İçeriğe geç
Bitkilerin Nedenleri

Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri

IV. Kitap

4.1.11. Bölüm

Bitkilerin birkaç oluş yolu vardır; bunlardan tohumu ve meyvesi olanların hepsinde en yaygını tohumdan oluştur. Öyleyse şu sorulabilir: tohumların gücü neden her bitkide orantılı değil de güçlülerin tohumu daha zayıftır; örneğin ağaçlarınki bir yıllık bitkilerinkinden daha zayıftır? Bu, iki yoldan da kabul gören bir şey olarak görünür; daha zayıflardan daha güçlüler doğsa bile, çünkü tohumlar ağaçları doğurur. Zayıflığın ve gücün kanıtları şunlardır: bir yıllık bitkilerin tohumu ekilince aynı kalır ve meyveleri ana bitkiye benzetir; ağaçlarınki ise değişir ve meyveyi kötüleştirir. Ayrıca bir yıllıklar tohumdan olgunluğa çabuk ulaşır, ağaçlar ise uzun zamanda ve yavaş.

4.1.1

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΟ Δ. Ἐπειδὴ πλείους αἱ γενέσεις τῶν φυτῶν τούτων δὲ κοινοτάτη πᾶσιν ἡ ἀπὸ σπέρματός ἐστιν ὅσα ἔχει σπέρμα καὶ καρπὸν ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί ποτε οὐκ ἀνὰ λόγον ἡ ἰσχὺς ἑκάστῳ ἐστὶ τῶν σπερμάτων ἀλλ᾽ ἀσθενεστέρα τῶν ἰσχυροτέρων οἷον τὰ τῶν δένδρων τῶν ἐπετείων. ἀμφοτέρως γὰρ φαίνεται τὸ ὁμολογούμενον· καὶ εἰ ἀπὸ τῶν ἀσθενεστέρων ἰσχυρότερα ⟨τὰ⟩ γινόμενα· τὰ γὰρ σπέρματα γεννᾷ τὰ δένδρα· τῆς δὲ ἀσθενείας καὶ τῆς ἰσχύος ἐκεῖνα σημεῖα· τὰ μὲν γὰρ ἐπέτεια ὅταν σπαρῇ διαμένει τὰ αὐτὰ καὶ ἐξομοιοῖ τοὺς καρποὺς τὰ δὲ τῶν δένδρων μεταβάλλει καὶ χείρω ποιεῖ, καὶ τὰ μὲν ταχεῖαν ἀποδίδωσι τὴν τελείωσιν τὰ δὲ χρόνιον καὶ βραδεῖαν.

4.1.2Sorunu tersinden ele alırsak da aynı şey çıkar: ağaçlar daha güçlü olduğu için meyvelerini daha yavaş pişirir. Ayrıca ağaçların tohumları kimi zaman deri gibi ve odunsu kabuklar içindedir, kimi zaman da etli meyve zarflarının içinde: zeytinin, eriğin, armudun, asmanın ve elmanın tohumu gibi. Bazılarınınki ise hem odunsu hem etli bir zarfın içindedir; genel olarak etin içinde sert bir çekirdek taşıyanlar böyledir. Tahılların tohumları ise çıplaktır, en çok da buğdayın ve arpanın; değilse de ince kabuklarla sarılıdır. Oysa tabiat daima zayıf olanı daha çok koruma altına alır. Sorular aşağı yukarı bunlardır.

4.1.2

καὶ ἀνάπαλιν δὲ λαμβανομένων· ἰσχυρότερα γὰρ ὄντα τὰ δένδρα βραδύτερον ἐκπέττει τοὺς καρπούς. ἔτι δὲ τὰ μὲν ἐν κελύφεσι δερματικοῖς καὶ ξυλώδεσιν· τὰ δ᾽ αὐτὰ πάλιν ἐν περικαρπίοις σαρκώδεσιν οἷον τὸ τῆς ἐλάας καὶ τὸ τῆς κοκκυμηλέας καὶ τὰ τῆς ἀπίου καὶ ἀμπέλου καὶ μηλέας· ἔνια δ᾽ ἐν ξυλώδεσιν ἅμα καὶ σαρκώδεσιν καὶ ὅλως ὅσα κάρυον ἐντὸς ἔχει τῆς σαρκός. τὰ δὲ τοῦ σίτου γυμνὰ καὶ μάλιστα τοῦ πυροῦ καὶ τῆς κριθῆς, εἰ δὲ μὴ χιτῶσί γε περιέχεται λεπτοῖς. ἀεὶ δὲ τὸ ἀσθενέστερον ἡ φύσις εἰς πλείω τίθεται φυλακήν. αἱ μὲν οὖν ἀπορίαι σχεδὸν τοιαῦται.

4.1.3Bunları çözmek için şu ilkeden yola çıkmak gerekir: tohumun yalnız etki etme değil, etkilenme kuvvesi de vardır; bu, tabiattaki bütün şeyler için doğrudur. Oluşun kendisinde de fiil ikisine birdendir, hatta bir bakıma etkilenme fiili ondan aşağı kalmaz; çünkü tohumdaki kuvve de o zaman, tohumlar ısınınca, harekete geçer. Bu yüzden hepsi aynı sebeple filizlenmez; havanın kendilerine uygun karışımı ortaya çıkınca filizlenirler. Bu kabul edilince çabuk filizlenmenin güçten değil, daha çok zayıflıktan geldiği açıktır; çünkü zayıf olan daha kolay etkilenir. Bu yüzden daha kolay etkilenen bir yıllık bitkiler daha çabuk filizlenir; ayrıca bunlarda etkilenmeye yatkın başka bir ortak özellik daha vardır.

4.1.3

δεῖ δὲ λαβεῖν πρὸς αὐτὰς ἀρχὴν τήνδε, τὸ σπέρμα μὴ μόνον ἔχειν δύναμιν τοῦ ποιεῖν ἀλλὰ καὶ τοῦ πάσχειν, ὅπερ καὶ κατὰ πάντων τῶν τῆς φύσεως ἀληθὲς, καὶ κατ᾽ αὐτὴν δὲ τὴν γένεσιν ἀμφοῖν εἶναι τὴν ἐνέργειαν καὶ τρόπον τινὰ οὐχ ἧττον τοῦ πάσχειν· τότε γὰρ καὶ ἡ ἐν τοῖς σπέρμασι κινεῖται δύναμις οἷον διαθερμαινομένων. δι᾽ ὃ καὶ οὐ πάντα βλαστάνει κατὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἀλλ᾽ ὅταν ἡ οἰκεία τοῦ ἀέρος κατάσχῃ κράσις. ὑποκειμένου δὲ τούτου φανερὸν ὡς οὐκ ἰσχύος ἀλλ᾽ ἀσθενείας μᾶλλον ἡ ταχυβλαστία· τὸ γὰρ ἀσθενὲς εὐπαθέστερον. δι᾽ ὃ καὶ τὰ εὐπαθέστερα ἐπέτει ταχυβλαστότερα καὶ ἅμα τὸ κοινὸν αὐτοῖς ὥσπερ ἕτερον εἰς τὸ παθεῖν.

4.1.4Olgunlaşma için de aynı açıklama geçerlidir: daha zayıf olanlar hem çevrelerinin etkisiyle hem de içlerindeki ilkeler sayesinde daha kolay olgunlaşır. Hayvanlarda da böyledir; daha güçlü olanlar genellikle hem gebeliği hem beslenip büyümeyi daha uzun sürede tamamlar. Bundan başka bir yıllık bitkilerde tohumun döl üreten cisimleri küçüktür; ağaçlarda ise bunlar daha büyük kütlelerin içindedir; bu kütleler de besini tüketir ve kendilerine çeker. Böylece ağaçlar ya az meyve verir ya da hiç vermez; aşırı şişmanlayan ve fazla beslenen hayvanlarda olduğu gibi.

4.1.4

ὁ δ᾽ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῆς τελειώσεως τὰ ἀσθενέστερα ῥᾷον ἐκτελεώσασθαι καὶ τῷ περιέχοντι καὶ ταῖς ἐν αὐτοῖς ἀρχαῖς. ὃ καὶ περὶ ζώων ἐστίν· αἰεὶ γὰρ τὰ ἰσχυρότερα χρονιωτέρας ὡς ἐπὶ πᾶν ποιεῖται καὶ τὰς κυήσεις καὶ τὰς τροφάς. ἅμα δ᾽ [ὥσπερ ἐὰν] τὰ μὲν αὐτοῦ τοῦ [χειμῶνος] σπέρματος γεννητικὰ σώματα [οὐ δὲ] μικρὰ ὑπόκειται, τὰ δὲ ἐν ὄγκοις μείζοσιν οἱ καταναλίσκουσι καὶ ἀντισπῶσιν εἰς ἑαυτοὺς τὰς τροφὰς ὥστε τὰ μὲν ὀλιγόκαρπα τὰ δὲ ὅλως ἄκαρπα ποιεῖν ὡς ἐπὶ τῶν ζώων συμβαίνει τῶν ἐκπαχυνομένων καὶ εὐτροφουμένων.

4.1.5Demek ki daha çabuk olgunlaşmanın sebebi güç değil bunlardır; daha çok döl vermelerinin sebebi de bunlardır. Gerçi biri sayı bakımından itiraz edip ağaçlardan gelen tohumların daha çok olduğunu söyleyebilir; çünkü ağacın her meyvesinde birçok tohum vardır, ağaç ise tek bir tohumdan doğmuştur. Ama bu itiraz daha önemsiz ve adeta konunun dışında kalan bir şey gibi görünür. Ağaç tohumlarının türü koruyamaması ve yavruyu ana bitkiye benzetememesi ise iki sebepten olabilir: hem toprak altında daha uzun süre kaldıkları için daha çok yenik düşerler, hem de cismanî kütleler besini kendilerine çeker.

4.1.5

τοῦ μὲν οὖν θᾶττον ἐκτελεοῦν οὐχ ἡ ἰσχὺς ἀλλὰ ταῦτα τὰ αἴτια, δι᾽ ὃ καὶ πολυγονώτερα. καίτοι τάχ᾽ ἄν τις ἀντείποι περὶ τοῦ πλήθους φάσκων πλείω τὰ ἀπὸ τῶν δένδρων εἶναι. πολλὰ γὰρ ἕκαστον ἔχειν τῶν περικαρπίων τὸ δὲ δένδρον ἀφ᾽ ἑνὸς γεγενῆσθαι σπέρματος. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐλαφρότερα καὶ οἷον ἀπηρτημένα ἂν φανείη. τὸ δὲ μὴ δύνασθαι τηρεῖν τὰ γένη μηδ᾽ ἐξομοιοῦν ἐν ἀμφοῖν ἂν ἔχοι τὸ αἴτιον, καὶ τῷ πλείω χρόνον τὰ κατὰ γῆς μᾶλλον κατακρατεῖσθαι καὶ τῷ τοὺς σωματικοὺς ὄγκους ἀντισπᾷν.

4.1.6Meyvesizliğin ve kötü meyve vermenin sebebinin de bu olması akla yatkındır; bu en çok bademlerden anlaşılır, çünkü nemleri ve bol besinleri ellerinden alınınca değişirler. Bir yıllık bitkiler ise toprakta kısa bir süre kalır ve az besin çeker; bu yüzden tek bir ekimle türlerinden çıkmazlar, ama üçüncü ekimde çıkarlar, çünkü değişme o zaman olur. Böylece ağaçlarda besinin bolluğu yüzünden hemen olan şey, bu tohumlarda zaman geçince olur; bu da akla uygundur. Yalnız ağaçlar daima kötüye doğru değişir, bir yıllıklar ise toprak ve hava uygunsa iyiye doğru da değişir. Ama bu başka bir konudur.

4.1.6

ὃ γοῦν καὶ τῆς ἀκαρπίας αἴτιον καὶ τῆς κακοκαρπίας εὐλόγως, φανερὸν δὲ μάλιστα ἐκ τῶν ἀμυγδαλῶν εἴπερ ἀφαιρουμένης τῆς ὑγρότητος καὶ τῆς εὐτροφίας μεταβάλλουσι. τὰ δ᾽ ἐπέτεια βραχύν τινα χρόνον ἐν τῇ γῇ γίνεται καὶ ὀλίγην ἕλκει τροφὴν δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ἐξίσταται μιᾷ σπορᾷ τῶν γενῶν, ἀλλ᾽ εἰ τῇ τρίτῃ, τότε γὰρ ποιεῖται τὴν μεταβολήν· ὥστ᾽ ὅπερ ἐκείνοις διὰ τὸ πλῆθος τῆς τροφῆς εὐθὺς τοῦτο τοῖς σπέρμασι χρονισθεῖσι κατὰ λόγον· πλὴν ὅτι τὰ μὲν εἰς τὸ χεῖρον ἀεὶ μεταβάλλει τὰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἐὰν ἡ χώρα τοιάδε καὶ ὁ ἀήρ· ἀλλὰ δὴ τοῦτο μὲν ἕτερον.

4.1.7Tohumlar içinde başka bir türe en çok dönüşenler, buğday ve arpa gibi daha güçlü olanlardır; çünkü bir tek bunlar türlerinden çıkar; daha güçlü olduğu için de buğday arpadan daha çok çıkar. Böylece bu da onların daha çok besin çekmesiyle uyuşur. Acıbakla ise baştan sona adeta pişmemiş bir şeydir.

4.1.7

εἰς ἄλλο δ᾽ ἐξίσταται γένος μάλιστα τῶν σπερμάτων τὰ ἰσχυρότερα καθάπερ ὁ πυρὸς καὶ ἡ κριθή· μόνα γὰρ ἐξαιροῦνται· μᾶλλον δ᾽ ὁ πυρὸς ἰσχυρότερον ὄν. ὥστε καὶ τοῦτο ὁμολογούμενον τῷ πλείω τροφὴν ἕλκειν. ὁ γὰρ θέρμος ὥσπερ ἄπεπτόν τι τὸ ὅλον.

4.2.12. Bölüm

Filizlenmeyle ilgili olanlar bunlardır. Toprak dışında saklanan tohumların dayanma süresi ise türden türe farklıdır. Yine de ağaç tohumlarından bazılarının daha önce bozulması akla aykırı değildir; örneğin etli meyve zarfları içinde olanlar, zarftan ayrılıp zarf çürüyünce bozulur; çünkü çıplak kalınca kuruyup ölürler. Deri gibi zarfların içinde olan ve onlardan ayrılmayanlar da çabuk bozulur; çünkü daha nemlidirler ve havayı içeri alırlar. En uzun dayananlar odunsu kabuk içindekilerdir; bunlardan da kabuğu sıkı ve kendileri yağlı olanlar, Herakleia fındıkları gibi; yalnız bunlar acılaşır. Bademler daha az dayanır; en az dayanan ise ceviz olur, çünkü kabuğu çok gevşektir ve içe hiç yapışık değildir. Zeytinin ve buna benzer başka bitkilerin tohumu da dayanır. Etli zarflar içindekilerden en uzun dayananı hurmanın tohumudur, çünkü en kuru ve en sıkı olanıdır.

4.2.1

Τὰ μὲν οὖν κατὰ τὴν βλάστησιν ἐν τούτοις ἂν εἴη. πρὸς δὲ τὴν ἔξω διαμονὴν φυλαττομένων ἄλλοις μὲν ἄλλως συμβαίνει κατὰ τοὺς χρόνους. οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἄλογον ἔνια προτερεῖν τῶν δενδρικῶν εἰς τὴν φθορὰν οἷον ὅσα ἐν περικαρπίοις ἐστὶ σαρκώδεσιν [οἷον] ὅταν χωρισθῇ καὶ σαπῇ· γυμνούμενα γὰρ ἀναξηραίνεται καὶ θνήσκει· τὰ δὲ ἐν δερματικοῖς καὶ μὴ χωριζόμενα· καὶ γὰρ ὑγρότερα καὶ παρεισδέχεται τὸν ἀέρα. μάλιστα δὲ διαμένει τὰ ἐν ξυλώδεσι καὶ τούτων ὅσα πυκνόν τε τὸ κέλυφος ἔχει καὶ αὐτὰ λιπαρὰ καθάπερ τὰ κάρυα τὰ ἡρακλεωτικὰ, πλὴν ἐκπικροῦται· τὰ δ᾽ ἀμύγδαλα ἐλάττω χρόνον· ἐλάχιστον δὲ τὰ βασιλικὰ μένει, μανότατον γὰρ τὸ πέριξ καὶ ἥκιστα συμφυές. διαμένει δὲ καὶ τὸ τῆς ἐλάας καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον· τῶν δ᾽ ἐν σαρκώδεσι περικαρπίοις χρονιώτατον τὸ τοῦ φοίνικος ἅτε ξηρότατον ὂν καὶ πυκνόν.

4.2.2Ağaç tohumlarından bazıları bu sebeplerle daha çok, bazıları daha az dayanır. Tahılların tohumları da hemen hemen benzer sebeplerle dayanır: ya darı gibi birçok kabukla sarılı oldukları için, ya susam gibi yağlı oldukları için, ya da acıbakla, nohut ve burçak gibi tatlarında bir keskinlik ve acılık olduğu için. Baklagiller içinde bir tek acıbakla ile nohut kurtlanmaz; ama nohut bozulunca kararır. Buğday arpadan ve baklagillerden daha uzun dayanır, çünkü daha sıcaktır ve daha çok kabuğu vardır; arpa ise adeta çıplaktır. Baklagillerin kabukları kalındır ama gevşek dokulu oldukları ve bir tatlılık taşıdıkları görülür; bunlar da bozulmanın sebepleri arasındadır. Bu yüzden bakla ve bezelye en çabuk böceklenir. Ama belki daha doğrusu bunun topraklara göre değiştiğini söylemektir; nitekim İon Denizi kıyısındaki Apollonia'da baklaların uzun yıllar dayandığını söylerler, Kyzikos çevresinde de öyle. Bunların dayanma süresi ve genel olarak tabiatları hakkında belki ileride daha ayrıntılı konuşulur; ağaçlarınkiyle karşılaştırılınca aralarındaki farklar bunlardır.

4.2.2

τὰ μὲν οὖν τῶν δένδρων διὰ ταύτας τὰς αἰτίας τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ᾽ ἧττον διαμένει. σχεδὸν δὲ καὶ τὰ τῶν σιτωδῶν διὰ παραπλησίας αἰτίας. ἢ γὰρ τῷ περιέχεσθαι πλείοσι χιτῶσιν ἡ διαμονὴ καθάπερ ὁ κέγχρος, ἢ τῷ λίπος ἔχειν ὥσπερ τὸ σήσαμον ἢ τῷ δριμύτητά τινα καὶ πικρότητα χυλοῦ καθάπερ ὁ θέρμος καὶ ὁ ἐρέβινθος καὶ ὁ ὄροβος· μόνα γὰρ δὴ καὶ οὐ ζωοῦται τῶν χεδροπῶν ὁ θέρμος καὶ ὁ ἐρέβινθος· ἀλλ᾽ ὅ γε ἐρέβινθος μέλας γίνεται διαφθειρόμενος. ὁ δὲ πυρὸς μᾶλλον τῆς κριθῆς καὶ τῶν χεδροπῶν διὰ τὸ θερμότερον εἶναι καὶ χιτῶνας ἔχειν πλείους· ἡ γὰρ [αὖ] κριθὴ καθάπερ γυμνόν. τὰ δὲ χεδροπὰ παχέα μὲν τοῖς κελύφεσιν ἀλλὰ μανὰ καὶ γλυκύτητά τινα ἔχοντα φαίνεται· οὐχ ἧττον δ᾽ αἴτια ταῦτα τῆς φθορᾶς. δι᾽ ὃ καὶ ὁ κύαμος καὶ ὁ ὦχρος τάχιστα κόπτεται. τάχα δ᾽ ἀληθέστερον εἰπεῖν ὡς κατὰ τὰς χώρας· ἐν Ἀπολλωνίᾳ γοῦν τῇ περὶ τὸν Ἰόνιον πολλά φασιν ἔτη διαμένειν τοὺς κυάμους, πολλὰ δὲ καὶ περὶ Κύζικον. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τούτων διαμονῆς καὶ τὸ ὅλον τῆς φύσεως τάχ᾽ ἂν ἐν τοῖς ὕστερον ἐπὶ πλέον ῥηθείη· πρὸς δὲ τὰ τῶν δένδρων συγκρινόμενα ταύτας ἔχει τὰς διαφοράς.

4.3.13. Bölüm

Sebzelerden ötekiler yavruyu ana bitkiye benzetir; lahana ile ebegümeci ise farklılık gösteriyor ve daha çok ağaca benziyor gibidir. Sebzeler çıkış zamanları bakımından da birbirlerinden tahıllardan daha çok ayrılır. Kimi üçüncü günde filizlenir; fesleğen, hıyar ve su kabağı gibi. Kimi beşinci ya da altıncı günde, kimi on beşinci günde; pırasa gibi. Kereviz kırkıncı günde, bazı yerlerde ellinci günde çıkar; çünkü hepsinin içinde en güç çıkanı odur. Kişniş de güç çıkar; ıslatılmadıkça filizlenmez. Sebebi sertliğidir; çünkü dış zarfı adeta odunsudur.

4.3.1

Ἐν δὲ τοῖς τῶν λαχανωδῶν τὰ μὲν ἄλλα τὴν ἐξομοίωσιν ἀποδίδωσι, ῥάφανος δὲ καὶ μαλάχη δοκεῖ παραλλάττειν καὶ δενδρικώτερα· τὰς δ᾽ ἐκφύσεις πλέον ἀλλήλων ἔτι ταῦτα παραλλάττει τῶν σιτηρῶν. τὰ μὲν γὰρ τριταῖα διαβλαστάνει καθάπερ ὤκιμον σίκυος κολοκύντη, τὰ δὲ πεμπταῖα ἢ ἑκταῖα, τὰ δὲ πεντεκαιδεκαταῖα καθάπερ πράσον, τὸ δὲ σέλινον τεσσαρακοσταῖον ἐνιαχοῦ δὲ πεντηκοσταῖον, δυσφυέστατον γὰρ τοῦτο πάντων. δυσφυὲς δὲ καὶ τὸ κορίαννον, οὐ γὰρ βλαστάνει μὴ βρεχθὲν, αἰτία δ᾽ ἡ σκληρότης, ὥσπερ γὰρ ξυλῶδές ἐστι τὸ περιέχον.

4.3.2Pazının düzensizliği ise, kiminin bir ay, kiminin iki ay, kiminin daha uzun, kiminin de bir yıl sonra filizlenmesi, tohumların kendisinde filizlenmeye karşı bir tür inatçılık olduğunu gösteriyor gibidir. Yazın ekilenlerin zayıflıktan dolayı öyle olduğu açıktır; bu yüzden hem çabuk gelişir hem de bu mevsimde biterler, çünkü kışa dayanamazlar. Bunların kimi kurudur, fesleğen gibi; kimi ise nemli ve soğuktur, hıyar ve semizotu gibi. En şaşırtıcı görünecek olan, yavşanotunun durumudur; çünkü sıcak olduğu hâlde sıcaklığın peşinden koşar. Sebebi zayıflığıdır; çünkü hem kışlara hem sıcaklara karşı zayıftır.

4.3.2

ἡ δὲ τῶν τευτλίων ἀνωμαλία τῷ τὰ μὲν ὕστερον μηνὶ ἐκβλαστάνειν τὰ δὲ δυοῖν τὰ δὲ πλείοσι τὰ δὲ καὶ ἐνιαυτῷ σημαίνειν ἔοικε τῶν σπερμάτων αὐτῶν ἀτεραμνότητά τινα πρὸς τὴν βλάστησιν. τὰ δὲ θερινὰ σπειρόμενα δῆλον ὡς δι᾽ ἀσθένειαν· δι᾽ ὃ ταχύ τε παραγίνεται καὶ ταύτην τὴν ὥραν φύεται φέρειν οὐ δυνάμενα τὸν χειμῶνα, τὰ μὲν ὄντα ξηρὰ καθάπερ καὶ τὸ ὤκιμον τὰ δ᾽ ὑγρὰ καὶ ψυχρὰ καθάπερ ὁ σίκυος καὶ ἡ ἀνδράχνη. θαυμαστὸν δ᾽ ἂν δόξειε τὸ τοῦ ἀβροτόνου μάλιστα δι᾽ ὅτι θερμὸν ὂν τὴν ἀλέαν διώκει· αἰτία δὲ ἡ ἀσθένεια· πρὸς ἄμφω γὰρ ἀσθενεῖ καὶ πρὸς τοὺς χειμῶνας καὶ πρὸς τὰ καύματα.

4.3.3Genel olarak sıcaklık kolay filizlenmeyi pek sağlamaz; keskin bitkiler sıcaksa bu böyledir. Çünkü pırasa da yaban pırasası da, daha da çok sater ile kekik otu da güç filizlenir. Kolay filizlenmek için bitkinin biraz nemi, belki ondan da çok, etki etmeye ve etkilenmeye elverişli iyi bir karışımı olmalıdır. Kısacası cins olarak ele alırsak tohumların en kurusu çelenk bitkilerininki ve sebzelerinkidir; bu yüzden nemi de en çabuk çekerler. Bu sebeple onları asarlar, sakladıkları odaları sulamaz ve içeri hiç su sokmazlar.

