ve ot ayıklamak zorunda kalırlar. Çünkü ekinler bu otlar yüzünden ölür; ot hem gücü hem önceden orada bulunduğu için buğdaydan önce davranır. Buğday önce büyümüşse ise otların çoğu boğulup ölür, genel olarak da ekinlere aynı ölçüde zarar vermez.

3.20.9

συμβαίνει δὲ τοῖς εἰς ταῦτα πονήσασιν ἧττον ἐν τοῖς ἄλλοις κακοπαθεῖν· ὅσοι δ᾽ ἂν μαλακωτέρως, ἀναγκάζονται πολλάκις καὶ σκάλλειν καὶ βοτανίζειν ἅτε πολλῆς πόας ἐκφυομένης. οὕτω γὰρ ἀπόλλυται τὰ σπέρματα, προτερεῖ δὲ τοῦ σίτου διά τε τὴν ἰσχὺν καὶ τὸ προϋπάρχειν· ἐπεὶ πρότερον αὐξηθέντος τοῦ σίτου πολλὰ καταπνίγεται καὶ ἀπόλλυται καὶ τὸ ὅλον οὐχ ὁμοίως βλάπτει τὰ σπέρματα.

3.21.121. Bölüm

Yağmurlu ve soğuk toprağa uygun olanlar, buğdayda da arpada da ötekilerde de ekmek yapımında verimi en az olan çeşitlerdir; çünkü bunlar seyrek dokuludur. Ötekiler daha çok yağmura ihtiyaç duyar; siyah taneliler de beyazlardan daha çok. Kuru ve kırmızı toprakta ve soğuk yerlerde ise verimli çeşitler uygundur; siyahlardan çok beyazlar, ki yağmurlar kesilmeden önce irileşsinler; çünkü beyazlar siyahlardan daha çabuk büyür ve öne geçer. Ilıman yerlerde ise arada kalan çeşitler uygundur. Kimi böyle ayırır, kimi başka türlü.

3.21.1

Τὰ δ᾽ οἰκεῖα τῇ μὲν ἐπόμβρῳ καὶ ψυχρᾷ τὰ ἀνοστιμώτατα πρὸς τὴν σιτοποιΐαν ὁμοίως καὶ πυρῶν καὶ κριθῶν καὶ τῶν ἄλλων· ἀραιὰ γὰρ ταῦτα. τὰ δ᾽ ἄλλα πλείονος ὄμβρου δεῖται· καὶ τὰ μέλανα τῶν λευκῶν. ἐν δὲ ξηρᾷ καὶ ἐρυθρᾷ καὶ ἐν ψυχροῖς τόποις πολύνοστα· καὶ τὰ λευκὰ μᾶλλον τῶν μελάνων ὅπως ἁδρύνηται πρὸ τῆς ἀπολήψεως τῶν ὑδάτων· αὔξεται γὰρ καὶ φθάνει τὰ λευκὰ μᾶλλον τῶν μελάνων. ἐν δὲ ταῖς εὐκρασίαις τὰ ἀνὰ μέσον. οἱ μὲν οὖν οὕτω διαιροῦσιν οἱ δ᾽ ἄλλως.

3.21.2Kısacası zayıf toprak arpa için, yağlı toprak buğday için daha iyidir. Çünkü arpa daha az ve daha hafif besine, buğday ise daha çok ve daha cisimli besine ihtiyaç duyar. Buğdaylardan üç aylık buğday zayıf topraklarda daha güzel olur; çünkü hafif besin hafif bitkilere uyar. Libya buğdayı, drakontias, strangias ve Selinus buğdayı ise iyi toprakta güzel olur, çünkü bunlar çok besin ister; kanıtı saplarının kalın olmasıdır. Kısacası bu türden başka bir buğday varsa o da öyledir. Trakya buğdayı gibi çok kabuklu bir çeşit kışlık yerlere uyar, çünkü soğuktan etkilenmez. Kankhrydias gibi gevşek ve seyrek dokulu bir çeşit ise yağmurlu yerlere uyar; çünkü o da çok besine ihtiyaç duyar; sapının kalın olması da bundandır.

3.21.2

ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ μὲν λεπτὴ κριθοφόρος ἀμείνων ἡ δὲ πίειρα πυροφόρος· αἱ μὲν γὰρ ἐλάττους καὶ κουφοτέρας δέονται τροφῆς οἱ δὲ πλείονος καὶ σωματωδεστέρας. τῶν δὲ πυρῶν ὁ μὲν τρίμηνος ἐν τοῖς λεπτογείοις καλλίων· σύμμετρος γὰρ ἡ τροφὴ κούφη κούφοις· ὁ δὲ λυβικὸς καὶ ὁ δρακοντίας καὶ ὁ στραγγίας καὶ ὁ σελινούσιος ἐν ἀγαθῇ, πολύτροφοι γάρ· σημεῖον δ᾽ ὅτι κάλαμον ἔχουσι παχύν· ἁπλῶς δὲ καὶ εἴ τις ἄλλος τοιοῦτος. εἰ δέ τις πολυχίτων ὥσπερ ὁ θρᾴκιος ἐν τοῖς χειμερινοῖς· ἀπαθὴς γὰρ ὑπὸ τοῦ ψύχους· ὁ δὲ χαῦνος καὶ μανὸς ὥσπερ ὁ καγχρυδίας ἐν τοῖς ἐπόμβροις· τροφῆς γὰρ πολλῆς καὶ οὗτος δεῖται, δι᾽ ὃ καὶ παχυκάλαμος.

