İçeriğe geç
Bitkilerin Nedenleri

Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri

V. Kitap

5.1.11. Bölüm

Ağaçlarda ve bitkilerde görülen şeylerin bir kısmı kendiliğinden olur, bir kısmı hazırlık ve bakım sonucunda; bunların her biri de ayrıca ikiye ayrılır. Kendiliğinden olanların kimi tabiata uygundur, kimi tabiata aykırı; çünkü hayvanlarda olduğu gibi bitkilerde de böyle bir şey vardır. Örneğin bir bitki kendine özgü sürgünü ya da meyveyi vermezse, belirlenmiş mevsiminde vermezse, alışılmış kısımlarından vermezse ya da buna benzer başka bir şey olursa, bütün bunlar tabiata aykırıdır. Tekhnē ve bakım yoluyla olanların ise kimi bol ve çok ürün için tabiata yardım eder, kimi de meyvelere bir özgünlük, alışılmadık bir nitelik kazandırmaya yöneliktir: çekirdeksiz üzüm salkımı yetiştirmek, aynı çubukta hem siyah hem beyaz üzüm aldırmak, hatta ikisini aynı salkımda toplamak ve yapılan buna benzer başka şeyler; bunların sayısı çoktur.

5.1.1

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΟ Ε. Τῶν δ᾽ ἐν τοῖς δένδροις καὶ φυτοῖς τὰ μὲν αὐτόματα γίγνεται, τὰ δὲ ἐκ παρασκευῆς καὶ θεραπείας, ἑκάτερα δὲ αὐτῶν ἔχει διαίρεσιν· τῶν γὰρ αὐτομάτων τὰ μέν ἐστι φύσει, τὰ δὲ παρὰ φύσιν· καὶ γὰρ ἐν τοῖς φυτοῖς ὑπάρχει τι τοιοῦτον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ζώοις· οἷον ἐάν τι μὴ τὸν οἰκεῖον ἐνέγκῃ βλαστὸν ἢ καρπὸν ἢ μὴ κατὰ τὴν τεταγμένην ὥραν ἢ μὴ ἐκ τῶν εἰωθότων μερῶν ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον· ἅπαντα γὰρ ταῦτα παρὰ φύσιν· τῶν δὲ ἐκ τέχνης καὶ θεραπείας τὸ μέν ἐστι συνεργοῦν τῇ φύσει πρὸς εὐκαρπίαν καὶ πλῆθος, τὸ δὲ εἰς ἰδιότητα καὶ τὸ περιττὸν τῶν καρπῶν, οἷον τὸ ποιῆσαι βότρυν ἀγίγαρτον ἢ ἐκ τοῦ αὐτοῦ κλήματος μέλανα καὶ λευκὸν φέρειν ἢ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ βότρυϊ καὶ ὅσα δὴ τοιαῦθ᾽ ἕτερα ποιοῦσι, πλείω γάρ ἐστιν·

5.1.2Tabiata uygun olanlardan ve tabiata yardım edenlerden daha önce söz ettik; şimdi tabiata aykırı olanlardan ve alışılmadık sonuçlara varanlardan söz etmeliyiz; önce de tabiata aykırı olan ya da öyle görünen şeylerden. Çünkü hayvanlarda olduğu gibi bunların da bir sebebi vardır. Mevsimsiz meyve vermeler ve meyvenin alışılmış kısımlardan çıkmaması bunlardandır: örneğin bir incir ağacının kışın, bahar daha yeni belirirken meyve vermesi, narın ve asmanın kalın dallardan ve gövdeden meyve vermesi ve buna benzer başka durumlar.

5.1.2

περὶ μὲν οὖν τῶν κατὰ φύσιν καὶ τῶν συνεργούντων τῇ φύσει πρότερον εἴρηται· περὶ δὲ τῶν παρὰ φύσιν καὶ ὅσα πρὸς τὸ περιττὸν ἥκει νῦν λεκτέον καὶ πρῶτον μὲν ὑπὲρ τῶν παρὰ φύσιν ἢ ὄντων ἢ δοκούντων· καὶ γὰρ τούτων ἐστί τις αἰτία καθάπερ ἐν τοῖς ζώοις· οἷον ὅσαι πάρωροι καρποτοκίαι καὶ μὴ ἐκ τῶν αὐτῶν μερῶν γίνονται· λέγω δ᾽ οἷον εἴ ποτε συκῆ κατὰ χειμῶνα τοῦ ἦρος ὑποφαίνοντος ἤνεγκε καρπὸν καὶ ῥόα καὶ ἄμπελος ἐκ τῶν ἀκρεμόνων καὶ ἐκ τοῦ στελέχους καὶ εἰ δή τι παραπλήσιον τουτοισί·

5.1.3Bunları anlamak için önce şunu kavramak gerekir: bu tür şeyler asma ve saydığımız ötekiler gibi çok meyveli ve nemli bitkilerin başına gelir; bunların hepsi nemli ve çok meyvelidir, kuru ve az meyveli hiçbir bitkide ise görülmez. İkincisi, mevsimsiz sürme ve meyve verme konusunda şunu bilmek gerekir: ağaçların en uçtaki kısımlarının hepsi –bunlara ince dal mı, filiz mi, dal mı, ne demek gerekiyorsa– kendi içlerinde birtakım sürme ilkeleri taşır. Bunların hepsine ortak bir ad yoktur; bazılarının özel adları vardır: zeytininkine thalia, incirinkine krade, asmanınkine klema denir; bazıları bunlara klon da der.

5.1.3

πρὸς δὴ ταῦτα λαβεῖν δεῖ πρῶτον ὅτι συμβαίνει τὰ τοιαῦτα τοῖς πολυκάρποις καὶ ὑγροῖς οἷον ἀμπέλῳ καὶ τοῖς εἰρημένοις· ἅπαντα γὰρ ταῦτα ὑγρὰ καὶ πολύκαρπα· ξηρῷ δ᾽ οὐδενὶ καὶ ὀλιγοκάρπῳ. δεύτερον δὲ πρός τε τὰς βλαστήσεις καὶ καρποτοκίας τὰς παρώρους ὅτι πάντων ἔχουσί τινας ἀρχὰς ἐν αὑτοῖς βλαστητικὰς ἢ κλῶνες ἢ πτόρθοι ἢ ἀκρεμόνες ἢ ὅτι χρὴ καλεῖν τὰ ἐσχατεύοντα τῶν δένδρων· οὐδὲν γὰρ ἐπὶ πᾶσι κοινὸν, ἀλλ᾽ ἔνια προσηγορίας τινὰς ἔχει καθάπερ θαλία, κράδη, κλῆμα· καλοῦσι δέ τινες καὶ κλῶνας.

5.1.4Bu kısımlarda sürme ilkeleri bulunduğu, toprağa dikilenlerden anlaşılır: bunlar, alt uçları köksüz olduğu hâlde çoğu zaman sürgün verir ⟨asma çubukları, incir dalları ve zeytin kazıkları gibi⟩; hatta bazen toprağa dikilmeden, yalnızca kesilip ayrılmışken de sürgün verirler; asma çubukları ve zeytin odunları böyledir. Üçüncüsü, mevsimsiz sürme kışlar yumuşak ya da güney rüzgârlı geçtiğinde olur. Bu üç noktadan bakınca olanlar akla aykırı görünmez: doğurgan kuvve ve nem birikmiştir; bu birikim kimi zaman kendi başına oluşur, kimi zaman da meyvenin kendisinden geldiği önceki birikimden arta kalır. İncirde de böyle olur: bu tür nemden geriye epeyce bir miktar kalmışken ardından yumuşak, nemli ve ılık bir hava gelirse, sürmeyi dışarı çağırır.

5.1.4

ὅτι δὲ ἔχουσιν ἀρχάς τινας τοῦ βλαστάνειν φανερὸν ἐκ τῶν καταπηγνυμένων ἃ πολλάκις ἀρριζώτων ὄντων τῶν κάτω μεθίησι βλαστόν. ⟨οἷον κλήματα καὶ κράδαι καὶ ἐλάας χάρακες⟩ ἐνίοτε δὲ καὶ μὴ καταπαγέντα, ἀλλ᾽ ἀφῃρημένα καθάπερ τά τε κλήματα καὶ τὰ τῆς ἐλάας ξύλα. τρίτον δ᾽ ὅτι συμβαίνει τὴν πάρωρον βλάστησιν γίνεσθαι χειμώνων μαλακῶν ἢ νοτίων γενομένων· ἐκ τούτων γὰρ οὐκ ἂν δόξειεν ἄλογον εἶναι τὸ συμβαῖνον ἠθροισμένης τῆς γονίμου δυνάμεως καὶ ὑγρότητος ὁτὲ μὲν καθ᾽ αὑτὴν, ὁτὲ δὲ λειπομένης τῆς ἔμπροσθεν, ἀφ᾽ ἧς ὁ καρπὸς ἦλθεν. ὥσπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῆς συκῆς. ὑπολειπομένης γὰρ πλείονος τῆς τοιαύτης ὑγρότητος ὅταν ἀὴρ ἐπιγένηται μαλακὸς καὶ ὑγρὸς καὶ θερμὸς, ἐξεκαλέσατο τὴν βλάστησιν.

5.1.5Bunun gerçekten böyle olduğu, meyvenin turfanda incirlerin (prodromoi) çıktığı kısımdan çıkmasından bellidir. Belki turfanda incirler de havanın yumuşaklığı sayesinde hem erken gelir hem daha iyi olgunlaşır. Bu böyle olmasa bile, öteki durumların hepsi aynı ya da benzer sebeplerden doğar: ya önceden birtakım artıklar kalmıştır ya da nem ile kuvve kendi başlarına bir araya gelmiştir.

5.1.5

ὅτι δὲ τοῦτο συμβαίνει φανερὸν εἰ ἐκ τούτου τοῦ μέρους ὁ καρπὸς ἀνίεται ὅθεν καὶ οἱ πρόδρομοι. τάχα δὲ καὶ οἱ πρόδρομοι διὰ τὴν μαλακότητα τοῦ ἀέρος προτεροῦσί τε καὶ πέττονται μᾶλλον· εἰ δ᾽ ἄρα μὴ τοῦτο, ἀλλὰ τἆλλά γε πάντα διὰ τὰς αὐτὰς καὶ παραπλησίας αἰτίας ἐστὶν ἤτοι γενομένων τινῶν ὑπολειμμάτων ἢ καθ᾽ αὑτὰ συνισταμένων ἀμφοῖν·

5.1.6İki açıklama da akla aykırı değildir; çünkü ağacın tabiatı her ikisine de önceden yatkındır: nemlidir ve erken sürmeye eğilimlidir. Öyle ki açık ve ılık günler uzun sürerse meyvenin rengini bile değiştirebilir; ama özsuyunu hiçbir şekilde olgunlaştıramaz, olgunluk görüntüsü neredeyse yalnız renkte kalır. Kışlık ham incirler (olynthoi) ise, artık mevsim de yardım ettiği için, bir dereceye kadar olgunlaşır. Üstelik bunlar bir bakıma tabiata uygundur; çünkü her zaman aynı ve belirli mevsimde çıkarlar, "yılda iki kez veren" denen incirlerin meyvesi gibi.

5.1.6

οὐκ ἄλογον δὲ, οὐδ᾽ ἕτερον· προϋπάρχει γὰρ ἡ τοῦ δένδρου πρὸς ἄμφω φύσις ὑγρά τις οὖσα καὶ πρόβλαστος ὥστ᾽ ἂν εὐδίαι πλείω χρόνον ἐπιγένωνται καὶ τοῦ χρώματος ποιεῖν τὴν μεταβολήν· ἐπεὶ τόν γε χυλὸν οὐ δύναται πέττειν οὐδαμῶς, ἀλλ᾽ ἡ φαντασία σχεδὸν γίνεται κατὰ τὴν χρόαν. οἱ δ᾽ ὄλυνθοι συνεργούσης ἤδη τῆς ὥρας πεπαίνονται μέχρι τινός· ἔτι δ᾽ οὗτοί γε κατὰ φύσιν πώς εἰσιν. ἀεὶ γὰρ γίνονται τὴν αὐτὴν καὶ τεταγμένην ὥραν ὥσπερ καὶ ὁ τῶν διφόρων συκῶν λεγομένων καρπός·

5.1.7Ama benzerliği yalnız şu ölçüde kabul etmeli: bütün bu durumların sebebi, bu tür nem ve kuvvenin bir araya gelmesinden doğan, birbirine benzer bir sebeptir. Bu yüzden bunların hepsi yaprağın arkasında oluşur, asıl incir gibi önünde değil. Ama turfanda incir yetiştiren ağaçlar daha zayıftır; bu yüzden sürme oraya yöneldiğinde turfandalar ağaçta tutunamaz bile.

5.1.7

ἀλλ᾽ ἐπὶ τοσοῦτον τὸ ὅμοιον ληπτέον ὅτι παραπλησία τις ἡ αἰτία πάντων ἐκ τοῦ συνίστασθαι τὴν τοιαύτην ὑγρότητα καὶ δύναμιν δι᾽ ὃ καὶ ὄπισθεν τοῦ φύλλου πάντα ταῦτα γίνεται καὶ οὐχ ὥσπερ τὸ σῦκον ἔμπροσθεν· ἀλλ᾽ αἱ μὲν φύουσαι τοὺς προδρόμους ἀσθενέστεραι τυγχάνουσιν ὥστε οὐδ᾽ ἐπιμένειν δύνανται τῆς βλαστήσεως γινομένης ἐκεῖσε·

5.1.8Genel olarak incir çok çeşitli bir ağaçtır. Kimi yalnız kışlık incir verir, asıl incir vermez; örneğin yenen beyaz kışlık incirleri verenler böyledir. Kimi hem incir hem siyah kışlık incir verir; bu kışlık incirler yenmez ya da yenir, ama bu ağaçlar onları yaprağın arkasında taşır; bunlarda incir arıları da oluşur. Kimi ise hiç kışlık incir vermez. Turfanda incire gelince, kimi verir, Lakon inciri, ak göbekli incir ve daha birçokları gibi; kimi vermez. Verenlerde de ürün sürekli değildir, ağacın durumuna göre değişir: kimi yıl verirler, kimi yıl vermezler; kötü durumdaysalar vermezler.