4.3.3

τὸ δ᾽ ὅλον οὐ ποιεῖ ἡ θερμότης μάλιστα εὐβλαστεῖν εἴπερ θερμὰ τὰ δριμέα· καὶ γὰρ τὸ πράσον καὶ τὸ γήτειον καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ θύμβρα καὶ ἡ ὀρίγανος δυσβλαστῆ· δεῖ γὰρ ἔχειν τινὰ ὑγρότητα καὶ οὐχ ἧττον ἀλλὰ μᾶλλον ἴσως εὐκρασίαν τὸ εὐβλαστὲς πρὸς τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν. ὅλως δ᾽ ὡς ἐν γένει λαβεῖν ξηρότατα τῶν σπερμάτων τὰ στεφανωματικὰ καὶ τὰ τῶν λαχάνων ὅθεν καὶ τάχιστα τὰς ἰκμάδας ἕλκει· δι᾽ ὃ καὶ κρεμαννύουσιν αὐτὰ καὶ οὐ ῥαίνουσι τὰ οἰκήματα οὐδ᾽ ὕδωρ εἰσφέρουσιν ὅλως.

4.3.4Ekim ve başka işler için saklandıklarında dayanmaları tahıllarınkine benzer: döl verme yetisini en fazla dört yıl korurlar, öteki işler için ise daha uzun süre yararlıdırlar; tıpkı tahılın besin olarak daha uzun dayanması gibi. Bu da akla uygundur: hayvanlarda da ilk kaybolan döl verme yetisidir. Çünkü tohumlarda da doğurma ilkesi, tohum diye adlandırılabilecek olan kısımdır; geri kalanı ise ona eklenmiş besin ve malzemedir. Ama bütününe tohum denir; bu yüzden tohumlar bu kısım dayandıkça yaşar, bozulunca yaşamaz derler; yumurtalar gibi. Bu, palamut gibi tohumlarda da, ötekilerde de olur. Filizlenmek için bir yıllık tohumların yenilerden daha iyi olması akla aykırı değildir; çünkü bunlar daha derli topludur ve adeta daha çok kendileri olmuşlardır. Bunlarda da yabancı unsur buharlaşıp gidince bir tür pişme olur; çok zaman geçince ise yeniden yaşlanma ve erime gelir.

4.3.4

ἡ δὲ διαμονὴ θησαυριζομένων πρός τε τοὺς σπόρους καὶ πρὸς τὰς ἄλλας χρείας παραπλησία καὶ τοῖς σιτηροῖς, γόνιμα μὲν εἰς τετραετίαν μάλιστα χρήσιμα δὲ πρὸς τἆλλα πλείω χρόνον ὥσπερ ὁ σῖτος εἰς τροφήν. καὶ τοῦτο δὲ καὶ κατὰ λόγον ὥσπερ καὶ τοῖς ζώοις πρῶτον ἀπολιπεῖν τὴν τῆς γονῆς ⟨δύναμιν⟩. καὶ γὰρ ἐν τούτοις ἡ ἀρχὴ τοῦ γεννᾷν ὅπερ ἄν τις ὡς σπέρμα θείη τὸ δὲ λοιπὸν ὡς τροφὴν καὶ ὕλην προσηρτημένην· ἀλλὰ τὸ ὅλον καλεῖται σπέρμα δι᾽ ὃ καὶ ζῆν αὐτά φασι καὶ μὴ ζῆν ὅταν διαμένῃ ταύτῃ ἢ φθαρῇ καθάπερ καὶ τὰ ὠά· συμβαίνει δὲ [καὶ] τοῦτο καὶ τοῖς βαλανώδεσι καὶ τοῖς ἄλλοις. εἰς βλάστησιν δὲ τὰ ἔνα τῶν νέων οὐκ ἄλογον εἶναι βελτίω, ξυνεστηκότα τε καὶ οἷον αὐτὰ αὑτῶν ὄντα μᾶλλον. πρόσεστι γάρ τις καὶ τούτων πέψις ἀποπνεύσαντος τοῦ ἀλλοτρίου· χρονιζομένου δὲ πάλιν γῆρας καὶ φθίσις.

4.3.5Sapa kalkmaya gelince, en çabuk sapa kalkanların olgunluk çağındaki tohumlardan, yani en güçlü tohumlardan gelenler olması akla aykırı değildir; çünkü meyve gaye olduğuna göre sapa kalkma bir tür olgunlaşmadır. İkinci sırada daha eski tohumlardan gelenler sapa kalkar; çünkü onlardaki kuvve de adeta daha arı ve daha çoktur. Yeni tohumlarda ise kuvve karışıktır ve çoğunu beslenmeye yöneltir, tıpkı öteki bitkilerde olduğu gibi; çünkü çok besin alanlar daima daha geç olgunlaşır. Bu yüzden ilk sapa kalkanlar olgunluk çağındakilerden değil de daha eskilerden gelenler olsa bu da akla aykırı olmaz.

4.3.5

περὶ δὲ τοῦ ἐκκαυλεῖν τάχιστα μὲν τὰ ἀπὸ τῶν ἀκμαζόντων ὡς ἰσχυροτάτων, τελέωσις γάρ τις ἡ ἐκκαύλησις εἴπερ ὁ καρπὸς ὡς τέλος, οὐκ ἄλογον. δευτέρα δὲ ἡ ἐκ τῶν παλαιοτέρων, καὶ γὰρ ἐκ τούτων οἷον καθαρωτέρα τις καὶ πλείων ἡ δύναμις. ἐν δὲ τοῖς νέοις ἀναμεμιγμένη καὶ τὸ πλέον εἰς τὴν τροφὴν ἄγουσα καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις· αἰεὶ γὰρ ὀψιαίτερα τὰ πολύτροφα· δι᾽ ὃ καὶ εἰ μὴ τὰ ἀπὸ τῶν ἀκμαζόντων ἐκκαυλεῖ πρῶτα ἀλλὰ τὰ ἀπὸ τῶν παλαιοτέρων οὐκ ἄλογον.

4.3.6Nitekim bazıları buna itiraz eder; sebzelerde olduğu gibi daha zayıf olanların daha çok sapa kalktığını söylerler. Sebebi, bunların daha kolay etkilenmesi ve daha az besinle olgunlaşmasıdır; sapa kalkma ise bir tür olgunlaşmadır. Ağaçlardan yaşlı olanların meyvelerini daha çabuk ve daha iyi pişirmesi, olgunluk çağındakilerin ise daha çok ve daha güzel meyve verip bunu daha yavaş yapması da bundandır. Bu doğruysa, daha eski tohumların daha çabuk döl verdiği görülüyor demektir. Çünkü tohumlarda ilkelerle birlikte adeta bir malzeme ve besin karışmış gibidir; bunun, tohum filizlenmeye geçmeden önce işlenmiş olması gerekir.

4.3.6

περὶ οὗ δὴ καὶ ἀντιλέγουσί τινες. ἐκκαυλεῖν γάρ φασι τὰ ἀσθενέστερα μᾶλλον ὥσπερ ἐπὶ τῶν λαχάνων. αἴτιον δὲ ὅτι εὐπαθέστερά τε καὶ ἐλάττω τροφὴν ἔχοντα τελειοῖ τὸ δὲ ἐκκαυλεῖν ὥσπερ τελέωσις, δι᾽ ὃ καὶ τῶν δένδρων τὰ πρεσβύτερα θᾶττον πέττει καὶ μᾶλλον τοὺς καρποὺς, τὰ δὲ ἐν ἀκμῇ πλείους μὲν καὶ καλλίους ἔχει βραδύτερον δέ. φαίνεται δ᾽ οὖν εἰ τοῦτο ἀληθὲς ὅτι ταχυγονώτερα τὰ παλαιότερα. μεμίχθαι γάρ τις ἐν τοῖς σπέρμασι δοκεῖ οἷον ὕλη καὶ τροφὴ ταῖς ἀρχαῖς ἣν δεῖ προκατειργάσθαι πρότερον ἢ εἰς τὴν βλάστησιν ἐλθεῖν.

4.3.7Sapa kalkma konusunda şu da söylenebilir: eski tohumlar daha az kök saldığı ve daha çok yukarı yöneldiği için olgunlaşmayı hızlandırır; üç aylık ekinler için söylendiği gibi, hemen bütün kısa ömürlü bitkilerde de durum böyledir. Zamanları ve olgunluk çağlarını da her birinin tabiatına göre belirlemek gerektiği açıktır. Ama bunların bir benzerliği vardır. Her cinse özgü olanları ise kendi başlarına daha ayrıntılı anlatırlar. Bunlardan, ağaçlarınkiler gibi, hem kendi içlerinde hem ötekilerle karşılaştırarak inceleyenler için söz etmek gerekir.

4.3.7

εἴη δ᾽ ἂν κἀκεῖνο λέγειν πρός γε τὸ ἐκκαυλεῖν ὡς ἧττον ῥιζουμένων τῶν παλαιῶν εἰς δὲ τὸ ἄνω μᾶλλον φερομένων ταχεῖαν ποιεῖ τὴν τελείωσιν ὥσπερ σχεδὸν καὶ ἐπὶ τῶν ὀλιγοχρονίων πάντων ἐστὶ καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν τριμήνων λέγεται. τοὺς δὲ χρόνους δῆλον ὅτι καὶ τὰς ἀκμὰς κατὰ τὰς φύσεις ἑκάστων ληπτέον. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ὁμοιότητά τινα ἔχει. τὰ δ᾽ ἴδια καθ᾽ ἕκαστον γένος αὐτὰ καθ᾽ ἑαυτὰ λέγουσιν ἐπὶ πλέον. ῥητέον δὲ τοῖς τῶν δένδρων καὶ πρὸς αὐτὰ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα θεωροῦσιν.

4.4.14. Bölüm

Bazı bitkilerin olgunlaşmamış tohumlardan döl vermesi, hem de söğüt ve karaağaç gibi bu kadar büyük ağaçlar doğurması tuhaf, hatta şaşırtıcı görünebilir; çünkü ham olan olgunlaşmamıştır. Bu doğruysa olgunluğu ikiye ayırmak mı gerekir: bize göre olgunluk ve oluş bakımından olgunluk? Biri besin olmaya, öteki döl verme kuvvesine göredir. Bazı tohumlar besin değildir ama döl verir, bazıları belki tersidir. Ya da şimdilik ayrım şöyle yapılabilir: pişmeyi renklere, tatlara, sıklığa ve benzeri şeylere göre belirliyoruz; oysa karaağacın ve başka ağaçların tohumu da yenebilir. Ama belirleyici olan bu değil, döl vermektir; çünkü her şey işine göre değerlendirilir. Bunlar ortaya atılan soruya göre söylendi.

4.4.1

Ἄτοπον δ᾽ ἂν δόξειε καὶ ἅμα θαυμαστὸν εἰ ἀπὸ τῶν ἀτελῶν ἔνια γεννᾷ καὶ ταῦτα δένδρων φύσεις μεγάλας οὕτως οἷον ἰτέας καὶ πτελέας· ἀτελὲς γὰρ τὸ ὠμόν. ἆρ᾽ οὖν εἴπερ τοῦτ᾽ ἀληθὲς διαιρετέον τὴν τελειότητα τήν τε πρὸς ἡμᾶς καὶ τὴν πρὸς γένεσιν. ἡ μὲν γὰρ πρὸς τροφὴν ἡ δὲ πρὸς δύναμιν τοῦ γεννᾷν· ἔνια δὲ ἄτροφα γεννητικὰ δὲ, τὰ δ᾽ ἴσως ἀνάπαλιν. τάχα δ᾽ ἐκείνη πρός γε τὰ νῦν ἡ διαίρεσις ὅτι τὴν πέψιν τιθέμεθα χρώμασι καὶ χυλοῖς καὶ πυκνότητι καὶ τοῖς τοιούτοις· ἐπεὶ τό γ᾽ ἐδώδιμον ὑπάρχει καὶ τοῖς τῆς πτελέας καὶ ἄλλοις· ἀλλ᾽ οὐ τοῦτο κύριον ἀλλὰ τὸ γεννᾷν· ἕκαστον γὰρ τῷ ἔργῳ κρίνεται. καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς ὑπόθεσιν.

4.4.2Asıl tuhaf olan, bir cinsin tohumlarının olgunlaştığı hâlde büsbütün kısır olmasıdır; üstelik ağaç tohumdan oluşuyorken. Selvide olduğu gibi: erkek selvi tamamen kısırdır, dişilerin de birçoğu. Aynı cinsten bazı ağaçların meyve vermemesi daha az tuhaftır. Tohumlarda da sakat olan kısırdır; ama bu belki zorunludur da. Hiçbirinin döl verememesi ise tabiatı boşuna bir şey yapmakla suçlar gibidir; bu da bizim daha önce söylediklerimize aykırı düşer.

4.4.2

ἐκεῖνο δὲ ἀτοπώτατον εἰ τελεούμενα γένους τινὸς ἄγονα γίνεται τὸ ὅλον καίτοι ἀπὸ σπέρματος γινομένου τοῦ δένδρου καθάπερ ἐπὶ τῆς κυπαρίττου. τὸ γὰρ ἄρρεν γένος ὅλως ἄγονον πολλὰ δὲ καὶ τῶν θηλειῶν. ἐπεὶ τό γε μὴ καρποφορεῖν ἔνια τῶν ὁμογενῶν ἧττον ἄτοπον. καὶ πάλιν ἐπὶ τῶν σπερμάτων αὖ τὸ πηρωθὲν ἄγονον, ἀλλ᾽ ἴσως τοῦτό γε καὶ ἀναγκαῖον. τὸ δὲ μηδὲν ὅλως γόνιμον ὥσπερ ἐλέγχει τὴν φύσιν ὅτι ποιεῖ μάτην, ὃ καὶ ἡμῖν ὑπεναντίον πρὸς τὰ πρότερον.

4.4.3Karaağaçla söğüt hakkındakiler tartışmalıdır. Yaban inciri ise herkesçe kabul edildiği gibi döl verir; meyvesi bizim besinimiz olmak bakımından pişmemiş olduğu hâlde. Kekiğin ve başka bitkilerin çiçeği de döl verir; bunların tohumları bizim duyumuza görünmez, yalnız çiçekleri görünür. Ama bazı ağaçlarla ilgili olan bu durum belki başka güçlükler de içerir. Çünkü hurmalarla ilgili olan şey de tuhaftır ve açıklama ister; bazılarının, selvide olduğu gibi, tohumlarının bu kadar cılız olması da.

4.4.3

καὶ τὰ μὲν τῆς πτελέας ἀμφισβητούμενα καὶ τῆς ἰτέας. ὁ δ᾽ ἐρινεὸς ὁμολογουμένως γεννᾷ καὶ ἄπεπτον εἰς τὴν ἡμετέραν τροφήν. γεννᾷ δὲ καὶ τὸ θύμου ἄνθος καὶ ἄλλων ἃ πρὸς τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν ἀφανῆ τὸ δ᾽ ἄνθος μόνον φανερόν. ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν δένδρων τινῶν ἔτι καὶ ἄλλας ἴσως ἀπορίας ἔχει. καὶ γὰρ τὸ περὶ τοὺς φοινίκας ἄτοπον καὶ λόγου δεόμενον, καὶ τὸ οὕτως ἀμενηνά τινων εἶναι τὰ σπέρματα καθάπερ καὶ τῆς κυπαρίττου.

4.4.4Bu tür şeyler, bazı tohumların neden yanlarında besin taşımadığına dair de bir fikir verir; yalnız belki her birinin malzemesi ve besini başkadır, bazılarına da kendini korumaya yetecek kadar bir şey taşımaları yeterlidir. Tahıllarda ve genel olarak bir yıllık bitkilerde ise filizlenme, olgunlaşma ve bu tür bitkilerin uğradığı öteki hâllerdeki farklar daha kolay anlaşılır.

4.4.4

τὰ γὰρ τοιαῦτα δίδωσί τινα ἔννοιαν καὶ ὑπὲρ τοῦ μὴ ἔχειν ἔνια τροφὴν πρὸς ἑαυτοῖς· πλὴν ἴσως ἄλλοις ἄλλη καὶ ὕλη καὶ τροφὴ καὶ ἱκανόν τισιν ἂν ἔχῃ τὸ διατηρῆσον. ὑπὲρ δὲ τῶν σιτηρῶν καὶ ὅλως τῶν ἐπετείων αἱ μὲν τοιαῦται διαφοραὶ ῥᾴους οἷον αἱ κατὰ τὰς βλαστήσεις καὶ τελειώσεις καὶ τὰ λοιπὰ πάθη τὰ συμβαίνοντα τοῖς τοιούτοις.

4.4.5Bir cinsin başka bir cinse dönüşmesi ise, örneğin buğdayın deliceye, ya da deliceden yeniden buğdaya, zeianın da yulafa dönüşmesi, hem olayın kendisi hem de kendine özgülüğü bakımından tuhaftır. Çünkü tohumlar içinde tabiat yoluyla değişen yalnız bunlardır. Siyezden ve zeiadan buğday elde edilmesi ise, tatlansın diye tohumları önceden ıslatanlar gibi, bir hazırlıkla ve sanatla olur.

4.4.5

περὶ δὲ τῆς ἐξαλλαγῆς εἰς ἕτερον γένος ὥσπερ ἐκ πυρῶν εἰς αἴρας καὶ εἰ δὴ πάλιν τῶν αἰρῶν εἰς πυροὺς καὶ τῶν ζειῶν εἰς βρόμον ἄτοπον αὐτῷ τε τῷ συμβαίνοντι καὶ τῷ ἰδίῳ· μόνα γὰρ δὴ ταῦτα μεταβάλλει τῶν σπερμάτων φυσικῶς· ὁ γὰρ ἐκ τῆς τίφης καὶ τῆς ζειᾶς πυρὸς παρασκευῇ πως καὶ τέχνῃ καθάπερ οἱ τὰ σπέρματα προβρέχοντες εἰς τὴν γλύκανσιν.

4.4.6Yalnız bunların değişmesi bir yana, baklagillerden daha güçlü sayılmaları da tuhaftır; çünkü zayıf olan daha kolay bozulur, türden çıkmak da bir tür bozulmadır. Buğday arpadan daha güçlüyse onun daha çok değişmesi de tuhaftır. Ayrıca güçlü olanlar daha zayıfa dönüşür; oysa delice hem buğdaydan hem arpadan daha güçlüdür; böylece tabiata aykırı olanın tabiata uygun olandan daha güçlü olduğu sonucu da çıkar.

4.4.6

ἄτοπον δὲ πρὸς τῷ μόνα καὶ ὅτι ἰσχυρότερα δοκοῦντα τῶν χεδροπῶν εἶναι· τὸ γὰρ ἀσθενὲς εὐφθαρτότερον, φθορὰ δέ τις ἡ ἔκστασις· καὶ μᾶλλον πυρὸς εἰ κριθῆς ἰσχυρότερον. ἔτι δὲ τὰ μὲν ἰσχυρότερα εἰς τὸ ἀσθενέστερον μεταβάλλειν· ἡ δὲ αἶρα καὶ πυροῦ καὶ κριθῆς ἰσχυρότερον ὥσθ᾽ ἅμα συμβαίνει καὶ τὸ παρὰ φύσιν τοῦ κατὰ φύσιν ἰσχυρότερον.

4.4.7Bozulma ve değişme ya tohumda ya da yeşil filizde olur. Tohumun bozulması sütlenme, çürüme, genel olarak dağılıp erimedir; bunlardan hiçbiri filiz veremez. Yeşil filiz ise ekin kök saldıktan sonra olur; köklerin değiştiğini söylemek de tuhaftır. Bu yüzden bazıları bu tür şeylerin akla aykırı olduğuna ikna olup türden çıkmanın hiç olmadığını, deliceyi yağmurlu yıllarda kendiliğinden biten ve oluşan bir bitki saydıklarını söylerler. Nitekim çok yağmurlu topraklarda buğday ya da arpa ekilmediği hâlde delicenin kendi başına bittiği görülür.

4.4.7

ἡ δὲ διαφθορὰ καὶ ἡ μεταβολὴ δυοῖν θάτερον ἢ ἐν τοῖς σπέρμασιν ἢ ἐν τῇ χλόῃ. σπέρματος μὲν οὖν γαλάκτωσις, σῆψις, ὅλως διάχυσις ὧν οὐδὲν φύσιμον. ἡ δὲ χλόη ῥιζωθέντων ἤδη, τὰς δὲ ῥίζας μεταβάλλειν ἄτοπον. ὅθεν δὴ τοῖς τοιούτοις παραπεπεισμένοι τινὲς ὡς ἀλόγοις ὅλως οὐδὲ γίνεσθαί φασιν τὴν ἔκστασιν ἀλλ᾽ ἐπομβρίαις φύεσθαι καὶ συνίστασθαι τὴν αἶραν ὃ καὶ καθ᾽ αὑτὴν φαίνεται ποιοῦσα μὴ σπαρέντων πυρῶν ἢ κριθῶν ἐν ταῖς ἐπομβροτάταις χώραις.

4.4.8Bu itirazlar olaylar karşısında çürüyor gibidir; çünkü söylendiğine göre birçok kişi buğday ya da arpa ekip delice biçmiştir. Türden çıkmanın ve değişmenin iki yoldan da, hem tohumun hem köklerin başkalaşmasıyla olduğu kabul edilebilir. Çünkü yeşil filizdeki değişme köklerden ötürü olur; kökler filizle bitişik olduğuna göre onunla birlikte etkilenmeleri akla aykırı değildir. Tohum bozulmuş olsaydı hiç filiz veremezdi; çünkü bozulmuş kökler de besleyemez.

4.4.8

αἱ μὲν οὖν ἐναντιώσεις αὗται δοκοῦσιν ἐλέγχεσθαι τοῖς ἔργοις· πολλοὶ γὰρ ὥς φασι σπείραντες πυροὺς ἢ κριθὰς ἐθέρισαν αἴρας. τὴν δὲ ἔκστασιν καὶ τὴν μεταβολὴν θείη τις ἂν ἀμφοτέρως γίνεσθαι καὶ τοῦ σπέρματος ἀλλοιουμένου καὶ τῶν ῥιζῶν· ἡ γὰρ ἐν τῇ χλόῃ μεταβολὴ δι᾽ ἐκείνας· συμφυεῖς δ᾽ οὔσας οὐκ ἄλογον συμπάσχειν. ἐπεὶ τό γε σπέρμα διαφθαρὲν οὐ φύσιμον ὅλως ἦν· [τοῦτο μὲν κοινόν·] οὐδὲ γὰρ ῥίζαι φθαρεῖσαι τρέφοιεν ἄν.

4.4.9Tohumun buradaki bozulmasını, söylenenlerden biri, yani çürüme ya da sütlenme olarak anlamamak gerekir; bu başka bir bozulmadır ve besinin bolluğu yüzünden tohum eriyince olur. Bu bozulma tohumu tamamen yok etmez; ilkeye bir şekilde üstün gelerek onu başka bir şeye çevirir. Olan şey bir bakıma hayvanlarda olana da benzer: dişi erkeğe üstün gelir ya da tabiata aykırı yönde daha da büyük bir değişiklik olur.

4.4.9

τὴν δὲ τοῦ σπέρματος φθορὰν οὐδεμίαν τῶν εἰρημένων ὑποληπτέον, σῆψιν ἢ γαλάκτωσιν, ἀλλ᾽ ἑτέραν ἣ γίνεται διὰ πλῆθος τῆς τροφῆς ἐκτηκομένων· αὕτη δὲ τὸ μὲν ὅλον οὐκ ἀπόλλυσι μεθίστησι δὲ εἰς ἕτερον ἐπικρατοῦσα πως τῆς ἀρχῆς. τὸ δὲ συμβαῖνον ὅμοιον τρόπον τινὰ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ὡς κατ᾽ ἀναλογίαν ἂν τὸ θῆλυ κρατήσῃ τοῦ ἄρρενος ἢ καὶ ἔτι μείζων ἐναλλαγὴ γένηται πρὸς τὸ παρὰ φύσιν.

4.4.10Çünkü toprağı dişi gibi düşünmek ve benzerliği böyle kurmak gerekir. Yağmurlu yıllarda topraktan gelen besin artınca türden çıkma olurmuş; bu, doğurma kuvvesini büsbütün yok etmez, onu başka bir kuvveye dönüştürür. Bitkinin tabiatı yaşama gücüyle dolu olduğundan –hayvanların tabiatından çok daha fazla– bu kuvvenin de daha çok varlığını sürdürmesi akla uygundur. Nitekim küçük ve büyük birçok bitki tohum ilkesi olmadan da kendiliğinden oluşur.

4.4.10

δεῖ γὰρ δὴ τὴν γῆν ὥσπερ τὸ θῆλυ νοῆσαι καὶ τὸ ἀνάλογον οὕτω λαμβάνειν. ὅταν οὖν ἐκ ταύτης ἡ τροφὴ πλείων γίνηται διὰ τὰς ἐπομβρίας τότε τὴν ἔκστασιν συμβαίνειν οὐ φθείρουσαν μὲν ὅλως τὴν γεννητικὴν δύναμιν ἐξαλλοιοῦσαν δ᾽ εἰς ἑτέραν. εὐζώου δὲ τῆς φύσεως οὔσης, εὐζωότερα γὰρ πολὺ τῆς τῶν ζώων, εὔλογον καὶ διαμένειν μᾶλλον ταύτην. ἐπεὶ καὶ ἄνευ σπερματικῆς ἀρχῆς αὐτόματα πολλὰ συνίσταται καὶ τῶν ἐλαττόνων καὶ τῶν μειζόνων φυτῶν.

4.4.11Benzerlik izlenirse, değişmenin yeşil filizin değişmesiyle değil tohumların başkalaşmasıyla olduğu da buradan açıkça görülür; çünkü hayvanlarda da böyle olur. Hem bitki en zayıf anını filizlenme sırasındaki değişim hâlindeyken yaşar; filizlenip kök saldıktan sonra ise artık oluşmuş gibidir. Bundan sonra olan, büyüme ve beslenme yönünde bir azalma ya da tamamen bozulmadır, değişme değil. Ayrıca deneyimliler, delicenin yaprağının daha çıkar çıkmaz belli olduğunu, daha parlak, daha çimensi ve daha dar olduğunu, sonradan böyle olmadığını söylerler.