3.21.3Baklagillerde de durum aynıdır. Yapışkan ve kara toprak nohudu, hafif toprak ise baklayı daha güzel yetiştirir; çünkü besin her birine uygun düşer. Ötekilerde de aynı şekilde her şeyi besin bakımından açıklamalı, havanın durumunu da hesaba katmalıdır. Güneşi bol ve genel olarak açık havalı toprak daha zayıf bitkileri daha iyi yetiştirir, zıddı olan toprak ise güçlü bitkileri. Gevşek ve balçıklı toprak da az besin isteyen ve kuru bitkileri yetiştirir; Akhilleus arpası gibi. Bu toprak besini iyice pişirdiği için taneyi daha da beyazlatır. Kuru ve güneşe bakan topraklar da kolay pişen baklagiller yetiştirir, çünkü güneş onları daha çok pişirir; verimli ve yağlı topraklarda ise aynı şey olmaz.

3.21.3

ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν χεδροπῶν. ἡ μὲν γὰρ γλίσχρα καὶ μελάγγεως ἐρέβινθον ἡ δὲ κούφη κύαμον φέρει καλλίω, σύμμετρα γὰρ ἑκατέρῳ τὰ τῆς τροφῆς. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀεὶ πρὸς τὰ τῆς τροφῆς ἀνακτέον συμπαραλαμβάνοντα καὶ τὰ τοῦ ἀέρος. ἡ γὰρ εὔειλος καὶ ἁπλῶς ἡ εὐδιείνη τὰ ἀσθενέστερα ἐκφέρει μᾶλλον ἡ δ᾽ ἐναντία τὰ ἰσχυρά. καὶ ἡ ἀνύφαμμος δὲ καὶ πηλώδης τὰ ὀλιγότροφα καὶ ξηρὰ καθάπερ τὴν ἀχιλληΐδα· καὶ γὰρ λευκαίνει μᾶλλον ἐκπέττουσα τὰς τροφάς· καὶ φέρει δὲ καὶ τεράμονα τὰ ξηρὰ καὶ τὰ πρόσειλα, πέττει γὰρ ὁ ἥλιος μᾶλλον, ἐν δὲ τοῖς εὐγείοις καὶ πίοσιν οὐχ ὁμοίως.

3.21.4Buğday yağmurlu yerlerde arpadan daha iyi gelişir; genel olarak da yağmurlu yıllara en dayanıklı olandır. Gübresiz topraklarda da daha çok ürün verir. Sebebi şudur: sıcak olduğu için daha iyi pişirebilir ve gübre istemez, çünkü gübreden gelmesi gerekeni kendinde taşır. Genel olarak en güçlü tahıldır; erken ekilir ve soğuk yerlere daha çok ekilir. Gücü, sıcaklığından ve daha çok kabuğu olmasından gelir. Bu yüzden uzun süre boş kalıp yeniden işlenen toprak arpadan çok buğday verir; çünkü besin daha güçlüdür ve buğday ona daha iyi hâkim olur. Bazı yerlerde ise çalı çırpı yakılmadıkça aynı ölçüde ürün vermek istemez; yakılınca toprak adeta gevşer ve gübrelenmiş olur.

3.21.4

πυρὸς δὲ κριθῆς ἐν τοῖς ὀμβρώδεσιν εὐθενεῖ μᾶλλον καὶ τὸ ὅλον δὲ πρὸς τὰς ἐπομβρίας ἰσχυρότατος. φέρει δὲ καὶ ἐν τοῖς ἀκόπροις μᾶλλον· αἴτιον δὲ ὅτι θερμὸς ὢν ἐκπέττειν δύναται μᾶλλον καὶ κόπρον οὐκ ἐπιζητεῖ διὰ τὸ ἔχειν ἐν ἑαυτῷ ὃ ἔδει ἐκ τῆς κόπρου γίνεσθαι καὶ τὸ ὅλον ἰσχυρότατός ἐστι καὶ πρωϊσπορεῖται καὶ ἐν τοῖς ψυχροῖς καταβάλλεται μᾶλλον. ἡ δὲ ἰσχὺς θερμότητι καὶ τῷ μᾶλλον πολυχίτωνα εἶναι· δι᾽ ὃ καὶ ἡ διὰ χρόνου γεωργουμένη γῆ πυροὺς φέρει μᾶλλον ἢ κριθάς· κατακρατεῖ γὰρ τῆς τροφῆς ἰσχυροτέρας οὔσης ὁ πυρὸς μᾶλλον. ἐνιαχοῦ δ᾽ οὐχ ὁμοίως ἐθέλει φέρειν μὴ ἐμπρησθείσης τῆς ὕλης· οὕτως δ᾽ ὥσπερ μανοῦται καὶ κοπρίζεται.

3.21.5Kısacası her şey şu en büyük ve en genel farklara dayanır: toprağın tabiatı, tohumların gücü ve zayıflığı, havanın karışımı. Bu yüzden bunları incelemek gerekir. Ekimden sonra gelen kışlar her yerde yararlıdır; çünkü ekin daha çok kök salar ve kardeşlenir, böylece ilkbaharda ölçülü bir boyla çıkar. Bu en çok iyi topraklarda geçerlidir; çünkü güney rüzgârları ve açık havalar ekini çabuk büyütür, fazla yaprağa kaçırır ve meyvesini pasa uğratır. Sık ekilenler seyrek ekilenlerden önce fışkırır; çünkü seyrek ekilenler yer bulduklarından kök salar ve aşağıya doğru dallanır, sık ekilenler ise hemen yukarı koşar.