5.1.8

ὅλως δὲ πολυειδές τι τὸ τῶν συκῶν ἐστιν· αἱ μὲν γὰρ ὀλυνθοφόροι μόνον σῦκα δ᾽ οὐ φέρουσιν οἷον αἱ τοὺς λευκοὺς ὀλύνθους φέρουσαι τοὺς ἐδωδίμους. ἕτεραι δὲ φέρουσι καὶ σῦκα καὶ ὀλύνθους μέλανας, ἀβρώτους δὲ τούτους ἢ καὶ ἐδωδίμους φέρουσαι δὲ τὸν ὄλυνθον ὄπισθεν τοῦ θρίου· γίνονται δ᾽ ἐν αὐτοῖς καὶ ψῆνες· αἱ δ᾽ ὅλως οὐ φέρουσιν ὀλύνθους. πάλιν δὲ τοὺς προδρόμους αἱ μὲν φέρουσιν οἷον ἥ τε λακωνικὴ καὶ λευκομφάλιος καὶ ἕτεραι πλείους, αἱ δ᾽ οὐ φέρουσιν· τῶν δὲ φερουσῶν οὐ συνεχὴς, ἀλλὰ παραλλάττουσα ἡ φορὰ κατὰ τὴν διάθεσιν. ὁτὲ μὲν γὰρ ἤνεγκαν, ὁτὲ δ᾽ οὐκ ἤνεγκαν, ἐὰν δὲ κακῶς οὐκ ἤνεγκαν.

5.1.9Turfandaları yalnız yaprağın hemen dibinde değil, çok daha aşağıda da verirler; bazıları hatta pek kalın dallardan bile verir. Bazı ağaçlar sonradan çıkan turfandaların bir kısmını olgunlaştırmayı da başarır; çünkü hepsini aynı anda değil, kimini önce, kimini yaban incirlerinden biraz önce verirler. Bu sonrakiler sürgüne ve asıl incirlere daha yakındır; öncekiler ise daha önce dökülür ve daha az olgunlaşır. Olup bitenler bunlardır; hiçbiri de akla aykırı görünmez.

5.1.9

φέρουσι δὲ οὐ παρ᾽ αὐτὸ τὸ θρίον μόνον, ἀλλὰ καὶ κατωτέρω πολὺ καὶ ἔνιαί γε ἐκ τῶν παχέων σφόδρα· συμβαίνει δὲ ἐνίους καὶ ἐκπέττειν τινὰς τῶν ὕστερον· οὐ γὰρ ἅμα πάντας, ἀλλὰ τοὺς μὲν πρότερον φέρουσι, τοὺς δὲ μικρῷ πρὸ τῶν ἐρινῶν· ἐγγύτεροι δὲ οὗτοι τοῦ βλαστοῦ καὶ τῶν σύκων· ἀποπίπτουσι δ᾽ ἐκεῖνοι πρότερον καὶ ἧττον ἐκπέττονται· τὰ μὲν οὖν συμβαίνοντα ταῦτ᾽ ἐστὶν, οὐκ ἀλόγως δ᾽ ἂν δόξειεν οὐδὲν.

5.1.10Bütün ağaçların değil, yalnız daha nemli ve besini çekmeye gücü yeten ağaçların turfanda vermesi akla yatkındır; çünkü bu oluşum artakalan besinden sürmüştür. Ağaç daha fazlasını çekmişse, o sırada hepsini sindirememesi de akla aykırı değildir. Aynı ağaçların bile her yıl vermemesi, durumlarının hep aynı olmamasındandır: daha zayıf düşmüş ve daha kötü bakılmış bir ağaç açıkça daha az nem alır; bol nem almayınca da artık bırakmaz. Oysa aynı şekilde işlenir ve hava şartları da yardım ederse, sonraki ürünü de verir.

5.1.10

τὸ γὰρ μὴ πάσας φέρειν, ἀλλ᾽ ὅσαι ὑγρότεραι καὶ ἰσχὺν ἔχουσαι εἰς τὴν ἐπίσπασιν εὔλογον· ἐκ γὰρ τῆς ὑπολοίπου τροφῆς ἐβλάστησεν ἡ σύστασις· ἐφελκυσαμένη δὲ πλέον οὐκ ἄλογον τὸ μὴ πᾶσαν καταπέψαι τότε· τό τε μὴ ἐνδελεχὲς αὐτῶν τούτων διὰ τὸ μὴ ὁμοίας εἶναι τὰς διαθέσεις. ἀσθενεστέρως γὰρ ἔχουσα καὶ χεῖρον θεραπευθεῖσα δῆλον ὡς ἐλάττω λήψεται τὴν ὑγρότητα, μὴ λαβοῦσα δὲ πλῆθος, οὐδ᾽ ὑπόλειμμα ποιήσει· ἐπεὶ γεωργηθεῖσα ὁμοίως καὶ τῶν ἐκ τοῦ ἀέρος συνεργησάντων ἀποδώσει καὶ τὸ ὕστερον.

5.1.11Bazen bakım görmeyen ağaçta şu da olur: turfandaları verir ama asıl meyveyi veremez. Bunun sebebi, birinin önceden hazırlanmış olması, ötekinin ise adeta yeniden yapılması gerekmesidir. Kalın dallardaki turfandaların değil de yukarıdakilerin olgunlaşması da akla aykırı değildir. Çünkü besin de sıcaklık da yukarı gider, ağacın bütün atılımı da sürmeye yöneliktir; sıcak da besinle birlikte yukarı taşındığından aşağıdakiler ikisinden de yoksun kalır. Aynı kısımlarda sürmenin, yer yer çiçeklenmenin ve meyve vermenin daha geç olması da bundandır. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter.

5.1.11

ἐνίοτε δὲ κἀκεῖνο συμβαίνει μὴ τυχούσης θεραπείας ὥστε τοὺς μὲν προδρόμους ἐνεγκεῖν, τὸν δὲ καρπὸν μὴ δύνασθαι. τοῦτο δ᾽ ὅτι τὸ μὲν ὑπῆρχε προκατειργασμένον, θάτερον δ᾽ ὥσπερ ἐκ καινῆς ἔδει ποιεῖν· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ μὴ ἐκπέττειν τοὺς ἐκ τῶν παχέων, ἀλλὰ τοὺς ἄνω μᾶλλον· ἡ γὰρ τροφὴ ἅμα καὶ ἡ θερμότης ἄνω φέρεται καὶ ὅλως ἡ τοῦ δένδρου ὁρμὴ πρὸς τὴν βλάστησιν· ὥσθ᾽ ἅμα συναναφερομένου καὶ τοῦ θερμοῦ δι᾽ ἀμφοτέρων ἡ ὑπόλειψις· δι᾽ ὃ καὶ αἱ βλαστήσεις καὶ αἱ κατὰ μέρος ἀνθήσεις καὶ αἱ καρποτοκίαι τῶν αὐτῶν ὕστερον· ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

5.1.12Asmalarda olan da buna benzer. Onlar da bazen, doğurgan ve sürdürücü ilke birikince erken sürgün verir; ama onlarda sürmenin yeri bellidir, çünkü sürgün gözlerden çıkar. Hava nasıl gelir ve ne kadar sürerse, büyüme de ona göre ilerler. Tabiatça erken süren ve erken çiçek açan bitkilerin başına gelen de hemen hemen budur: mevsiminde gebe kalırlar, ılık ve açık günler onları erkenden dışarı çağırınca çoğu zaman vaktinden önce doğururlar ve hava düzgün gittiği sürece bu doğurduklarını ilerletirler. Mevsimsiz sürmelerin sebeplerinin bunlar olduğunu kabul etmek gerekir.

5.1.12

παραπλήσιον δὲ καὶ τὸ συμβαῖνον καὶ ἐπὶ τῶν ἀμπέλων ἐστίν· καὶ γὰρ αὗται προβλαστά- νουσιν ἐνίοτε συνηθροισμένης τῆς γονίμου καὶ βλαστητικῆς ἀρχῆς· ὁ δὲ τόπος ὡρισμένος αὐταῖς, ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν γὰρ ἡ βλάστησις· ὁποῖα δ᾽ ἂν καὶ τὰ τοῦ ἀέρος ἐπιγένηται καὶ ἐπὶ πόσον χρόνον, οὕτω καὶ τὰ τῆς αὐξήσεως ἀκολουθεῖ. σχεδὸν δὲ καὶ ὅσα πρωϊβλαστῆ καὶ πρωϊανθῆ φύσει ταὐτὸ τοῦτο πάσχει· κυϊσκόμενα γὰρ ἐν ὥρᾳ προκαλουμένων τῶν εὐδιῶν πολλάκις ἀποτίκτει πρὸ τῶν καιρῶν καὶ προάγει μέχρι οὗ ἂν ὁ ἀὴρ ὁμαλίζῃ· τὰς μὲν οὖν παρώρους βλαστήσεις ἐν ταύταις ὑποληπτέον ταῖς αἰτίαις εἶναι.

5.2.12. Bölüm

Meyvenin alışılmış kısımlardan değil de, örneğin kalın dallardan ve gövdeden çıkmasının sebebi de bundan pek farklı değildir: doğurgan kuvve bu kısımlarda birikince olur. Çünkü orada bir ilke oluşunca, başka durumlarda olduğu gibi besin akışı da altta yatan şeye benzer hâle gelir. Bir kısım kendi içinde böyle bir karışım edinmişse, bu oluşum akla aykırı değildir; hayvanlarda görülenden, örneğin göğüsten boynuz çıkmasından ya da buna benzer bir şeyden çok daha akla yatkındır. Çünkü hayvanlardaki sapma bitkilerdekinden daha büyüktür; bitkiler hayvanlardan ne kadar daha türdeş parçalıysa o kadar.

5.2.1

Τὰς δὲ μὴ ἐκ τῶν οἰκείων μερῶν, ἀλλ᾽ οἷον ἀκρεμόνων καὶ στελέχους οὐ πόρρω ταύτης ὅταν ἀθροισμὸς εἰς ταῦτα γένηται τῆς γονίμου δυνάμεως· ἀρχῆς γὰρ ἐπισυστάσης ἡ ἐπιρροὴ τῆς τροφῆς ἐξομοιοῦται τῷ ὑποκειμένῳ καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις. ἡ δὲ σύστασις οὐκ ἄλογος εἰ τοιαύτην τινὰ κατὰ μόριον ἔλαβε κρᾶσιν, ἀλλ᾽ εὐλογωτέρα πολὺ τῆς ἐν ζώοις γινομένης οἷον εἰ κέρας ἐκ τοῦ στήθους ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον· αὕτη γὰρ μείζων ἡ παραλλαγὴ τῶν ἐν τοῖς φυτοῖς ὅσῳ μᾶλλον ὁμοιομερῆ τὰ φυτὰ τῶν ζώων·

5.2.2Meyveden önce bir sürgün de oluşursa tuhaflık daha da azalır; çünkü bazen gövdeden bir çubuk da çıkar ve güçlenince meyve verir; bunda akla aykırı bir şey yoktur. Ama narlarda olduğu gibi meyvenin kendisi doğrudan dal ya da gövdeden çıkarsa daha tuhaftır; bunun sebebini de söylediğimiz sebep olarak kabul etmek gerekir. Yerin şu türden değişmeleri ise daha küçüktür: örneğin bir incir ağacının meyvesini bir kere yaprağın arkasından vermesi gibi; çünkü değişiklik küçüktür ve yer, olan şeye hiç de yabancı değildir.

5.2.2

ἐὰν δὲ δὴ καὶ προβλάστημά τι γένηται τῷ καρπῷ ἔλαττον ἔτι τὸ ἄτοπον· ἐνίοτε γὰρ καὶ φύεται κλῆμα ἐκ τοῦ στελέχους ἰσχύσαντα δὲ καρποτοκῆσαι ταῦτ᾽ οὐκ ἄλογον. ἀλλ᾽ ὅταν αὐτὸς ὁ καρπὸς ἐκ τοῦ ἀκρεμόνος ἢ τοῦ στελέχους ἀτοπώτερον ὥσπερ ἐπὶ τῶν ῥοῶν· αἰτίαν δὲ τὴν εἰρημένην ὑποληπτέον. αἱ δὲ τοιαῦται παραλλαγαὶ τῶν τόπων ἐλάττους εἰσὶν οἷον εἴ ποτε συκῆ τις ἤνεγκεν ἐκ τοῦ ὄπισθεν τοῦ θρίου τὸν καρπόν· μικρὰ γὰρ ἡ μεταβολὴ καὶ ὁ τόπος ὅλως οὐκ ἀλλότριος τοῦ συμβαίνοντος.

5.2.3Sebebi şudur: ağacın arkadan sürmesi zayıf, oradaki birikim ise daha güçlü olmuştur; öyle ki turfandalar geç kalınca ağaç onları besleyip olgunlaştırmıştır. Şu bakımdan da daha az tuhaf görünür: "arkadan meyveli" (opisthokarpion) dedikleri bir cins olduğunu söylerler. Aynı cinsten bir ağaç tabiatça böyle meyve veriyorsa, benzer bir durum ortaya çıktığında tabiatı böyle olmayanların da bazen böyle meyve vermesi tuhaf değildir.

5.2.3

αἴτιον δὲ ὅτι τὴν μὲν ἐπιβλάστησιν ἀσθενῆ, τὴν δ᾽ ἐνταῦθα συρροὴν ἰσχυροτέραν ἔσχεν ὥστ’ ὀψιαιτέρας γενομένης τῶν προδρόμων ἐπένειμέ τε καὶ ἐξέπεψεν. φαίνεται δὲ καὶ τῇδε ἧττον ἄτοπον ὅτι γένος τί φασιν εἶναι τοιοῦτον ὃ δὴ καλοῦσιν ὀπισθοκάρπιον· εἰ γὰρ ὅλως τι πέφυκεν οὕτω καρποτοκεῖν τῶν ὁμογενῶν οὐκ ἄτοπον συμβῆναί ποτε καὶ τοῖς μὴ πεφυκόσι τῆς ὁμοίας διαθέσεως γενομένης.