4.4.11

ὅθεν καὶ τοῦτο ἂν εἴη φανερὸν εἴ τις ἀκολουθήσει τῇ ἀναλογίᾳ δι᾽ ὅτι τῇ τῶν σπερμάτων ἀλλοιώσει καὶ οὐ τῇ τῆς χλόης μεταβολῇ· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ζώων οὕτω γίνεται. καὶ ἅμα δὴ τότε ἀσθενέστατον ὅταν ἐν μεταβολῇ τυγχάνῃ τῇ κατὰ τὴν βλάστησιν, ἤδη δ᾽ ἐκβεβλαστηκὸς καὶ ἐρριζωμένον ὥσπερ γέγονε. τούτου δὲ καὶ μείωσις εἰς αὔξησιν καὶ τροφὴν ἢ καὶ τὴν ὅλην φθορὰν οὐκ εἰς μεταβολήν. ἔτι δὲ καί φασιν οἱ ἔμπειροι φανερὸν εὐθὺς εἶναι τὸ φύλλον ἀνατέλλον τῆς αἴρας λιπαρώτερον ὂν καὶ ποιωδέστερον καὶ στενότερον καὶ οὐχ ὕστερον τοιοῦτον γινόμενον.

4.4.12Bunlardan değişmenin tohumda olduğu sonucu çıkıyor gibidir. Yine de öteki ihtimal, yani köklerin başkalaşmasıyla değişmenin yeşil filizde olması da imkânsız ya da akla aykırı değildir. Çünkü ilke başka olunca ondan gelen her şey başka olacaksa bunun olması zorunludur. Bu başka bitkilerde de oluyor görünür; örneğin bakımla meyvelerini ekşiden ve acıdan tatlıya ve içimi hoşa, çok çekirdekliden çekirdeksize çeviren ağaçlarda.

4.4.12

ἐκ μὲν οὖν τούτων δόξειεν ἂν τοῖς σπέρμασιν. οὐ μὴν οὐδὲ θάτερον ἀδύνατον οὐδ᾽ ἄλογον ὥστε ἐν τῇ χλόῃ μεταβάλλειν ἀλλοιουμένων τῶν ῥιζῶν· τοῦτο γὰρ ἀνάγκη συμβαίνειν εἴπερ ἅπαν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἑτέρας ἕτερον. φαίνεται δὲ τοῦτο καὶ ἐφ᾽ ἑτέρων συμβαίνειν ὥσπερ τῶν δένδρων ὅσα μεταβάλλει ταῖς θεραπείαις τοὺς καρποὺς ἐξ ὀξέων καὶ πικρῶν εἰς γλυκεῖς καὶ ποτίμους ἢ ἐκ πολυπυρήνων εἰς ἀπυρήνους.

4.4.13Bu değişmenin sebebi de aynı şekilde, yağmurlu yıllarda besinin bolluğudur; bazılarının dediğine göre en çok ilkbaharda yağmurla birlikte güneş de açarsa, sanki dönüşüm ikisinden birden geliyormuş gibi. Çünkü bazı yerlerde, bataklık alanlarda bu tamamen olur ve yaprak da herkesin görebileceği şekilde değişir. İlkbahar yağmurları olmazsa buğday çok olurmuş. Dolayısıyla bu açıklama da akla aykırı değildir. Değişme iki yoldan da oluyorsa toprakların ve havanın bir farkının da ortak sebep olması belki tuhaf olmaz; çünkü ekimden hemen sonra çok yağmur gelmesi de büyük zarar verir: kökler daha zayıf olur, zayıf olan da daha kolay etkilenir. Türden çıkma bu sebeple olsa gerektir.

4.4.13

ἡ δ᾽ αἰτία τῆς μεταβολῆς ὁμοίως καὶ ταύτης πλήθει τροφῆς ὅταν ἐπομβρίαι γίνωνται καὶ ὥς γε δή τινές φασι μάλιστα τοῦ ἦρος ἐὰν ἥλιοι συνεπιλάμψωσιν ὡς ἐξ ἀμφοῖν γινομένης τῆς μεταστάσεως. ἐνιαχοῦ γὰρ ἔν τισι τόποις ἑλώδεσιν ὅλως τοῦτο συμβαίνει καὶ τό τε φύλλον μεταβάλλει ὥστε πᾶσιν εἶναι φανερόν. ἐὰν δὲ ὕδατα ἐαρινὰ μὴ γίνηται πολὺ γίνεσθαι πυρῶν πλῆθος. ὥστε τοῦτο μὲν οὐδ᾽ ἑτέρως ἄλογον. εἰ δὲ καὶ ἀμφοτέρως συμβαίνει τάχ᾽ ἂν οὐδ᾽ ἄτοπον εἴη διαφοράν τινα συναιτίαν εἶναι καὶ τῶν ἐδαφῶν καὶ τοῦ ἀέρος· ἐπεὶ καὶ σπαρέντων εὐθὺ μεγάλη βλάβη πολυϋδρίαν ἐπιγίνεσθαι. συμβαίνει γὰρ ἀσθενεστέρας εἶναι τὰς ῥίζας, τὸ δ᾽ ἀσθενὲς εὐπαθέστερον. ἡ μὲν οὖν ἐξαλλαγὴ διὰ τοῦτ᾽ ἂν εἴη.

4.5.15. Bölüm

Yalnız bu tahılların buna uğraması, hele en güçlü sayılmaları –zeia da güçlüdür– tek ve aynı sebeple açıklanabilir: en güçlü ve kökü en çok olanlar oldukları için en çok besini alırlar; en çok etkilenen onlardır ama dayanırlar; ötekiler ise tamamen bozulur. Ayrıca bunların ekim mevsimi daha yağmurludur ve toprakta daha uzun kalırlar; ötekiler ise ilkbahara doğru, hava artık gülümserken ekilir; daha ılımlı bir havadadırlar ve hemen filizlenmeye koşarlar.

4.5.1

Τὸ δὲ μόνα ταῦτα πάσχειν ἔτι δ᾽ ἰσχυρότατα δοκοῦντ᾽ εἶναι, καὶ γὰρ ἡ ζειὰ ἰσχυρὸν, μιᾷ τινι λύοιτ᾽ ἂν αἰτίᾳ καὶ τῇ αὐτῇ· διὰ γὰρ τὸ ἰσχυρότατα καὶ πολυρριζότατα εἶναι πλείστην ἔχοντα τροφὴν καὶ μάλιστα πάσχοντα ὑπομένει τὰ δ᾽ ἄλλα φθείρεται τελέως. ἔτι δ᾽ ἡ ὥρα καθ᾽ ἣν ὁ σπόρος ἐπομβροτέρα καὶ πλείω χρόνον ἐν τῇ γῇ γίνεται, τὰ δὲ πρὸς τὸ ἔαρ καὶ διαγελῶντος ἤδη τοῦ ἀέρος ἐν εὐκρασίᾳ μᾶλλον καὶ εὐθὺς εἰς τὴν βλάστησιν ἡ ἀναδρομή·

4.5.2Bu yüzden ötekiler bozulduklarında bozulmalarından başka hiçbir bitki doğmaz. Onların da deliceye dönüşmesini beklemek tuhaftır; çünkü değişmeler yakın ve bir bakıma aynı cinsten olana doğru olur. Başka hiçbir şeye dönüşmemelerini ise zayıflıklarına bağlamak gerekir; çünkü tamamen bozulurlar. Deliceye dönüşme daha çok buğdaya ve arpaya benzeyen tahıllarda beklenir. Bunlardan bazıları zayıflık yüzünden hiç dayanamaz, siyez gibi; bazıları ise daha çok yakın olana dönüşür, zeianın yulafa dönüşmesi gibi.

4.5.2

δι᾽ ὃ καὶ οὐδ᾽ ἕτερον οὐδὲν ἐκ τῆς διαφθορᾶς αὐτῶν ἄν ποτε διαφθαρῇ γίνεται. τὸ μὲν γὰρ εἰς αἶραν ἀξιοῦν ἄτοπον· εἰς γὰρ τὸ σύνεγγυς καὶ ὁμογενές πως αἱ μεταβολαί· τὸ δὲ μηδὲ εἰς ἕτερον μηδὲν εἰς ἀσθένειαν ἀνακτέον ὡς ὅλως φθειρομένων· ἀλλὰ τοῖς ὁμοιοπύροις ἂν εἴη καὶ ὁμοιοκρίθοις μᾶλλον εἰς αἶραν. τούτων δὲ τὰ μὲν ὅλως οὐχ ὑπομένει διὰ τὴν ἀσθένειαν ὥσπερ ἡ τίφη τὰ δὲ εἰς τὸ σύνεγγυς μᾶλλον μεταβάλλει καθάπερ ἡ ζειὰ πρὸς τὸν βρόμον.

4.5.3Buğday ise bozulduğunda siyeze ve zeiaya dönüşmez; çünkü besini daha bol ve daha güçlüdür, bütünlüğünü bu besin sayesinde korur. Böyle bir besin buğdayı yumuşatıp gevşetmez, onu daha şiddetli bir şeye götürür ve büsbütün türünden çıkarır. Şuna daha haklı olarak şaşılabilir: buğday neden, başka bitkilerin yaptığı gibi, yabani buğdaya dönüşmez? Bunun sebebi de buna benzer: tabiat onu tamamen başka bir şeye götürür.

4.5.3

ὁ δὲ πυρὸς εἰς τίφην οὐ μεταβάλλει καὶ ζειὰν ἐξαμβλούμενος ὅτι πλείων ἡ τροφὴ καὶ ἰσχυροτέρα δι᾽ ἣν συμμένει. τοιαύτη δ᾽ οὖσα οὐκ ἂν ἐκθηλύνειεν ἀλλ᾽ εἰς τὸ σφοδρότερον ἀγάγοι καὶ ὅλως ἐκστήσειε τοῦ γένους. ἐπεὶ μᾶλλον ἄν τις εὐλόγως θαυμάσειεν ὅτι οὐκ εἰς τὸν ἄγριον πυρὸν ὥσπερ καὶ ἄλλα. τυγχάνει δὲ καὶ τούτου παραπλησία τις ἡ αἰτία· μετακινεῖ γὰρ ἁπλῶς ἡ φύσις.

4.5.4Ketenin de türden çıkıp deliceye dönüşmesi tuhaftır ve açıklama ister; çünkü aralarındaki uzaklık büyüktür. Meğer ki bu da besinin çokluğundan olsun; keten iyi toprağı sever, dolayısıyla türden çıkma aşırılıktan gelir. Acıbakla ise güçlü olduğu ve erken ekildiği için aşırı gücünden dolayı hiçbir şeye dönüşmez; çünkü üstün gelir. Değişecek olan şeyin ne etkilenmez ne de çok kolay etkilenir olması gerekir: biri yerinden oynamaz, öteki ise tamamen zayıf olduğundan, söylendiği gibi, bozulur.

4.5.4

ἄτοπον δὲ καὶ λόγου δεόμενον εἰ καὶ τὸ λίνον ἐξαιροῦται· μεγάλη γὰρ ἡ διάστασις· εἰ μὴ ἄρα καὶ τοῦτο τῆς τροφῆς ὄγκῳ· φιλεῖ γοῦν χώραν ἀγαθὴν ὥστ᾽ ἐκ τῆς ὑπερβολῆς ἡ ἔκστασις. ὁ δὲ θέρμος ἰσχυρὸς ὢν καὶ πρώϊος σπειρόμενος οὐδὲ εἰς ἓν μεταβάλλει διὰ τὴν ἄγαν ἰσχύν· ἐπικρατεῖ γάρ· δεῖ δὲ τὸ μέλλον μεταβάλλειν μὴ ἀπαθὲς εἶναι μήτ᾽ ἄγαν εὐπαθές· τὸ μὲν γὰρ οὐ μετακινεῖται τὸ δ᾽ ὅλως ἀσθενὲς ὂν φθείρεται καθάπερ ἐλέχθη.

4.5.5Öteki tohumlardan, yabanilerden ya da evcillerden herhangi birinin böyle bir başkalaşmaya uğrayıp uğramadığını da incelemek gerekir. Delice hakkında söylenenler yeterli olsun. Buğday cinslerinin kendi içindeki değişmelerini, örneğin şu çeşitlerden bu çeşitlerin olup olmadığını, arpada ve ötekilerde de aynısını artık araştırmıyoruz; bunda şaşılacak bir şey de yoktur. Çünkü söylendiği gibi hayvanlarda da bitkilerde de başkalaşmaları mevsim, besin ve hava yapar.

4.5.5

σκεπτέον δὲ καὶ εἴ τι τῶν ἄλλων σπερμάτων ἢ τῶν ἀγρίων ἢ τῶν ἡμέρων δέχεται τὴν τοιαύτην ἀλλοίωσιν. καὶ περὶ μὲν αἰρῶν ἀρκείτω τὰ εἰρημένα. τὰς γὰρ ἐν αὐτοῖς τοῖς γένεσι τῶν πυρῶν μεταβολὰς, οἷον εἰ ἐκ τοιῶνδε τοιοίδε γίνονται, καὶ κριθαὶ καὶ τἆλλα ὡσαύτως οὐκέτι ζητοῦμεν οὐδὲ τοῦτ᾽ ἔχει τι θαυμαστόν. ἡ γὰρ ὥρα καὶ αἱ τροφαὶ καὶ ὁ ἀὴρ καθάπερ εἴρηται ποιοῦσι τὰς ἀλλοιώσεις ὁμοίως ζώων καὶ φυτῶν·

4.5.6Türden büsbütün çıkmayı da bunlara bağlamak gerektiğini söylüyoruz: besinin keyfiyetini ve kemiyetini değiştirerek. Nitekim araştırmalarda anlatılan ağaç değişmeleri ve genel olarak bitki değişmeleri, daha önce söylendiği gibi bu sebeplerle olur. Bazıları kendilerine uygun olmayan besin ve bakım içinde beslenemez; sisymbrionun naneye dönüşmesi gibi: kokusunun keskinliği kaybolur ve adeta yumuşar. Yabanileşme ise besin ve bakımsızlık yüzünden olur. Bazı bitkileri bu durum büsbütün öldürür de; kökleri kendi kendilerini boğan nane gibi.

4.5.6

ὃ καὶ πρὸς τὴν ἔκστασιν ὅλως τοῦ γένους χρῆναί φαμεν μετενεγκεῖν, ποιάν τινα καὶ ποσὴν ποιήσαντες τὴν τροφήν· ἐπεὶ καὶ τῶν δένδρων καὶ ὅλως τῶν φυτῶν αἱ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἰρημέναι μεταβολαὶ διὰ ταύτας γίνονται τὰς αἰτίας ὥσπερ ἐν τοῖς πρότερον ἐλέχθη· τῶν μὲν ἀτροφούντων ἐν μὴ οἰκείαις τροφαῖς καὶ θεραπείαις· ὥσπερ τὸ σισύμβριον ὅταν εἰς μίνθαν· ἀπόλλυται γὰρ τὸ δριμὺ τῆς ὀσμῆς καὶ οἷον ἀποθηλύνεται, διὰ τὴν τροφὴν δὲ καὶ ἀργίαν ἡ ἀπαγρίωσις· ἔνια δ᾽ ὅλως καὶ ἀπόλλυσιν ὥσπερ τὴν μίνθαν καταπνιγομένων τῶν ῥιζῶν ὑφ᾽ αὑτῶν.

4.5.7Ak kavak, genel olarak, hem bütün biçimi hem yapraklarıyla kara kavaktan pek uzak değildir; yaşlanınca kara kavağa benzemesi, kuruduğu ve daha az beslendiği için akla aykırı değildir. Ama bunlar hakkında başka yerde daha ayrıntılı konuşuldu. Hayvanlarda da böyle bir şeyin doğum sırasında olduğu, yavrular yetiştikten sonra artık olmadığı da söylendi; meğer ki kuşlarda mevsimlerle birlikte görülen başkalaşmalar kastedilsin. Ama bunlar değişmelerden çok bedensel hâllere benziyor.

4.5.7

ἡ δὲ λεύκη τὸ μὲν ὅλον οὐ πόρρω τῆς αἰγείρου καὶ τῇ ὅλῃ μορφῇ καὶ τοῖς φύλλοις· ἀπογηράσκουσαν δὲ ἐξομοιοῦσθαι τῷ καταξηραίνεσθαι καὶ μᾶλλον ἀτροφεῖν οὐκ ἄλογον. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν ἄλλοις διὰ πλειόνων εἴρηται, καὶ ὅτι δὲ καὶ περὶ τὰ ζῶα κατὰ μὲν τὰς γενέσεις τοιοῦτόν τι συμβαίνει, τελεσθεισῶν δὲ τῶν νεοσσιῶν οὐκέτι, πλὴν εἴ τις τὰς κατὰ τὰς ὀρνίθας ἀλλοιώσεις ἅμα ταῖς ὥραις γινομένας λέγοι. φαίνονται δὲ αὗταί γε πάθεσι μᾶλλον ὅμοιαι σωματικοῖς ἢ μεταβολαῖς.

4.6.16. Bölüm

Tohumlarla ilgili öteki konular içinde en güç olanı şudur: bazı bitkilerin tohumlarının hepsiyle birden değil de sırayla döl verdiği doğruysa; aigilops, lotos ve bolbos için böyle söylenir. Bazıları bunun yalan olduğunu, tohumdan geldiği sanılan filizin ertesi yıl kökten çıktığını söylerler. Bazıları ise bunun doğru olduğunu ısrarla savunur ve başka kanıtların yanında şunu da gösterirler: aigilopsu yok etmek isteyenler tarlayı iki yıl boş bırakırlar ki iki tohum da filizlensin, otlatılsın ve ürün tamamen biçilip gitsin.

4.6.1

Τῶν δὲ ἄλλων τῶν περὶ τὰ σπέρματα μάλιστα ἄπορον εἴπερ ἀληθὲς τὸ παρὰ μέρος καὶ μὴ ἅμα γεννᾷν ἔνια καθάπερ ἐπί τε τοῦ αἰγίλωπος λέγεται καὶ τοῦ λωτοῦ καὶ τοῦ βολβοῦ. τοῦτο δ᾽ οἱ μέν φασιν εἶναι ψεῦδος ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς ῥίζης βλαστάνειν τῷ ὕστερον ἔτει ἢ ἀπὸ τοῦ σπέρματος ὑπολαμβάνουσιν· οἱ δ᾽ ὡς ἀληθὲς διατείνονται σημεῖα φέροντες ἄλλα τε καὶ ὅτι ἀπολλύντες τὸν αἰγίλωπα διετῆ τὸν ἀργὸν ποιοῦσι ὅπως ἀμφότερα τὰ σπέρματα ἐκβλαστήσῃ καὶ ἐπινεμηθῇ τε καὶ ἐκθερισθῇ τὸ ὅλον ὁ καρπός.

4.6.2Bir yıl arayla filizlenme başka bakımdan da bir güçlük taşır. Tohum, göründüğü gibi bitişik ve çatallıysa ve birlikte toprağa düşüyorsa, nasıl olur da biri başkalaşıp filizlenirken öteki bütün yıl hiç etkilenmeden kalır? Kaldığı söylenen küçük tohum ne kadar zayıfsa hem filizlenmeye hem tamamen bozulmaya karşı o kadar kolay etkilenir olması gerekirdi. Bir tohum filizlenince ötekinin ondan ayrılması da açıkça zorunludur; çünkü ayrılmazsa, onunla birlikte etkilenmese bile, kökler sökülünce onunla birlikte sökülürdü; çiftçiler de bunu sık sık yapar ve tohumu yok etmediklerini söylerler.

4.6.2

ἔχει δέ τινα καὶ ἄλλως ἀπορίαν ἡ παρ᾽ ἔτος βλάστησις καὶ εἴπερ συνεχὲς ὂν καὶ δίκρουν ὥσπερ φαίνεται καὶ ἅμα πίπτον τὸ μὲν ἀλλοιοῦται καὶ διαβλαστάνει τὸ δ᾽ ἀπαθὲς διαμένει πάντα τὸν ἐνιαυτόν· ὅσῳ γὰρ ἀσθενέστερον τὸ ἔλαττον ὃ δή φασι διαμένειν τοσούτῳ καὶ εὐπαθέστερον ἐχρῆν εἶναι καὶ εἰς τὴν διαβλάστησιν καὶ εἰς τὴν ὅλην φθοράν. ἀνάγκη δὲ δῆλον ὅτι καὶ ὅταν ἐκβλαστήσῃ θάτερον χωρίζεσθαι· μὴ γὰρ χωρισθὲν καὶ εἰ μὴ γίνεται συμπαθὲς, ἀλλ᾽ ἐξαιρουμένων γε τῶν ῥιζῶν συναίροιτ᾽ ἂν, πολλάκις δὲ τοῦτο δρῶσιν οἱ γεωργοὶ καὶ οὔ φασι φθείρειν.

4.6.3Tohumun toprakta, kendine uygun çıkış mevsimine kadar etkilenmeden kalması akla uygundur ve birçok bitkide olur; ama bütün bir yıl beklemesi daha şaşırtıcıdır. Üstelik tohumlardan birinin olgun, ötekinin olgunlaşmamış olması ve bir yıl sonra olgunlaşması da akla aykırıdır. Çünkü aigilops zayıf değil güçlüdür, dolayısıyla daha çok tohumu olgunlaştırabilir; daha zayıf bitkilerin bazıları da bunu yapar. Ayrıca tabiata uygun olgunlaşma en uygun, belki de tek olgunlaşmadır: tohum o zaman kendi besinini alır, büyüme ve olgunluk da besinle olur; ayrılınca ya tamamen bozulur ya da büyümez, gelişmez. Yulafın ve zeianın da çok kabuğu vardır; öyleyse onların da etkilenmeden kalması gerekirdi.

4.6.3

τὸ δὲ διαρκεῖν ἀπαθὲς ἐν τῇ γῇ μέχρι μὲν τῆς οἰκείας ὥρας εἰς τὴν ἔκφυσιν εὔλογόν τε καὶ ἐπὶ πολλῶν γινόμενον· τὸ δ᾽ ὅλον ἐνιαυτὸν ἐπισχεῖν ἤδη θαυμασιώτερον. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ μὲν τέλεον τὸ δὲ ἀτελὲς αὐτῶν εἶναι τελεοῦσθαι δὲ παρ᾽ ἐνιαυτὸν ἄλογον· οὔτε γὰρ ἀσθενὲς ἀλλ᾽ ἰσχυρὸν ὁ αἰγίλωψ ὥστε ἐκτελεοῦν δύνασθαι πλείω καὶ ἔνια δὴ καὶ τῶν ἀσθενεστέρων τοῦτο δρᾷ· ἥ τε αὖ τελέωσις ἡ κατὰ φύσιν οἰκειοτάτη τάχα δὲ καὶ μόνη· τροφὴν γὰρ τότε λαμβάνει τὴν αὑτοῦ διὰ δὲ τῆς τροφῆς ἡ αὔξη καὶ τὸ τέλεον, χωρισθὲν δὲ ἤτοι φθείρεται πάμπαν ἢ ἀναυξὲς καὶ ἀνεπίδοτον ἔσται. πολυχίτωνι δ᾽ εἶναι καὶ τῷ βρόμῳ καὶ τῇ ζειᾷ συμβέβηκεν ὥστ᾽ ἐχρῆν καὶ ταῦτα διαμένειν ἀπαθῆ.

4.6.4Karşı çıkan görüşler aşağı yukarı bunlardır. Yine de sebebini söylemek gerekirse belki en çok şu söylenebilir: iki tohum da filiz verecek kadar olgunlaşmaz; burada olan, yumurtlayan ve kurtçuk doğuran bazı hayvanlarda olana benzer. Bunların yumurtaları bırakıldıktan sonra kimi suda ve denizde, kimi toprakta ve havada beslenip olgunlaşır; bu ortamlar onları alıp canlandırır; onları üreten ve doğuran ise buna güç yetiremez.

4.6.4

τὰ μὲν οὖν ἀντιβαίνοντα σχεδὸν ταῦτ᾽ ἐστίν. οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ δεῖ λέγειν τὴν αἰτίαν ἐκείνην ἄν τις ἴσως μάλιστα εἴποι τὴν φάσκουσαν μὴ τελεοῦσθαι ἄμφω πρὸς τὸ φύσιμα ποιεῖν, ἀλλ᾽ ὅμοιόν τι ξυμβαίνειν καὶ τῶν ὠοτόκων καὶ τῶν σκωληκοτόκων τισί· τὰ γὰρ ὠὰ ἀποτικτόμενα τρέφεται καὶ ἐκτελεοῦται τὰ μὲν ἐν τῷ ὕδατι καὶ τῇ θαλάττῃ τὰ δὲ ἐν τῇ γῇ καὶ τῷ ἀέρι καὶ ταῦτα δεχόμενα ζωοποιεῖ, τὰ δὲ φύσαντα καὶ ἐκτεκόντα ἐξαδυνατεῖ.

4.6.5Şu da başka bakımdan doğru görünür: harmanlandıktan hemen sonra tohumlar, zaman geçmiş olanlardan daha iyi değildir; dediğimiz gibi yeniler de bir yıllıklardan iyi değildir. Tohumların, yabancı unsur buharlaşıp gidince, kendi içlerinde bir tür pişme ve güç kazanmaları gerekir. Öyleyse, denebilir, sorun olan bitkilerde de böyle bir şeyin olmasına, yani tohumların hem kendi içlerindeki hem çevrelerindeki sıcaklıkla bir şekilde pişerek olgunluk ve güç kazanmasına engel nedir?