3.21.5

ὡς δὲ ἁπλῶς εἰπεῖν πάντα ἐν ταύταις μεγίσταις καὶ κοινοτάταις ἐστὶν διαφοραῖς, ἐν τῇ τῆς χώρας φύσει τῇ τῶν σπερμάτων ἰσχυῒ καὶ ἀσθενείᾳ καὶ ἐν τῇ τοῦ ἀέρος κράσει, δι᾽ ὃ σκεπτέον ταῦτα. χειμῶνες δὲ ἐπιγινόμενοι πανταχοῦ μὲν χρήσιμοι· ῥιζοῦται γὰρ καὶ καρκινοῦται μᾶλλον ὥστ᾽ εἰς τὸ ἔαρ σύμμετρον ἀποδίδοται μέγεθος. μάλιστα δ᾽ ἐν ταῖς ἀγαθαῖς χώραις· τὰ γὰρ νότια καὶ ὅταν εὐδία ταχὺ ἀναδιδόασι καὶ ποιοῦσι λοχαίαν καὶ καρπὸν ἐρυσιβώδη. τὰ δὲ πυκνόσπορα πρότερον ἀποχεῖται τῶν μανοσπόρων ὅτι τὰ μὲν ῥιζοῦται καὶ εἰς τὰ κάτω σχίζεται διὰ τὸ ἔχειν τόπον τὰ δ᾽ εὐθὺς εἰς τὸ ἄνω τρέχει.

3.22.122. Bölüm

Hem bol ürün hem de ortaya çıkan hastalıklar bakımından, örneğin pasa karşı, uygun tohumları seçmek de gerekir. Çünkü pas çukur ve rüzgârsız yerlerde olur; [buralara] pasa uğramayan tohumları seçmek gerekir. Böyle olanlar, başağı eğik olan, dik durmayanlardır. Başağın eğilmesinin yararlı olması da bundandır: su ve çiy akıp gider, üzerinde kalmaz. Uzun başaklar daha çok eğilir, geniş ve kısa başaklar ise daha diktir; bu yüzden bunlar ıslanıp pasa uğrar. Başağı yapraklardan epey uzakta duranlar da daha az pas tutar; çünkü nem daha çok yapraklarda kalır; başak yakınsa hemen bulaşır, uzaksa aynı ölçüde bulaşmaz.

3.22.1

Χρὴ δὲ καὶ τὰ οἰκεῖα σπέρματα πρὸς εὐφορίαν καὶ τὰ νοσήματα τὰ συμβαίνοντα λαμβάνειν οἷον ἐρυσίβας· ἐπεὶ ἐν τοῖς κοίλοις καὶ ἀπνόοις γίνεται […] τὰ μὴ ἐρυσιβούμενα· τοιαῦτα δὲ τὰ ἐπικλινῆ τῷ στάχυϊ καὶ μὴ ὀρθά. διὰ τοῦτο δὲ καὶ τὸ ἐπικύπτειν συμφέρει τὸν στάχυν ὅπως ἀπορρέῃ καὶ μὴ ἐμμένῃ τὸ ὕδωρ καὶ ἡ δρόσος. ἐπικλίνουσι δὲ οἱ μακροὶ στάχυες μᾶλλον οἱ δὲ πλατεῖς καὶ βραχεῖς ὀρθότεροι δι᾽ ὃ καὶ ἐρυσιβοῦνται ταῦτα διυγραινόμενα. καὶ ὧν ὁ στάχυς ἀπήρτηται πολὺ τῶν φύλλων· ἐν γὰρ τοῖς φύλλοις ἐμμένει μᾶλλον ἡ ὑγρότης ὥστε πλησίον μὲν ὄντος εὐθὺς ἅπτεται πόρρω δὲ οὐχ ὁμοίως.

3.22.2Bu yüzden Akhilleus arpası, beyazı da siyahı da, pasa yatkındır, çünkü başakları diktir; eteokrithos denen arpa ise güvenlidir, çünkü başağı aşağı sarkar. Rüzgâra açık tarlalarda ekin daha az pas tutar; çünkü hareketle nem silkelenip düşer. Nitekim yağmurdan sonra rüzgâr eser ve ardından gece gelirse de pas daha az olur: rüzgâr nemi silkelemiştir, güneş de hemen arkasından gelmediği için çürüme yapmamış, nem ondan önce kurumuştur. Pas bir tür çürümedir; yabancı bir sıcaklık olmadan hiçbir şey çürümez. Tahıl en çok dolunaylarda pasa uğrar, çünkü ay da kendi sıcaklığıyla çürütür. Kısacası beyaz olanların hepsi, hem bitkilerde hem hayvanlarda, siyahlardan daha zayıf ve daha kolay zarar görür. Tohumları topraklara uygun seçmek gerektiği birçok şeyden açıktır.

3.22.2

δι᾽ ὃ καὶ ἡ μὲν ἀχιλληῒς κριθὴ καὶ λευκὴ καὶ μέλαινα ἐρυσιβώδης, ὀρθοὶ γὰρ οἱ στάχυες, ἡ δ᾽ ἐτεόκριθος ἀσφαλὴς, ἀπονεύει γάρ. τὰ δὲ προσήνεμα τῶν χωρίων ἧττον ἐρυσιβοῦνται· διὰ γὰρ τὴν κίνησιν ἀποσείεται καὶ ἀποπίπτει τὸ ὑγρόν. ἐπεὶ καὶ ὅταν ὕσαντος πνεῦμα ἐπιγένηται καὶ πάλιν ἐπιλαμβάνῃ νὺξ ἧττον· τὸ μὲν γὰρ διέσεισεν ὁ δ᾽ ἥλιος ⟨οὐκ⟩ εὐθὺς ἐπιγενόμενος οὐκ ἐποίησε σῆψιν ἀλλ᾽ ἀνεξηράνθη πρότερον. ἡ δ᾽ ἐρυσίβη σαπρότης τις οὐδὲν δὲ σαπρὸν ἄνευ θερμότητος ἀλλοτρίας. μάλιστα δὲ ἐρυσιβοῦται σῖτος ταῖς πανσελήνοις διὰ τὸ καὶ τὴν σελήνην τῇ θερμότητι σήπειν τῇ ἑαυτῆς. ἀσθενέστερα δὲ καὶ ἐπικηρότερα πάνθ᾽ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ λευκὰ τῶν μελάνων καὶ ἐπὶ τῶν φυτῶν ἐστι καὶ ἐπὶ τῶν ζώων. ὅτι μὲν οὖν οἰκεῖα τὰ σπέρματα ταῖς χώραις ληπτέον φανερὸν ἐκ πολλῶν.