5.2.4Kalın dallardan meyve vermek de Mısır dutuyla bir benzerlik taşır: o da meyvesini gövdeden verir, dallardan değil; anlaşılan kolay süren ve meyve vermeye pek güçlü bir ağaçtır. Meyveler toplandıkça aynı yerlerden defalarca vermesi bunu gösterir. Ama meyveler çizilip zeytinyağıyla sıvanmazsa iyi olgunlaşmaz; söylendiği gibi bunun sebebi ağacın bol beslenmesi ve akışın çokluğudur. Çünkü çizmekle fazlalık boşalır, yağ da aynı zamanda ısıtır; meyveler açılınca güneş de olgunlaşmayı hızlandırır.

5.2.4

ἐπεὶ καὶ τὸ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων ἐνεγκεῖν τινα ὁμοιότητα ἔχει τῇ ἐν Αἰγύπτῳ συκαμίνῳ· φέρει γὰρ δὴ κἀκείνη τὸν καρπὸν ἐκ τοῦ στελέχους, οὐκ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων εὐβλαστής τις οὖσα καὶ εὔτονος ὡς ἔοικε πρὸς καρποτοκίαν· σημαίνει δὲ τὸ πλεονάκις ἀπὸ τῶν αὐτῶν φέρειν ἀφαιρουμένων. οὐ πεπαίνει δὲ καλῶς μὴ ἐπικνισθέντων καὶ περιαλειφθέντων ἐλαίῳ καθάπερ ἐλέχθη διὰ τὴν εὐτροφίαν καὶ τὸ πλῆθος τῆς ἐπιρροῆς· ἀφαίρεσίς τε γὰρ γίνεται τῇ ἐπικνίσει καὶ τὸ ἔλαιον ἅμα διαθερμαῖνον καὶ ὁ ἥλιος ἀνεῳγμένων ταχεῖαν ποιεῖται τὴν πέψιν.

5.2.5Aşağıdan başlayarak yer yer çiçek açan bitkilerde olan da bir bakıma buna benzer. Onlarda da güçlü ve adeta tamamlanmış kısımlar hem çiçek açar hem meyve bağlar; daha zayıf olanlar ise yukarıda büyümeyi ve sürmeyi sürdürür; her defasında tamamlanan kısım çiçek açar; her biri besin akışını kendi tabiatına ve kuvvesine göre paylaşır. Bunlarda da besinin bir kısmı aynı şekilde sürmeye gider, bir kısmı ise artık güçlenmiş ve meyve bağlayan kısma; öteki kısım ise nemliliği ve henüz tamamlanmamış olması yüzünden bunu yapamaz. Bunlar hakkında söylenenler yeter.

5.2.5

ἔοικε δὲ παραπλήσιον τρόπον τινὰ τὸ συμβαῖνον τοῖς κατὰ μέρος ἀνθοῦσιν ἀπὸ τῶν κάτωθεν ἀρχομένοις. ἐκείνων τε γὰρ τὰ μὲν ἰσχύοντα καὶ οἷον τετελεωμένα καὶ ἀνθεῖ καὶ καρπογονεῖ, τὰ δ᾽ ἀσθενέστερα καὶ ἐπάνω προσαύξεται καὶ βλαστάνει καὶ ἀεὶ τὸ τελεούμενον ἀνθεῖ, τὴν δὲ τῆς τροφῆς ἐπιρροὴν ἕκαστον εἰς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν καταμερίζεται καὶ δύναμιν· καὶ τούτων ὁμοίως μὲν εἰς τὴν βλάστησιν φέρεταί τι τῆς τροφῆς, ἡ δ᾽ εἰς τὸ ἰσχυρὸν ἤδη καὶ καρπογονοῦν· ἐκεῖνο δ᾽ οὔπω δύναται διὰ τὴν ὑγρότητα καὶ τὴν ἀτέλειαν· καὶ περὶ μὲν τούτων ἀρκείτω τὰ εἰρημένα.

5.3.13. Bölüm

Meyvelerin değişmelerine gelince –beyazdan siyaha, tatlıdan ekşiye ya da tersine; incirde, asmada ve narda bunun olduğunu söylerler–: bazı durumlarda bu ne şaşırtıcıdır ne de büsbütün tuhaf görünür. Çünkü bitkinin tabiatı kimi zaman böyle, kimi zaman öyle meyve verir, kısımlarında da farklı farklı verir; "dumanlı" (kapneos) denen asma buna örnektir. Bu asmanın bazen beyaz, bazen siyah salkım verdiği, bazen bütün salkımlarını böyle, bazen öyle verdiği sanılır. Bu yüzden kâhinler de bunu alamet saymazlar; çünkü alışılmış olan alamet değildir.

5.3.1

Τὰς δὲ μεταβολὰς τῶν καρπῶν εἴ τινες ἢ ἐκ λευκῶν μέλανες ἢ ἐκ γλυκέων ὀξεῖς ἢ ἀνάπαλιν καθάπερ φασὶν ἐπί τε συκῆς καὶ ἀμπέλου καὶ ῥόας τοῦτο συμβαίνειν ἐνιαχοῦ μὲν οὐδὲ θαυμαστὸν οὐδ᾽ ὅλως ἄτοπον φαίνεται τὸ τὴν φύσιν, ὁτὲ μὲν οὕτως, ὁτὲ δὲ ἐκείνως καὶ τοῖς μέρεσιν ἀνομοίως φέρειν οἷον τὴν κάπνεον ἄμπελον καλουμένην· αὕτη γὰρ δοκεῖ τοὺς μὲν λευκοὺς ἐνίοτε, τοὺς δὲ μέλανας καὶ ὁτὲ μὲν πάντας τοιούτους, ὁτὲ δὲ τοιούτους φέρειν. δι᾽ ὃ καὶ οὐδ᾽ οἱ μάντεις εἰώθασι τοῦτο κρίνειν ὡς τέρας· τὸ γὰρ εἰωθὸς οὐ τέρας.

5.3.2Bu değişkenliğin sebebi, bu salkımların renginin ne siyah ne beyaz, dumanımsı olmasıdır; asma adını da buradan almıştır. Küçük bir değişiklik olunca rengi değişmiş gibi görünür; çünkü ne siyahı ne beyazı saf hâlde taşır. Bu yüzden salkımlarından bazıları zaman zaman farklı renkte olur, kimi beyaza, kimi siyaha daha çok kayar. Sebebi besin ve asmanın kendi durumudur.

5.3.2

αἴτιον δὲ τῆς παραλλαγῆς ὅτι τὸ χρῶμα τούτων τῶν βοτρύων οὔτε μέλαν οὔτε λευκόν ἐστιν ἀλλὰ καπνῶδες, ὅθεν καὶ τὴν προσηγορίαν ἔσχεν. ἐὰν οὖν μικρά τις ἐναλλαγὴ γένηται δοκεῖ μεταβεβληκέναι τὴν χρόαν· οὐδ᾽ ἕτερον δ᾽ εἰλικρινὲς οὔτε τὸ μέλαν οὔτε τὸ λευκὸν ἔχει δι᾽ ὃ καὶ ἐνίοτε τῶν βοτρύων ἑτερόχροοί τινες, οἱ μὲν εἰς τὸ λευκὸν, οἱ δ᾽ εἰς τὸ μέλαν μᾶλλον ἀποκλίνοντες. αἰτία δ᾽ ἡ τροφὴ καὶ ἡ διάθεσις αὐτῆς τῆς ἀμπέλου.

5.3.3Bunu, dediğimiz gibi, şaşırtıcı olmayan şeyler arasında sayabiliriz. Narlara gelince: değişme bütün ağaçlarda oluyorsa, olan şey Kilikia ve Mısır'da görülene benzer bir şey olabilir, tabii değişme kendiliğinden oluyorsa; çünkü bu durum ve bu etki ülkenin kendisinden gelir. Bütün ağaçlarda değil de yalnız bir kere olduysa, sebebi besine ve ağacın durumuna yüklemek gerekir: besin o sırada böyle bir nitelik kazanmış ve çiçeklenme sırasında baskın gelmiştir. Ağaç aynı anda farklı farklı meyve verdiyse, sebep köklerde ya da belirleyici olan başka bir kısımdadır: kimi kısımlar besini şöyle, kimi kısımlar böyle alır ya da işleyip yukarı verir. Havanın da bunda bir payı vardır; çünkü farklılıklar havadan da doğar.

5.3.3

τοῦτο μὲν οὖν ὥσπερ ἐλέχθη συγχωρεῖται τῷ μὴ θαυμαστῷ. τὸ δ᾽ ἐπὶ τῶν ῥοῶν εἰ μὲν ὅλων τῶν δένδρων γίνονται μεταβολαὶ παρόμοιον ἄν τι τὸ συμβαῖνον εἴη τοῖς περὶ Κιλικίαν καὶ Αἴγυπτον εἴπερ αὐτόματος ἡ μεταβολή. τῆς γὰρ χώρας τὸ πάθος καὶ ἡ δύναμις. εἰ δὲ μὴ ὅλων ἀλλά ποτε τοῦτο συνέβη τῇ τροφῇ καὶ τῇ διαθέσει τὴν αἰτίαν ἀποδοτέον ὡς ἐκ τοιαύτης γεγενημένης καὶ κρατηθείσης ἐν τῇ ἀνθήσει. εἰ δ᾽ ἀνωμάλους ἤνεγκεν ἐν ταῖς ῥίζαις ἡ αἰτία καὶ εἴ τι μέρος ἄλλο κύριον τῷ τὰ μὲν τοιαύτην, τὰ δὲ τοιαύτην λαβεῖν ἢ καὶ ποιῆσαι καὶ ἀναδοῦναι τὴν τροφήν· ἅμα δὲ καὶ τὸν ἀέρα συνεργεῖν τι, καὶ γὰρ ὑπὸ τούτων γίγνονται διαφοραί.

5.3.4Burada en tuhaf görünen şey, bu işin kökler arasında bölüşülmesidir. Çünkü ağacın bazen bir yanında hiç kök yoktur ya da daha az kök vardır, ama meyve her yanda aynı olur; demek ki besin her yerde karışmaktadır. Yine de belki şöyledir: bazı kökler eksikse, bütün kısımlara besin ötekilerden gelir; ağacın her yanda kökü varsa, her kök kendi payını ötekilerle orantısız biçimde verir; çünkü yollar, denebilirse, bir bakıma dosdoğru gider. Nitekim bazı bitkiler yalnız bir yanlarıyla yaşar; büyüdükçe bütünü bir şekilde tamamlarlar: bazı kısımları sarıp içine alırlar, bazı kısımlar da kuruduğu için dökülür. Aynı cinsten olmayan asma çubuklarının birleştirilmesi de buna kanıt sayılabilir: asma tektir, ama iki kısmın her biri kendi meyvesini verir; demek ki besin karışmamakta, dosdoğru gitmektedir. Bu kanıta da başvurulabilir; ama bu çok seyrek olur ve inandırıcılığı da pek azdır.

5.3.4

δόξειε δ᾽ ἂν ἀτοπώτατον ἐνταῦθα εἶναι τὸ μερίζεσθαι τὰς ῥίζας· ἐνίοτε γὰρ ἐκ θατέρου μέρους οὐκ ἔχει τὸ δένδρον ἢ ἐλάττους, ὁ δὲ καρπὸς ὁμοίως πανταχόθεν ὡς ἀναμιγνυμένης δῆλον ὅτι πανταχοῦ τῆς τροφῆς. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἴσως ἐὰν μὲν ἐκλείπωσί τινες ἀπὸ τῶν ἑτέρων ἡ τροφὴ πᾶσιν. ἐὰν δὲ πανταχόθεν ἔχῃ τῷ καθ᾽ αὑτὴν ἑκάστην οὐ κατὰ λόγον ὡς ἄν τις φράσειεν εὐθυπορούντων πως τῶν πόρων· ἔνια γὰρ συμβαίνει καὶ ζῆν τῶν φυτῶν ἐκ θατέρου μέρους· αὐξανόμενα γὰρ συμπληροῦν πως τὸ ὅλον τὰ μὲν ἐμπεριλαμβάνοντα, τῶν δὲ καὶ ἀποπιπτόντων διὰ τὸ αὖον· εἰ δέ τις καὶ αὕτη πίστις ἐστὶν ἐκ τῶν συντιθεμένων κλημάτων μὴ ὁμογενῶν ὅτι μία μὲν ἡ ἄμπελος, φέρει δ᾽ ἑκάτερον τῶν μερῶν τὸν οἰκεῖον καρπὸν ὡς οὐ μιγνυμένης ἀλλ᾽ εὐθυπορούσης τῆς τροφῆς εἴη δ᾽ ἂν καὶ ταύτῃ χρῆσθαι· τοῦτο μέντοι ἥκιστα γινόμενον καὶ ἥκιστα πίστιν ἔχον ἐστίν·

5.3.5Öteki değişmelerin de, renkte, tatta ya da başka bir şeyde olsun, hepsinde aşağı yukarı söylediğimiz sebepleri vardır. Çünkü besinler bitkinin durumunu değiştirir, onu başka bir hâle geçirir; kimi zaman bitki besine baskın gelir, kimi zaman besin bitkiye. Tohumdan yetişenlerde de böyledir; şu farkla ki orada sapma hep kötüye doğrudur; işlenmiş ve ıslah edilmiş bitkilerde ise buna benzer bir değişme görülür.