4.6.5

φαίνεται δὲ τοῦτό γε καὶ ἄλλως ἀληθὲς ὡς οὐκ εὐθὺς ἀλοηθέντα τὰ σπέρματα βελτίω τῶν χρονισθέντων οὐδὲ τὰ νέα τῶν ἔνων ὥσπερ εἴπομεν ἀλλὰ δεῖ τινα λαβεῖν ἐν ἑαυτοῖς οἷον πέψιν καὶ δύναμιν ἀποπνεύσαντος τοῦ ἀλλοτρίου. τί οὖν ἴσως ἄν τις φαίη κωλύει καὶ ἐπὶ τῶν ἀπορουμένων τοιοῦτόν τι συμβαίνειν ὥστε καὶ τελέωσιν λαμβάνειν καὶ δύναμιν ἐκπεττόμενά πως τῇ θερμότητι τῇ τε ἐν ἑαυτοῖς καὶ τῇ περιεχούσῃ.

4.6.6Yoksa toprağın içinde hapsolan sıcaklığın tohumdaki besini havadaki sıcaklıktan daha iyi pişirip olgunlaştırması akla aykırı mı olur? Hele tohumlar tabiatları gereği havada olgunlaşıyorsa ve aynı zamanda çiğ değil, sap ve kökler tarafından önceden işlenmiş besin alıyorlarsa?

4.6.6

ἢ τοῦτο παράλογον ὡς μᾶλλον ἐν τῇ γῇ κατακλειομένη ἡ θερμότης ἐκπέττει τὴν τροφὴν τὴν ἐν τῷ σπέρματι καὶ τελεοῖ τῆς ἐν τῷ ἀέρι, καὶ ταῦτα πεφυκότων ἐν τούτῳ τελεοῦσθαι καὶ ἅμα λαμβανόντων τροφὴν οὐκ ὠμὴν ἀλλὰ προπεπονημένην ὑπὸ τοῦ καυλοῦ καὶ τῶν ῥιζῶν;

4.6.7Ayrıca yumurtaların hepsinin tek bir pişmesi ve olgunlaşması vardır; sonra dış etkenler bunu tamamlar. Bitkide ise bir tohum tabiata uygun, öteki tabiata aykırı olgunlaşmış gibi olur; üstelik bitki henüz güçlüyken ve mevsim pişmeyi engellemiyorken. Meğer ki tabiatları zayıf olduğu için tohumların olgunlaşmadan önce fırlayıp düştüğü söylensin. Bu gerçekten de olur; aigilops arpadan çok önce davranır, öyle ki sapı boş kalır. Bunu bitkinin tabiatına bağlamak gerekir; tohumun çevresindeki zarflarla birlikte beslenip olgunlaşması da akla aykırı değildir. Bu kadar çok kabuk içindeyken etkilenmeden kalması ise daha az şaşırtıcıdır. Söylendiği gibi başka birçok tohumun, daha doğrusu hepsinin, kendilerine uygun mevsime kadar korunduğu görülür. Asıl daha şaşırtıcı olan, pazı hakkında söylenendir: bazı tohumları yalnız bir, iki ya da üç ay sonra değil, bir yıl sonra filizlenir; üstelik toprak sulanıp bahçe gibi bakılırken.

4.6.7

ἔτι δὲ τῶν μὲν ὠῶν μία τις ἡ πέψις καὶ τελέωσις ἁπάντων, εἶθ᾽ ὑπὸ τῶν ἔξω· συμβαίνει γὰρ ὥσπερ τὸ μὲν κατὰ φύσιν τὸ δὲ παρὰ φύσιν· καὶ ταῦτ᾽ ἰσχύοντος ἔτι τοῦ φυτοῦ καὶ οὐ περιλαμβανομένου τῇ ὥρᾳ πρὸς τὴν πέψιν. πλὴν εἴ τις λέγοι ὅτι προεκπηδᾷ τὰ σπέρματα πρὶν τελειωθῆναι διὰ τὸ τὴν φύσιν ἔχειν ἀσθενῆ. συμβαίνει μὲν δὴ τοῦτο καὶ πολὺ προτερεῖ τῶν κριθῶν ὥστε κενὸν ἑστάναι τὸν κάλαμον· τοῦτό τε οὖν εἰς τὴν οὐσίαν ἀνακτέον καὶ τὸ συνεκτρέφεσθαι δὲ καὶ τελειοῦσθαι τοῖς περιέχουσιν οὐκ ἄλογον. ἐπεὶ τό γε διαμένειν ἀπαθὲς ἄλλως τε καὶ ἐν χιτῶσι τοσούτοις ἧττον θαυμαστόν. πολλὰ γοῦν φαίνεται καθάπερ ἐλέχθη καὶ τῶν ἄλλων μᾶλλον δὲ πάντα διατηρούμενα πρὸς τὴν οἰκείαν ὥραν. ἐκεῖνο γὰρ ἔτι θαυμασιώτερον ὅπερ εἴρηται περὶ τῶν τευτλίων ὅτι οὐ μόνον ἑνὶ μηνὶ καὶ δυοῖν καὶ τρισὶν ὕστερον ἀλλ᾽ ἐνιαυτῷ διαβλαστάνει τινὰ καὶ ταῦτα βρεχομένου καὶ κηπευομένου τοῦ τόπου.

4.6.8Lotosun tohumu da, ya da en azından meyveyi saran kabuğu, böyledir; çünkü kolay ayrılmaz ve aynı şekilde kuruyup dökülmez. Bolbosun tohumu ise büyüklüğüyle de farklıdır; onun hakkında ayrıca incelemek gerekir. Bazı tohumlar uzun zaman sonra filiz verecek kadar güç çıkıyorsa, bunların filizlenmek için toprakta piştiği ve olgunlaştığı açıktır; bu da yukarıdaki açıklamayı destekleyen bir kanıt olabilir. Buna karşı çıkan ise daha önce söylenendir: bazı tohumlar bitkiye bağlıyken olgunlaşır ve ekilince hemen filizlenir.

4.6.8

ἔστι δὲ καὶ τὸ τοῦ λωτοῦ σπέρμα τοιοῦτον ἢ τό γε περιέχον τὸν καρπὸν διὰ τὸ μὴ εὐχώριστον εἶναι μηδ᾽ ὁμοίως ἀφαδρύνεσθαι. τὸ δὲ τοῦ βολβοῦ καὶ τῷ μεγέθει διάφορον, σκεπτέον δὲ ὑπὲρ αὐτοῦ. εἰ δ᾽ οὖν οὕτως ἔνια δυσφυῆ τῶν σπερμάτων ὥστε πολλοῖς ὕστερον χρόνοις ἀνατέλλειν δῆλον ὅτι ταῦτα πέττεται καὶ τελειοῦται πρὸς τὴν βλάστησιν ἐν τῇ γῇ δι᾽ ὃ καὶ αὕτη τις ἂν εἴη συνεργοῦσα πίστις. ἀντιβαίνει δ᾽ αὐτῇ τὸ καὶ πρότερον λεχθὲν ὅτι καὶ τελειοῦταί τινα κατὰ τὴν πρόσ φυσιν ἃ καὶ σπειρόμενα διαβλαστάνει παραχρῆμα.

4.6.9Tohumlarla ve meyvelerle ilgili güçlüklerden daha da büyüğü, bu sebebin altına girmeyen ve lotos denen ağaçta görülen durumdur –bu ağacın meyvesi lotos bitkisininkine benzer–; bir de myrtites denen sütleğende görülen. Bu bir ağaç değil, sapı yere yakın bir çalıdır. Söylendiğine göre ikisi de sırayla, bir yıl bir sürgününden bir yıl ötekinden meyve verir; öyleyse kuvvelerin bölünmesini köklerde yapmaları zorunludur. Ama bunları incelemek gerekir.

4.6.9

μεῖζον δ᾽ ἔτι καὶ τῶν περὶ τὰ σπέρματα καὶ τοὺς καρποὺς ἀπορημάτων οὐχ ὑποπίπτον δὲ ὑπὸ τὴν αἰτίαν ταύτην τὸ περὶ τὸν λωτὸν συμβαῖνον· τοῦτο δέ ἐστι δένδρον παρόμοιον ἔχον τὸν καρπὸν τῷ λωτῷ· καὶ τὸ περὶ τὸν τιθύμαλλον τὸν μυρτίτην καλούμενον· τοῦτο δ᾽ οὐ δένδρον ἀλλὰ θάμνος ἐπιγειόκαυλος· ἀμφότερα γὰρ ταῦτά φασι παρὰ μέρος φέρειν ἐξ ἑκατέρων τῶν βλαστῶν ὥστ᾽ ἀνάγκη τὸν μερισμὸν τῶν δυνάμεων ἐν ταῖς ῥίζαις ποιεῖν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐπισκεπτέον.

4.7.17. Bölüm

Tahıl tohumları arasında çıkış, meyve ya da başka bir yapı bakımından farklar varsa bunları anlatmaya çalışmak gerekir. Örneğin buğday, arpa ve benzerleri erken ekilir; baklagiller ise bakla ve acıbakla dışında ilkbahara doğru ekilir. Bunu şu sebeple yaparlar: tahılların kök salması gerekir ki besin hemen yukarı yönelip bitki tek saplı kalmasın. Tahıllar da kışın tutulup bastırılınca kök salar; böylece çok sayıda sürgün başlangıcı kazanırlar.

4.7.1

Τῶν δὲ σιτηρῶν σπερμάτων εἴ τινες διαφοραὶ κατὰ τὴν ἔκφυσιν ἢ τοὺς καρποὺς ἢ τὴν ἄλλην οὐσίαν δεῖ πειρᾶσθαι λέγειν. οἷον ὅτι πυρὸς μὲν καὶ κριθὴ καὶ τὰ ὅμοια πρωϊσπορεῖται, χεδροπὰ δὲ πρὸς τὸ ἔαρ πλὴν κυάμου καὶ θέρμου. τοῦτο γὰρ ποιοῦσιν ὅτι τὰ μὲν σιτώδη ῥιζωθῆναι δεῖ πρὸς τὸ μὴ μονόκαυλα γίνεσθαι τῆς ἀναφορᾶς εὐθὺ ἄνω γινομένης. ῥιζοῦται δὲ κατεχόμενα καὶ πιλούμενα τοῖς χειμῶσιν ὥστε πολλὰς ἀρχὰς λαμβάνειν τῆς βλάστης.

4.7.2Baklagiller ise tek ve güçlü köklüdür; atılışlarını hemen yukarı yaptıkları için bu mevsime uygundurlar; çünkü tabiatlarının büyük kısmı havadadır. Baklayı ise, söylendiği gibi, zayıflığından dolayı erken ekerler ki açık havalarda kök salıp kışlara dayansın. Acıbaklayı da harmandan hemen sonra ekerler; çünkü toprak henüz sıcakken atılmazsa kötü filizlenir. Sebebi tabiatça sert ve adeta pişmemiş olmasıdır; acılığı da çok sıcaklığa ihtiyaç duyduğunu gösterir.

4.7.2

τὰ δὲ χεδροπὰ μονόρριζά τε καὶ ἰσχυρόρριζα καὶ εὐθὺς τὴν ὁρμὴν ἄνω ποιούμενα προσφόρως ἔχει τῇ ὥρᾳ· τὸ γὰρ πολὺ τῆς φύσεως ἐν τῷ ἀέρι. τὸν δὲ κύαμον πρωϊσποροῦσιν ὥσπερ εἴρηται διὰ τὴν ἀσθένειαν ὅπως ῥιζωθεὶς ἐν ταῖς εὐδίαις ἀντέχῃ τοῖς χειμῶσι, τὸν δ᾽ αὖ θέρμον εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἅλω δι᾽ ὅτι μὴ καταβληθεὶς ἔτι θερμῆς οὔσης τῆς γῆς κακοβλαστὴς γίνεται. τούτου δ᾽ αἴτιον ὅτι ἀτέραμον φύσει καὶ ὥσπερ ἄπεπτον· δηλοῖ δ᾽ ἡ πικρότης δι᾽ ὅτι πολλῆς δεῖται θερμότητος.

4.7.3Topraktan gelen sıcaklığı da alırsa işlenip iyi filizlenebilir; almazsa kötü filizlenir. Olan şey, en sert eti küçük bir ateşte kızartmaya kalkışmaya benzer. Bu yüzden iyi toprağı değil, kumlu toprağı seviyor gibidir; çünkü kumlu toprak daha kolay ısınır ve adeta daha kolay işler. Derine gömülmek de istemez, yüzeyde kalmak ister ki havadan gelen sıcaklıktan daha çok faydalansın, yukarıda dururken filizlenip kökünü aşağı salsın.

4.7.3

ἐὰν μὲν οὖν προσλάβῃ τὴν ἐκ τῆς χώρας δύναται κατεργασθῆναι καὶ εὐβλαστεῖν, εἰ δὲ μὴ κακοβλαστεῖ καὶ παρόμοιον τὸ ξυμβαῖνον ὥσπερ εἴ τις ὀλίγῳ πυρὶ τὸ ἰσχυρότατον κρέας ὀπτᾷν ἐπιχειροίη. διὰ τοῦτο δ᾽ ἔοικεν οὐδὲ τὴν ἀγαθὴν χώραν φιλεῖν ἀλλὰ τὴν ὕφαμμον· εὐθερμαντοτέρα γὰρ αὕτη καὶ οἷον εὐκατεργαστοτέρα. καὶ κρύπτεσθαι οὐκ ἐθέλει κατὰ βάθους ἀλλ᾽ ἐπιπολῆς ὅπως μᾶλλον ἀπολάβῃ τῆς θερμότητος τῆς ἀπὸ τοῦ ἀέρος καὶ μετέωρος ὢν ἐκβλαστάνῃ καὶ καθίῃ τὴν ῥίζαν.

4.7.4Bunlar aşağı yukarı tarımla ilgili şeylerdir. Tabiatla ilgili olanlar ise şunlardır: baklagillerde kök ile sap tohumun aynı kısmından çıkar; biri hemen yukarı, öteki aşağı yönelip atılır. Buğdayda, arpada ve genel olarak tahıllarda ise iki ayrı uçtan çıkar: kök, tanenin başağa bağlı olduğu kalın ucundan; sap ise kılçığın bulunduğu ince ucundan. Böylece her biri orantılı olarak biri üstten, öteki alttan çıkar; çünkü kök ile sap da böyle konumlanmıştır.

4.7.4

καὶ τὰ μὲν τοιαῦτα σχεδὸν ὥσπερ γεωργικά· τὰ δὲ αὖ τῆς φύσεως οἷον ὅτι τῶν μὲν χεδροπῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ μέρους ἥ τε ῥίζα καὶ ὁ καυλὸς ἐκβλαστάνει καὶ τὸ μὲν εὐθὺς ἄνω τὸ δὲ κάτω νεύει καὶ ὁρμᾷ, πυροῦ δὲ καὶ κριθῆς καὶ ὅλως τῶν σιτωδῶν ἐξ ἑκατέρων τῶν ἄκρων, ἀπὸ μὲν τοῦ παχέος ᾗ πρὸς τῷ στάχυϊ προσπέφυκεν ἡ ῥίζα ἀπὸ δὲ τοῦ λεπτοῦ ὅθεν ὁ ἀθὴρ ὁ καυλὸς ὡς ὂν ἑκάτερον ἀνὰ λόγον τὸ μὲν ἀπὸ τοῦ ἄνω τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ κάτω, καὶ γὰρ ἡ ῥίζα καὶ ὁ καυλὸς οὕτω.

4.7.5Sebebi doğrudan tabiatta aranmalıdır. Baklagiller iki kapaklı olduğundan, ikisi için de uçta tek ve aynı bir başlangıç noktası vardır; bu nokta dışarıdan yapışmış gibi görünür ve tohumlar kabuğa orada bağlanır. Çünkü tohumları bir kap içinde olduğu için bu bağlantıyı zorunlu olarak taşırlar, yoksa beslenemezlerdi; öteki uçtan ise bir bağlantı imkânsızdır, çünkü tohumlar birbirine bitişiktir ve kabukla sarılıdır. Böyle olmaları da yapılarının gereğidir.

4.7.5

τὴν δ᾽ αἰτίαν εὐθὺς ἐν τῇ φύσει ληπτέον ὅτι τὰ μὲν χεδροπὰ δίθυρα ὄντα μίαν τινὰ καὶ τὴν αὐτὴν ἀρχὴν ἀμφοῖν ἔχει κατὰ τὸ ἄκρον ὃ καὶ φαίνεται προσπεφυκὸς ὥσπερ ἔξωθεν ᾗ καὶ συνάπτουσι πρὸς τὸν λοβός. ἅτε γὰρ ἐναγγειόσπερμα ὄντα ταύτην μὲν ἐξ ἀνάγκης ἔχει, τρέφεσθαι γὰρ ἄλλως οὐκ ἦν, τὴν δ᾽ ἐκ τοῦ ἑτέρου μέρους ἀδύνατον συνεχῆ τ᾽ ἀλλήλοις ὄντα καὶ περιεχόμενα τῷ λοβῷ· τὸ δ᾽ εἶναι τοιαῦτα τῆς οὐσίας.

4.7.6Dolayısıyla tabiatın bunların başlangıç noktalarını aynı yere koyması yerindedir. Tahıllarda ise taneler kendi başlarına büyüdükleri, sarılı oldukları ve biçimce bir bakıma düz oldukları için tabiat çıkışı ayırmıştır: ikisini de tek bir başlangıçtan çıkarmış, ama bu başlangıç sürekli bir çizgi hâlinde iki uca kadar uzanır; filizlenme sırasında da yarık boyunca uzandığı görülür. İkisinin aynı şekilde olmamasının sebebini bu saymak gerekir.

4.7.6

ὥστε τούτων μὲν εἰκότως ἡ φύσις εἰς ταὐτὸ τὰς ἀρχὰς ἔθηκε, τῶν δὲ σιτωδῶν καθ᾽ αὑτά τε πεφυκότων καὶ περιεχομένων ἔτι δ᾽ ὥσπερ εὐθέων πως ὄντων τὴν μορφὴν ἐχώρισε τὴν ἔκφυσιν ἀπὸ μιᾶς μὲν ἀρχῆς ἀμφοτέρας ποιήσασα συνεχοῦς δέ τινος οὔσης καὶ διηκούσης ἐφ᾽ ἑκάτερον τῶν ἄκρων ὥσπερ καὶ κατὰ τὴν βλάστησιν φανερὰ διατείνουσα κατὰ τὴν ἐντομήν. τοῦ μὲν οὖν μὴ ὁμοίως ἔχειν ταύτην ὑποληπτέον τὴν αἰτίαν·

4.7.7Şu ise ikisinde de aynıdır: kökün tabiatı, tanenin başağa, tohumun kabuğa bağlandığı yerden gelir; ikisinin de besini oradan gelir. Sapın ve ilk sürgünün besinini kök, meyvelerin besinini ise kabuğa ve başağa bağlantı noktası verir. [...] fındık ve palamut türünden tohumlarda da böyle olabilir. Çıkışla ilgili olanlar böyle ayrılabilir.

4.7.7

ἐκεῖνο δ᾽ ὁμοίως ἐν ἀμφοῖν ἐστιν ὥστε τὴν τῆς ῥίζης φύσιν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐν τῷ στάχυϊ καὶ τῷ λοβῷ γίνεσθαι πρόσφυσιν ἀφ᾽ οὗ ἀμφοτέρων αἱ τροφαὶ, τοῦ μὲν καλάμου καὶ τῆς πρώτης βλάστης ἡ ῥίζα τῶν δὲ καρπῶν ἡ πρόσφυσις ἥ τε πρὸς τὸν λοβὸν καὶ πρὸς τὸν στάχυν […] πίπτοι δὲ τῶν καρυωδῶν καὶ βαλανωδῶν. καὶ τὰ μὲν περὶ τὴν ἔκφυσιν οὕτως ἄν τις διέλοι.

4.8.18. Bölüm

Baklagillerin çabuk filizlenmesi mevsime bağlanabilir, çünkü ilkbahar kıştan daha yumuşak ve daha doğurgandır. Ama bunun sebebi daha çok zayıflıkları sayılabilir; ilkbahara doğru ekilmeleri de daha çabuk filizlenmeleri de bundandır; çünkü sık sık söylediğimiz gibi daha zayıf olan daha kolay etkilenir. Çok meyve vermelerinin –baklagiller daha bol ürün verir–, daha çabuk olgunlaşmalarının, toprağı tüketmeyip onu adeta nadasa bırakmalarının sebebi de belki aynı ya da buna benzer bir şeydir. Çünkü kısacası bunların hepsi ya da bu türden şeyler zayıflıktan ileri gelir.

4.8.1

Τὴν δὲ ταχυβλαστίαν τοῖς χεδροποῖς ἀποδοίη τις ἂν διὰ τὴν ὥραν ὅτι μαλακωτέρα καὶ γονιμωτέρα τῆς χειμερινῆς· ἀλλὰ μᾶλλον τούτου αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις τὴν ἀσθένειαν δι᾽ ἣν καὶ σπείρονται πρὸς τὸ ἔαρ καὶ διαβλαστάνουσι θᾶττον· τὸ γὰρ ἀσθενέστερον ὥσπερ πολλάκις ἐλέγομεν εὐπαθέστερον. τάχα δὲ καὶ τῆς πολυκαρπίας, πολυχούστερα γὰρ δὴ τὰ χεδροπὰ, τὴν αὐτὴν ἢ παραπλησίαν, καὶ τοῦ θᾶττον δὲ ἐκτελεοῦν καὶ μὴ καρπίζεσθαι τὴν γῆν ἀλλὰ νειὸν ποιεῖν· ἅπαντα γὰρ ταῦτα ἢ τὰ τοιαῦτα συμβαίνει σχεδὸν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν διὰ τὴν ἀσθένειαν.

4.8.2Çünkü daha zayıf olanı beslemek ve olgunlaştırmak daha kolaydır; böylece hem çok meyve verir hem toprağı daha az tüketir; ilk çıkışını da daha kolay ve daha çabuk yapar. Yalnız bakla gibi zarfının gücü yüzünden engellenen bir şey varsa durum başkadır: baklanın güç çıkmasının sebebi kabuğunun kalınlığıdır; ekildikten sonra yağmur yağarsa toprak adeta sıkıştırılmış gibi olacağından daha da güç çıkar. Tahıllarda ise çok köklü olmaları ve tanelerinin yapışkan olması, hem pişmenin uzun sürmesiyle hem toprağı tüketmeleriyle uyuşur; çünkü ağaçlarda da yapışkan ve arı olan meyveler yavaş olgunlaşır.

4.8.2

καὶ γὰρ ἐκθρέψαι καὶ τελειῶσαι ῥᾷον τὸ ἀσθενέστερον ὥστε καὶ πολυκαρπεῖν καὶ τὴν γῆν ἧττον καρπίζεσθαι καὶ τὴν ἔκφυσιν δὲ τὴν πρώτην ῥᾴω καὶ θάττω ποιεῖσθαι. πλὴν εἴ τι κωλύεται διὰ τὴν ἰσχὺν τοῦ περιέχοντος ὥσπερ ὁ κύαμος· αἰτία γὰρ τούτῳ τῆς δυσφυΐας ἡ τοῦ κελύφους παχύτης· ἐὰν δὲ καὶ ἐφύσῃ σπαρέντι δυσφυέστερον ἔτι καθάπερ ἐδαφιζομένης τῆς γῆς. ἐν δὲ τοῖς σιτηροῖς καὶ ταῦθ᾽ ὁμολογούμενα πρός τε τὴν χρονιότητα τῆς πέψεως καὶ πρὸς τὸν καρπισμὸν τῆς γῆς οἷον ἥ τε πολυρριζία καὶ ἡ γλισχρότης τῶν καρπῶν· βραδέως γὰρ τὰ γλίσχρα καὶ καθαρὰ καὶ ἐν τοῖς δένδροις πεπαίνεται.

4.8.3Bu yüzden buğday arpadan daha geç olgunlaşır ve daha az ürün verir. Tahılların kökleri de çok ve derin olduğu için toprağı daha çok tüketir. Baklagillerin ise tanesi daha topraksıdır, kökleri tek ve yüzeydedir, ekimleri de seyrektir. Bütün bunlar hem bol ürüne, hem toprağın hafif kalmasına, hem de toprağın aynı ölçüde tükenmemesine ve pişmenin hızlı olmasına birlikte katkıda bulunur. Çünkü bütün güç yukarı yöneldiği ve kök onu kendine çekmediği için bol ürün verir; hava da yardım edince kolayca pişirir. Nitekim kökü daha çok ve derin, tanesi de odunsu olan bitkiler toprağı en çabuk tüketir; nohut gibi. Bu yüzden baklagiller içinde bir tek o tarlayı nadasa bırakmaz; ne olsa toprakta değil, iyi toprakta yetişir.

4.8.3

δι᾽ ὃ καὶ πυροὶ κριθῶν ὀψιαίτεροι καὶ ὀλιγοχούστεροι· καὶ αἱ ῥίζαι δὲ τῶν σιτηρῶν πολλαὶ καὶ κατὰ βάθους οὖσαι καρπίζονται μᾶλλον τὸ ἔδαφος, τῶν δὲ χεδροπῶν ὅ τε καρπὸς γεωδέστερος καὶ ἡ ῥίζα μία καὶ ἐπιπολῆς καὶ ἡ σπορὰ μανή. πάντα δὲ ταῦτα συνεργεῖ καὶ πρὸς πλῆθος καρποῦ καὶ πρὸς κουφότητα τῆς γῆς καὶ τὸ ⟨μὴ⟩ ὁμοίως καρπίζεσθαι πρὸς ταχύτητα πέψεως. ἅπασα γὰρ ἡ δύναμις ἄνω φερομένη καὶ οὐκ ἀντισπώσης τῆς ῥίζης πλῆθος ἀποδίδωσι καὶ συνεργοῦντος τοῦ ἀέρος ἐκπέττει ῥᾳδίως. ἐπεὶ ὧν τε πλείων ἡ ῥίζα καὶ κατὰ βάθους καὶ οἱ καρποὶ ξυλώδεις τάχιστα ἐκκαρπίζεται τὰ ἐδάφη καθάπερ ὁ ἐρέβινθος δι᾽ ὃ καὶ μόνος οὐ ποιεῖ νειὸν οὐδ᾽ ἐστὶ τῆς τυχούσης χώρας ἀλλ᾽ ἀγαθῆς.