3.22.3Kısacası bütün ekinlerde hastalıklar besinin ve çevreleyen havanın ölçüsüzlüğünden doğar: besin fazla ya da az olduğunda, hava da çok yağmurlu ya da çok kuru olduğunda veya nem zamansız geldiğinde. O zaman bezelyede, mürdümükte ve pisos bezelyesinde kurtlar, nohutta da tırtıllar oluşur. Bezelyede ve mürdümükte bu, bitkiler nemlendikten sonra araya sıcak günler girince olur; nohutta ise tuzluluk yıkanıp gidince ve bitki tatlılaşınca. Çünkü tabiat her yerde sıcağı bir şekilde nemle karıştırarak canlı üretir; nem, sıcağın çürütmesi için adeta malzemedir.

3.22.3

νοσήματα δὲ γίνεται πᾶσι τοῖς σπέρμασιν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν διὰ τὴν ἀσυμμετρίαν τῆς τροφῆς τε καὶ τοῦ περιέχοντος ἀέρος ὅταν ἡ μὲν πλείων ἡ δὲ ἐλάττων ὁ δὲ κάτομβρος ἢ κατάξηρος ἄγαν ἢ μὴ κατὰ καιρὸν ἀνυγραινόμενος τύχῃ· τότε γὰρ καὶ οἱ σκώληκες ἐγγίνονται τοῖς ὤχροις καὶ τοῖς λαθύροις καὶ τοῖς πισοῖς καὶ αἱ κάμπαι τοῖς ἐρεβίνθοις ὅταν οἱ μὲν ἀνυγρανθῶσι καὶ μεταξὺ ἐγγίνωνται θερμημερίαι· τῶν δὲ ἐρεβίνθων ὅταν ἡ ἅλμη κατακλυσθῇ καὶ ἀναγλυκανθῶσι· πανταχοῦ γὰρ ἡ φύσις ζωογονεῖ μιξαμένη πως τῇ ὑγρότητι τὸ θερμὸν καθάπερ ὕλην οὖσαν τὴν ὑγρότητα τῷ θερμῷ πρὸς τὴν σῆψιν.

3.22.4Buğdayda da kurtlar bakımından aynı şey olur. Ekimden sonra güney rüzgârları çok eserse köklerde kurtlar oluşur; çünkü o zaman kök nemlenir, hava da sıcak olduğundan sıcaklık kökü çürüterek bir şekilde canlı üretir; doğan kurt da hemen kökü yemeye başlar. Çünkü her canlının doğuşu ve beslenmesi tabiatı gereği aynı şeylerden olur. Bir başka kurt da, içeride hapsolan nem kuraklık yüzünden dışarı akamayınca sıcağın yol açtığı çürümeden doğar; sonra aynı şekilde aynı şeyle beslenir.

3.22.4

ὃ καὶ ἐπὶ τῶν πυρῶν συμβαίνει κατὰ τοὺς σκώληκας· γίνονται γὰρ ἐν ταῖς ῥίζαις ὅταν νότια πλείω μετὰ τοὺς σπόρους ἐπιγένηται· τότε γὰρ ἀνυγραινομένης τῆς ῥίζης καὶ τοῦ ἀέρος ὄντος θερμοῦ ζωοποιεῖ πως ἡ θερμότης συσσήπουσα τὴν ῥίζαν, ὁ δὲ γενόμενος εὐθὺς κατεσθίει. πέφυκε γὰρ ἐκ τῶν αὐτῶν ἑκάστοις ἡ γένεσις καὶ ἡ τροφή. ἕτερος δ᾽ ὅταν ἀποχυθῆναι διὰ τὸν αὐχμὸν μὴ δύνηται τὸ ἐγκατακλειόμενον ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ σήψεως γινομένης ἐζωοποίησεν, εἶθ᾽ ὁμοίως ἡ τροφὴ διὰ τοῦ αὐτοῦ.

3.22.5Aynı şey elma ağaçlarında ve genel olarak susuz kalınca kurtlanan ağaçlarda da oluyor gibidir. Çünkü nem az olduğundan ve ağacın içinde kalıp ısındığından çürüme yapar; kurt da bundan doğar. Kanıtı, besin bol olduğunda olandır: o zaman akış yukarılara da dağılır, fazla olduğu için de üstün gelir ve çürümez. Asmada olan da buna benzer: asmada da ips kurtları en çok güney rüzgârlarında oluşur; çünkü asma iyice nemlenir, hava da üretkendir. Sonra bu kurtlar hemen kendileriyle aynı soydan olanı yer.