5.3.5

αἱ δ᾽ ἄλλαι μεταβολαὶ μάλιστα τὰς εἰρημένας ἂν ἔχοιεν αἰτίας ὁμοίως ἐπὶ πάντων εἴτε χρώμασιν εἴτε χυλοῖς εἴτε ἄλλῳ τινὶ μεταβάλλουσιν. αἱ γὰρ τροφαὶ τὰς διαθέσεις ἀλλοιοῦσι καὶ μεθίστασιν ὁτὲ μὲν κρατούμεναι, ὁτὲ δὲ κρατοῦσαι καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ἀπὸ τῶν σπερμάτων φυομένοις, πλὴν ἐνταῦθα ἡ ἔκστασις ἀεὶ πρὸς τὸ χεῖρον, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν ἐξειργασμένων καὶ ἡμερωμένων ἔχει τὴν ὁμοίωσιν.

5.3.6Kısacası, söylediğimiz gibi, ülkenin değişmediği yerde bu değişmenin küçük olduğunu düşünmek gerekir. Böyle değişmeler zamanla olur, bir yılda olmaz; ıslah edilen ya da yabanileşen bitkilerde de böyledir. Ülkeye bağlı değişmeye inanmak için şu da büyük bir dayanaktır: köklere ve besine yapılan bazı bakımlar değişmelere yol açar. Ama değişmenin böyle kısa bir sürede ve hızla olması inandırıcı değildir; meğer ki biri iki şeyi birlikte düşünsün: hem geçen sürenin gözden kaçtığını, hem de değişmenin küçük olduğunu.

5.3.6

ἁπλῶς δ᾽ ὥσπερ ἐλέχθη μικράν τινα χρὴ νομίζειν ἐν τούτοις εἶναι τὴν μεταβολὴν ὅπου μὴ ἡ χώρα μεταβάλλει· τὰ δὲ τοιαῦτα χρόνῳ γίγνεται καὶ οὐκ ἐπέτεια καθάπερ οὐδὲ τὰ ἡμερούμενα καὶ ἀγριούμενα. μέγα δ᾽ οὖν πρὸς πίστιν τῆς μεταβολῆς τῆς παρὰ τὰς χώρας καὶ ὅτι θεραπεῖαί τινες τῶν ῥιζῶν καὶ τῆς τροφῆς ποιοῦσι μεταβολὰς, ἀλλὰ τὸ οὕτως ἐν βραχεῖ χρόνῳ καὶ ταχέως ἄπιστον εἰ μή τις ἄμφω ταῦτα συνθήσει καὶ τὸν χρόνον λανθάνειν καὶ τὴν μεταβολὴν εἶναι βραχεῖαν·

5.3.7Bir yıllık bitkilerde ise, böyle bir şey gerçekten oluyorsa, olduğu yerlerde ne akla aykırıdır ne de o ölçüde şaşırtıcıdır. Örneğin buğdaydan delice (aira) çıkması böyledir; çünkü hem sık olur, hem de insanlar sebebini bir ölçüde bildiklerini düşünürler: aşırı yağmurlar buna yol açar. Deliceden yeniden buğdaya dönüş oluyorsa, bu daha şaşırtıcıdır. Bu, tohumun geçirdiği bir zayıflık ya da hastalık olabilir; hava ve besin şartları değişince tohum bundan kurtulur. Ama bunları, sebebe güven kazandırmak için genel kabul gören olguları da işin içine katarak, gereğinden uzun anlattık.

5.3.7

ἐπεὶ ἔν γε τοῖς ἐπετείοις οὐκ ἄλογον οὐδ᾽ ὁμοίως ἐφ᾽ ὧν συμβαίνει θαυμαστὸν εἴπερ ἄρα συμβαίνει καθάπερ ὅταν ἐκ πυρῶν αἶρα γένηται διά τε τὸ πολλάκις γίνεσθαι καὶ διὰ τὸ τὴν αἰτίαν οἴεσθαί πως· αἱ γὰρ ὑπερομβρίαι ποιοῦσιν· εἰ δὲ καὶ ἐκ τῶν αἰρῶν εἰς πυροὺς πάλιν ἀποκαθίσταται, τοῦτο θαυμασιώτερον· εἴη δ᾽ ἂν ὥσπερ ἀσθένειά τις ἢ νόσος γεγενημένη τοῦ σπέρματος ἥτις ἀπολύεται μεθισταμένων ἄρα τῶν περὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν τροφήν. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἐπὶ πλέον εἴρηται συμπαραλαμβάνοντα πρὸς τὴν τῆς αἰτίας πίστιν τὰ ὁμολογούμενα.

5.4.14. Bölüm

Bir asmanın bir zamanlar yapraksız meyve verdiği söylenir. Bu, hiç yaprak çıkarmadan anlamında söylenirse inandırıcı değildir; ama önce küçük bir sürme olup bu sürgün zayıflığından dökülmüş ise daha inandırıcıdır; çünkü o durumda atılım meyveye doğru daha bol ve daha şiddetli olmuştur. Bazı ağaçlarda, bol meyve verdikleri yıllarda, aşağı yukarı böyle olur da; örneğin bademde: meyvenin çokluğundan yapraklar görünmez bile, üstelik küçük ve zayıf kalırlar, çünkü tabiat o yöne atılmıştır. Asmanın çiçeklenmesi geç kaldığında yaprakları (oinara) dökülse de meyvesini tutması da böyledir; incir de yaprakları dökülünce meyvesini tutar.

5.4.1

Τὸ δ᾽ ἐνεγκεῖν ἄμπελόν ποτε καρπὸν ἄνευ φύλλων ὡς μὲν ὅλως εἰπεῖν οὐ πιθανὸν, ὡς δὲ μικρᾶς τινος γενομένης βλαστήσεως καὶ ταύτης διὰ τὴν ἀσθένειαν ἀπορρυείσης μᾶλλον πιθανὸν ὡς ἐνταῦθα πλείονος καὶ σφοδροτέρας τῆς ὁρμῆς γινομένης· ὅπερ ἐπί γέ τινων δένδρων καὶ συμβαίνει σχεδὸν ὅταν εὐκαρπήσωσιν ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀμυγδαλῆς· διὰ γὰρ τὸ πλῆθος οὐδὲ φαίνεται τὰ φύλλα καὶ ἄλλα μικρὰ καὶ ἀσθενῆ γίνεται τῆς φύσεως ἐνταῦθα ὡρμηκυίας. ὥσπερ καὶ ἐν τῷ ἀνθεῖν ἡ ἄμπελος ὅταν ὀψίσῃ καὶ διατηρῇ τὸν καρπὸν ἄνευ τῶν οἰνάρων ὥσπερ καὶ ἡ συκῆ τῶν θρίων·

5.4.2Çünkü meyveler bir kez oluştu mu yapraklardan daha dayanıklı olur: kimi sapı ve tutunma biçimi sayesinde, kimi de soğukla sıkılaştığı için. Soğuk yapraklardan nemi ve özsuyu çekip alır; meyvelerde ise, kütlelerinin büyüklüğü ve daha fazla sıcaklık taşımaları yüzünden, onları yalnız sıkıştırıp yoğunlaştırabilir. Bir zeytin ağacının bir ara yapraklarını döküp meyvesini yine de yetiştirmesi de buna benzer. Çünkü yaprak daha zayıf olduğundan soğuğa ya da başka bir etkiye daha çok boyun eğmiştir. Meyve olgunlaşınca kendiliğinden dökülür, olgunlaşmadan önce ise daha güçlüdür ve sıkıca tutunur; zeytinleri sırıkla silkelemeleri de bundandır.

5.4.2

ἰσχυρότεροι γὰρ ὅταν ἅπαξ συστῶσι γίνονται τῶν φύλλων, οἱ μὲν διὰ τὸν μίσχον καὶ τὴν προσάρτησιν, οἱ δὲ διὰ τὸ πιλοῦσθαι τῷ ψύχει. τῶν μὲν γὰρ φύλλων ἐξαιρεῖται τὴν ὑγρότητα καὶ τὸν ὀπὸν, τῶν δὲ καρπῶν διὰ τὸ πλῆθος καὶ τὸ μᾶλλον ἔχειν θερμότητα τοῦτο μόνον δύναται συμπυκνῶσαι καὶ πιλῶσαι. παραπλήσιον δὲ τούτῳ καὶ εἴ ποτέ τις ἐλάα τὰ μὲν φύλλα ἀπέβαλε, τὸν δὲ καρπὸν ἐξήνεγκεν. ἀσθενέστερον γὰρ ὂν μᾶλλον ὑπήκουσε τοῦ ψύχους ἢ εἴ τι πάθος εἴη ἕτερον· πεπανθεὶς μὲν γὰρ ὁ καρπὸς αὐτόματος ἀπορρεῖ, πρὸ δὲ τοῦ πεπανθῆναι μᾶλλον ἰσχύει καὶ προσήρτηται. δι᾽ ὃ καὶ ῥαβδίζουσι τὰς ἐλάας.

5.4.3Bu olayların ve bunlara benzer başkalarının tabiî ilkeleri vardır; bu ilkelerin kimi bitkilerin kendisinden, kimi çevreden gelir. Kendiliğinden sürgün veren odunlar da –zeytin odunları ve bu türden başkaları; bunları alametlere ve işaretlere yorarlar– akla aykırı değildir. Çünkü bunlar tabiatça canlılığı güçlü, sık dokulu ve özsuyu bol olduğu için de sürmeye yatkın odunlardır; dışarıdan biraz nem aldılar mı hemen sürgün verirler. Genellikle de toprağa gömülünce ya da nemli bir yerde sürerler; meğer ki odun, içinde doğurgan nem birikmişken kesilmiş ve sürme mevsimi de yakın olduğundan az sonra sürgün vermiş olsun.

5.4.3

ταῦτα μὲν οὖν καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα φυσικάς τινας ἀρχὰς τὰ μὲν ἐξ αὐτῶν, τὰ δ᾽ ἐκ τοῦ περιέχοντος ἔχει· ἐπεὶ καὶ τὰ αὐτόματα διαβλαστάνοντα ξύλα, καθάπερ τὰ ἐλάϊνα καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἅπερ εἰς τέρατα καὶ σημεῖα ἀνάγουσιν οὐκ ἔστιν ἄλογον· φύσει τε γὰρ εὔζωα καὶ βλαστητικὰ διὰ πυκνότητα καὶ τὸ ἔγχυμον. καὶ ὅταν ἔξωθεν ἰκμάδα τινὰ λάβῃ, ταχὺ ἀναδίδωσιν, ὡς δ᾽ ἐπὶ τὸ πολὺ κατορυττόμενα καὶ ἐν ὑγρῷ τόπῳ βλαστάνει πλὴν εἴ τι κοπὲν ὕστερον μικρῷ διεβλάστησεν ἔχον ἐν ἑαυτῷ συνηθροισμένην τὴν γόνιμον ὑγρότητα ἅμα δὲ καὶ τῆς ὥρας ὑπογυίου τῆς βλαστητικῆς οὔσης.

5.4.4Ada soğanında ve toprağın dışında da sürgün veren öteki bitkilerde olan da bir bakıma buna benzer. Odunlardan, özellikle göknar odunlarından fışkıran ve kâhinlerin eileithyia dediği şeyler de öyledir: bunlar hava gevşek ve yumuşakken çıkar; en çok da içteki nem bir yere toplanıp dışarıdan gelen nemle birlikte katılaştığında ve küreye benzer bir şey oluşturduğunda. Odunların terlemesi de böyledir: onlar da hava güney rüzgârlı ve nemliyken terler; hepsi değil, yalnız yağlılığı olanlar: sedir, servi, zeytin. Bunu da işaret ve alamet sayarlar.

5.4.4

τούτῳ δὲ ὅμοιον τρόπον τινὰ τὸ ἐπὶ τῆς σκίλλης καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἔξω βλαστανόντων· ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἐκ τῶν ξύλων ἐκφυόμενα καὶ μάλιστα ἐκ τῶν ἐλατίνων ἃ καλοῦσιν οἱ μάντεις εἰλειθυίας· ἀνειμένου γὰρ ὄντος καὶ μαλακοῦ τοῦ ἀέρος ἐκφύεται μάλιστα ὁπότε ἡ ἐνυπάρχουσα ὑγρότης συρρυεῖσα καὶ ἡ ἔξωθεν προσπίπτουσα συνεπάγη καὶ ἐποίησεν οἷον σφαιροειδές. ὁμοίως δὲ καὶ ὅσα ἰδίει τῶν ξύλων· καὶ γὰρ ταῦτα νοτίου καὶ ὑγροῦ τοῦ ἀέρος ὄντος τουτὶ πάσχει καὶ οὐ πάντα, ἀλλ᾽ ἐν οἷς ἐστι λιπαρότης οἷον κέδρου κυπαρίττου ἐλάας, ἃ δὴ καὶ σημεῖα καὶ τέρατα νομίζουσιν.

5.4.5Öne sürülen başka bu türden olaylara gelince –örneğin bir zamanlar bir çınarın üstünde defne bittiği söylenir– ya da genel olarak bitkilerin birbirinin içinde sürmesine: bunların, dediğimiz gibi, gözden kaçan bir başlangıçtan doğduğunu kabul etmek gerekir. Çünkü ağacın kendisinin böyle bir çürüme ya da başkalaşma geçirmesi, hele doğan bitki ondan çok farklıysa, akla yatkın değildir. Bu iş şöyle olur. Gözden kaçan başlangıç derken şunu kastediyorum: ağaçta topraksı bir çürüme varken üzerine bir tohum düşer ve canlanırsa, böylece bir bitki başka bir bitkinin içinde sürebilir. Ama böyle bir sürme ökseotlarınınkine benzer; ya da, daha uzak bir benzerlikle, çınarın üstündeki tunç üçayaktan bitene; daha doğrusu ikisi de topraktan bitmeye benzer.