4.8.4Nohudun çabuk olgunlaşması ise akla aykırı görünür; çünkü kırk günde ya da biraz fazlasında olgunlaşır. Sebebi, hem ötekilere üstün gelmesini hem de buna yetmesini sağlayan gücü sayılabilir; çünkü yalnız filizlenmek için çok az suya ihtiyaç duyar, sonra kendi kendini besleyip büyütür. Meğer ki tuzluluk da, ölçüyü aşan nemi kurutup dışarı çekerek olgunlaşmaya bir katkıda bulunsun. Tuzluluğun nohudun oluşumuna bir şekilde yardım ettiği ve ona uygun olduğu görülür; kanıtı, deniz kıyısındaki nohutların daha iyi olması ve tuzluluk yıkanıp gidince nohudun bozulup kurtlanmasıdır. Bunun neden yalnız nohutta olduğunu incelemek gerekir; meğer ki sebep onun yapısında olsun.

4.8.4

ἄλογον δὲ ἐπὶ τούτου φαίνεται τὸ ταχὺ τελειοῦσθαι εἴπερ ἐν τετταράκοντα ἡμέραις ἢ μικρῷ πλείοσι τέλειος. αἰτίαν δ᾽ ἄν τις ὑπολάβοι τὴν ἰσχὺν ᾗ δύναται τῶν τε ἄλλων κρατεῖν καὶ πρὸς τοῦτο διαρκεῖν εἴπερ καὶ ὕδατος ἐλαχίστου δεῖται πρὸς τὸ διαβλαστεῖν μόνον εἶτα αὐτὸς αὑτὸν ἐκτρέφει, εἰ μὴ ἄρα τι καὶ ἡ ἅλμη πρὸς τὴν τελείωσιν συμβάλλεται καταξηραίνουσα καὶ ἐξικμάζουσα τὴν ὑγρότητα τὴν πλείω τῆς συμμέτρου. φαίνεται δὲ συνεργεῖν πως τῇ γενέσει καὶ οἰκεῖον εἶναι· σημεῖον δ᾽ ὅτι καὶ οἱ πρὸς τῇ θαλάττῃ βελτίους γίνονται καὶ ὅτι καταπλυθείσης τῆς ἅλμης ἀπόλλυται καὶ ἐκζωοῦται· δι᾽ ἣν δ᾽ αἰτίαν μόνον τοῦτο σκεπτέον εἰ μὴ ἄρα τῆς οὐσίας.

4.8.5Ertesi yıl köklerinden yeniden filiz veren bir tek buğday ile arpadır; aynı yıl içinde, yeşil yem için ekilip biçilenlerden de yanlarında yeni bir sap çıkarak filizlenirler. Sebebi, yalnız bunların altında çok kök ve güç bulunmasıdır; baklagiller ise tek köklüdür, kökleri odunsu ve yüzeydedir. Ordular tarafından hiçbir izi kalmayacak kadar çiğnenen ekinlerde de durum aynıdır. Hepsinde başaklar küçük ve olgunlaşmamış olur, çünkü yeniden filizlenmiş ekinlerdir.

4.8.5

μόνα δ᾽ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν ἀποφύεται τῷ ὕστερον ἔτει πυρὸς καὶ κριθὴ καὶ αὐτοετεῖς δὲ καὶ ἀπὸ τῶν εἰς κράστιν σπαρέντων ἑτέρου καλάμου παραβλαστάνοντος· αἴτιον δ᾽ ὅτι μόνοις ὕπεστι πλῆθος ῥιζῶν καὶ δύναμις, τὰ χεδροπὰ δὲ μονόρριζα καὶ ξυλώδη καὶ ἐπιπολῆς. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν καταπατουμένων ὑπὸ τῶν στρατοπέδων ὥστε μηδὲν εἶναι δῆλον. ἐξ ἁπάντων δὲ οἱ στάχυες μικροὶ καὶ ἀτελεῖς ἅτε παλιμβλαστεῖς ὄντες.

4.9.19. Bölüm

Baklagillerin toprakta daha kısa süre kaldıkları hâlde besin olarak bize tahıldan daha ağır gelmesine gelince –toprakta kalma süresinin hafiflik bakımından da fark yarattığı kabul edilir; bu yüzden buğdaylardan üç aylık olanlar en hafif olanlardır, arpalardan da öyle; çünkü sürenin kısalığı yüzünden içlerinde daha az topraksı unsur bulunur–, şu da sorulur: bize en ağır gelen besinler öteki hayvanlara hoş ve zararsız gelir; bizim kolayca sindirdiklerimiz ise, bizden güçlü oldukları hâlde, onlara en ağır gelir. Nitekim birçok hayvan buğdayla doyunca ölür; oysa buğdayın topraksı unsuru en azdır.

4.9.1

Περὶ δὲ τοῦ εἶναι βαρύτερα τὰ χεδροπὰ πρὸς τὰς τροφὰς ἢ τὸν σῖτον ἡμῖν καίπερ ἐλάττω χρόνον ἐν τῇ γῇ γινόμενα — δοκεῖ δὲ καὶ πρὸς κουφότητα διαφέρειν τοῦτο, δι᾽ ὃ καὶ τῶν πυρῶν οἱ τρίμηνοι κουφότατοι καὶ τῶν κριθῶν ὁμοίως ὡς ἐλάττονος ἐνυπάρχοντος τοῦ γεώδους διὰ τὴν βραχύτητα τοῦ χρόνου —, τοῖς δὲ ἄλλοις ζώοις καὶ προσφιλῆ καὶ ἄλυπα ταῦτ᾽ εἶναι ἃ χαλεπώτατα ἡμῖν καὶ πάλιν ἃ ἡμῖν εὐκατέργαστα ταῦτ᾽ ἐκείνοις χαλεπώτατα καίπερ ἰσχυροτέροις οὖσι. πολλὰ γοῦν ἀπόλλυται χορτασθέντα πυρῶν· καίτοι τὸ γεῶδες ἐλάχιστον ἔχουσι.

4.9.2Bu güçlüklere ve bunlara benzer başka bir güçlük varsa, genel ve ortak olarak şu ilkeyi almak gerekir: besin bakımından aynı şeyler herkese uygun değildir; her canlıya kendi tabiatına göre uygun olan başkadır. Bu birçok örnekte açıktır; bilinenler içinde bunu en iyi gösteren de geyik örneğidir: geyikler, kendilerinden çok daha büyük ve tabiatça çok daha güçlü hayvanları öldüren engerekleri yer. Başka hayvanlarda da, insanlara hiçbir şey yapmayan sokmalarla ölmek gibi durumlar vardır; yılanların akreplerin sokmasıyla ölmesi gibi.

4.9.2

πρὸς δὴ ταύτας τὰς ἀπορίας καὶ εἴ τις ἄλλη παραπλησία ταύταις καθόλου μὲν καὶ κοινὴν τήνδε λαβεῖν χρὴ τὴν ἀρχὴν ὡς οὐ πᾶσι ταὐτὰ πρόσφορα κατὰ τὰς τροφὰς ἀλλ᾽ ἑκάστοις κατὰ τὰς ἰδίας φύσεις. ὅπερ ἐν πολλοῖς μὲν φανερὸν ἐκ πλείστης δ᾽ ἀποφάνσεως ὡς εἰπεῖν τῶν γε γνωρίμων τὸ περὶ τὰς ἐλάφους αἳ τοὺς ἔχεις ἐσθίουσιν ὑφ᾽ ὧν τὰ ἄλλα θνήσκουσι πολὺ μείζω καὶ ἰσχυρότερα τὴν φύσιν ὄντα· καὶ ἐπ᾽ ἄλλων δὲ τό γε τοιοῦτόν ἐστι ὥστ᾽ ἀναιρεῖσθαι ταῖς πληγαῖς ὑφ’ ὧν οὐδὲν ἄνθρωποι πάσχουσι καθάπερ οἱ ὄφεις ὑπὸ τῶν σκορπίων.

4.9.3Bu kabul edilince ve öteki hayvanlar daha topraksı bir besin kullandığına göre, o besinin onlara daha çok uyması, buğdayın ise daha yabancı ve uygunsuz olması, tatlılığı ve verdiği hazdan ötürü fazla yediklerinde de çatlamaları akla aykırı değildir. Bu genel ve ortak sebeptir. Özel sebep ise şudur: hayvanların hepsinde ya da işkembesi olanlarda karın gazla şişer. Çünkü çiğ buğday gaz yapar ve kolay sindirilmez, saman daha da zor sindirilir. Alışılmamış olması da çok önemlidir; çünkü yabancı besinler, hafif olsalar bile, çok alınınca karnı bozar.

4.9.3

ὑποκειμένου δ᾽ οὖν τούτου καὶ τῶν ἄλλων γεωδεστέρᾳ τροφῇ χρωμένων οὐκ ἄλογον ἐκείνην μᾶλλον αὐτοῖς ἁρμόττειν, ταύτην δ᾽ ἀλλοτριωτέραν εἶναι καὶ ἀπρόσφορον καὶ διὰ τὴν γλυκύτητα καὶ τὴν ἡδονὴν πλείω προσενεγκαμένων ῥήγνυσθαι. τοῦτο μὲν οὖν καθόλου καὶ κοινόν. ἴδιον δ᾽ ὅτι καὶ συμβαίνει τὰς κοιλίας ἐκπνευματοῦσθαι ἢ πᾶσιν ἢ τοῖς ἔχουσιν ἐχῖνον· φυσῶδες γὰρ καὶ οὐκ εὐκατέργαστον ὁ πυρὸς ὠμὸς ὢν ἔτι δ᾽ ἧττον τὸ ἄχυρον· μέγα δὲ καὶ τὸ ἀσύνηθες εἶναι· τὰ γὰρ ξένα κἂν ᾖ κοῦφα διαταράττει πλῆθος λαμβάνοντα.

4.9.4Kısacası bu sebeplerle durum akla aykırı değildir; yalnız fark yüzünden öyle görünür. Kabaca söylersek, hem bizim hem öteki canlıların her birine tabiatça uygun olan besinin ağırlık ve hafiflik bakımından farklarını topraklar ve hava yapar. Güneşli, iyi rüzgâr alan ve toprağı zayıf yerlerden gelenler en hafif olanlardır; soğuk ve yağmurlu yerlerden gelenler ise daha çok ve daha güçlü besin taşıdıkları için daha ağırdır.

4.9.4

διὰ δὴ ταύτας τὰς αἰτίας ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν οὐκ ἀλόγως μὲν ἔχει δοκεῖ δὲ τῇ παραλλαγῇ· ὡς δὲ [ἁπλῶς] εἰπεῖν τύπῳ πρὸς βαρύτητα καὶ κουφότητα τροφῆς καὶ ἡμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις τῆς κατὰ φύσιν ἑκάστοις οἰκείας αἱ χῶραι καὶ ὁ ἀὴρ ποιεῖ τὰς διαφοράς· τὰ μὲν γὰρ ἐκ τῶν εὐείλων καὶ εὔπνων καὶ λεπτογείων κουφότατα· τὰ δ᾽ ἐκ τῶν ψυχρῶν καὶ ἐπόμβρων βαρύτερα διὰ τὸ πλείω τροφὴν καὶ ἰσχυροτέραν ἔχειν.

4.9.5Bu yüzden Atina'ya gemiyle gelen buğdaylar içinde Sicilya buğdayı en güçlü sayılır; araştırmalarda söylendiği gibi Boiotia buğdayı ise ondan da ağırdır; çünkü toprağı yağlı, havası soğuktur. Öteki ürün türleri de ağırlık bakımından buna benzer. Piesanga'da, yiyenleri çatlattığını söylediğimiz buğdayın ağırlığının aşırı olduğu açıktır. Pontos buğdayı ise, havası soğuk olduğu hâlde, en hafif ve en sert buğdaydır; çünkü hem tohumları hem toprakları daha hafiftir, kar da pişmeye daha çok katkıda bulunur.

4.9.5

καὶ διὰ τοῦτο τοῦ μὲν ἄλλου πυροῦ δοκεῖ τοῦ Ἀθήναζε καταπλέοντος ὁ σικελικὸς ἰσχυρότατος εἶναι, τούτου δ᾽ ἔτι βαρύτερος μᾶλλον ὁ βοιώτιος ὥσπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται· καὶ γὰρ ἡ χώρα πίειρα καὶ ὁ ἀὴρ ψυχρός. καὶ τὰ ἄλλα γένη τῶν καρπῶν παραπλησίως ἔχει τῇ βαρύτητι. ἐν δὲ ταῖς Πιεσάγγαις ὁ διαρρηγνύων ὃν εἴπαμεν ὑπερβάλλων δῆλον ὅτι τῇ βαρύτητι. ὁ δὲ ποντικὸς κουφότατος καὶ σκληρότατος καίπερ ψυχροῦ τοῦ ἀέρος ὄντος ὅτι καὶ τὰ σπέρματα καὶ τὰ ἐδάφη κουφότερα καὶ ἡ χιὼν συνεκπέττει μᾶλλον.

4.9.6Tohumların da az olmayan bir payı olduğu üç aylık buğdaylardan ve bundan da kısa sürede olgunlaşanlardan anlaşılır; çünkü bunlar çok topraksı unsur çekmeyip daha hafif bir besin kullandıkları için yiyecek olarak da daha hafif olurlar. Mevsimin de toprakta uzun kalmamalarına bir katkısı varmış gibidir. Çünkü tohum adeta tavında, ekime hazır toprağa düşer; olan şey, pişirilecek yiyeceklerin kaynayan suya atılmasına benzer; onlar da hiç bulanıklık almaz. Bu kısa sürede olgunlaşanlardan bazıları ağırsa, söylendiğine göre Lemnos çevresindekiler gibi, burada sebep olarak geriye tohumun kendi tabiatı kalır. Bunlar hakkında söylenenler yeterlidir.

4.9.6

ὅτι δὲ καὶ τὰ σπέρματα ῥοπὴν οὐ μικρὰν ἔχει φανερὸν ἐκ τῶν τριμήνων καὶ εἴ τινες ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τελειοῦνται τούτου· οὐ πολὺ γὰρ τοῦ γεώδους ἕλκοντες ἀλλὰ κουφοτέρᾳ τῇ τροφῇ χρώμενοι κουφοτέραν ποιοῦσι καὶ τὴν προσφοράν. ἔοικε δὲ καὶ ἡ ὥρα τι συμβάλλεσθαι πρὸς τὸ μὴ χρονίζειν. οἷον γὰρ εἰς ὀργῶσαν πίπτει τὴν γῆν καὶ παραπλήσιον τὸ συμβαῖνον ὥσπερ τὰ ἐπὶ τὸ ζέον ἐμβαλλόμενα τῶν ἑψομένων· οὐδεμίαν γὰρ οὐδὲ κἀκεῖνα λαμβάνει μόλυνσιν. εἰ δέ τινες τῶν ὀλιγοχρονίων τούτων βαρεῖς ὥσπερ φασὶ τοὺς περὶ Λῆμνον ἐνταῦθα τοῦ σπέρματος τὴν φύσιν αὐτοῦ κατάλοιπον αἰτιᾶσθαι. καὶ περὶ μὲν τούτων ἀρκεῖ τὰ εἰρημένα.

4.10.110. Bölüm

Baklagiller tahıllardan daha uzun süre çiçekte kalır; çünkü tahılların çiçeği zayıftır; daha zayıf olanların her yerde daha çabuk olgunlaştığı da söylendi. Bu yüzden tahıllar çiçeklenirken ıslanmaya dayanamaz, baklagiller ise bunu ister ve bundan fayda görür. Belki bu araz yoluyla böyledir; çünkü bütün bitki ıslanınca iyi beslenir, meyvenin ise olgunlaşmak için yardıma ihtiyacı vardır; en çok da baklanın, çünkü o en gevşek dokulu, en çok çiçek açan ve en çok meyve verendir. Nohut ise söylenen sebepten bozulur. Ama tahılın bozulması hakkında konuşmak gerekir.

4.10.1

Τὴν δὲ ἄνθησιν πολυχρονιωτέραν ποιοῦνται τὰ χεδροπὰ τῶν σιτωδῶν ὅτι τῶν μὲν ἀσθενὲς τὸ ἄνθος· εἴρηται δὲ ὅτι τὰ ἀσθενέστερα πανταχοῦ θᾶττον τελεοῦται. δι᾽ ὃ καὶ βρέχεσθαι τὰ μὲν οὐ δύναται τὰ δὲ καὶ ζητεῖ καὶ ὀνίναται· τάχα δὲ τοῦτό γε κατὰ συμβεβηκὸς ὅτι τὸ ὅλον φυτὸν εὐτραφεῖ βρεχόμενον, ὁ δὲ καρπὸς δεῖται βοηθείας πρὸς τὴν τελέωσιν, μάλιστα δ᾽ ὁ κύαμος ὅτι μανότατον καὶ πολυανθέστατον καὶ πολυκαρπότατον. ὁ δὲ ἐρέβινθος ἀπόλλυται διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν. ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ σίτου τῆς διαφθορᾶς λεκτέον.

4.10.2Bunun en çok zayıflığa bağlanması gerekir; çünkü tahıl çiçeği yağmura dayanamaz, bozulup düşer; bazı ağaçlarda olduğu gibi, kimi zaman pas tutmuş gibi, kimi zaman da fazla nemlenmiş olarak. Baklagillerde çiçeklenmenin bütün kısımlarda aynı anda olmaması da yerindedir; çünkü çiçekler kabukların dışında ayrı durur, hem de iyi beslenme yüzünden: bazı kısımlar artık gebedir ve çiçek açar, bazıları ise yukarıda büyümeye devam eder. Bu yüzden bazı kabuklar, besine en yakın oldukları hâlde, kurumuş ve olgunlaşmıştır; uçtakiler ise yeşildir.

4.10.2

αἰτιάσαιτο δ᾽ ἄν τις μάλιστα τὴν ἀσθένειαν· οὐχ ὑποφέρει γὰρ ἀλλὰ φθείρεται καὶ ἀποπίπτει καθάπερ καὶ τῶν δένδρων ἐνίων ὁτὲ μὲν οἷον ἐρυσιβούμενα ὁτὲ δὲ ἐξυγραινόμενα λίαν. εὐλόγως δὲ καὶ ἡ ἄνθησις οὐχ ἅμα πᾶσι τοῖς μέρεσι· κεχώρισται γὰρ ἐκτὸς τῶν λοβῶν καὶ διὰ τὴν εὐτροφίαν· τὰ μὲν γὰρ ἤδη κύει καὶ ἀνθεῖ τὰ δ᾽ ἄνω προσαύξεται· δι᾽ ὃ καὶ τὰ μὲν αὖα καὶ τέλεια καίπερ ἐγγυτάτω τῆς τροφῆς ὄντα τὰ δ᾽ ἐπὶ τῶν ἄκρων χλωρά·

4.10.3Bu baklagillere özgü değildir; başka birçok bitkide de ortaktır. Çünkü birçok bitki kısım kısım çiçek açar ve döl verir, bir yandan da sürgününü yukarı salar; bu yüzden kimi meyveler olgun, kimileri olgunlaşmamış, kimileri de henüz gelecektedir. Aşağıdakiler de besinin yukarı akıp yükselmesi yüzünden engellenmez; çünkü sap, hepsinin altında duran ve hepsinin besinini bir ark gibi ilettiği bir şeydir. Dolayısıyla baklagillerin çiçeklenmesinin uzun sürmesi ve yağmurdan zarar görmemesi yerindedir. Öteki bakımlardan ise çiçekleri döküldükten sonra zayıflıkları yüzünden tahıldan daha kolay zarar görürler, en çok da bakla, çünkü daha zayıftır. Birbirlerine göre farkları hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.

4.10.3

τοῦτο δ᾽ οὐκ ἴδιον ἀλλὰ καὶ ἑτέρων καὶ πλειόνων κοινόν· πολλὰ γὰρ ἀνθεῖ καὶ γονεύει κατὰ μέρος καὶ ἅμα τὴν βλάστην ἀφίησι εἰς τὸ ἄνω, δι᾽ ὃ καὶ τὰ μὲν τέλεα τὰ δ᾽ ἀτελῆ τὰ δὲ μέλλοντα. καὶ οὐκ ἐμποδίζεται τὰ κάτω διὰ τὴν ἐπιρροὴν καὶ τὴν ἀναφορὰν τὴν εἰς τὸ ἄνω. καθάπερ γὰρ ὑποκείμενόν τι πᾶσιν ὁ καυλὸς ἐξ οὗ τὴν τροφὴν ἔχουσιν ὥσπερ ὀχετοῦ τινος. ἡ μὲν οὖν ἄνθησις εὐλόγως χρόνιός τε καὶ ἀβλαβὴς αὐτοῖς ὑπὸ τῶν ὑδάτων· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ὅταν ἀπανθήσῃ σχεδὸν ἐπισινέστερα τοῦ σίτου διὰ τὴν ἀσθένειαν καὶ μάλισθ᾽ ὁ κύαμος, ἀσθενέστερον γάρ. καὶ περὶ μὲν τῶν πρὸς ἄλληλα διαφορῶν τοσαῦτα εἰρήσθω.

4.11.111. Bölüm

Aynı cinsten olanlar hakkında da şu sorulabilir: neden hepsi aynı sürede olgunlaşmaz da buğdayların kimi üç ayda, kimi iki ayda olgunlaşır; arpalarda da öyle? Bazıları daha da kısa sürede olgunlaşıyorsa kışın ekilenlerle aralarındaki fark daha da büyüktür. Öteki bitkilerde de böyledir; ama farklar en çok söylenenlerde, belki yalnız onlarda görülür. Bu da yerindedir; çünkü kuru baklagiller kışın ekilirse, birkaçı dışında, zayıflıkları yüzünden dayanamaz. Burçağı erken de ekerler, öyle ki ona belli bir mevsim kalmaz. Arpa ile buğday ise iki şekilde de ekilir; tek yıllık ekimle yetişenler daha küçük ve daha zayıf başak verir. Bu, cinsin cinse göre genel durumudur.

4.11.1

Περὶ δὲ τῶν ὁμογενῶν τάχα ἄν τις ἀπορήσειε τίποτ᾽ οὐκ ἐν ἴσοις χρόνοις ἅπαντα τελειοῦται ἀλλ᾽ οἱ μὲν τρίμηνοι τῶν πυρῶν οἱ δὲ δίμηνοι καὶ τῶν κριθῶν ὡσαύτως. εἰ δὲ καὶ ἐν ἐλάττονί τινες χρόνῳ πλείων ἡ διαφορὰ πρὸς τοὺς χειμοσπόρους. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μάλιστα δὲ ἐπὶ τῶν εἰρημένων τάχα δὲ καὶ μόνων αἱ διαφοραί. καὶ τοῦτ᾽ εὐλόγως· τὰ μὲν γὰρ ὄσπρια σπαρέντα χειμῶνος οὐκ ἂν ὑπομείνειε διὰ τὴν ἀσθένειαν πλὴν εἴ τινων ὀλίγων. ὄροβον γὰρ σπείρουσι καὶ πρώϊον ὥστε μὴ ὥρα καταλείπεται· ἡ κριθὴ δὲ καὶ ὁ πυρὸς ἀμφοτέρως καὶ ὅσα μήτρην ἁπλῆν ἐλάττους καὶ ἀσθενεστέρους φέρει τοὺς στάχυς. τοῦτο μὲν οὖν ὡς καθόλου τῷ γένει πρὸς τὸ γένος.

4.11.2Aynı sürede olgunlaşmama ağaçlarda da ortaktır; çünkü her ağaç türünde erkenci ve geççi olanlar vardır; asma, incir, elma ve armut gibi. İkisinde de sebep şudur: fark kendi tabiatlarındadır, ad ise ortaktır; hayvanlarda köpeklerde olduğu gibi, çünkü o cins de tek değildir. Bazılarının neden erkenci, bazılarının neden geççi olduğunun sebebi de buna benzer: sebep ister sıcaklık ister soğukluk ister başka bir şey olsun, burada da aynıdır.

4.11.2

τὸ δὲ μὴ ἰσοχρονίους εἶναι κοινὸν καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων· ἔστι γὰρ ἐν ἑκάστοις τὰ μὲν πρώϊα τὰ δ᾽ ὄψια καθάπερ ἄμπελος συκῆ μηλέα ἄπιος. αἴτιον δ᾽ ἐν ἀμφοῖν ὅτι τῆς ἰδίας φύσεως ἡ διαφορὰ τὸ δ᾽ ὄνομα κοινὸν ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ζώοις ἐπὶ τῶν κυνῶν, οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνο τὸ γένος ἕν. ἡ δ᾽ αἰτία παραπλησία καὶ διὰ τί τὰ μὲν πρώϊα τὰ δ᾽ ὄψια. εἴτε γὰρ θερμότης εἴτε ψυχρότης εἴθ᾽ ὅτι ποτὲ καὶ ἐνταῦθ᾽ ὁμοίως τὸ αἴτιον.

4.11.3Genel olarak durum böyledir. Tohumlarda ise sebep olaylardan daha açık görünür. Kışın ekilen buğday çok köklü olduğu ve gücünü önce buraya verdiği için çok sap verir; zaten çok saplıdır. Üç aylık ve iki aylık buğday ise az köklü ve az saplıdır; çünkü besini hemen yukarı iletir ve çabuk olgunlaşır, zira az olanı tamamlamak daha kolaydır. Bu yüzden biri bol, öteki az ürün verir ve hafif olur. Ağır buğday ise, söylendiği gibi, daha çok ve daha bulanık besin çeker; yukarı yükselişi ise akla uygun olarak hızlıdır, çünkü besin azlığı yüzünden köklerde uzun süre kalmaz.