3.22.5

ταὐτὸ δ᾽ ἔοικε τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν μηλέων καὶ ὅλως ἐπὶ τῶν δένδρων συμβαίνειν ὅσα σκωληκοῦται διψήσαντα· διὰ γὰρ τὸ ὀλίγον εἶναι τὸ ὑγρὸν καὶ μένειν ἐν τῷ δένδρῳ θερμαινόμενον σῆψιν ἐποίησεν ἐξ ὧν ὁ σκώληξ. σημεῖον δὲ ὅταν ἄφθονος ἡ τροφὴ γίνηται· τότε γὰρ καὶ ἡ ἐπιρροὴ πρὸς τὰ ἄνω διαδίδοται καὶ πλείων οὖσα κατακρατεῖ καὶ οὐ σήπεται. παραπλήσιον δὲ τὸ συμβαῖνόν ἐστι καὶ τῇ ἀμπέλῳ· καὶ γὰρ ἐν ταύτῃ τοῖς νοτίοις οἱ ἶπες γίνονται μᾶλλον ἅτε διυγραινομένης καὶ τοῦ ἀέρος γονεύοντος· εἶτ᾽ εὐθὺς ἐξεσθίουσι τὸ ὁμογενές.

3.22.6Zeytinlerdeki tırtıllar ve sürgün verme, çiçeklenme sırasında ya da daha sonra başka canlıların oluştuğu bitkiler de böyledir; çünkü hepsi benzer bir sebepten oluşur. Bu en çok asmada olur, çünkü asma tabiatça nemlidir; nemi de tatsız ve sulu bir nemdir; bu tür nem de etkiye en açık olandır. Bazı yerlerde ise yer iyi rüzgâr alıyor, nemli ve fazla besleyici değilse ips kurdu hiç olmaz. Hastalıklar hakkında ileride daha ayrıntılı konuşmak gerekir.

3.22.6

ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐλαῶν αἱ κάμπαι καὶ ἐφ᾽ ὧν ἄλλα ἐγγίνεται ζῶα περὶ τὴν βλάστησιν ἢ τὴν ἄνθησιν ἢ καὶ ὕστερον· πάντα γὰρ ἐκ παραπλησίας αἰτίας ἐστὶ συνιστάμενα. τῇ δ᾽ ἀμπέλῳ μάλιστα τοῦτο συμβαίνει δι᾽ ὅτι φύσει ὑγρόν ἐστι καὶ ἡ ὑγρότης αὐτῆς ἄχυλος καὶ ὑδατώδης· εὐπαθεστάτη γὰρ ἡ τοιαύτη. ἐνιαχοῦ δὲ οὐ γίνονται τὸ ὅλον ἶπες ὅταν εὔπνους τε καὶ μὴ ἔνυγρος μηδ᾽ εὔτροφος ὁ τόπος ὑπάρχῃ. καὶ περὶ μὲν νοσημάτων ἐν τοῖς ὕστερον ἐπὶ πλέον ῥητέον.

3.23.123. Bölüm

Ekim zamanı için bazıları Ülker'in batışından öncesini öğütler; çünkü toprak kuru ve nemsiz olduğundan tohumu korurmuş. Bazıları ise, Kleidemos gibi, Ülker'in batışıyla birlikte ekmeyi öğütler; çünkü batıştan sonraki yedinci günde çoğu zaman yağmur gelirmiş. En iyisi ve en güvenlisi ise belki tohumu tavında, ekime hazır toprağa atmak ve şuna dikkat etmektir: ne çamura atılsın ne de yarı ıslak, yarı güneş görmüş toprağa; bazıları bu toprağa "iki işlik" der. Çünkü nemli ve balçıklı toprak tohumu dağıtır, sütünü akıtır; kuruyunca da tohumun üstünü sıvar ve filizin çıkmasına izin vermez. Yarı ıslak toprak ise tohumu çürütür; çünkü onda tohumu harekete geçirecek ama dışarı çıkmaya ve filizlenmeye zorlamayacak kadar sıcaklık ve nem vardır.

3.23.1

Σπείρειν δὲ κελεύουσιν οἱ μὲν πρὸ πλειάδος· ξηρὰν γὰρ ἄνικμόν τε οὖσαν διαφυλάττειν τὸ σπέρμα τὴν γῆν. οἱ δ᾽ ἅμα πλειάσι δυομέναις ὥσπερ καὶ Κλείδημος· ἐπιγίνεσθαι γὰρ ὕδατα τὰ πολλὰ τῇ ἑβδόμῃ μετὰ τὴν δύσιν. ἄριστον δὲ ἴσως καὶ ἀσφαλέστατον εἰς ὀργῶσαν τὴν γῆν ἐμβληθῆναι εὐλαβούμενον ὅπως μήτ᾽ ἐμβληθῇ πηλῷ μήθ᾽ ⟨εἰς⟩ ἡμιβρεχῆ καὶ ἡμίειλον ἣν δὴ καλοῦσί τινες ἀμφίεργον. ἡ μὲν γὰρ ὑγρὰ καὶ πηλώδης διαχεῖ καὶ ἐκγαλακτοῖ καὶ ἐὰν ξηρανθῇ συναλείφει καὶ οὐ διαδίδωσιν, ἡ δὲ ἡμιβρεχὴς κατασήπει· τοσοῦτον γὰρ ἔχει τὸ θερμὸν καὶ τὸ ὑγρὸν ὥστε κινῆσαι μὲν μὴ ἐκβιάσασθαι δὲ μηδ᾽ ἐκβλαστεῖν.

3.23.2Ekimlerin en kötüsü budur. Mevsiminde kuru toprağa yapılan ekim tohumu kaybettirmez. Kleidemos gündönümü sıralarındaki ekimlerin tehlikeli olduğunu söyler; çünkü toprak ıslak ve ağır olduğundan buharlı olur ve kötü taranmış yüne benzermiş. Üstelik yeterince sıcaklığı olmadığından buharları ne çekebilir ne de dışarı verebilirmiş; üstünü sıvaması da daha az olurmuş. Ama geç ekilecekleri gündönümü sıralarında ekmek gerekir.