5.4.5

ὅσα δὲ ἄλλα συμβαίνει καὶ προφέρεται τῶν τοιούτων οἷον ὥς ποτέ φασιν ἐν πλατάνῳ φῦναι δάφνην ἢ ἁπλῶς περὶ τὰς ἐμβλαστήσεις τὰς ἐν ἀλλήλοις ἐκ λανθανούσης ἀρχῆς ὑποληπτέον γίνεσθαι καθάπερ ἐλέχθη· τὸ γὰρ αὐτοῦ τοῦ δένδρου τοιαύτην τινὰ γίνεσθαι σῆψιν ἢ ἀλλοίωσιν ἄλλως τε καὶ πολὺ διεστώσης οὐκ εὔλογον· οἱ δὲ τρόποι τοιοῦτοι· λέγω δὲ λανθανούσης εἰ ἐπιπέσοι σπέρμα καὶ ἔμβιον γένοιτο σῆψιν ἔχοντος γεώδη τινὰ τοῦ δένδρου· βλαστοίη γὰρ ἂν οὕτως ἕτερον ἐν ἑτέρῳ· ἀλλ᾽ ἡ τοιαύτη βλάστησις ὁμοία τῇ τῶν ἰξιῶν· ἢ ὡς διὰ πλείονος ἐπὶ τῇ πλατάνῳ ἐκ τοῦ χαλκοῦ τρίποδος· μᾶλλον δ᾽ ἀμφότεραι τῇ ἐκ τῆς γῆς·

5.4.6Çünkü içinde topraksı bir şey bulunmadan bir bitki bitemez; taş duvarlardan da bitmez, meğer ki orada sürgünün tabiatı gereği içinden çıkabileceği türden bir birikme ve çürüme olsun, ardından da bir besin akışı alsın; bu bitkilerin büyümesi böyle olur. Ama bu türden bitkilerin hepsi ya da bir kısmı kendiliğinden de olur; belki de çürüme ve birikmeyle birlikte bazı tohumlar akıp oraya gelir. Defne ve buna benzer başka bitkiler ise meyveden biter; ama bu da bir çürümeden olduysa, sebep bakımından bir fark yoktur.

5.4.6

οὐ γὰρ οἷόν τε φῦναι μὴ γεώδους τινὸς ἐνυπάρχοντος ὥσπερ οὐδ᾽ ἐκ τῶν τοίχων τῶν λιθίνων ἐὰν μὴ τοιαύτη τις συρροὴ γένηται καὶ σῆψις ἐξ ἧς πέφυκε βλαστάνειν ἔτι δ᾽ ὕστερον ἐπιρροήν τινα λαμβάνῃ τῆς τροφῆς· οὕτω γὰρ αὐτῶν ἡ αὔξησις. ἀλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα καὶ αὐτομάτως ἢ πάντα ἢ ἔνια γίνεται, τάχα δὲ καὶ σπερμάτων τινῶν καταρρυέντων ἅμα τῇ σήψει καὶ συστάσει· δάφνη δὲ καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἀπὸ τῶν καρπῶν· εἰ δ᾽ ἄρα καὶ τοῦτο ἀπὸ σήψεώς τινος οὐδὲν διαφέρει πρὸς τὴν αἰτίαν.

5.4.7Kışın fırtınayla devrilen bir ağaç bazen kendiliğinden yeniden ayağa kalkmıştır: Philippoi'de bir söğüt, Antandros'ta bir çınar böyle olmuştur. Söğütten, devrilirken kırılan dallar dışında hiçbir şey kesilmemişti; çınarın ise bir kısmı kesilmiş, biraz da baltayla yontulmuştu. Sebebini şöyle düşünüyorlardı: ağaç bir yana devrilince kökleriyle birlikte çok toprak kaldırmıştı; o gece ters yönden güçlü bir rüzgâr çıkıp dallara çarparak ağacı oynatınca, kaldırılan toprakla dolu kısım ağırlık yapmış ve ağacı aşağı çekerek doğrultmuştu. Philippoi'deki ağaçta böyle olmuştu. Öbürü de aynı şekilde oynamış, toprağı da aynı şekilde kaldırmıştı, ama dalları budanmış olduğu için daha kolay kalktı. Ama bunlar belki tabiî sebeplerin dışında kalır; bizim, söylenenlerden yola çıkarak bitkilerin kendisinde olan şeylere geçmeye ve onları incelemeye çalışmamız gerekir.

5.4.7

εἰ δέ ποτε δένδρον ἐκπεσὸν ὑπὸ χειμῶνος ἀνέστη πάλιν αὐτόματον ὥσπερ ἐν Φιλίπποις μὲν ἰτέα, ἐν δὲ Ἀντάνδρῳ πλάτανος καὶ τῆς μὲν οὐδὲν ἀφῃρέθη πλὴν ὅσοι τῶν ἀκρεμόνων κατεκλάσθησαν ἐν τῇ πτώσει, τῆς πλατάνου δὲ ἀφῃρέθη καί τι παρεπελεκήθη τὴν δ᾽ αἰτίαν ὑπελάμβανον ὅτι πεσοῦσα ἐπὶ θάτερον μέρος ἀνέσπασε πολλὴν γῆν, ἐπιγενομένου δὲ εἰς νύκτα τότε πνεύματος ἐναντίου καὶ μεγάλου κινήσαντος αὐτὸ διὰ τὸ ἐμπίπτειν τοῖς ἀκρεμόσι ῥοπὴν ἐποίησεν ἐγκείμενον τὸ μέρος καὶ κατασπάσαν ὤρθωσεν· οὕτω γὰρ συνέβη τῷ ἐν Φιλίπποις· τὸ δ᾽ ἕτερον ἐκινήθη μὲν ὁμοίως καὶ τὴν ἀνάσπασιν εἶχε τῆς γῆς, διὰ δὲ τὴν περικοπὴν ἀνέστη ῥᾷον· ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἴσως ἔξω φυσικῆς αἰτίας ἐστίν· ὑπὲρ δὲ τῶν ἐν αὐτοῖς τοῖς φυτοῖς ἐκ τῶν εἰρημένων πειρατέον μετιέναι καὶ θεωρεῖν.

5.5.15. Bölüm

Bunların ardından, tekhnē ve hazırlık yoluyla elde edilen alışılmadık şeylerden söz etmek yerinde olur; bunların sebeplerinin daha açık olduğu düşünülebilir, gerçekten de öyledir. Çekirdeksiz salkım elde etmek için, çekirdeğin oluştuğu özü (mētra) çıkarırlar. Aynı çubuktan beyaz ve siyah salkım, ya da aynı salkımda kimi tanesi beyaz, kimi siyah üzüm aldırmak için iki çubuğu ortadan yarar, her birinin yarısını alt kısım dışında birbirine yapıştırır, bağlayıp toprağa dikerler; böylece ikisi birbiriyle kaynaşır.

5.5.1

Ἑπόμενα δέ πώς ἐστι τούτοις εἰπεῖν ὅσα δὴ διὰ τέχνης καὶ παρασκευῆς γίνεται τῶν περιττῶν ὑπὲρ ὧν φανερωτέρας ἄν τις ὑπολάβοι τὰς αἰτίας εἶναι καθάπερ καὶ εἰσίν. ἀγιγάρτους μὲν γὰρ ποιοῦσι τοὺς βότρυς ἐξαιροῦντες τὴν μήτραν, ἀφ᾽ ἧς γίνεται τὸ γίγαρτον. ἐκ τοῦ αὐτοῦ δὲ κλήματος φέρειν λευκὸν καὶ μέλανα βότρυν ἢ ἐν αὐτῷ τῷ βότρυϊ τὰς ῥᾶγας τὰς μὲν τοιαύτας, τὰς δὲ τοιαύτας, ὅταν διελόντες συνθῶσι ἑκατέρου τὸ ἥμισυ πλὴν τοῦ κάτω μέρους καὶ συνδήσαντες καταπήξωσι· συμφύεται γὰρ ἀλλήλοις·

5.5.2Çünkü her canlı canlıyla, en çok da aynı cinsten olanla kaynaşmaya yatkındır; yeter ki yarası açılsın ve tek bir tabiat oluşsun. Ama her bir yarı besini kendi içinden geçirir; besin karışmadığı için de her biri kendi meyvesini verir. Birbirine kavuşan ırmaklar da böyle yapar; Boiotia'daki Kephisos ile Melas gibi: her biri kendi yatağında akar. Burada ise besinler kavuşmaz bile, yan yana ayrı kanallardan akarlar.

5.5.2

σύμφυτον μὲν γὰρ ἅπαν τὸ ζῶν τῷ ζῶντι καὶ μάλιστα τὸ ὁμογενὲς, ὅταν ἀφελκωθῇ καὶ γένηται μία τις φύσις. ἑκάτερον δὲ καθ᾽ ἑαυτὸ τὴν τροφὴν διΐησιν ὥστε μὴ ἐπιμιγνυμένης ἀποδιδόναι τὸν οἰκεῖον καρπόν· ὅπερ καὶ οἱ ποταμοὶ ποιοῦσιν οἱ συμβάλλοντες ἀλλήλοις ὥσπερ ὅ τε Κηφισὸς ἐν τῇ Βοιωτίᾳ καὶ ὁ Μέλας· ἑκάτερος γὰρ ῥεῖ τὸν αὑτοῦ πόρον. ἐνταῦθα δ᾽ οὐδὲ συμβάλλουσιν, ἀλλὰ παρ᾽ ἀλλήλας ὀχετεύονται καὶ ῥέουσιν αἱ τροφαί.

5.5.3Aynı ağacın türlü türlü nar ya da elma vermesi de aynı ya da buna çok benzer bir şeydir. Sürgünleri adeta tokmakla yumuşatıp, ya da açtıkları yaralar sayesinde kaynaşsınlar diye birbirine bağlayıp dikerler; sonra ağaç bu kaynaşma sayesinde tek olur, ama her sürgün besini kendi başına çekip sindirerek kendi cinsini korur, kaynaşmaktan başka hiçbir şeyi paylaşmaz. Daha büyük bitkilerde, özellikle tabiatça yabani olanlarda da hemen hemen buna benzer bir şey olur: incir ve bu türden başka bir ağaç bir başkasına sarılınca onunla kaynaşır ve tek gövde olur.

5.5.3

ταὐτὸ δὲ καὶ παραπλήσιον τούτῳ καὶ ὅταν τὸ αὐτὸ δένδρον παντοδαπὰς φέρῃ ῥόας ἢ μῆλα· τῇ σφυρᾷ γὰρ οἷον μαλάξαντες τὰς ῥάβδους ἵνα συμφύωσιν [ἢ] διὰ τὴν ἀφέλκωσιν συνδήσαντες ἐφύτευσαν, εἶτα γίνεται τὸ μὲν δένδρον ἓν τῇ συμφύσει, διατηρεῖ δὲ ἕκαστον τὸ γένος ἕλκον καθ᾽ αὑτὸ καὶ πέττον τὴν τροφὴν, οὐδὲν δὲ ἄλλο ἢ τῆς συμφύσεως κοινωνοῦν. σχεδὸν δὲ καὶ παρόμοιον τούτῳ καὶ ἐπὶ τῶν μειζόνων γίνεται καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν ἀγρίων τῇ φύσει· περιπλακεῖσα γὰρ συκῆ καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτόν ἐστι συμφύεταί τε καὶ ἓν ποιεῖ τὸ στέλεχος·

5.5.4Bunların bir kısmını insanlar bile bile yapar, bir kısmı da kendiliğinden böyle kaynaşır: birbiriyle geçinen, birbirine zıt olmayanlar. Bir kez sarılıp birbirini kabul ettiler mi tek bir tabiat olurlar; bu yüzden biri onları ayırır ya da çözerse kururlar. Aynı cinsten olmayıp birlikte sürmüş ve birlikte beslenmiş olanlar da böyledir; ağaca sarılan asma (anadendras) ve incir hakkında söylediğimiz gibi. Oysa sarmaşık gibi, çevresine sarılıp içine kök salarak zarar verenlerden tek bir tabiat oluşmaz; ikisinden biri kurur. Aynı ağacın çeşit çeşit meyve vermesinin sebeplerinin bunlar olduğunu kabul etmek gerekir. Bu, bir bakıma birçok farklı ağaçtan alınan gözlerin tek bir ağaca aşılanmasına benzer; ama orada tek bir ousia'dan birçok ilke ve tabiat yapılmıştır, ötekinde ise birçok ilkeden tabiatça tek bir ousia.

5.5.4

καὶ τούτων τὰ μὲν ἐξεπίτηδες ποιοῦσιν, ἔνια δὲ καὶ αὐτομάτως λαμβάνει τοιαύτην σύμφυσιν, ὅσα προσφιλῆ τε καὶ μὴ ἐναντία ἀλλήλοις· ὅταν γὰρ ἅπαξ συμπλακῇ καὶ δέξηται, καθάπερ φύσις τις αὕτη μία γίνεται, δι᾽ ὃ κᾂν ἀφαιρῇ κᾂν λύῃ τις αὐαίνονται, καθάπερ καὶ τῶν μὴ ὁμογενῶν τὰ ὁμοβλαστῆ καὶ σύντροφα γενόμενα ἀλλήλοις ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀναδενδράδος ἐλέχθη καὶ τῆς συκῆς. ἐπεὶ ὅσα γε βλάπτει περιφυόμενα καὶ ἐμφυόμενα, καθάπερ ὁ κιττὸς, ἐκ τούτων γε οὐ γίνεται μία φύσις· αὐαίνεται γὰρ θάτερον. πολυφορεῖν μὲν οὖν ταὐτὸ διὰ ταύτας ὑποληπτέον τὰς αἰτίας· ὅμοιον γὰρ τρόπον τινὰ καὶ ὥσπερ εἴ τις ἐνοφθαλμίσειε δένδρον ἓν ἀπὸ πλειόνων καὶ διαφόρων· ἀρχὰς γὰρ πεποίηκε καὶ φύσεις πλείους ἀπὸ μιᾶς οὐσίας, ἐκεῖνο δὲ ἐξ ἀρχῶν πλειόνων μίαν οὐσίαν τῇ φύσει.