4.11.3

καὶ καθόλον μὲν οὕτω. τοῖς δὲ σπέρμασι καὶ ἐμφανέστερον ἐκ τῶν συμβαινόντων τὸ αἴτιον. ὁ μὲν γὰρ χειμοσπορούμενος πυρὸς πολύρριζος ὢν καὶ ἐνταῦθα πρῶτον ἀποδοὺς τὴν δύναμιν ἀποδίδωσι πλῆθος καλάμου, καὶ γὰρ πολυκάλαμος. ὁ δὲ τρίμηνος καὶ δίμηνος ὀλιγόρριζος καὶ ὀλιγοκάλαμος δι᾽ ὅτι τήν τε ἀναφορὰν εὐθὺς ἄνω ποιεῖται καὶ τὴν τελείωσιν ταχεῖαν, ῥᾷον γὰρ τὸ ἔλαττον ἀποτελεῖσθαι· δι᾽ ὃ καὶ ὁ μὲν πολύχους ὁ δ᾽ ὀλιγόχους καὶ κοῦφος. ὁ δὲ βαρὺς ὥσπερ ἐλέχθη πλείω τὴν τροφὴν ἕλκων καὶ θολερωτέραν ἡ δ᾽ ἀναδρομὴ ταχεῖα κατὰ λόγον ἅτε καὶ μὴ χρονίζοντος ἐν ταῖς ῥίζαις δι᾽ ὀλιγότητα.

4.11.4Mevsimin de büyük katkısı vardır: çok köklü buğday bu mevsimde ekilirse daha çabuk filizlenir, sapı daha az olur, başağı da küçük ve az taneli olur. Üç aylık buğday ise erken ekilirse zayıflığı yüzünden dayanamaz. Kısa sürede olgunlaşan buğdayların ağır olması ise tuhaf ve bununla çelişen bir durumdur; Ainos çevresindekilerin ekinoks buğdayı için söyledikleri gibi. Geriye sebep olarak bitkinin kendi tabiatı kalır; bu tabiatın birçok bitkide hem çıkış ve olgunlaşma bakımından hem de büyüklük, küçüklük, biçim gibi kendine özgü şekiller bakımından büyük farklar taşıdığını görüyoruz; çok saman vermesi ve bize besin ve yiyecek olarak pek yararlı olmaması da böyledir.

4.11.4

μέγα δὲ καὶ ἡ ὥρα συνεργεῖ· καὶ γὰρ ὁ πολύρριζος σπαρεὶς ἐν ταύτῃ θᾶττον ἀναβλαστάνει καὶ ὀλιγοκαλαμώτερος καὶ ὁ στάχυς μικρὸς καὶ ὀλιγόπυρος. ὁ δὲ τρίμηνος πρωϊσπορηθεὶς οὐκ ἂν ὑπομείνειε διὰ τὴν ἀσθένειαν. ἄτοπον δὲ καὶ ὑπεναντίον τὸ συμβαῖνον εἰ βαρεῖς οἱ ὀλιγοχρόνιοι καθάπερ οἱ περὶ Αἶνόν φασι τοὺς ἰσημερίνους. λοιπὸν γὰρ αἰτιᾶσθαι τὴν ἰδίαν φύσιν ἣν ὁρῶμεν ἐν πλείοσι μεγάλας ἔχουσαν διαφορὰς καὶ κατὰ τὴν ἔκφυσιν καὶ τελείωσιν καὶ κατὰ τὰς ἰδίας μορφὰς οἷον μεγέθους καὶ μικρότητος καὶ σχήματος· καὶ τὸ πολυάχυρον εἶναι καὶ μὴ κατωφελῆ τὸ πρὸς ἡμᾶς κατὰ τροφὴν καὶ σίτησιν.

4.11.5Çeşitleri de belki topraklar yapar; ya hepsini ya bazılarını. Çünkü topraklar onları bir şekilde kendilerine benzetir ya da yararlılık bakımından da çeşitler arasında fark yaratır; Trakya buğdayının çok kabuklu olması ve geç filizlenmesi gibi: ikisi de kışlar yüzünden olur. Bu yüzden Trakya buğdayı başka topraklarda erken ekilse de geç filizlenir ve geç büyür; buna karşılık başka yerlerden getirilip Trakya'da ekilen buğday da geç filizlenir; çünkü alışkanlık artık adeta tabiat olmuştur.

4.11.5

τάχα δὲ καὶ τὰ γένη ποιοῦσιν αἱ χῶραι ἤτοι πάντα ἢ ἔνια· συνεξομοιοῦσι γάρ πως ἑαυταῖς ἢ διαφορὰν γενῶν ἐμποιοῦσιν καὶ πρὸς τὸ χρήσιμον, ὥσπερ τῷ θρᾳκίῳ πυρῷ τὸ πολύλοπον εἶναι καὶ ὀψιβλαστῆ· διὰ τοὺς γὰρ χειμῶνας ἄμφω συμβαίνει. καὶ διὰ ταῦτα καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις πρωϊσπορούμενος ὁ θρᾴκιος ὀψὲ διαβλαστάνει καὶ ἐξαύξεται καὶ πάλιν ὁ παρὰ τῶν ἄλλων ἐκεῖ σπειρόμενος ὀψὲ βλαστάνει· γέγονε γὰρ οἷον φύσις ἤδη τὸ ἔθος.

4.11.6Örneğin Asya'da Episynanga denen yerde, yiyenleri çatlattığı söylenen buğdaylar ve taneleri zeytin çekirdeği büyüklüğünde olanlar bu güçlerini toprağın özelliğinden ve tabiatından alır; başka yere götürülürlerse bu güçleri korumazlar. Asmalar için söylenen, "toprağın kaç türü varsa asmanın da o kadar türü vardır" sözü genel olarak doğrudur. Toprağa havayı da eklerseniz başka bitkiler için de aynı ölçüde doğrudur. Aynı fidanlardan meyvelerin farklı olması da, toprak ürün vermeyince büsbütün meyvesizlik de bundandır.

4.11.6

οἷον ἐν τοῖς Ἐπισυνάγγαις καλουμέναις τῆς Ἀσίας οἱ διαρρηγνύναι λεγόμενοι καὶ οἱ τὰ μεγέθη τοῖς πυρῆσιν ἴσοι χώρας ἰδιότητι καὶ φύσει τὰς δυνάμεις ἔχουσι ταύτας καὶ οὐκ ἂν τηροῖεν μετενεχθέντες. ὃ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀμπέλων λέγουσιν ὡς ὅσα χώρας εἴδη τοσαῦτα καὶ ἀμπέλων τοῦτ᾽ ἀληθὲς καθόλου. καὶ οὐχ ἧττον ἐφ᾽ ἑτέρων ἐὰν ἅμα τῇ χώρᾳ καὶ τὸν ἀέρα τις προσθῇ. διὰ τοῦτο γὰρ αἵ τε ἀνωμαλίαι τῶν καρπῶν ἀπὸ τῶν αὐτῶν φυτευομένων αἵ θ᾽ ὅλως ἀκαρπίαι μὴ φερούσης τῆς χώρας.

4.11.7Çünkü bir şey güç taşıyan iki ya da daha çok şeyden oluştuğunda, bunların farklarına göre bütünün de farklı olması zorunludur. Hayvanlarda da böyle olur: erkekten, dişiden, topraktan, havadan, kısacası besinlerden farklar alırlar; çeşitlerin özellikleri de buradan doğar; tabiata aykırı olan da zaman geçip çoğalınca çoğu zaman tabiata uygun hâle gelir. Ama bu genel ve ortak bir durumdur.

4.11.7

ἐκ δυοῖν γὰρ ἢ καὶ πλειόνων ὅταν γένηταί τι δύναμιν ἐχόντων ἀνάγκη κατὰ τὰς τούτων διαφορὰς καὶ τὸ ὅλον διαφέρειν, ὃ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων συμβαίνει· καὶ γὰρ καὶ τῷ ἄρρενι καὶ τῷ θήλει καὶ τῇ χώρᾳ καὶ τῷ ἀέρι καὶ ἁπλῶς ταῖς τροφαῖς λαμβάνουσι διαφορὰς ὅθεν καὶ γενῶν ἰδιότητες γίγνονται καὶ πολλάκις τὸ παρὰ φύσιν ἐγένετο κατὰ φύσιν ὅταν χρονισθῇ καὶ λάβῃ πλῆθος. ἀλλὰ γὰρ τοῦτο καθόλου μὲν καὶ κοινόν.

4.11.8Tohumların farkları ise söylenen sebeplerle oluşur. Nitekim bazı yerlerde ürünün daha çabuk olgunlaşması, örneğin Mısır'da Yunanistan'dan bir ay önce olgunlaştığı söylenir, havanın yumuşak ve iyi besleyici olmasına bağlanabilir. Genel olarak, söylendiği gibi, sebepleri şu ikisinde aramak gerekir: hava ve toprak. Melos çevresinde olgunlaşmanın, en son eken biri ilk ekenlerle birlikte biçecek şekilde olması ise toprağın iyi besleyici olmasına bağlanmalıdır; çünkü hava benzerdir.

4.11.8

αἱ δὲ τῶν σπερμάτων διαφοραὶ γίνονται διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας· ἐπεὶ καὶ τοῦ θᾶττον τελειοῦσθαι παρά τισιν, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ φασὶ μηνὶ πρότερον ἢ ἐν τῇ Ἑλλάδι, τὸν ἀέρα τις ἂν αἰτιάσαιτο μαλακὸν ὄντα καὶ εὐτραφῆ· τὸ δ᾽ ὅλον ἐν δυοῖν τούτοιν θετέον τὰς αἰτίας ὥσπερ εἴρηται ἀέρι καὶ ἐδάφει. τὸ γὰρ αὖ περὶ Μῆλον συμβαῖνον τῆς τελεώσεως ὥστε τὸν ὕστατον σπείροντα θερίζειν ἅμα τοῖς πρώτοις ἐπὶ τὴν χώραν ἀνοιστέον ὡς εὔτροφον, ὁ γὰρ ἀὴρ παραπλήσιος.

4.11.9Tohumların, hayvanlar gibi, toprak ne olursa olsun her yerde aynı sürede olgunlaşmaması tuhaf değildir. Çünkü hayvanlar en belirleyici ilkelerini kendilerinde taşır; tohum ve genel olarak bitki ise daha çok havada taşır; değilse bile filizlenme ve genel olarak oluş ve bozulmayla ilgili ilkesini. Bu yüzden yıl nasılsa ürünler de, başka bakımlardan olduğu gibi erkencilik ve geççilik bakımından da ona uyar.

4.11.9

τὸ γὰρ μὴ ἰσοχρονεῖν τὰ σπέρματα καθάπερ καὶ τὰ ζῶα παρὰ πᾶσιν ὁποιασοῦν οὔσης τῆς χώρας οὐδὲν ἄτοπον. ἐκεῖνα μὲν γὰρ ἐν ἑαυτοῖς ἔχει τὰς ἀρχὰς τὰς κυριωτάτας τὸ δὲ σπέρμα καὶ ὅλως τὸ φυτὸν ἐν τῷ ἀέρι μᾶλλον. εἰ δὲ μὴ τήν γε πρὸς βλάστησιν καὶ ὅλως γένεσιν καὶ διαφθοράν. διόπερ οἷον ἂν ᾖ τὸ ἔτος ἀκολουθεῖ καὶ τὰ τῶν καρπῶν ἔν τε τοῖς ἄλλοις καὶ ἐν τῇ πρωϊότητι καὶ ὀψιότητι.

4.11.10Bununla bir bakıma uyuşan ve ondan pek uzak olmayan bir şey de hiçbir tohumun ve hiçbir bitkinin kendine uygun mevsimden önce harekete geçmemesidir. Tohumlarda şaşılan da budur: bazıları bol yağmurlar ve açık havalar gelip geçtiği hâlde bozulmadan yaza kadar dayanır. Kendilerine uygun karışımı bulmadıkları için filizlenmemeleri ise daha az akla aykırıdır. Bunun sebebini şöyle anlamak gerekir: tabiat, sarıcı zarfların gücüyle her iki bakımdan da onları güvenceye almıştır. Çünkü tohumların kiminin odunsu zarfları olduğu görülür, çiçekli bitkilerinki gibi; kiminin çok kabuğu, kiminin de buna benzer başka korumaları vardır. Bunlar tabiatta bir bakıma ortaktır.

4.11.10

σύμφωνον δὲ τρόπον τινὰ καὶ οὐ πόρρω τούτων καὶ τὸ μὴ κινεῖσθαι πρότερον μήτε σπέρμα μηδὲν μήτε φυτὸν ἀλλὰ κατὰ τὴν οἰκείαν ὥραν. ὃ καὶ θαυμάζεται περὶ τῶν σπερμάτων ὅτι διαμένει πρὸς τὸ θέρος ἔνια καὶ οὐ διαφθείρεται πολλῶν ὑδάτων καὶ εὐδιῶν γενομένων. ἐπεὶ τό γε μὴ διαβλαστάνειν ἧττον ἄλογον μὴ ἔχοντα τὴν οἰκείαν κρᾶσιν. αἴτιον δὲ τούτου πως ὑποληπτέον, ἐς ἀσφαλὲς τῆς φύσεως πρὸς ἄμφω τιθεμένης ἐν τῇ τῶν περιεχόντων ἰσχύϊ· φαίνεται γὰρ τὰ μὲν ξυλώδη καθάπερ τὰ ἀνθικὰ τὰ δὲ πολυχίτωνα τὰ δ᾽ ἄλλας τοιαύτας ἔχοντα φυλακάς. καὶ ταῦτα μὲν δὴ κοινά πως τῆς φύσεως.

4.12.112. Bölüm

Tohumlara gelince, bunlar nasıl kolay pişen ya da pişmez olur? Topraktan mı, havadan ve kendi durumlarından mı, yoksa başka bir hâlden mi? Hepsi mi böyle olur, bazıları mı? Bunun en çok bakla ve mercimekte olduğu kabul edilir; çoğu zaman aynı tarla, aynı işlemeyi gördüğü hâlde kimi zaman kolay pişen, kimi zaman pişmez ürün verir; birbirine bitişik ve yalnız bir sabanın açtığı çizgiyle ayrılan tarlalardan biri pişmez, öteki kolay pişen ürün verir. Tohumlarda da kimi zaman pişmezlerden kolay pişenler, kimi zaman da kolay pişenlerden pişmezler olur. Çıkış, filizlenme, irilik ve verim bakımından ise pişmez tohum hiçbir fark göstermez; sanki hastalanmış ya da zarar görmüş bir şey değildir.

4.12.1

Ὑπὲρ δὲ τῶν σπερμάτων πῶς ποτε τὰ τεράμονα ἢ ἀτεράμονα γίνεται πότερα διὰ τὴν χώραν ἢ διὰ τὸν ἀέρα καὶ τὰς ἰδίας διαθέσεις ἢ δι᾽ ἄλλο τι πάθος καὶ πάντα ἢ ἔνια. δοκεῖ γὰρ δὴ καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν κυάμων καὶ φακῶν συμβαίνειν, πολλάκις δὲ καὶ τὸ χωρίον ὁτὲ μὲν τεράμονα φέρειν ὁτὲ δὲ ἀτεράμονα τῆς αὐτῆς ἐργασίας τυγχάνον· καὶ τῶν συνεχῶν αὔλακος μόνον διειργούσης τὸ μὲν ἀτεράμονα τὸ δὲ τεράμονα· καὶ τῶν σπερμάτων ὁτὲ μὲν ἐκ τῶν ἀτεραμόνων τεράμονα γίνεσθαι ὁτὲ δ᾽ ἐκ τῶν τεραμόνων ἀτεράμονα. κατὰ δὲ τὴν ἔκφυσιν καὶ βλάστησιν καὶ τὴν ἁδρότητα καὶ εὐκαρπίαν οὐδὲν διαφέρει τὸ ἀτέραμον ὡσάν τι νενοσηκὸς ἢ πεπονηκός.

4.12.2Bu konuda ve bu güçlüğe bağlanan başka bir şey varsa, önce şunu söylemek gerekir: kolay pişen ve pişmez, ateşle pişirme ve dağılıp yumuşama bakımından, kısacası bizim besinimiz bakımından söylenir. Kolayca dağılıp yumuşayan ve haşlanınca çabuk değişen kolay pişendir; dağılmayan, hiç değişmeyen ya da yavaş değişen pişmezdir. Biri gevşek dokulu ve yumuşak, öteki sık ve sertse her biri böyle olur. Çünkü öyle olunca biri, yumuşamanın aracı olan sıcaklığı ve nemi kabul eder; öteki ise kabul etmez, sıklığı ve sertliği sayesinde onları dışarıda tutar.

4.12.2

ὑπὲρ δὴ τούτων ἢ εἰ ἄλλο τι συνάπτει πρὸς τὴν ἀπορίαν ταύτην πρῶτον ἐκεῖνο λεκτέον ὅτι τὸ τεράμον καὶ ἀτεράμον πρὸς τὴν πύρωσιν λέγεται καὶ διάχυσιν καὶ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν πρὸς τὴν τροφὴν τὴν ἡμετέραν. τὸ μὲν γὰρ εὐδιάχυτον καὶ τῇ ἑψήσει ταχὺ ἀλλοιούμενον τεράμον τὸ δ᾽ ἀδιάχυτον ἢ ἀναλλοίωτον ἢ βραδέως ἀλλοιούμενον ἀτεράμον. τοιοῦτον δ᾽ ἑκάτερον εἰ τὸ μὲν μανὸν εἴη καὶ μαλακὸν τὸ δὲ πυκνὸν καὶ σκληρόν· οὕτω ⟨γὰρ⟩ ἂν τὸ μὲν δέχοιτο τὴν θερμότητα καὶ ὑγρότητα δι᾽ ὧν ἡ διάχυσις τὸ δ᾽ οὐ δέχοιτο ἀλλ᾽ ἀποστέγοι τῇ πυκνότητι καὶ σκληρότητι.

4.12.3Kolay pişen ve pişmez böyle ayrıldıktan sonra bunların hangi ve ne tür sebeplerle olduğunu incelemek gerekir. Daha önceki konularda da söylenen basit açıklama şimdi de doğrudur: bu tür şeylerin hepsi besinin keyfiyetinden ve kemiyetinden ileri gelir; çünkü besin tohumu değiştirir. Ilık, iyi gübrelenmiş, zayıf ve güneşli topraklarda yetişenlerin besini hafif ve kolay işlenir olur; böylece oluşan tohumlar da gevşek ve yumuşak olur. Lemnos tohumlarının kolay pişmesi de bu yüzdendir, çünkü toprakları böyledir. Hatta bazıları bu tür toprağa genel olarak "kolay pişen toprak" der ve kolay pişen ürünün kolay pişen toprakta yetiştiğini söyler. Mısır'dakiler de hem toprak hem hava yüzünden kolay pişer; çünkü sıcaklık kolay pişmeye ve genel olarak pişmeye uygundur. Bu yüzden gübrelenen ürünün gübrelenmeyenden aşağı yukarı yirmi gün önce olgunlaştığını söylerler.

4.12.3

διῃρημένου δ᾽ οὕτω τοῦ τεράμονος καὶ ἀτεράμονος σκεπτέον παρὰ τίνας καὶ ποίας τινὰς αἰτίας ταῦτα συμβαίνει. τὸ μὲν οὖν ἁπλοῦν ἐκεῖνο καὶ ⟨νῦν⟩ ἀληθὲς ὃ καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον εἴρηται δι᾽ ὅτι παρὰ τὴν τροφὴν τὰ τοιαῦτα γίνεται πάντα τῷ ποιάν τε καὶ ποσὴν εἶναι. μεθίστησι γὰρ αὕτη· συμβαίνει γὰρ τὰ μὲν ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς καὶ διακόπροις καὶ λεπτογείοις καὶ ἡλιοβόλοις κούφην τε τὴν τροφὴν καὶ εὐκατέργαστον ἔχειν ὥστε καὶ τὰ ξυνιστάμενα μανὰ καὶ μαλακὰ γίνεσθαι. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰ λήμνια τεράμονα δι᾽ ὅτι τοιαῦτα τὰ ἐδάφη. τὸ γὰρ ὅλον τὴν γῆν τεράμονά τινες καλοῦσι τὴν τοιαύτην, ἐν δὲ τῇ τεράμονί φασι γίνεσθαι ⟨τεράμονα⟩. τεράμονα δὲ καὶ τὰ ἐν Αἰγύπτῳ διά τε τὸ ἔδαφος καὶ διὰ τὸν ἀέρα· τὸ γὰρ θερμὸν οἰκεῖον τῇ τεραμότητι καὶ ὅλως τῇ πέψει· δι᾽ ὃ καὶ τὰ κοπριζόμενα προτερεῖν φασι τῶν ἀκοπρίστων σχεδὸν εἴκοσιν ἡμέραις.

4.12.4Ilık ve hafif toprakta yetişenler bu sebeplerle kolay pişer. Soğuk, yağlı, yapışkan, adeta çömlek toprağı gibi olan toprakta, ayrıca çayır, sulak ve bataklık topraklarda yetişenlerin hepsi ise pişmez olur; çünkü besinin bolluğu ve gücü yüzünden içlerine çok topraksı unsur ve soğukluk karıştığı için sık, ağır ve sert olurlar. Çünkü katılaşma ve sıklaşma, sertliği doğuran şeylerden doğar. Bataklık ve sulak yerlerdekiler ise büsbütün işe yaramaz; ıslatılınca yumuşamazlar, bu yüzden onları domuzlara yedirirler. Topraktan gelen sebepler aşağı yukarı bunlardır.

4.12.4

τὰ μὲν οὖν ἐν τῇ ἀλεεινῇ καὶ κούφῃ διὰ ταύτας τὰς αἰτίας τεράμονα τὰ δ᾽ ἐν τῇ ψυχρᾷ καὶ πιείρᾳ καὶ γλίσχρᾳ καὶ ὥσπερ κεραμίᾳ καὶ ἔτι δὲ τῇ λειμωνίᾳ καὶ ἐφύδρῳ καὶ ἑλώδει πάντ᾽ ἀτεράμονα διά τε τὸ πλῆθος καὶ τὴν ἰσχὺν τῆς τροφῆς πυκνά τε καὶ βαρέα καὶ σκληρὰ τοῦ γεώδους τε πολλοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ καταμιγνυμένων· ἡ γὰρ δὴ πῆξις καὶ ἡ πύκνωσις ἐκ τούτων ἐξ ὧνπερ καὶ ἡ σκληρότης. ἐν δὲ τοῖς ἑλώδεσι καὶ ἐφύδροις ἀχρεῖα τὸ ὅλον· οὐ γὰρ ἐνδιδοῖ βρεχόμενα δι᾽ ὃ καὶ καταχρῶνται πρὸς τὰς ὗς. αἱ μὲν οὖν ἐκ τῶν ἐδαφῶν αἰτίαι σχεδὸν αὗται.

4.12.5Gökten gelen sular ve hava da besine katkıda bulunduğu için yağmurlu yıllarda tohumlar daha çok pişmez olur; çünkü besin daha bol ve daha pişmemiştir. Aşağı yukarı aynı şey, ister böyle bir topraktan gelsin, ister havanın soğukluğu rüzgârlı değil sulu bir soğukluk olsun, yine olur; çünkü böyle bir soğukluk katılaşma ve sıklaşma yapar. Sebepler böyle ayrılınca, aynı tarlanın kimi zaman kolay pişen, kimi zaman pişmez ürün vermesine, gökten gelenler benzer değil de zıt olunca, hiçbir engel yoktur; bir sabanın açtığı çizgiyle ayrılan tarlalardan birinin kolay pişen, ötekinin pişmez ürün vermesine de, eğer birinin toprağı şöyle, ötekininki böyleyse, engel yoktur.

4.12.5

ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ ὕδατα τὰ οὐράνια καὶ ὁ ἀὴρ συνεργεῖ ταῖς τροφαῖς διὰ τοῦτο ταῖς γε ἐπομβρίαις ἀτεράμονα μᾶλλον γίνεται πλέονος οὔσης καὶ ἀπεπτοτέρας τῆς τροφῆς. σχεδὸν γὰρ τοῦτο συμβαίνει καὶ εἰ ἐκ τῆς τοιαύτης γῆς καὶ εἰ τοιαύτη τοῦ ἀέρος ἡ ψυχρότης ὥστε ἔνυδρός τις εἶναι καὶ μὴ πνευματική· πῆξιν γὰρ οὕτω ποιήσει καὶ πύκνωσιν. διῃρημένων δ᾽ εἰς ταῦτα τῶν αἰτίων οὐδὲν κωλύει καὶ τὸ αὐτὸ χωρίον ὁτὲ μὲν τεράμονα φέρειν ὁτὲ δὲ ἀτεράμονα μὴ ὁμοίων ἀλλ᾽ ἐναντίων γινομένων τῶν ἐκ διὸς καὶ τῶν διειργομένων αὔλακι τὰ μὲν τεράμονα τὰ δὲ ἀτεράμονα γίνεσθαι εἴπερ τοῦ μὲν τοιόνδε τοῦ δὲ τοιόνδε τὸ ἔδαφος.

4.12.6Çünkü madenlerde damarlar nasıl uzanıyorsa, işlenen topraklarda da birinin şöyle, ötekinin böyle bir damarın yan yana uzandığını düşünmek gerekir; böylece havadan gelen etkiler aynı olsa da damarlar kendi güçleriyle farkları yaratır; kimi zaman da aynı tarlanın küçük bir kısmı böyle olur. Havadan ya da rüzgârdan, bütünü ya da bir kısmı katılaştıracak bir soğukluk gelirse de aynı şey olur. Bozulmada da böyle olur: bazı yerler atlanır, bazılarına uğranır. Tohumların kendilerinde de farklı bir durum bulunabilir: daha zayıf olanların daha kolay etkilendiği açıktır; zayıflık ise tohumun kendi içinde bir değişikliğe uğramasıyla tabiattan da gelebilir.