3.23.2

καὶ χείριστος οὗτος τῶν σπόρων. ὁ γὰρ ἐν ξηρᾷ σπόρος γινόμενος καθʹ ὥραν ἔτους οὐκ ἀπόλλυσι τὸ σπέρμα· τοὺς δὲ περὶ τροπὰς σπόρους Κλείδημός φησιν ἐπισφαλεῖς εἶναι· διερὰν γὰρ οὖσαν καὶ βαρεῖαν τὴν γῆν ἀτμιδώδη γίνεσθαι καὶ ἐοικέναι ἐρίοις κακῶς ἐξαμμένοις· ἔτι δ᾽ οὐ δύνασθαι τὰς ἀτμίδας ἕλκειν οὐδὲ διαπέμπειν ἅτε θερμὸν οὐκ ἔχουσαν ἱκανὸν καὶ ἐπαλείφειν ἔλαττον. ἀλλὰ τὰ ὄψια δεῖ σπείρειν ὑπὸ τροπάς.

3.23.3Ekilirken ve ekildikten sonra birkaç gün açık hava olması yararlıdır ki ekinler iyice filizlensin. Bundan sonra, ekinler artık güçlü kök salıp sık bir kök örgüsü kurmuşken kuzeyden gelen soğuklar ve hafif, ölçülü bir kış olması iyidir; çünkü o zaman daha iyi dayanırlar. Nitekim bastırılan ekin daha iyi ve daha verimli olur: kök güçlü olunca besin artar ve bundan sonraki büyüme daha çabuk olur. Hemen yukarı koşan ekinler ise ince ve zayıf olur, hem de vaktinden önce gebe kalıp fışkırdıkları için bozulurlar. Kısacası mevsimsiz bir bolluk tehlikelidir; bu yüzden ekinin uçlarını keserler, bazıları da biçer.

3.23.3

συμφέρει δὲ σπειρομένοις καὶ σπαρεῖσιν εὐδίας ἐπιγίνεσθαι πλείους ἡμέρας ὅπως διαβλαστῶσι, μετὰ δὲ ταῦτα ψύχη βόρεια καὶ μέτρια λεπτὰ χειμῶνος ἰσχυρῶς ἐρριζωμένων ἤδη καὶ ταρρουμένων· ἀνθέξουσι γὰρ μᾶλλον· ἐπεὶ πιλούμενά γε βελτίω καὶ ἐγκαρπότερα. τῆς γὰρ ῥίζας ἰσχυούσης ἥ τε τροφὴ πλείων καὶ ἡ αὔξησις μετὰ ταῦτα θᾶττον· τὰ γὰρ εὐθὺς ἀνατρέχοντα λεπτὰ καὶ ἀσθενῆ γίνεται καὶ ἅμα πρὸ τῆς ὥρας κυϊσκόμενα καὶ ἀποχεόμενα φθείρεται. τὸ γὰρ ὅλον ἡ πάρωρος εὐτροφία σφαλερὰ δι᾽ ὃ καὶ ἐπιτέμνουσιν οἱ δὲ κείρουσιν.

3.23.4Kar da iyidir: toprağı mayalayıp gevşetir, besin sağlar, sıcağı içeride hapsederek kökü büyütür ve güçlendirir. Soğuk ülkelerin de sıcak ülkelerin de neden bol tahıl yetiştirdiği, Trakya ile Pontos'un ve Libya ile Mısır'ın durumu, merak edilen bir sorudur; ama bu da buradan anlaşılır. Çünkü başka etkenlerin yanında, toprağın işlenmesinde söylendiği gibi, kışın da sıcakların da bir payı vardır. Hepsinden önemlisi ise çevreleyen havadır; yağmurların zamanında gelmesi, kışların ve rüzgârların şiddeti bakımından. Bunlar nasılsa ekinler de öyle olgunlaşır; atasözü de bunu güzel söyler: "Ürünü tarla değil, yıl verir."

3.23.4

ἀγαθὸν δὲ καὶ ἡ χιὼν ὅτι ἀναζυμοῖ καὶ μανοῖ τὴν γῆν καὶ τροφήν τε παρέχει καὶ ἐγκατακλείουσα τὸ θερμὸν αὔξει τε καὶ ἰσχύειν ποιεῖ τὴν ῥίζαν. ᾗ καὶ τὸ ἀπορούμενον οὐκ ἀφανὲς διὰ τί αἱ ψυχειναὶ χῶραι καὶ αἱ θερμαὶ σιτοφόροι καθάπερ ἡ Θρᾴκη καὶ ὁ Πόντος καὶ ἡ Λιβύη καὶ ἡ Αἴγυπτος. πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις ποιεῖ τι ὁ χειμὼν καὶ τὰ καύματα καθάπερ ἐν ταῖς ἐργασίαις ἐλέχθη τῆς γῆς. οὐδὲν δὲ ἔλαττον ἀλλὰ πάντων μέγιστον ὁ περιέχων ἀὴρ πρὸς εὐκαιρίας ὑδάτων καὶ βίας χειμώνων καὶ πνευμάτων. ὁποῖα γὰρ ἂν ᾖ ταῦτα καὶ τὰ σπέρματα οὕτως ἐκτελεῖται ὃ καὶ ἡ παροιμία καλῶς ἔτος φέρει οὔτι ἄρουρα.