5.6.16. Bölüm

Dalları aşağı eğip meyveleri toprağa gömülü çömleklerin içine yerleştirdiklerinde, örneğin nar ve elmada, meyvelerin büyük olması akla yatkın bir sonuçtur. Çünkü çömlek meyveyi örterek güneşin ve havanın ondan eksilttiğini önler, aynı zamanda topraktan nem çeker; meyve de bununla beslenir. Büyümenin ağaçtan gelen akıştan olması ise akla yatkın değildir; çünkü bu akış mevsimsizdir ya da büsbütün azdır. Bu yüzden narın taneleri hiç büyümez, kabuğu ise kalınlaşır; demek ki besin tanelere ulaşmamaktadır. Çünkü her meyvenin kendine özgü özsuyu, tabiî kuvvesiyle oluşup olgunlaşıyor gibidir; elmaların da daha kötü ve daha az sulu olması bundandır. Kabuk ise tabiata daha yabancı bir şey olduğundan büyümesini dışarıdaki şeylerden de alır.

5.6.1

Τὰ δὲ τῶν καρπῶν μεγέθη τῶν κατορυττομένων ἐν ταῖς χύτραις ὅταν κατάγωσι τοὺς ἀκρεμόνας, οἷον ῥοῶν καὶ μήλων εὐλόγως γίνεται. τό τε γὰρ ὑπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀέρος ἀφαιρούμενον ἡ χύτρα κωλύει ἀποστέγουσα καὶ ἅμα τὴν ἐκ τῆς γῆς ἕλκει νοτίδα δι᾽ ἧς τρέφεται· τὴν γὰρ ἀπὸ τοῦ δένδρου ἐπιρροὴν οὐκ εὔλογον γίνεσθαι πάρωρον οὖσαν ἢ βραχεῖάν τινα πάμπαν, δι᾽ ὃ καὶ ὁ μὲν κόκκος οὐδὲν μείζων τῆς ῥόας γίνεται, τὸ δὲ σίδιον παχύτερον ὡς οὐ διικνουμένης εἰς ἐκεῖνον τῆς τροφῆς· ἔοικε γὰρ ὁ οἰκεῖος χυλὸς τῇ φυσικῇ δυνάμει πάντων γίνεσθαι καὶ πεπαίνεσθαι, δι᾽ ὃ καὶ τὰ μῆλα χείρω καὶ ἀχυλότερα γίνεται· τὸ δὲ σίδιον καὶ ἐκ τῶν ἔξωθεν λαμβάνει τὴν αὔξησιν ὡς ἀλλοτριώτερον τῆς φύσεως.

5.6.2Beslenmenin ve büyümenin kaynağı olan nemin çekilmesi de akla aykırı değildir; daha önce söylediğimiz gibi yılan yastığında (aron) ve başka bitkilerde de olur. Sebzelerde de aynı şey olur: köklerini kalınlaştırmak için, örneğin turpta, kışın en gürbüz oldukları sırada yapraklarını koparır, toprağı da suyu geçirmeyecek biçimde üstüne bastırırlar; böylece yazın şaşılacak kalınlıkta olurlar.

5.6.2

ἡ δ᾽ ὁλκὴ τῆς νοτίδος, ἐξ ἧς ἡ τροφὴ καὶ ἐπίδοσις οὐκ ἄλογος ὥσπερ τοῦ ἄρου καὶ ἑτέρων ὥσπερ πρότερον εἴπομεν. ὁμοίως δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐν τοῖς λαχάνοις, ἐφ᾽ ὧν παχύνουσι τὰς ῥίζας τῶν μὲν ἀφαιροῦντες τὰ φύλλα, καθάπερ τῆς ῥαφανίδος, ὅταν μάλιστα ἀκμάζωσι τοῦ χειμῶνος, καὶ κατασάττοντες τὴν γῆν ὥστε καὶ τὸ ὕδωρ ἀποστέγειν. ἐν γὰρ τῷ θέρει γίνονται θαυμασταὶ τῷ πάχει.

5.6.3Kerevizde ise köklere kadar çevresini kazıp arpa kepeği (kakhrydion) serperler, üstüne de toprak örterler. Sebebi, köklerin bütün besini kendileri alıp sürgünlere vermemesidir; besin bölünmeyince büyüme daha fazla olur. Yan sürgün veren bitkiler, örneğin soğan ve bazı yabani bitkiler, başka kökler salar; ama turp yan sürgün veren bir bitki olmadığından, besini alıp yukarı göndermeyince kalınlaşır ve büyür. Çürümenin ve bozulmanın olmamasının sebebi de toprağın bastırılmasıdır: suyu ve genel olarak yabancı olan her şeyi dışarıda tutar. Kerevizde ise kepek sıcak ve sık olduğundan, sıklığı sayesinde besini kendisiyle birlikte çeker, ama onu tutar ve yukarı geçirmez, aynı zamanda sıcaklığıyla da sindirir; bol besin gelip sindirilince büyüme de bol olur.

5.6.3

τοῦ δὲ σελίνου περιορύξαντες κάτω μέχρι τῶν ῥιζῶν καχρύδιον περιβάλλοντες καὶ ἄνωθεν τὴν γῆν. αἴτιον δὲ ὅτι τὴν τροφὴν ἅπασαν αὗται λαμβάνουσιν καὶ οὐ διδόασιν εἰς τοὺς βλαστούς· μὴ μεριζομένης δὲ πλείων ἡ αὔξησις. ὅσα μὲν οὖν παραβλαστικὰ οἷον κρόμυα ῥίζας ἑτέρας ἀφίησι καὶ ἄλλα δὲ τῶν ἀγρίων· ἡ δὲ ῥαφανὶς μὴ οὖσα παραβλαστικὴ, τροφὴν δὲ λαμβάνουσα καὶ οὐ διαπέμπουσα εἰς τὸ ἄνω παχύνεται καὶ μείζων γίνεται. τοῦ δὲ μὴ συμβαίνειν φθορὰν καὶ σῆψιν ἡ ἐπίσαξις αἰτία τῆς γῆς ἀποστέγουσα τὸ ὕδωρ καὶ ὅλως πᾶν τὸ ἀλλότριον· τοῖς δὲ σελίνοις τὸ καχρύδιον θερμὸν καὶ πυκνὸν ὂν συνανέλκει μὲν τῇ πυκνότητι τὴν τροφὴν, κατέχει δὲ καὶ οὐ διαδίδωσιν εἰς τὸ ἄνω καὶ ἅμα τῇ θερμότητι πέττει· πολλῆς οὖν τροφῆς γινομένης καὶ πεττομένης πολλὴ καὶ αὔξησις.

5.6.4Hıyarlarda ve su kabaklarında yumuşaklık ve büyüme bakımından olanlar da bunlara benzer; örneğin biri bunları küçükken toprağın altına saklarsa. Çünkü besinden hiçbir şey eksilmez; güneş ve rüzgârlar ise kurutarak hacimlerini küçültür; rüzgâra açık ve güneşli yerlerdeki ağaçlarda da böyledir. Kaplara konanlar da, örneğin bir çakşır sapının içine ya da kapak kiremitlerinin altına konanlar da aynıdır. Çünkü hiçbir şey buharlaşıp ya da kuruyup gitmediği için besin daha bol olur; büyüme de boyuna doğru olur, hem besin dosdoğru ve rahat aktığı için, hem de hiçbir şey onu ters yöne çekmediği ve önüne çıkmadığı için.

5.6.4

παραπλήσια δὲ τούτοις καὶ τὰ περὶ τοὺς σικύους καὶ τὰς κολοκύντας γινόμενα κατά τε τὴν ἁπαλότητα καὶ τὴν αὔξησιν οἷον ἐάν τις μικρὰς οὔσας κρύψῃ κατὰ τῆς γῆς· οὐδὲν γὰρ ἀφαιρεῖται τῆς τροφῆς, ὁ δ᾽ ἥλιος καὶ τὰ πνεύματα ἀναξηραίνοντα τοὺς ὄγκους ἐλάττους ποιοῦσιν ὥσπερ καὶ τῶν δένδρων τῶν ἐν τοῖς προσηνέμοις καὶ εὐείλοις. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἐν τοῖς ἀγγείοις τιθέμενοι καθάπερ ἐν νάρθηκι καὶ καλυπτῆρσιν. ἡ μὲν γὰρ τροφὴ πλείων διὰ τὸ μήτ᾽ ἀποπνεῖσθαι μήτ᾽ ἀποξηραίνεσθαι μηδὲν, ἡ δ᾽ αὔξησις εἰς μῆκος καὶ διὰ τὸ εὐροεῖν τὴν τροφὴν εὐθυποροῦσαν καὶ διὰ τὸ μηδὲν ἀντισπᾷν μηδ᾽ ἀντιπίπτειν.

5.6.5Hıyarların yeşil kalmasının sebebi de buna benzer: biri onları bir kuyunun yanına diker, olgunlaşınca kuyuya sarkıtıp üstünü örterse yeşil kalırlar. Çünkü güneşten ve rüzgârdan gelen kuruma olmaz; aynı zamanda sudan yükselen buhar onları adeta taze tutar ve kurumalarını önler. Kökler sağ kaldığı için besin alarak yaşamayı sürdürürler; kökler de bakılınca daha uzun süre canlı kalır. Bu yüzden biri meyve verdikten sonra sürgünleri kesip dibini toprakla doldurursa, köklerden yeniden hıyar çıkar, hem de ekilenlerden çok daha erken; çünkü kökler önceden hazırdır.

5.6.5

ὁμοία δ᾽ αἰτία καὶ τοῦ διαμένειν χλωροὺς ἐάν τις φυτεύσας περὶ φρέαρ ὅταν ὦσιν ὡραῖοι καθεὶς ἀποστεγάσῃ· ἡ μὲν γὰρ ἀπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ πνεύματος οὐ γίνεται ξηρότης, ἅμα δὲ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ ὕδατος ἀτμὶς οἷον θάλλοντάς τε παρέχει καὶ κωλύει ξηραίνεσθαι. τροφὴν δὲ λαμβάνοντες διαμένουσι σωζομένων τῶν ῥιζῶν· ἔμβιοι δὲ γίνονται καὶ θεραπευόμεναι πλείω χρόνον δι᾽ ὃ καὶ ἄν τις περιτεμὼν τὴν βλάστησιν ὅταν καρποτοκήσωσι περισάξῃ γίνονται πάλιν ἐκ τῶν ῥιζῶν σίκυοι καὶ πρωΐτεροι πολὺ τῶν σπειρομένων ὅτι προϋπάρχει τὸ τῶν ῥιζῶν.

5.6.6Üstelik toprakla örtmek sıcaklık sağladığından sürgünün daha çabuk çıkmasını sağlar; sıcaklık da erken sürme için çok önemlidir. Şu da bunun açık bir kanıtıdır: biri kışın hasır sepetlere hıyar tohumu eker, ılık suyla sular, güneşe çıkarır, ateşin yanına koyar ve ekim mevsimi gelince sepetleriyle birlikte toprağa dikerse, hıyarlar çok erken olur. Bunlar söylediğimiz sebeplerden olur.

5.6.6

ἔτι δὲ ἡ περίσαξις ἀλέαν παρέχουσα θᾶττον ἀνιέναι ποιεῖ βλαστόν· μέγα γὰρ καὶ ἡ ἀλέα πρὸς τὸ πρωϊβλαστεῖν. σημεῖον δὲ καὶ τοῦτο φανερόν· ἐὰν γάρ τις χειμῶνος ἐν ταλάροις φυτεύσῃ σικύου σπέρματα καὶ ἄρδῃ τε θερμῷ καὶ πρὸς τὸν ἥλιον ἐκφέρῃ καὶ πρὸς τὸ πῦρ τιθῇ καὶ ὅταν ἡ ὥρα τοῦ σπείρειν καθήκῃ σὺν αὐτοῖς ταλάροις φυτεύσῃ πρώϊοι σφόδρα γίνονται· ταῦτα μὲν οὖν διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας συμβαίνει.

5.6.7Kereviz ise ekildikten sonra çiğnenir ve üzerinden silindir geçirilirse biçim ve görünüş değiştirir: kıvırcık olur, çünkü sürgün yukarı geçemez, ama […]. Nitekim bitki içine konduğu kabın biçimini alır; çünkü besin, çevresi tarafından engellenip tutulunca, kendisini çeken ve yolu açık olan yere gider –bu bir tür kanal açmadır–; böylece çevreleyen şeye benzer. Bu, bir bakıma hayvanlarda da küçüklük ve büyüklük, kısalık ve uzunluk bakımından olur; ama hayvanlar en başından biçimlenmiş olarak gelir, bitkiler ise oluşla birlikte biçimlenir. Bu yüzden kereviz yeniden dikilirken, kökü ne kalınlıkta olsun isteniyorsa o kalınlıkta bir kazıkla yer açmayı öğütlerler; öyle ki kök o yerin tamamını doldursun.

5.6.7

τῷ δὲ σχή- ματι καὶ τῇ μορφῇ μεταβάλλει τὸ σέλινον ἐὰν σπαρὲν καταπατηθῇ καὶ ἐπικυλινδρωθῇ· γίνεται γὰρ οὖλον διὰ τὸ μὴ διϊέναι τὴν βλάστησιν, ἀλλὰ […] ἐξομοιοῦται γὰρ ἐν ᾧ ἂν τεθῇ ἀγγείῳ· τοῦτο δ᾽ ὅτι ἡ τροφὴ κωλυομένη καὶ ἀποστεγομένη τῷ πέριξ φέρεται πρὸς τὸ ἐφελκόμενον καὶ εὐοδοῦν, οἷον γὰρ ὀχετεία τίς ἐστιν, ὥστε λαμβάνειν τὴν ὁμοιότητα τῷ περιέχοντι. συμβαίνει δὲ τρόπον τινὰ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων τοῦτο κατὰ μικρότητα καὶ μέγεθος καὶ βραχύτητα καὶ μῆκος· μεμορφωμένα γὰρ εὐθὺς ἐκεῖνα ταῦτα δ᾽ ἅμα τῇ γενέσει μορφοῦται· δι᾽ ὃ καὶ τὸ σέλινον ὅταν μεταφυτεύηται κελεύουσιν ὁπόσον ἄν τις βούληται ποιῆσαι τηλικοῦτον πάτταλον κατακρούειν ὥστ᾽ ἐκπληροῦν πάντα τὸν τόπον τὴν ῥίζαν.