4.12.6

ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς μετάλλοις ῥάβδους οὕτως κἀν τοῖς ἐργασίμοις ὑπολαβεῖν χρὴ διατετάσθαι τὴν μὲν τοιάνδε τὴν δὲ τοιάνδε παρ᾽ ἀλλήλας ὥστε τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ ἀέρος γινομένων ταῖς ἰδίαις δυνάμεσι ποιεῖν τὰς διαφορὰς, ὁτὲ δὲ καὶ τοῦ αὐτοῦ χωρίου μικρόν τι μέρος εἶναι τοιοῦτον· ὡσαύτως δὲ καὶ εἴ τις ἀέρος ἢ πνεύματος προσπέσοι τοιαύτη ψυχρότης ὥστε ποιῆσαι πῆξιν ἢ καθ᾽ ὅλον ἢ κατὰ μόριον. ὃ καὶ κατὰ τὴν φθορὰν συμβαίνει τῷ τὰ μὲν παραλλάττειν τὰ δ᾽ ἐπιβαίνειν. καὶ εἴ τις ἐν αὐτοῖς τοῖς σπέρμασιν ἀνόμοια διάθεσις ὑπάρχει· τὰ γὰρ ἀσθενέστερα δῆλον ὡς εὐπαθέστερα, τὸ δ᾽ ἀσθενὲς κἂν φύσει γίνοιτο τῷ λαμβάνειν τινὰ μεταβολὴν ἐν ἑαυτῷ.

4.12.7Bu yüzden aynı saptaki baklalardan bazılarının kabuğunun pişmez olmasına, hatta bazılarının dediği gibi –doğru söylüyorlarsa– aynı kabuk içinde bazı tanelerin pişmez olmasına hiçbir engel yoktur; çünkü bir tane ötekinden daha zayıf, öteki daha güçlü olabilir. Baklanın zayıflığına şu da kanıt sayılabilir: renk değiştirip beyazdan siyaha dönen bir tek baklaymış gibi görünür.

4.12.7

δι᾽ ὃ καὶ τῶν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καυλοῦ κυάμων οὐδὲν κωλύει τῶν μὲν ἀτεράμονα τὸν λοβὸν εἶναι καὶ ἐν τῷ αὐτῷ λοβῷ καθάπερ τινές φασι εἴπερ λέγουσιν ἀληθῆ· τὸν μὲν γὰρ ἀσθενέστερον εἶναι τὸν δὲ ἰσχυρότερον ἐνδέχεται. τῆς δ᾽ ἀσθενείας τοῦ κυάμου κἀκεῖνο σημεῖον ἄν τις λάβοι· μόνος γὰρ δοκεῖ μεταβάλλειν τὴν χρόαν ἐκ λευκοῦ μέλας.

4.12.8Tohumların pişmez olmasına yol açanın soğuğun yaptığı bir tür katılaşma ve sıklaşma olduğunu, Philippoi çevresinde baklaların başına gelen de doğrular. Orada çok soğuk rüzgârlar eser. Baklalar harmanda, dövülmemiş hâlde samanın içinde bırakılırsa değişmez, kolay pişer kalır; çünkü kimi zaman saman, kimi zaman birbirleriyle temasları onları korur; toprağın sıcaklığı da buna katılır. Yukarıda, açıkta bulunurlarsa ise rüzgâr daha güçlü olur; hiçbir yandan korunmadıkları için içlerine işler ve onları katılaştırır. Hem baklalar o zaman ilk defa samandan ve çevrelerindeki sıcaklıktan soyulmuş olduklarından en zayıf hâllerindedir. Büyük değişiklikler de en çok etkiler.

4.12.8

ὅτι δὲ πῆξίς τις καὶ πύκνωσίς ἐστιν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ δι᾽ ἣν ἀτεράμονα γίνεται μαρτυρεῖ καὶ τὸ περὶ Φιλίππους συμβαῖνον περὶ τοὺς κυάμους· ἐκεῖ γὰρ σφόδρα ψυχροὶ ἄνεμοί τινες γίνονται· ἐὰν οὖν ἐν τοῖς ἀχύροις μὴ ἠλοημένοι ἐν τῇ ἅλῳ κατατεθῶσιν οὐ μεταβάλλουσιν ἀλλὰ τεράμονες· ὁτὲ μὲν γὰρ ὑπὸ τῶν ἀχύρων ὁτὲ δ᾽ ὑπὸ τῆς πρὸς ἀλλήλους συναφῆς σκεπάζονται καὶ ἅμα τῇ τῆς γῆς θερμότητι· ὅταν δὲ μετέωροι ληφθῶσι τό τε πνεῦμα μᾶλλον ἰσχύει καὶ οὐδαμόθεν ἐχόντων σκέπην εἰσδύεται καὶ πήγνυσιν· ἅμα δὲ καὶ ἀσθενέστατοι τότε γίγνονται γυμνούμενοι πρῶτον τῶν ἀχύρων καὶ τῆς θερμότητος τῆς περιεχούσης. αἱ δὲ μεγάλαι μεταβολαὶ μάλιστα κινοῦσιν.

4.12.9Zaman geçip adeta derlenip toparlandıktan sonra ise, ıslansalar bile rüzgârdan hiçbir şey görmezler; çünkü artık kendileri de onları saran kabuk da daha güçlüdür. Bazılarının dediği gibi, dövülmüş baklaları uzun süre açıkta bırakmanın onları pişmez yapması da akla aykırı değildir; çünkü açıkça ölçüden fazla soğurlar, aynı zamanda da sertleşirler. Ekimden hemen sonra gelen yağmurun baklayı pişmez yapması da bir bakıma buna uyar: yağmur baklayı filizlenirken zayıfken yakalayıp soğutur; bu soğuma onun tabiatına zarar vermez, ama haşlanmasına zarar verir.

4.12.9

ἐπιγενομένου δὲ χρόνου καὶ ὥσπερ ἤδη συνεστηκότων ἐὰν διϊκμῶνται πάλιν μηδὲν πάσχειν ὑπὸ τοῦ πνεύματος· ἰσχυρότερόν τε γὰρ ἤδη καὶ τὸ κέλυφος τὸ περιέχον. τὸ δὲ πλείω χρόνον ἐᾷν ἠλοημένους ὑπαιθρίους ποιεῖν ἀτεράμονα ὥσπερ τινές φασιν οὐκ ἄλογον· ἀποψύχονται γὰρ δῆλον ὅτι μᾶλλον τοῦ συμμέτρου καὶ ἅμα κατασκληρύνονται. ἀκόλουθον δέ πως τούτῳ καὶ ὅτι τὸ μετὰ τὴν σπορὰν εὐθὺς ἐπιγινόμενον ὕδωρ ἀτεράμονας ποιεῖ· ἀσθενῆ γὰρ αὐτὸν λαβὸν ἐν τῷ διαβλαστάνειν ὄντα κατέψυξεν ὃ πρὸς μὲν τὴν φύσιν οὐκ ἔβλαπτε πρὸς δὲ τὴν ἕψησιν.

4.12.10Başka tohumlarda da güç başka sebeplerle oluştuğuna göre birinde bulunup ötekinde bulunmaması akla aykırı değildir. Bir tohumun döl verme bakımından zarar gördüğünde filiz vermemesi, kısır kalması ya da güç büyümesi de akla aykırı değildir. Pişmezlerden yeniden ekilince kolay pişenlerin olması da akla aykırı değildir; çünkü dediğimiz gibi kolay pişmeyi, zıt bir durumda bulunan aynı etkenler yapar. Öyleyse hava, sular ve topraklar böyleyse tohumların da değişmesine ne engel olabilir?

4.12.10

ἐν ἑτέροις δὲ καὶ δι᾽ ἄλλα τῆς δυνάμεως οὔσης οὐκ ἄλογον τὸ μὲν ὑπάρχειν τὸ δὲ μή. τό τε γὰρ ἀβλαστὲς καὶ ἄγονον ἢ καὶ δυσαυξὲς ὅταν κακωθῇ πρὸς τὴν γέννησιν οὐκ ἄλογον. οὐδ᾽ ἐξ ἀτεραμόνων τεράμονα γίνεσθαι σπαρέντα πάλιν· ὑπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν ἐναντίως διατιθεμένων ὥσπερ εἴπομεν οὐκ ἄλογος ἡ τεραμότης. ὥστ᾽ εἰ ὁ ἀὴρ καὶ τὰ ὕδατα καὶ τὰ ἐδάφη τοιαῦτα τί κωλύει καὶ τὰ σπέρματα μεταβάλλειν.

4.12.11Bazılarının dediği gibi kolay pişenlerin kabuklarının daha gevşemiş, pişmezlerinkinin ise gergin olması; rüzgâr vurunca kimilerinin renk değiştirip kimilerinin değiştirmemesi; daha sulu biçilenlerin daha kolay pişer olması –bunu da söylerler– tuhaf değildir. Çünkü kabuğun gerginliği sertliğin, katılaşmanın ve irileşmenin işaretidir; bunların hiçbiri pişmez tohumlara yabancı değildir. Rüzgâr vurunca başkalaşmamaları da bir sertlik ve etkilenmezlik gösterir, ötekinin durumu ise tersini. Sulu biçilmemeleri de daha çok sertliğin ve katılaşmanın işaretidir; çok sert olan da kolay dağılıp yumuşamaz.

4.12.11

εἰ δὲ συμβαίνει τὰ μὲν τεράμονα μᾶλλον ἐνδεδωκέναι τὰ δὲ ἀτεράμονα περιτετάσθαι τῷ κελύφει καθάπερ τινές φασι καὶ καταχασμωμένων τὰ μὲν μεταβάλλειν τὴν χρόαν τὰ δὲ μὴ καὶ τὰ ἐγχυλότερα θεριζόμενα τεραμονέστερα γίνεσθαι, καὶ γὰρ τοῦτο λέγουσιν, οὐθὲν ἄτοπον· ἥ τε γὰρ περίτασις σκληρότητος καὶ πήξεως καὶ ἁδρύνσεως οὐθὲν δὲ τούτων ἀλλότριον τοῖς ἀτεράμοσιν. τό τε μὴ ἀλλοιοῦσθαι καταπνεόμενα σημαίνει σκληρότητά τινα καὶ ἀπάθειαν, θάτερον δὲ τοὐναντίον· καὶ τὸ μὴ ἔγχυλα θερίζεσθαι σκληρότητα πλέω καὶ πῆξιν· τὸ δὲ ἄγαν σκληρὸν οὐκ εὐδιάχυτον.

4.12.12Bazıları, bakla harmanda kalırsa da pişmez olduğunu söyler; ama bu pek inandırıcı değildir. Çünkü güneşten gelen kuruluk baklayı daha az sulu ve daha az lezzetli yapar, ama daha zor değil, tersine daha kolay haşlanır yapar; nitekim güneşte iyice kurumuş bakla kırması daha çabuk dağılır. Bu doğru olsa bile daha önce söylenenlerle çelişmez. Eskidikçe daha çok pişmez olmaları da çelişmez; çünkü böylece hem çevrelerinin etkisiyle hem de sıcaklık dışarı buharlaşıp nemi de birlikte götürdüğü için daha kuru olurlar. Kolay pişenlerin daha çabuk ve daha çok böceklenmesi de akla uygundur; çünkü daha tatlıdırlar, tatlı olanlar daha çok canlı üretir; hem de pişmiş durumdadırlar, pişmiş olanlarda da değişme daha çabuk olur. Bunların sebepleri söylenenlerdir.

4.12.12

ὃ καὶ ἐπὶ τῆς ἅλω φασί τινες ἂν συμβῇ γίνεσθαι ἀτεράμονα οὐκ ἄγαν τοῦτό γε λέγοντες πιθανόν. ἡ γὰρ ἀπὸ τοῦ ἡλίου ξηρότης ἀχυλότερα μὲν ποιεῖ καὶ ἧττον ἡδέα εὐεψητότερα δὲ οὐδὲν ἧττον ἀλλὰ μᾶλλον. τὰ γοῦν ἐρέγματα διηλιωθέντα θᾶττον διαχεῖται. εἰ δ᾽ ἄρα καὶ τοῦτ᾽ ἀληθὲς οὐκ ἐναντιοῦται τοῖς πρότερον. οὐδ᾽ εἰ παλαιούμενα γίνεται μᾶλλον ἀτεράμονα· καὶ γὰρ οὕτω ξηρότερα συμβαίνει γίνεσθαι διά τε τοῦ περιέχοντος καὶ ὑπὸ τῆς διεκπνοῆς τοῦ θερμοῦ ὃ συνεξάγει καὶ τὸ ὑγρόν. εὔλογον δὲ καὶ θᾶττον καὶ μᾶλλον κόπτεσθαι τὰ τεράμονα· καὶ γὰρ γλυκύτερα, ταῦτα δὲ μᾶλλον ζωοποιεῖ, καὶ πεπεμμένα, μεταβολὴ δὲ καὶ τούτων θᾶττον. καὶ ταῦτα μὲν ἂν ἔχοι τὰς εἰρημένας αἰτίας.

4.12.13Kuru baklagiller arasında, hatta bütün tahıllar arasında yalnız bakla ve mercimeğin pişmez olduğunu söylemek ise yanlış sayılmalıdır. Bunu yalnız onlar için söylememiz, kullanım yüzünden en çok onları denememizdendir; çünkü ötekileri öğüterek, bunları ise bütün olarak kullanırız. Bu da az bir fark değildir; onları da ufalamasaydık pişmezlik aynı ölçüde belli olmazdı. Nitekim nohutta ve bütün olarak haşlanan öteki tohumlarda da pişmezlik ortaya çıkar. Pişmez olanlar gerçekten yalnız bunlarsa bu da akla aykırı değildir; çünkü bunlar, denebilir ki, daha zayıftır; zayıf olan da daha kolay etkilenir. Halkın, boynuz çarpmış tohumun pişmez olduğunu söylemesi ise fazlasıyla saflık olmasın? Çünkü tohumların sık sık çarptığı taş daha serttir. Boynuza çarpmasa ve toprağı öküzlerle sürmese bile tohum yine pişmez olur. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.

4.12.13

τὸ δὲ μόνα τῶν ὀσπρίων ἢ καὶ τοῦ παντὸς σίτου κύαμον καὶ φακὸν ἀτεράμονα γίνεσθαι ψεῦδος ὑποληπτέον ἀλλὰ μάλιστα διαπειρώμενοι τούτων διὰ τὴν χρείαν ταῦτα μόνα φαμὲν ὅτι τοῖς μὲν ἀλήθοντες χρώμεθα τοῖς δ᾽ ὅλοις· αὕτη δ᾽ οὐ μικρὰ διαφορά· καὶ γὰρ ἐπ᾽ ἐκείνων εἰ λεπτύνοντες οὐκ ἂν ὁμοίως ἔνδηλον ἦν. ἐκφαίνεται γοῦν καὶ ἐπὶ τῶν ἐρεβίνθων καὶ τῶν ἄλλων ἑψομένων ὅλων τὸ ἀτεράμον. εἰ δ᾽ ἀτεράμονα μόνα ταῦτα οὐδὲ τοῦτ᾽ ἄλογον· ἀσθενέστερα γὰρ ὡς εἰπεῖν, τὸ δ᾽ ἀσθενὲς παθητικώτερον. ὃ δὲ λέγουσιν οἱ πολλοὶ ὅτι τὸ κερασβόλον ἀτεράμον γίνεται μή ποτ᾽ ἄγαν εὐηθὲς ᾖ· σκληρότερος γὰρ ὁ λίθος πρὸς ὃν πολλάκις προσπίπτει τὰ σπέρματα. κἂν μὴ προσκόψῃ μηδὲ βουσὶν ἀροτριᾷ τις οὐδὲν ἧττον ἀτεράμον γίνεται. περὶ μὲν οὖν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

4.13.113. Bölüm

Aynı cinsten olup ötekilerle birlikte değil de, pazı için söylendiği gibi, çok sonra filizlenen tohumların sebebi de, dediğimiz gibi, buna benzer. Çünkü haşlanma ve genel olarak ateşte pişme bakımından nasıl pişmezlerse çıkış ve filizlenme bakımından da öyledirler; bu durum tohumlarda bir tür olgunlaşmamışlıktır. Bunun görüldüğü bütün bitkilerde de böyledir. Bunlar hakkında ayrıca incelemek gerekir.

4.13.1

Ὅσα δὲ τῶν ὁμογενῶν μὴ ἅμα διαβλαστάνει τοῖς ἄλλοις ἀλλ᾽ ὕστερον πολλῷ καθάπερ ἐλέχθη περὶ τοῦ τευτλίου παραπλησία τις ἡ αἰτία ταύτῃ καθάπερ εἴπομέν ἐστιν· ὥσπερ γὰρ πρὸς ἕψησιν καὶ ὅλως πύρωσιν ἀτεράμονα, καὶ πρὸς ἔκφυσιν οὕτω καὶ πρὸς βλάστησιν· ἡ γὰρ τοιαύτη ἀτέλειά τις τῶν σπερμάτων. ὁμοίως δὲ ἐπὶ πάντων ὧν τοῦτο συμβαίνει. περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπισκεπτέον.

4.13.2Tohumların daha güçlü ve daha sulu, daha verimli ya da daha verimsiz, yiyecek olarak daha iyi ya da daha kötü olmasına gelince: bunların bir kısmı, söylendiği gibi, yerlere göre değişir; çünkü yerler tohumları daha kuru, daha sık ve daha derli toplu yapar; dağlık yerlerdekiler ovadakilere göre böyledir, yağmurlu yerlerdekilere göre daha da böyledir; çünkü daha iyi rüzgâr alırlar ve besinleri daha ölçülüdür. Aynı topraktan gelenlerin daha verimli olması ise havanın karışımına bağlıdır; çünkü ürün en bol ve en iri olduğunda her zaman en verimli olmaz, başka bir durumun bulunması gerekir.

4.13.2

περὶ δὲ τοῦ ἰσχυρότερα καὶ εὐχυλότερα γίνεσθαι καὶ νοστιμώτερα ἢ ἀνοστότερα καὶ πρὸς τὴν σίτησιν βελτίω ἢ χείρω τὰ μὲν τοῖς τόποις διαφέρει καθάπερ εἴρηται τῷ ξηρότερα ποιεῖν καὶ πυκνότερα καὶ ξυνεστηκότα μᾶλλον οἷον τὰ ὀρεινὰ τῶν πεδεινῶν καὶ ἔτι μᾶλλον τῶν ἐπόμβρων· εὐπνούστερά τε γὰρ καὶ ἐν τροφῇ συμμετρότερα. νοστιμώτερα δ᾽ ἐκ τῆς αὐτῆς παρὰ τὴν τοῦ ἀέρος κρᾶσιν· οὐ γὰρ πάντως ὅταν πλεῖστος καὶ ἁδρότατος γένηται καὶ νοστιμώτατος ἀλλ᾽ ἑτέραν δεῖ διάθεσιν ἔχειν.

4.13.3Çapalamanın ve ekini daha sulu biçmenin de tohumu daha verimli yapmaya büyük katkısı olduğu kabul edilir; çünkü bütün nem tükenmişse ürün hem yiyecek olarak daha kötü hem daha az olur. Kuru baklagilleri de toplayabilmek için daha sulu biçerler; çünkü kururlarsa taneleri dökülür. Acıbaklayı ise yazın sonuna doğru, sabahleyin hava nemlenince toplarlar; çünkü daha önce dokunulursa taneleri düşer ve toplanamaz. Bunlar tarımla ilgili şeylerdir.

4.13.3

δοκεῖ δὲ μεγάλα συμβάλλεσθαι καὶ ἡ σκάλσις πρὸς τὸ νοστιμώτερον ποιεῖν καὶ τὸ ἐγχυλότερα θερίζειν· ἐξαναλωθέντος γὰρ παντὸς τοῦ ὑγροῦ καὶ χείρω πρὸς τὴν σίτησιν καὶ ἐλάττω. τὰ δ᾽ ὄσπρια θερίζουσιν ἐγχυλότερα καὶ πρὸς τὸ δύνασθαι συλλέγειν, ξηρανθέντα γὰρ καταρρεῖ. τὸν δὲ θέρμον ἤδη λήγοντος τοῦ θέρους ἀνυγραινομένου τοῦ ἀέρος κατὰ τὸ ἑωθινόν· ἂν γὰρ πρότερον θίγῃ τις ἐκπίπτει καὶ οὐκ ἔστι λαβεῖν. καὶ ταῦτα μὲν ὡς γεωργικά.

4.13.4Tabiatla ilgili olanlar ise şunlardır: rüzgârlar, en çok da kuzey rüzgârları ve genel olarak her bitkiye soğuk gelen rüzgârlar taneyi irileştirir, zıtları ise bozar; ayrıca mevsimsiz yağmurlar ya da rüzgârlarla ölen bitkiler vardır, çiçekteki nohut için söylendiği gibi. Bakla, buğday ve arpa da çiçeklerini döktükten sonra, henüz nemliyken şiddetli bir rüzgâra yakalanırlarsa bozulur; çünkü nemleri buharlaşıp gider, birbirlerine çarparak da boşalırlar. Olgunlaşırken gelen yağmur ise zıt etki yapar: arpaya zarar verir, buğdaya ise daha çok yarar. Çünkü arpa çıplaktır ve genel olarak zayıftır; buğday ise kabuklar içindedir, daha sık ve daha güçlüdür. Bu yüzden arpa az besine, hemen hemen yalnız havadan gelen besine ihtiyaç duyar; buğday ise daha çok besine.

4.13.4

τὰ δὲ τῆς φύσεως οἷον τὸ ἁδρύνειν τὰ πνεύματα καὶ τὸ βόρεια μᾶλλον καὶ ὅλως ἃ ἑκάστοις ψυχρὰ καὶ τἀναντία δὴ φθείρειν καὶ ὅσα δὴ τοῖς ὕδασιν ἢ τοὶς πνεύμασιν ἀπόλλυνται τοῖς παρώροις, ὥσπερ ἐλέχθη περὶ ἐρεβίνθων τῶν ἀνθούντων. ὁ δὲ κύαμος ἐὰν πνεῦμα ἐπιγένηται λαμπρὸν καὶ ὁ πυρὸς καὶ ἡ κριθὴ καὶ ἀπηνθηκότα ὑγρὰ δ᾽ ἔτι ἂν ληφθῇ· διαπνεῖται γὰρ καὶ κοπτόμενα πρὸς ἄλληλα κενοῦται. τελεουμένων δὲ ἐπιγινόμενον ὕδωρ ἐναντίως τὴν μὲν κριθὴν βλάπτει τὸν δὲ πυρὸν ὠφελεῖ μᾶλλον· καὶ γὰρ γυμνὴ καὶ τὸ ὅλον ἀσθενὴς, ὁ δὲ καὶ ἐν χιτῶσι καὶ πυκνότερον καὶ ἰσχυρότερον ὥστε τὴν μὲν ὀλίγης δεῖσθαι τροφῆς καὶ σχεδὸν τῆς ἀπὸ τοῦ ἀέρος μόνης τὸν δὲ πλείονος·

4.13.5Ayrıca buğday daha güçlü olduğu için besine üstün gelir ve onu daha iyi pişirir; genel olarak da sıklığı ve kabukları yüzünden çok besin almaz. Arpa ise tabiatça gevşek dokulu olduğu için daha çok besin çeker ve zayıflığı yüzünden bunu pişiremez; arpa nemlenince de güneş, sonradan gelen nemle birlikte onun kendi nemini de sürükleyip dışarı çeker. Rüzgârlar da çarparak arpayı, zayıflığı yüzünden daha çok bozar.

4.13.5

ἔτι δὲ ἰσχυρότερος ὢν καὶ κατακρατεῖ καὶ συμπέττει μᾶλλον καὶ τὸ ὅλον οὐδὲ πολλὴν δέχεται διὰ τὴν πυκνότητα καὶ τοὺς χιτῶνας, ἡ δὲ πλείω τε ἕλκει μανὴ τὴν φύσιν οὖσα καὶ ταύτην οὐ καταπέττει δι᾽ ἀσθένειαν καὶ ὑγρᾶς γενομένης ὁ ἥλιος ἅμα τῇ ἐπιγενομένῃ συνεξάγει τὴν οἰκείαν ὑγρότητα συνεφελκομένην. καὶ τὰ πνεύματα δὲ κόπτοντα φθείρει μᾶλλον διὰ τὴν ἀσθένειαν.

4.13.6Şu da sorulur: tahıl iri ve neredeyse kurumuşken üzerine yağmur yağınca neden daha iyi olmak şöyle dursun daha kötü olur da, biçilip yığınlar hâlinde dizilirse daha iri ve daha iyi olur? Bazıları yığınları sular bile. Sebebi şudur: tarladayken tahıl nemlenir, güneş açınca da onun kendi nemini birlikte dışarı çeker ve taneyi büzüştürür. Yığınlar hâlinde dizilince ise birlikte nemlenir ve yükselen buhar ince ve havamsı olduğundan içeri sızıp taneleri irileştirir.