3.23.5Ağaçlar için söylendiği gibi, toprağın rüzgârlara ve güneşe göre konumu da büyük önem taşır. Birçok toprak zayıf ve kötü olduğu hâlde bunlara göre iyi bir konumda bulunduğu için ürünü olgunlaştırır. Kısacası iyi toprak da bol kış ister; çünkü açık havalar ve güney rüzgârları üstün gelirse ekinler çoğu zaman fazla yaprağa kaçar ve pasa uğrar. Kış ise kökleri bastırıp kardeşlendirerek ilkbahara ölçülü bir boy hazırlar; genel olarak da toprağı işlenmiş bulursa gevşetir. İlkbaharda büyüme, başağa kalkma ve olgunlaşma bu sebeple hızlı olur; öyle ki bu yerlerdeki ekinler, beklenenin aksine, ılık yerlerdekilerden geri kalmaz, hatta onları geçer gibi görünür; Hellespontos çevresindekiler gibi. Çünkü güç birikmesiyle atılış güçlü olur, hava da yardım edince hem gelişme hem olgunlaşma hızlı olur. Bunlar toprağın farklarına bağlıdır.

3.23.5

μέγα δὲ καὶ ἡ θέσις τῆς χώρας ἡ πρὸς τὰ πνεύματα καὶ τὸν ἥλιον ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων ἐλέχθη· πολλαὶ γὰρ οὖσαι λεπταὶ καὶ φαῦλαι τελέσφοροι γίνονται διὰ τὸ πρὸς ταῦτα κεῖσθαι καλῶς. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ ἀγαθὴ χώρα καὶ χειμώνων δεῖται πολλῶν· ἂν γὰρ εὐδίαι καὶ τὰ νότια ἐνισχύωσι λοχαίους ποιοῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐρυσιβώδεις. ὁ δὲ χειμὼν πιλώσας καὶ καρκινώσας τὰς ῥίζας σύμμετρον εἰς τὸ ἔαρ ποιεῖ τὸ μέγεθος ὅλως δὲ καὶ τὴν χώραν ἂν εἰργασμένην λάβῃ μανοῖ. διὰ ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν καὶ εἰς τὸ ἔαρ αἱ αὐξήσεις ταχεῖαι γίνονται καὶ ἐκφύσεις καὶ τελειώσεις ὥστε δοκεῖν μὴ κατὰ λόγον ἀπολείπεσθαι τῶν ἐν ταῖς ἀλεειναῖς ἀλλὰ καὶ προτερεῖν ὥσπερ καὶ τὰ περὶ Ἑλλήσποντον. ἰσχυρᾶς γὰρ τῆς ὁρμῆς γενομένης διὰ τὸν ἀθροισμὸν καὶ τοῦ ἀέρος ὑπηρετοῦντος ταχεῖαι καὶ αἱ ἐπιδόσεις καὶ αἱ τελειώσεις γίνονται. ταῦτα μὲν οὖν ἐν ταῖς τῆς χώρας διαφοραῖς ἐστι.

3.24.124. Bölüm

Tohumlar, ağaçlarda olduğu gibi, benzer ya da daha kötü topraklardan alınmalıdır ki ya hiç değişme olmasın ya da değişme iyiye doğru olsun. Gerçi iyi topraktan gelen tohumların daha güçlü olduğunu, bu yüzden güçlerinin iki yıl sürdüğünü de söylerler. Bu doğruysa fidanlarda en güzel ve en güçlüleri almaya benzer; böylece iki görüş de akla yatkın olur.

3.24.1

Τὰ δὲ σπέρματα καθάπερ ἐπὶ τῶν δένδρων ἐκ τῶν ὁμοίων ἢ τῶν χειρόνων ληπτέον ὅπως δὴ μηδεμία μεταβολὴ ἢ ἐπὶ τὸ βέλτιον γίνηται. καίτοι φασὶν ἐκ τῆς ἀγαθῆς ἰσχυρότερα εἶναι δι᾽ ὃ καὶ ἐπὶ δύο ἔτη διαμένειν τὴν δύναμιν. εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς ὅμοιον ἂν εἴη καὶ τὸ ἐπὶ τῶν φυτευμάτων τὸ τὰ κάλλιστα καὶ ἰσχυρότατα λαμβάνειν ὥστ᾽ ἀμφοτέρως ἂν ἔχοι λόγον.

3.24.2Havanın farklılıklarına da dikkat etmek gerekir. Çünkü ne güneşli ve erkenci yerlerden gelen tohumlar geç ve kışı uzun yerlere, ne de bunlardan gelenler ötekilere uyar. Birinciler öne geçer, ikinciler geri kalır gibi görünür; böylece birinciler kıştan, ikinciler kuraklıktan ve susuzluktan ölür. Çünkü geççi oldukları için yavaş gebe kalır ve yavaş doğururlar, bu yüzden de geri kalırlar. Aynı şey, üç aylık ekinler gibi kolay filizlenen ve çabuk gelişen tohumlarda da olur.

3.24.2

χρὴ δὲ καὶ ταῖς τοῦ ἀέρος ἀνωμαλίαις προσέχειν. οὔτε γὰρ τὰ ἐκ τῶν εὐείλων καὶ πρωΐνων εἰς τοὺς ὀψίους καὶ διαχειμέρους οὔτε τὰ ἐκ τούτων εἰς ἐκείνους ἁρμόττει. τὰ μὲν γὰρ προτερεῖν δοκεῖ τὰ δ᾽ ὑστερεῖν ὥστε τὰ μὲν ὑπὸ χειμῶνος τὰ δ᾽ ὑπ᾽ αὐχμῶν ἀπόλλυται καὶ ἀνυδρίας· ὄψια γὰρ ὄντα βραδέως τε κυΐσκεται καὶ ἀποτίκτει δι᾽ ὃ καὶ ὑστερεῖ. ταὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν σπερμάτων ὅσαπερ εὐβλαστεῖ καὶ ταχὺ παραγίνεται καθάπερ τὰ τριμηνιαῖα.