5.6.8Ekili bitkilerde köklerin büyümesi de bir bakıma buna benzer: yolları açık ve besinleri bol olunca hem boyca hem enine daha çok büyürler.

5.6.8

ὅμοιον δὲ τρόπον τινὰ τούτῳ καὶ ἡ τῶν ῥιζῶν αὔξησις ἐν τοῖς ἡμερώμασιν· εὐοδοῦσαι γὰρ καὶ ἔχουσαι τροφὴν αὔξονται μᾶλλον καὶ εἰς μῆκος καὶ εἰς πάχος.

5.6.9Birkaç tohumu bir bez parçasına bağlayıp birlikte ekmek de hem kökleri hem sürgünleri büyütür; bu yüzden bazı bitkilerde, örneğin pırasada, kerevizde ve başkalarında böyle yaparlar. Çünkü çok sayıda tohum açıkça daha güçlüdür ve hepsinden tek bir tabiat oluşur. Bazı bitkiler de ekim mevsimine göre başka bir biçim alır: örneğin şalgam harman yerine hemen ekilirse yassı olur; böyle ekilince daha az kök salar, daha çok genişler.

5.6.9

ποιεῖ δὲ μεγάλας καὶ τὰς ῥίζας καὶ τὰς βλάστας καὶ ἐὰν πλείω τις εἰς ταὐτὸ σπέρματα ξυνδήσας εἰς ὀθόνιον φυτεύσῃ, δι᾽ ὃ καὶ ἐπί τινων τοῦτο ποιοῦσι, καθάπερ ἐπὶ τοῦ πράσου καὶ σελίνου καὶ ἑτέρων· ἰσχύει γὰρ τὰ πλείω δῆλον ὅτι μᾶλλον καὶ ἐξ ἁπάντων γίνεται μία τις φύσις. ἔνια δὲ κατὰ τὴν τῆς σπορᾶς ὥραν λαμβάνει μορφὴν ἀλλοίαν, οἷον ἡ γογγυλὶς ἂν εὐθύς τις ἐπὶ τῆς ἅλω φυτεύσῃ πλατεῖα γίνεται· οὕτω δ᾽ ἧττον ῥιζοῦται καὶ διευρύνεται μᾶλλον.

5.6.10Mastika ağacının ya da ada soğanının içine diktikleri her şeyi iyi sürsün ve iyi beslensin diye dikerler; çünkü ikisinde de belli bir sıcaklık ve nem vardır ve bu bir tür aşılamaya benzer. Bir bitkinin başka bir bitkinin içine dikilmesi de böyledir; örneğin sedefotunun incir ağacına dikilmesi; böylece en güzel sedefotunun yetiştiği sanılır. Kabuğun yanına sokularak dikilir ve toprakla örtülür. İncirin özsuyu, besin ve sıcaklıkla birlikte, zamanında gelen bir yardım da sağlar; tıpkı köklerin kurtlanmasını önlemek için mi, yoksa tuzlu suyla beslenmeleri için mi bilinmez, dibe serpilen külün sağladığı gibi; çünkü külde de buna benzer bir sıcaklık vardır. Mercimeklerde ve nohutlarda büyüklük şöyle sağlanır: mercimekte tohum sığır tezeğine ekilirse; çünkü tezek sıcaklığı ve kuruluğuyla mercimeğe uygun düşer; nohutta da tohumlar kabuklarıyla birlikte ıslatılıp ekilirse; çünkü çürüyüp giden kısım daha az, ilk besin daha bol olur. Ötekilerle birlikte ekilirlerse erken olurlar. Bunlarda şaşırtıcı bir yan vardır; bazıları tabiata aykırı bile görünür.

5.6.10

ὅσα δ᾽ ἐν σχίνῳ φυτεύουσιν ἢ σκίλλῃ πάντα τῆς εὐβλαστίας ἕνεκα καὶ εὐτροφίας φυτεύουσιν· ἔχει γάρ τινα ἄμφω θερμότητα καὶ ὑγρότητα καὶ γίνεται καθάπερ ἐμφυτεία τις. ὁμοίως δὲ καὶ εἴ τι ἕτερον ἐν ἑτέρῳ καθάπερ τὸ πήγανον ἐν συκῇ, δοκεῖ γὰρ δὴ κάλλιστον γίνεσθαι. φυτεύεται δὲ παρὰ τὸν φλοιὸν παραπηγνύμενον καὶ τῇ γῇ κατακρύπτεται· καὶ ξυμβαίνει δὲ τὸν ὀπὸν ἅμα τῇ τροφῇ καὶ θερμότητι καὶ βοήθειάν τινα ἔχειν εὔκαιρον ὥσπερ καὶ τὴν τέφραν παραπαττομένην εἶτ᾽ οὖν πρὸς τὸ μὴ σκωληκοῦσθαι τὰς ῥίζας εἴτε καὶ πρὸς τὸ τρέφεσθαι ἅλμῃ· ἔχει γάρ τινα ὁμοίαν θερμότητα. μέγεθος δὲ γίνεται φακῶν καὶ ἐρεβίνθων τῶν μὲν ἂν ἐν βολίτῳ φυτεύηται τὸ σπέρμα· συντρέχει γὰρ τῇ θερμότητι καὶ ξηρότητι· τῶν δ᾽ ἐρεβίνθων ἐὰν μετὰ τῶν κελύφων βρεχθέντες· ἔλαττον γὰρ τὸ ἀποσηπόμενον καὶ ἡ τροφὴ πλείων ἡ πρώτη· πρώϊοι δὲ ἂν ἅμα τοῖς ἄλλοις σπαρῶσι· καὶ ταῦτα μὲν δή τι θαυμαστὸν ἔχει καὶ ἔνια δοκεῖ καὶ παρὰ φύσιν.

5.6.12Bu tür değişmeler hem kendiliğinden, hem tekhnē ile, hem de tabiata uygun olarak olur. Örneğin tiphē ve zeia dövülüp kabuğundan ayıklanarak ekilince buğday olur; tıpkı önceden natron suyunda ıslatılınca daha kolay pişen, bal ve sütte ıslatılınca daha tatlı olan tohumlar gibi. Çünkü tohum tabiatça ekildiği hâle uygun olanı doğurur; burada ise başkalaşmış ve değişmiş olarak ekilmektedir. Her iki durumda da, hatta hepsinde, ilke bir bakıma yerinden oynar: kimi yerde keyfiyet bakımından, kimi yerde de, tiphē ve zeia'da olduğu gibi, bir kısmı eksik kaldığı için. Bu kısım yalnız bir kez soyulup alınırsa tohum doğurmaktan aciz kalmaz; ama bunu birçok kez yaşayıp adeta büsbütün çıplak kalınca ve dış etkilere daha açık hâle gelince hem keyfiyetçe değişir hem de eski bol kavuzunu tutamaz.

5.6.12

αἱ δὲ τοιαῦται μεταβολαὶ καὶ αὐτόματοι γίνονται καὶ τέχνῃ καὶ κατὰ φύσιν· οἷον ἐπὶ τίφης καὶ ζειᾶς περιπλαττομένοις πυροῖς, ὥσπερ καὶ ὅσα τῶν σπερμάτων ἢ ἐν λίτρῳ προβρεχόμενα τεραμονέστερα ἢ ἐν μέλιτι καὶ γάλακτι γλυκύτερα γίνεται· πέφυκε γὰρ οἷον ἂν σπαρῇ τοιοῦτον καὶ γεννᾷν· σπείρεται δὲ διηλλοιωμένον καὶ μεταβεβηκός· ἐν ἀμφοῖν δέ πως ἢ ἐν ἅπασι συμβαίνει μετακινεῖσθαι τὴν ἀρχὴν, ἔνθα μὲν κατὰ τὸ ποιὸν, ἔνθα δὲ καθάπερ ταῖς τίφαις καὶ ζειαῖς καὶ τῷ μορίον τι μὴ ἔχειν ὅπερ ἐξ ἀρχῆς μὲν περιαιρεθὲν οὐκ ἀδυνατεῖ γεννᾷν· πλεονάκις δὲ τοῦτο παθοῦσα καὶ ὥσπερ τελέως γυμνωθεῖσα καὶ παθητικωτέρα γινομένη τῷ τε ποιῷ μεταβάλλει καὶ τὸ πλῆθος οὐκ ἴσχει τοῦ ἀχύρου·

5.6.13Başka bitkilerde de bazı kısımların alınması bir farklılık doğurur: asmalarda çubuğun özü kazınınca salkımların çekirdeksiz olması gibi. Bu belki tohumun her bir kısımdan geldiğini söyleyenlere bir dayanak sağlayabilir; ama bunun çözümü hayvanlar için söylenen çözümdür.

5.6.13

συμβαίνει δὲ καὶ ἐν ἄλλοις μορίων τινῶν ἀφαιρουμένων ποιεῖν τινα διαφορὰν ὥσπερ ταῖς ἀμπέλοις ὅταν ἡ μήτρα τοῦ κλήματος ξυσθῇ τοὺς βότρυς ἀγιγάρτους εἶναι· καὶ πίστιν ταῦτα παράσχοιτ᾽ ἂν ἴσως τοῖς ἀφ᾽ ἑκάστου τῶν μερῶν λέγουσιν ἀπιέναι σπέρμα· λύσις δ᾽ ἥπερ εἴρηται καὶ ἐπὶ τῶν ζώων.

5.7.17. Bölüm

Bunların değişmeleri söylediğimiz sebeplerden olur. Sisymbrion'un naneye dönüşmesi ise, adeta bunun tersine, ihmalden olur. Çünkü biri onu işlemez ve kendisine uygun bakımı vermezse aşağıya doğru daha çok kök salar; kök saldıkça da bütün kuvvesini oraya çevirdiği için yukarıda zayıflar ve kokusunun keskinliğini yitirir. Böylece benzerlik iki yandan doğar: sürgün bakımından ve koku bakımından. Çünkü keskinliği gidince geri kalan koku, yumuşak ve gevşek olduğundan naneye benzer; bu yüzden bu olmasın diye onu sık sık başka yere dikmeyi öğütlerler. Sisymbrion'un değişmesinin sebebini böyle düşünmek gerekir.

5.7.1

Αἱ μὲν οὖν τούτων μεταβολαὶ διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας. ἡ δὲ τοῦ σισυμβρίου εἰς μίνθαν ὥσπερ ἐναντία δι᾽ ἀργίαν γινομένη· συμβαίνει γὰρ ὅταν μή τις ἐξεργάζηται μηδ᾽ ἀποδιδῷ τὴν οἰκείαν θεραπείαν ῥιζοῦσθαι μᾶλλον εἰς τὸ κάτω, ῥιζούμενον δὲ καὶ τὴν δύναμιν ἐκεῖσε τρέπον πᾶσαν ἀσθενέστερον ἄνωθεν γίνεσθαι καὶ τὴν δριμύτητα ἀποβάλλειν τῆς ὀσμῆς ὥστε ἐξ ἀμφοτέρων ἡ ὁμοιότης τῆς τε βλάστης καὶ τῆς ὀσμῆς· τῆς γὰρ δριμύτητος ἀφαιρουμένης ἡ κατάλοιπος ὀσμὴ μαλακή τις οὖσα καὶ ἀνειμένη προσεμφερὴς τῇ μίνθῃ γίνεται δι᾽ ὃ μεταφυτεύειν κελεύουσι πολλάκις ὅπως τοῦτο μὴ συμβαίνῃ· καὶ τοῦ μὲν σισυμβρίου τοιαύτην τὴν αἰτίαν ὑποληπτέον.

5.7.2Fesleğen ise sık sık güneşte bırakılırsa, daha çok kuruduğu için yabani kekiğe (herpyllos) döner: yaprağı küçülür, kokusu da kuru bitkilerinki gibi daha keskin olur; çünkü besini de azalmıştır. Bu tür değişmeleri tam bir dönüşüm olarak değil, bir benzerlik taşıyan değişmeler olarak anlamak gerekir ⟨kara kavağa dönen ak kavak gibi⟩. Ak kavak kara kavaktan daha geniş yapraklı, daha düz kabuklu ve genel olarak daha iyi beslenmiş bir ağaçtır; yaşlanıp daha az besin alınca yaprağının daralması, kabuğunun pürüzlenmesi ve iyi beslenmeyen ağaçlarda görülen başka özellikleri edinmesi akla aykırı değildir.

5.7.2

τὸ δ᾽ ὤκιμον τὸ ἐν ἡλίῳ πολλάκις κείμενον ἀφερπυλλοῦται διὰ τὸ καταξηραίνεσθαι μᾶλλον· καὶ γὰρ τὸ φύλλον ἔλαττον γίνεται καὶ ἡ ὀσμὴ δριμυτέρα τῶν ξηρῶν· ἐλάττων γὰρ καὶ ἡ τροφή· δεῖ δὲ τὰς μεταβολὰς τοιαύτας ὑπολαμβάνειν ὡς ἂν ὁμοιότητά τινα ἐχούσας οὐχ ὡς τελέας ⟨ὥσπερ καὶ ἡ ἐξαιγειρουμένη λεύκη⟩. ἡ δὲ λεύκη πλατυφυλλότερόν τε τῆς αἰγείρου καὶ λειοφλοιότερον καὶ τὸ ὅλον εὐτροφώτερον· ἀπογηράσκουσαν δὲ καὶ ἐλάττονι τροφῇ χρωμένην οὐκ ἄλογον καὶ τὸ φύλλον στενότερον καὶ τὸν φλοιὸν τραχύτερον ἔχειν καὶ εἴ τι ἄλλο συνακολουθεῖ τοῖς μὴ ὁμοίως εὐτρόφοις.