4.13.6

ἀπορεῖται δὲ καὶ διὰ τί ἁδροῦ ὄντος τοῦ σίτου καὶ σχεδὸν ὥσπερ ξηροῦ ἐφυσθεὶς οὐχ ὅτι βελτίων ἀλλὰ καὶ χείρων γίνεται, ἐὰν δὲ θερισθεὶς εἰς θωμοὺς συντεθῇ ἁδρότερος καὶ βελτίων· ἔνιοι δὲ καὶ ῥαίνουσιν. αἴτιον δὲ ὅτι τότε μὲν ἀνυγραίνεται καὶ ὁ ἥλιος ὅταν ἀναλάμψῃ συνεξάγει τὴν οἰκείαν ὑγρότητα καὶ ἰσχάνει· ὅταν δὲ εἰς θωμοὺς συντεθῇ συνικμάζεταί τε καὶ ἡ ἀναγομένη ἀτμὶς λεπτὴ καὶ πνευματώδης οὖσα παρεισδύεται καὶ ἁδρύνει τοὺς ὄγκους.

4.13.7Aynı şey tahıl ambarlara yığın hâlinde konduğunda da olur; ölçüde fazlalık yapması da bundandır: yükselen ince buharı alır. Bu yüzden tahılı derine atarlar ki daha çok buhar yükselsin. Bunların hepsi, buna ek olarak tahılın içine katılan ve onu hem böceklenmekten koruyan hem kabartan toprak da gösterir ki tahıl kökler olmadan kendiliğinden bir miktar besin çekebilir; dolayısıyla rüzgârlardan ve havadan besin alması da akla aykırı değildir.

4.13.7

ταὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ὅταν εἰς τὰ οἰκία τεθῇ χύδην, δι᾽ ὃ καὶ τὸ ἐπίμετρον ποιεῖ· τὸν γὰρ ἀτμὸν τὸν ἀνιόντα λεπτὸν ὄντα δέχεται καὶ διὰ τοῦτο εἰς βάθος καταβάλλουσιν ὅπως πλέον ἀνίῃ· πάντα δὲ ταῦτα διασημαίνει καὶ ἔτι πρὸς τούτοις ἡ ἐμβαλλομένη γῆ καὶ ἄκοπον παρέχουσα καὶ ἀνοιδίσκουσα ὅτι δύναταί τινα δι᾽ αὑτῶν ἕλκειν τροφὴν ἄνευ τῶν ῥιζῶν, ὅθεν καὶ ἡ ὑπὸ τῶν πνευμάτων καὶ τοῦ ἀέρος οὐκ ἄλογος.

4.14.114. Bölüm

Pas, ortak bir hastalık olduğu hâlde tahıllara daha az değil, daha çok dokunur; arpaya da buğdaydan daha çok. Çünkü arpa daha çıplaktır, buğday ise daha çok kabuk içindedir; arpanın yaprağı da başağa daha yakındır, akan nem de bu yaprakta kalır ve çürüyünce başağa daha çok bulaşır. Ayrıca arpanın başağı dik ve daha sıktır; bu yüzden nem daha az akıp gider; başağın eğilmesinin yararlı olması da bundandır. Sık olan şeyi de nem daha çabuk bozar; gevşek olanda ise başka sebeplerin yanında nem arasından düşüp gider. Beyaz arpanın ötekilere göre durumu da aynı sebepten gelir; çünkü bütün bu özellikleri ötekilerden çok o taşır.

4.14.1

Τὸ δὲ τῆς ἐρυσίβης κοινὸν οὐχ ἧττον ἀλλὰ μᾶλλον ἅπτεται τῶν σιτωδῶν, κριθῆς δὲ μᾶλλον ἢ πυροῦ διά τε τὸ γυμνοτέραν εἶναι τὸν δ᾽ ἐν χιτῶσι πλείοσι καὶ διὰ τὸ ἐγγυτέρω τοῦ στάχυος ἔχειν τὸ φύλλον ὅθεν ἡ ἀπόχυσις ἐν ᾧ μένει καὶ ἡ ὑγρότης ὥστε σαπεῖσα μᾶλλον ἅπτεται· καὶ ἔτι τὸν στάχυν ὀρθὸν εἶναι καὶ πυκνότερον· ἀπορρεῖ γὰρ ἧττον δι᾽ ὃ καὶ ἐπικύπτειν ξυμφέρει· καὶ ἀπολλύει τὸ συνεχὲς θᾶττον, ἐν δὲ τῷ μανῷ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ διεκπίπτει ἡ ὑγρότης. ἡ δ᾽ αὐτὴ αἰτία καὶ τῇ λευκῇ πρὸς τὰς ἄλλας, ἅπαντα γὰρ μάλιστα ἔχει τῶν ἄλλων.

4.14.2Kuru baklagiller içinde en çok pas tutan baklada; hem birçok yerinden çok yaprak verdiği, hem sık ekildiği, hem gevşek dokusu yüzünden nemi kendine en çok çektiği, hem de meyvesini toprağa en yakın taşıdığı için. Çünkü havasızlık yüzünden en çok aşağıdaki kısımlar çürür. Genel olarak baklagillerden bu türden olanlar da böyledir.

4.14.2

τῶν δ᾽ ὀσπρίων μάλιστα ἐρυσιβᾷ κύαμος καὶ διὰ τὸ πολύφυλλος εἶναι πολλαχόθεν καὶ διὰ τὸ πυκνοσπορεῖσθαι καὶ διὰ τὸ τὴν ὑγρότητα μάλισθ᾽ ἕλκειν εἰς ἑαυτὸν διὰ τὴν μάνωσιν καὶ ἔτι διὰ τὸ πρὸς τῇ γῇ μάλιστα τὸν καρπὸν ἔχειν· σήπεται γὰρ μάλιστα τὰ κάτω διὰ τὴν ἄπνοιαν. καὶ ὅλως δὲ τῶν χεδροπῶν τὰ τοιαῦτα.

4.14.3Pas, üzerinde duran nemin bir tür çürümesidir; bu yüzden çok yağmur yağınca olmaz, çünkü nem yıkanıp gider. Ama çiseler ya da bol çiy olursa, ardından güneş açar ve rüzgâr da olmazsa o zaman çürüme olur. Bu yüzden iyi rüzgâr alan ve yüksek yerlerde daha az, çukur ve çiy düşen yerlerde daha çok olur. Dolunaylarda da daha çok olur, çünkü ayın sıcaklığı da katkıda bulunur ve hava genel olarak daha nemlidir.

4.14.3

ἐρυσίβη δὲ σῆψίς τίς ἐστι τοῦ ἐφισταμένου ὑγροῦ, δι᾽ ὃ πολὺ μὲν ὕσαντος οὐ γίνεται, καταπλύνεται γάρ· ἐὰν δὲ ψεκάδες ἢ καὶ δρόσοι πλείους γένωνται καὶ ὁ ἥλιος ἐπιλάβῃ καὶ ἄπνοια τότε σήπεται· δι᾽ ὃ καὶ ἐν τοῖς εὔπνοις καὶ μετεώροις ἧττον ἐν δὲ τοῖς κοίλοις καὶ δροσοβόλοις μᾶλλον. καὶ πανσελήνοις δὲ μᾶλλον ὅτι συνεργεῖ καὶ ἡ τῆς σελήνης θερμότης καὶ ὅλως ὁ ἀὴρ ὑγρότερος.

4.14.4Hepsinden en kolay zarar göreni pisos bezelyesidir. Pasa karşı böyledir, çünkü çok yaprak verir, yere yakın yerden dallanır ve kolay büyür; seyrek ekilse bile yeri doldurur. Soğuklara ve donlara karşı da böyledir, çünkü kökleri zayıftır. En çok ya da yalnız kurtlanan buğday ile nohuttur; ama ikisi aynı yerden kurtlanmaz: biri meyvesinden, öteki köklerinden; ikisi de tatlılıklarından ötürü. Nohut, söylendiği gibi, tuzluluk yıkanıp gidince kurtlanır; buğday ise kökü nemlenince.

4.14.4

πάντων δ᾽ ἐπικηρότατον ὁ πίσος· πρὸς μὲν τὰς ἐρυσίβας ὅτι πολύφυλλον καὶ χαμαισχιδὲς καὶ εὐαυξές· συμπληροῖ γὰρ τὸν τόπον κἂν ἀραιὸς ᾖ· πρὸς δὲ τὰ ψύχη καὶ τοὺς πάγους ὅτι ἀσθενόρριζον. σκωληκοῦται δὲ μάλιστ᾽ ἢ μόνα πυρὸς καὶ ἐρέβινθος, οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς δὲ ἑκάτερος, ἀλλ᾽ ὁ μὲν ἐν τῷ καρπῷ ὁ δὲ ἐν ταῖς ῥίζαις, ἄμφω δὲ διὰ γλυκύτητα. ὁ μὲν ἐρέβινθος ὅταν ἡ ἅλμη περιπλυθῇ καθάπερ εἴρηται, ὁ δὲ πυρὸς ὅταν ἡ ῥίζα ὑγρανθῇ.

4.14.5Tatlı olanlar çürüyünce canlı üretir; buğday arpadan daha tatlıdır, samanı da bu yüzden daha lezzetlidir. Oluşan kurt, saptaki besini tüketince ya başağı tamamen yok eder ya da bir yanını. Bunlar ve bunlara benzer şeyler hastalık yerindedir ve sebeplerini görmek zor değildir.

4.14.5

ζωοποιεῖ δὲ σηπόμενα τὰ γλυκέα· γλυκύτερον γὰρ ὁ πυρὸς κριθῆς δι᾽ ὃ καὶ τὸ ἄχυρον ἥδιον. ὁ δὲ σκώληξ γινόμενος ὅταν ἐξαναλώσῃ τὴν ἐν τῷ καλάμῳ τροφὴν αὐτὸς ἢ ὥστε ὅλον ἐξαπολλύναι τὸν στάχυν ἢ κατὰ θάτερον μέρος. ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα καθάπερ νοσήματος ἔχει χώραν ὧν οὐ χαλεπὸν τὰς αἰτίας ἰδεῖν.

4.15.115. Bölüm

Yazlık tohumlara gelince, örneğin susam, erysimon, darı ve elymos: bunlar hakkında herkesin hemen söyleyebileceği şey, zayıflıkları ve çabuk olgunlaştıkları için bu mevsimde ekildikleridir. Tabiatlarının ne tür olduğu ise incelenmelidir; çünkü ne kuru baklagillerinki gibi topraksıdır ne de büsbütün hafiftir: susam yağlıdır ve pişmeye ihtiyaç duyar. Susam tek köklüdür; darı ise hem çok köklü, hem derin köklü, hem çok saplıdır; besini ve gücü ikisine bölündüğüne göre daha uzun sürede olgunlaşması gerekirdi. Susam ise tek köklü ve derin köklü olduğu için bütün gücünü yukarı salar; ama yağlılığı buna karşı koyar, çünkü yapışkan olanlar daha çok pişmeye ihtiyaç duyar. Bunların hepsi, söylendiği gibi, çok ürün verir. Bunlar hakkında incelemek gerekir.

4.15.1

Περὶ δὲ τῶν θερινῶν σπερμάτων οἷον σησάμου ἐρυσίμου κέγχρου ἐλύμων ἐπὶ τοσοῦτον μὲν εἰπεῖν ἐστι παντὶ πρόχειρον ὅτι δι᾽ ἀσθένειαν ταύτην τὴν ὥραν σπείρεται καὶ διὰ τὸ ταχὺ τελεοῦν· ἡ δὲ φύσις αὐτῶν ποία τις ἂν εἴη σκεπτέον· οὐδὲ γὰρ γεώδης ὥσπερ τῶν ὀσπρίων οὔτε πάντη κούφη· τὸ γὰρ σήσαμον λιπαρὸν καὶ δεόμενον πέψεως. καὶ τοῦτο μὲν μονόρριζον ὁ δὲ κέγχρος καὶ πολύρριζον καὶ βαθύρριζον καὶ πολυκάλαμον ὥστ᾽ εἰς ἀμφότερα μεριζομένης τῆς τροφῆς καὶ τῆς δυνάμεως χρονιώτερον ἐχρῆν εἶναι. τὸ γὰρ σήσαμον ἐπεὶ μονόρριζον καὶ βαθύρριζον ἄνω πᾶσαν ἀφίησι τὴν δύναμιν· ἀλλ᾽ ἀντίκειται τούτῳ τὸ λιπαρόν· τὰ γὰρ αὖ γλίσχρα πλείονος πέψεως δεῖται. ταῦτα δ᾽ ὥσπερ εἴρηται πάντα πολύκαρπα. περὶ μὲν οὖν τούτων σκεπτέον.

4.15.2Kısacası küçük taneli olanlar daha çok ürün verir; az önce söylenenler, mercimekler ve bunlar gibi olanlar, hepsinden önce de en bol ürün veren sayılan kimyon ve haşhaş, genel olarak bütün sebzeler ve tohumu bir kap içinde olanlar bol ürün verir. Bunun sebebi ne olabilir? Küçük şeyleri yapmak daha kolay olduğu için mi? Çünkü bazı hayvanların da, en çok yumurtlayanların ve kurtçuk doğuranların böyle olduğunu söyleriz. Yoksa bu dışarıdan bir sebeptir ve daha uygun başka bir sebep mi aranmalıdır? Çünkü bitkiler bu bakımdan da hayvanlardan ayrılır: hayvanlarda yumurtaları çevreleyen ortam besler, olgunlaştırır ve genel olarak canlandırır; daha önce de söylendiği gibi. Meyvelerin beslenip olgunlaşması ise bitkilerin kendi içinde olur; dolayısıyla daha çok güç gerekir.

4.15.2

ἐπεὶ δ᾽ ὅλως εἰπεῖν τὰ μικρόκαρπα πολυκαρπότερα καθάπερ τά τε νῦν εἰρημένα καὶ οἱ φακοὶ δὴ καὶ ὅσα τοιαῦτα καὶ ἐπὶ πᾶσι τὰ πολυχούστατα λεγόμενα κύμινόν τε καὶ μήκων καὶ ὅλως δὴ τὰ λαχανώδη πάντα καὶ τὰ ἐναγγειόσπερμα πολύχοα τίς ἂν οὖν αἰτία τούτων εἴη; πότερον ὅτι τὰ μικρὰ ῥᾷον ποιῆσαι· καὶ γὰρ ζῶά φαμεν ἔνια τοιαῦτα καὶ μάλιστα δὴ τὰ ὠοτόκα καὶ σκωληκοτόκα· ἢ αὕτη μὲν ἔξωθεν ἄλλην δέ τινα οἰκειοτέραν ζητητέον; ἐπεὶ καὶ τῇδε διαφέρει τῶν περὶ τὰ ζῶα· τῶν μὲν γὰρ ἐκτρέφει τὰ ὠὰ καὶ τελειοῖ καὶ ὅλως ζωογονεῖ τὸ περιέχον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται. τῶν δὲ καρπῶν ἐν αὐτοῖς τοῖς φυτοῖς ἡ ἐκτροφὴ καὶ τελείωσις ὥστε πλείονος δεῖ δυνάμεως.

4.15.3Saklamak için en iyileri darı, elymos, susam, acıbakla ve nohuttur: ilk ikisi çok kabuklu ve kuru, susam yağlı olduğu için; acıbakla ile nohut ise bir acılık ve keskinlik taşıdıkları için. Söylendiği gibi bu nitelikler tohumu etkilenmekten korur; bu yüzden tahıllar içinde bozulduklarında canlı üretmeyen yalnız bunlardır; sebzelerin tohumları da öyledir: bunlar da, kuruluk ya da keskinlikleri sayesinde korunan öteki tohumlar da canlı üretmez.

4.15.3

πρὸς δὲ θησαυρισμὸν ἄριστα μὲν κέγχρος καὶ ἔλυμος καὶ σήσαμον καὶ θέρμος καὶ ἐρέβινθος, τὰ μὲν ὅτι πολυχίτωνα καὶ ξηρὰ, τὸ δ᾽ ὅτι λιπαρὰ, ὁ δὲ θέρμος καὶ ὁ ἐρέβινθος ὅτι πικρότητά τινα ἔχουσι καὶ δριμύτητα. διατηροῦσι δ᾽ αὗται τὸ ἀπαθὲς ὥσπερ εἴρηται ὅθεν καὶ διαφθειρόμενα ⟨μόνα⟩ τῶν σιτωδῶν οὐ ζωοῦται καθάπερ οὐδὲ τὰ τῶν λαχάνων· καὶ γὰρ ταῦτα ἄζωα καὶ ὅσα δὴ τῇ ξηρότητι ἢ τῇ δριμύτητι.

4.15.4Çünkü canlı oluşumunda dışarıdan gelen bir şeyle bir tür karışma oluyor gibidir. Her tohum çürüyünce kendi neminden kendine özgü bir canlı üretir: buğday ve arpa kis böceğini, bakla bazılarının midas dediği böceği; mercimek, yabani burçak, pisos bezelyesi ve ötekiler de aynı şekilde. Sebep birçok şeyde ortaktır; çünkü bu yalnız meyvelerde değil, ağaçlarda ve onlardan sonra kerestelerde de olur. Genel olarak cansız şeylerden canlı oluştuğunda, sanki başka bir malzemeden doğuyormuş gibi, bütün biçimler birbirinden farklı olur.

4.15.4

συμβαίνειν γὰρ ὥσπερ ἀνάμιξίν τινα γίνεσθαι τοῦ ἔξωθεν. σηπόμενον δὲ ἕκαστον ἴδιον γεννᾷ ἐκ τῆς οἰκείας ὑγρότητος οἷον οἱ μὲν πυροὶ καὶ αἱ κριθαὶ τοὺς κίας ὁ δὲ κύαμος τὸν ὑπό τινων καλούμενον μίδαν· ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ φακοὶ καὶ αἱ ἀφάκαι καὶ πίσοι καὶ ἄλλα. τὸ δὲ αἴτιον κοινὸν πλειόνων· οὐ γὰρ μόνον ἐν τοῖς καρποῖς ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς δένδροις καὶ μετὰ ταῦτα τοῖς ξύλοις· καὶ ὅλως ὅσα τῶν ἀψύχων ζωογονεῖται διαφόρους ποιεῖ πάσας τὰς μορφὰς ὡς ἂν ἐξ ἑτέρας ὕλης.

4.16.116. Bölüm

Tozlu tahıl daha çabuk çürür; sıvalı ya da sıvasız odalardaki tahıl da öyle, çünkü daha çok sıcaklık taşırlar. Toz kuru olduğu için sıcaktır; sıva da sıcaklığı alınca onu korur. Tahıl yığın hâlinde ve derin olunca da çabuk çürür, çünkü sıcaklık daha çoktur. Arpa buğdaydan çok daha çabuk böceklenir, çünkü daha gevşek dokulu ve daha çıplaktır. En çabuk böceklenen ise baklada; biçilip hemen yığılınca bazı yerlerde, örneğin Thessalia'da böyle olur.

4.16.1

Ὁ δὲ κονιορτώδης σῖτος θᾶττον σήπεται καὶ ὁ ἐν τοῖς κονιατοῖς ἢ ἀκονιάτοις οἰκήμασι διὰ τὸ πλείω θερμότητα ἔχειν. καὶ γὰρ ὁ κονιορτὸς θερμὸς ἅτε ξηρὸς ὢν καὶ τὸ κονίαμα ὅταν ἀναδέξηται τηρεῖ τὴν θερμότητα· ἐπεὶ καὶ ἀθρόος καὶ κατὰ βάθους ὢν, πλείων γὰρ ἡ θερμότης. θᾶττον δὲ πολὺ κόπτεται κριθὴ πυροῦ διὰ τὸ μανότερον εἶναι καὶ γυμνότερον. τάχιστα δ᾽ ὁ κύαμος· θερισθεὶς γὰρ εὐθὺς καὶ συντεθεὶς ἐνιαχοῦ καθάπερ ἐν Θετταλίᾳ.

4.16.2Ama bu yerlere göre değişiyor gibidir; çünkü bazı yerlerde bakla hiç çürümez; araştırmalarda Apollonia ve Taras çevresi için söylendiği gibi. Böceklenince yeniden dolduğunu da söylerler; bunun incelenmesi gerekir. Şunlar böceklenmez: acıbakla, darı, aigilops, delice, susam, nohut ve genel olarak keskin olanlar. Aigilops çok kabukludur; delice ise çıplaktır, bu yüzden onu koruyan başka bir güçtür. Genel olarak tohumların bir kısmı kuruluğu sayesinde böceklenmez; kavrulmuş arpanın daha uzun dayanması da bundandır. Bir kısmı yarma gibi karışık olmayışı ve arılığı sayesinde; bir kısmı nohut, acıbakla ve susam gibi tatlarının tabiatı ve tabiî gücü sayesinde; bir kısmı da bezelye gibi kendini koruyan çok şey taşıdığı için böceklenmez; bezelye aynı zamanda kuru ve sıcaktır. Böceklenen tahıl için en çabuk çare, onu harmana taşıyıp nemini almaktır. Bunların sebebi aşağı yukarı buradadır.

4.16.2

φαίνεται δὲ κατὰ τοὺς τόπους. παρ᾽ ἐνίοις γὰρ ἀσηπτότατος ὥσπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται περὶ Ἀπολλωνίαν καὶ περὶ Τάραντα. καὶ ἀναπληροῦσθαι δέ φασι κοπέντα. τοῦτο μὲν οὖν σκεπτέον. ἀκόπως δὲ ἔχει τάδε· θέρμος κέγχρος αἰγίλωψ αἶρα σήσαμον ἐρέβινθος καὶ ὅλως τὰ δριμέα. ὁ μὲν οὖν αἰγίλωψ πολυχίτων ἡ δ᾽ αἶρα γυμνὴ δι᾽ ὃ καὶ ἄλλῃ τινὶ δυνάμει. τὸ δ᾽ ὅλον ἄκοπα τὰ μὲν ξηρότητι δι᾽ ὃ καὶ ἡ κάχρυς χρονιώτερον, τὰ δὲ ἀμιξίᾳ καὶ καθαρότητι καθάπερ ὁ χόνδρος, τὰ δὲ χυμῶν φύσει καὶ δυνάμει φυσικῇ καθάπερ ἐρέβινθος θέρμος σήσαμον, τὰ δὲ τῷ πολὺ τὸ ἀποστέγον ἔχειν ὥσπερ ὁ ὦχρος, ἅμα δὲ τοῦτό γε καὶ ξηρὸν καὶ θερμόν. τῷ δὲ σίτῳ κοπέντι βοήθεια ταχίστη τὸ εἰς τὴν ἅλω φέροντας ἀπικμῆσαι. καὶ τούτων μὲν σχεδὸν ἐνταῦθά που τὸ αἴτιον.

4.16.3Bazılarının sorduğu bir soru daha var: böceklenmiş ve eski tahıl üzerine sıcak su dökülünce neden filizlenir –tahılın filiz verip vermeyeceğini anlamak için bunu denerler: tahılı bir tekneye koyup üzerine sıcak su dökerler– da çürüyünce filizlenmez, oysa çürüme de sıcağın etkisiyle ve nem içinde olur? Bu soru tamamen ad benzerliğinden doğuyor gibidir. Çünkü bozucu sıcaklık ile doğurgan sıcaklık birbirinden farklıdır, nem de öyle. Çürüten sıcaklık yabancı ve bozucudur; sıcak suyunki ise bir ölçülülük taşır; filizlenmek için de tohum böyle bir sıcaklığa ihtiyaç duyar.

4.16.3

ὃ δὲ παρά τινων ζητεῖται διὰ τί ποτε ὁ κεκομμένος σῖτος καὶ παλαιὸς ὕδατος μὲν ἐπιχεομένου θερμοῦ διαβλαστάνει — ταύτην γὰρ δὴ διάπειραν λαμβάνουσιν εἰ φύσιμος ὅταν ἐμβάλλοντες εἰς σκαφίον ἐπιχέωσι, — σηπόμενος δ᾽ οὐ διαβλαστάνει, — καίτοι ἡ σῆψις ὑπὸ θερμοῦ καὶ ἐν ὑγρῷ ἐστι — κομιδῆ δόξειεν ἂν παρ᾽ ὁμωνυμίαν εἶναι. διαφέρει γὰρ ἥ τε φθαρτικὴ καὶ ἡ γόνιμος θερμότης καὶ ἡ ὑγρότης δὲ ὡσαύτως. ἔστι δ᾽ ἡ μὲν σήπουσα ἀλλοτρία καὶ φθαρτικὴ ἡ δὲ τοῦ ὕδατος τοῦ θερμοῦ συμμετρίαν τινὰ ἔχουσα· δεῖται γὰρ τοιαύτης πρὸς τὴν βλάστησιν.

4.16.4Bu, bir bakıma, sıcaklık ve nemin bedenlerde neden hem sağlık hem hastalık yaptığını sormaya benzer; açıktır ki bunlar aynı şeyler değil, başka, hatta zıt şeylerdir. Üzerine sıcak su dökmelerinin sebebi tohumların zayıflığıdır; tohum adeta donup kalmasın diye, hem de sonucu daha çabuk görmek için. Çünkü büsbütün bozulmamış olan tohumlar soğuk suda da filizlenir. Böceklenme de çürüme de yabancı bir sıcaklıktan ileri gelir.

4.16.4

ἐπεὶ τρόπον τινὰ παρόμοιον καὶ εἴ τις ἀποροίη διὰ τί ἡ θερμότης καὶ ἡ ὑγρότης καὶ ὑγείαν ἐν τοῖς σώμασι ποιοῦσι καὶ νόσον· δῆλον δ᾽ ὡς οὐχ αἱ αὐταὶ ἀλλ᾽ ὡς ἕτεραι καὶ ἐναντίαι. θερμὸν δ᾽ ἐπιχέουσι διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν σπερμάτων ὅπως μὴ καθάπερ ἐκπαγῇ διά τε τὸ θᾶττον ἀποδηλοῦν· ἐπεὶ οἵ γε μὴ παντελῶς διεφθαρμένοι καὶ ἐν ψυχρῷ διαβλαστάνουσι. συμβαίνει δὲ καὶ κόπτεσθαι καὶ σήπεσθαι δι᾽ ἀλλοτρίας θερμότητος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…