3.24.3Bunlar erken ekilirse mevsimin önüne geçer; meğer ki kök salmak için kışlardan önce davranmak gerekecek türden olsunlar. Baklayı da bu yüzden erken ekerler; hem de bakla çiçeklenirken ıslanmayı ve uzun süre çiçekte kalmayı sever; geç ekilirse ıslanmaz. Çiçeklenme sırasında yağmur, gevşek dokusu yüzünden baklaya yarar; tahıla ise daha önce söylenen sebepten yaramaz. Öteki baklagillere zararsızdır, yalnız nohudu öldürür; çünkü tuzluluk yıkanıp gidince nohut adeta kendi tabiatından bir şeyini kaybetmiş olur, yanıklığa uğrar ve tırtıllara yem olur; çünkü söylendiği gibi tırtıllar ondan türer.

3.24.3

σπαρέντα γὰρ πρώϊα προτερεῖ καιρῶν εἰ μή τι τοιοῦτον ὥστε προλαβεῖν τοὺς χειμῶνας πρὸς τὴν ῥίζωσιν ὥσπερ καὶ τὸν κύαμον διὰ τοῦτο πρωϊσποροῦσι καὶ ἅμα διὰ τὸ φιλεῖν ἀνθοῦντα βρέχεσθαι καὶ ἀπανθεῖν πολὺν χρόνον· ὀψὲ γὰρ σπειρόμενος οὐκ ἂν βρέχοιτο. τὸ δὲ ὕδωρ ἐν τῷ ἀνθεῖν τούτῳ μὲν συμφέρει διὰ τὴν μανότητα, τῷ σίτῳ δὲ ἀσύμφορον διὰ τὴν λεχθεῖσαν πρότερον αἰτίαν, τοῖς δὲ ἄλλοις χεδροποῖς ἀβλαβὲς πλὴν ἐρεβίνθῳ, τοῦτον δὲ ἀπολλύει· καταπλυθείσης γὰρ τῆς ἅλμης ὥσπερ συμφύτου τινὸς στερόμενος σφακελίζει τε καὶ ὑπὸ καμπῶν κατεσθίεται· ζωογονεῖται γὰρ ὥσπερ εἴρηται.

3.24.4Tohum şarapla ıslatılırsa daha az hastalandığı kabul edilir. Şarabın bir keskinliği olduğuna göre bu akla yatkındır; çünkü keskinlik korur. Genel olarak tohumu başkalaştırıp değiştirirseniz, daha önce söylendiği gibi, bunun bitkiyi ve meyveyi de değiştirmesi akla aykırı değildir; çünkü ilke nasılsa ilkeden gelenler de öyledir. Ayrıca ağaçların bütün türlerinin de besinle başkalaşıp değiştiğini görüyoruz; yabaniyken evcilleşir, siyahken beyazlaşırlar. Meyvelerde de böyledir. Dolayısıyla tohum toprağa düşmeden önce belli bir niteliğe bürünürse kökü, sapı ve meyveyi daha baştan başkalaştırması tuhaf değildir. Ekin çiçeğini döktükten sonra ise azar azar yağmur yağması ve güneş açması iyi değildir; serin ve bulutlu hava iyidir ki üzerinde duran suyu güneş yakalayıp çürüterek pasa yol açmasın. Bu yüzden çiy düşen, çukur ve rüzgârsız yerler en çok pasa yatkındır.

3.24.4

βραχέντος δὲ οἴνῳ τοῦ σπέρματος ἧττον δοκεῖ νοσεῖν, ὅπερ οὐκ ἄλογον ἔχοντά τινα δριμύτητα· διατηροῦσι γὰρ αὗται. τὸ γὰρ ὅλον ἐάν τις ἀλλοιώσας μεταβάλῃ τὸ σπέρμα καθάπερ πρότερον ἐλέχθη μεταβάλλειν καὶ τὰ φυτὰ καὶ τοὺς καρποὺς οὐκ ἄλογον· οἵα γὰρ ἡ ἀρχὴ τοιαῦτα καὶ τὰ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς. ἔτι δ᾽ ὁρῶμεν ὅτι καὶ ταῖς τροφαῖς ἀλλοιούμενα μεταβάλλει καὶ ὅλα γένη τῶν δένδρων ὥσπερ ἐξ ἀγρίων ἥμερα γινόμενα καὶ ἐκ μελάνων λευκά· καὶ κατὰ τοὺς καρποὺς ὁμοίως ὥστε καὶ πρὶν πεσεῖν αὐτὸ ποιόν τι γινόμενον οὐκ ἄτοπον ἀλλοιοῦν καὶ τὴν ῥίζαν εὐθὺς καὶ τὸν καυλὸν καὶ τὸν καρπόν. ἀπηνθηκότος δ᾽ οὐ συμφέρει κατὰ μικρὸν ἐφύειν οὐδ᾽ ἥλιον ἐπιλαμβάνειν ἀλλὰ ψύχη γίνεσθαι καὶ ἐπινεφεῖν ὅπως μὴ ἐπικαθήμενον τὸ ὕδωρ ἐπιλαβὼν ὁ ἥλιος ἐρυσιβώσῃ σῆψιν ποιήσας. δι᾽ ὃ καὶ αἱ δροσοβόλοι χῶραι καὶ ἔγκοιλοι καὶ ἀπνεύματοι μάλιστα ἐρυσιβώδεις.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…