5.7.3Genel olarak olanlar belki pek de şaşırtıcı değildir; çünkü değişme yakın ve bir ölçüde benzer olana doğrudur, üstelik hayvanlarda da böyle değişmeler görürüz. Bunların kimi doğuşla ilgilidir; başka hayvanlarda ve "psykhē" denen kelebeklerde olduğu gibi: tırtıldan krizalit (khrysallis), krizalitten de kelebek çıkar; ama bu, kelebekler dışında hiçbir hayvanda olmaz. Kimi de artık tamamlanmış hayvanlarda, yılın mevsimleri yüzünden bedenin geçirdiği hâllere ve durumlara bağlı olarak olur; kuşlarda olduğu gibi: en çok onlarda renklerin ve bütün bedenin değiştiği söylenir ve bu açıkça görülür; öyle ki başka kuşlar oldukları sanılır. Bunları, söylendiği gibi, tabiî olaylar olarak anlamak gerekir; baştan beri anlattıklarımız ise daha çok tabiata uygun olanlardır.

5.7.3

τὸ δ᾽ ὅλον οὐκ ἄγαν ἴσως τὸ συμβαῖνον θαυμαστὸν τῷ τε εἰς τὸ σύνεγγυς καὶ τὸ ὅμοιόν πως μεταβάλλειν καὶ ἔτι τῷ ὁρᾷν καὶ ἐπί γε τῶν ζώων γινομένας τοιαύτας τινὰς μεταβολὰς τὰς μὲν κατὰ τὴν γέννησιν οἷον ἐπ᾽ ἄλλων καὶ ἐπὶ τῶν καλουμένων ψυχῶν· ἐκ κάμπης γὰρ χρυσαλλὶς, εἶτα ἐκ ταύτης ἡ ψυχή· τοῦτο δὲ πλὴν τῶν ψυχῶν ἐπ᾽ οὐδενὸς συμβαίνει. τῶν δὲ καὶ τετελειωμένων ἤδη κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς διαθέσεις τοῦ σώματος, αἳ γίνονται διὰ τὰς ἐπετείους ὥρας ὥσπερ ταῖς ὄρνισιν· ἐπὶ τούτων γὰρ μάλιστα καὶ λέγεται καὶ ἔνδηλος τῶν χρωμάτων μεταβολὴ καὶ τῶν ὅλων σωμάτων ὥστε δοκεῖν ἑτέρους εἶναι. ταῦτα μὲν οὖν ὥσπερ εἴρηται φυσικῶς ὑποληπτέον· τὰ δ᾽ ἐξ ἀρχῆς λελεγμένα μᾶλλον κατὰ φύσιν.

5.8.18. Bölüm

Söylenenlerin ardından, adeta incelemenin son konusu olarak, hem tabiata uygun hem tabiata aykırı olandan pay alan hastalıklardan ve ölümden söz etmek uygun düşer. Ölümlerin kimine hemen tabiata uygun, kimine tabiata aykırı denir. Hastalıklar ise bir bakımdan büsbütün tabiata aykırı görünebilir; çünkü hastalık her zaman tabiata uygun olandan bir sapma, onu bir bozuştur. Ama alışılmış olduğu ve sık görüldüğü için hastalıklara hem hayvanlarda hem bitkilerde tabiata uygun deriz; yalnız şiddet sonucu olan ve açıkça dış sebeplerden gelen hâlleri, örneğin yaraları ve darbeleri ayırırız. Soğuktan, kavurucu sıcaktan ya da havanın başka bir hâlinden doğanlara tabiata aykırı demeyiz; oysa bunlar da bir bakıma şiddet sonucudur ve dışarıdan gelir. Ama bu ne bitkilere özgüdür, hayvanlarda da vardır, ne de şimdi aradığımız şey bakımından bir fark yaratır.

5.8.1

Ἀκόλουθα δέ πως τοῖς εἰρημένοις καὶ ὥσπερ ἐσχάτης θεωρίας περὶ νοσημάτων καὶ φθορᾶς εἰπεῖν ἀμφοτέρων μετέχοντα καὶ τῶν κατὰ φύσιν καὶ τῶν παρὰ φύσιν. φθοραὶ μὲν γὰρ εὐθὺς αἱ μὲν οὕτως, αἱ δ᾽ ἐκείνως λέγονται, νόσοι δὲ τῇ μὲν ὅλως δόξαιεν ἂν εἶναι παρὰ φύσιν, ἔκβασις γάρ τις αἰεὶ καὶ σύγχυσις τοῦ κατὰ φύσιν ἡ νόσος, τῷ δ᾽ εἰωθέναι καὶ πολλάκις συμβαίνειν κατὰ φύσιν λέγομεν ὁμοίως ἔν τε ζώοις καὶ φυτοῖς, αὐτὰ ταῦτα διαιροῦντες τὰ βίαια πάθη καὶ φανερῶς ἀπὸ τῶν ἔξωθεν αἰτιῶν, οἷον τραυμάτων καὶ πληγῶν· τὰ γὰρ ὑπὸ ψύχους ἢ καύματος ἤ τινος ἑτέρου συμβαίνοντα τῶν ἐν τῷ ἀέρι παθημάτων οὐ λέγομεν παρὰ φύσιν· καίτοι βίαιά γέ πως καὶ ταῦτα καὶ ἀπὸ τῶν ἔξωθέν ἐστιν· ἀλλὰ γὰρ τοῦτο μὲν οὔτ᾽ ἴδιόν ἐστιν ἐπὶ τῶν φυτῶν ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων οὔτε διάφορον πρὸς ὃ νῦν ζητοῦμεν·

5.8.2Hastalıkların başlangıçları, hayvanlarda olduğu gibi, ya bitkilerin kendisinden ya dışarıdan gelir; ölüm de ya bütünüyle olur ya da yalnız meyve verme bakımından. Bitkinin kendisinden gelen başlangıç, besinin fazla ya da eksik olması veya keyfiyetinin uygun olmamasıdır. Dışarıdan gelen ise aşırı kışlar, kavurucu sıcaklar, sağanak yağmurlar ya da havanın başka bir bozukluğudur; ayrıca kazmanın, kesmenin, budayıp temizlemenin ya da buna benzer başka bir işin açtığı darbe ve yaralardan doğan hastalıklar. Bunların bazıları da dolu vurması gibi daimōn'dan gelir. Bazılarının dediği gibi besinin eksikliği ve fazlalığı da dış sebeplerden sayılsa bir fark etmez.

5.8.2

τῶν δὲ νόσων ἀρχαὶ καθάπερ τοῖς ζώοις ἢ ἀπ᾽ αὐτῶν ἢ ἀπὸ τῶν ἔξωθεν καὶ ἡ φθορὰ ἢ ὅλως ἢ εἰς καρπογονίαν. ἀπ᾽ αὐτῶν μὲν ὅταν ἢ πλῆθος ἢ ἔνδεια τῆς τροφῆς ἢ ποιότης, ἀπὸ δὲ τῶν ἔξωθεν ὅταν ἢ χειμῶνες ὑπερβάλλοντες ἢ καύματα ἢ ἐπομβρίαι ἢ ἄλλη τις δυσκρασία τοῦ ἀέρος· ἔτι δὲ ὅσα διὰ πληγὴν ἢ ἕλκωσιν ἐκ σκαπάνης ἢ ἐκτομῆς ἢ διακαθάρσεως ἢ ἐξ ἄλλης τοιαύτης αἰτίας· ὧν γ᾽ ἔνιαι καὶ ἀπὸ τοῦ δαίμονος συμβαίνουσι καθάπερ ἡ χαλαζοκοπία· εἰ δὲ καὶ ἡ ἔνδεια καὶ ἡ ὑπερβολὴ τῆς τροφῆς τῶν ἔξωθεν ὥς τινές φασιν οὐδὲν ἂν διαφέροι.

5.8.3Havadan gelen etkilerin hepsi zayıf durumdaki bitkilerde daha güçlü olur; çünkü bunlar aşırılıklara daha az dayanabilir. En zayıf durum, sürmek üzereyken ve sürmeye başlarken, bir de meyve verdikten sonra adeta kuruyup kaldıklarında görülür; çünkü o zaman en büyük değişmenin içindedirler. Bu yüzden yabani ağaçlar da en çok, sürmeden önce ya da tam sürerken dolu vurursa ya da çok soğuk veya çok sıcak rüzgârlar eserse sıkıntı çeker; çünkü aşırılıklara yenik düşerler. Mevsimine uygun kışlar ise hem yabani hem evcil ağaçlara yarar; çünkü onları sıkıştırıp yoğunlaştırarak güç kazandırır, iyi sürmelerini de sağlar.

5.8.3

πάντα δὲ ἰσχύει μᾶλλον τὰ ἀπὸ τοῦ ἀέρος ἐν τοῖς ἀσθενῶς διακειμένοις· τὰς γὰρ ὑπερβολὰς ἧττον δύνανται φέρειν. ἀσθενεστάτη δὲ διάθεσις μελλόντων τε καὶ ἀρχομένων βλαστάνειν καὶ πάλιν μετὰ τὴν καρποτοκίαν ὥσπερ ἐξηραμμένων· τότε γὰρ ἐν μεγίστῃ μεταβολῇ· δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἄγρια μάλιστα πονεῖ πρὸ τῆς βλαστήσεως ἢ ὑπ᾽ αὐτὴν τὴν βλάστησιν ὅταν χαλαζοκοπηθῇ ἢ πνεύματα ἐπιγένηται ψυχρὰ σφόδρα ἢ θερμά. κρατεῖται γὰρ ταῖς ὑπερβολαῖς. οἱ δ᾽ ὡραῖοι χειμῶνες ὠφελοῦσι καὶ τὰ ἄγρια καὶ τὰ ἥμερα· καὶ γὰρ ἰσχὺν ἐμποιοῦσι καὶ τῇ πιλήσει καὶ πυκνώσει καὶ εὐβλαστίαν.

5.9.19. Bölüm

Bunlar ikisinde de ortaktır. Yabani ağaçların hastalıklarından söz edilmez; evcillerin ise birçok hastalığından söz edilir, belki de zayıflıkları yüzünden gerçekten daha çok hastalanırlar. Bu hastalıkların kiminin adı yoktur, kiminin vardır: uyuz (psōra), kangren (sphakelismos), "yıldız çarpması" ve kurt yemesi gibi. Yıldız çarpmasına en çok fidanlar ve körpe sürgünler zayıflıkları yüzünden uğrar. Bu hâl, toprak kuruyup bitkiler nem çekemediğinde olur; bu yüzden en çok Köpek Yıldızı'nın doğuşu sırasında görülür.

5.9.1

Ταῦτα μὲν οὖν ἀμφοῖν κοινά. νοσήματα δὲ τῶν ἀγρίων οὐ λέγεται, τῶν δ᾽ ἡμέρων λέγεται πλείω, τάχα δὲ καὶ ἔστι διὰ τὴν ἀσθένειαν ὧν τὰ μὲν ἀνώνυμα, τὰ δὲ ὠνομασμένα, καθάπερ ἡ ψώρα καὶ ὁ σφακελισμὸς καὶ ἀστρόβλητα καὶ σκωληκόβροτα γίνεσθαι. ἀστρόβλητα μὲν οὖν μάλιστα γίνεται τὰ φυτὰ καὶ οἱ μόσχοι διὰ τὴν ἀσθένειαν. συμβαίνει δὲ τὸ πάθος ὅταν ἡ γῆ ξηρανθῇ καὶ μὴ ἔχωσιν ἕλκειν ὑγρότητα, δι᾽ ὃ καὶ ὑπὸ τὸ ἄστρον πλεῖστα·

5.9.2Daha yaşlı ağaçlar ise güçleri sayesinde daha iyi dayanır ve nemi uzaktan çeker; üstelik kendi nemleri daha yoğun ve daha yağlıdır; gençlerden daha erken meyve verirler ve gösterdikleri her meyveyi sonuna kadar götürürler. Genel olarak daha zayıf olanlar her türlü değişmeye daha az dayanabilir. Köpek Yıldızı sırasında ise, daha önce söylediğimiz gibi, ağaçlar bir bakıma daha da nemlenir; ikinci sürme de bundandır. Yıldız çarpması bu sebeplerden olur, ayrıca dışarıdan gelen darbelerden ve yaralardan; çünkü ağaçlar bunlar yüzünden zayıflar ve dış etkiler içlerine daha derinden işler. Kurtlanmaya ise daha çok yaşlı ağaçlar uğrar.

5.9.2

τὰ δὲ πρεσβύτερα διὰ τὴν ἰσχὺν ἀντέχει τε μᾶλλον καὶ ἕλκει πόρρωθεν, ἔτι δ᾽ ὑγρότης ἡ οἰκεία πιοτέρα καὶ λιπαρωτέρα καὶ πρωϊκαρπότερα τῶν νέων καὶ ὅσα ἂν προδείξωσιν πάντ᾽ ἐκφέρουσιν· ὅλως δὲ πᾶσαν μεταβολὴν ἧττον δύναται τὰ ἀσθενέστερα φέρειν, ὑπὸ δὲ τὸ ἄστρον καὶ διυγραίνεταί πως μᾶλλον τὰ δένδρα, καθάπερ πρότερον ἐλέχθη, δι᾽ ὃ καὶ ἡ ἐπιβλάστησις· ἡ μὲν οὖν ἀστροβολία διὰ ταῦτα συμβαίνει καὶ ἔτι διὰ τὰς πληγὰς τὰς ἔξωθεν καὶ τὰς ἑλκώσεις· ἀσθενέστερα γὰρ διὰ ταῦτα γίνεται καὶ ἐπὶ πλέον αὐτῶν αἱ δυνάμεις διϊκνοῦνται· σκωληκοῦται δὲ μᾶλλον τὰ πρεσβύτερα.

5.9.3Bu hâlin ya çevresi kazılan ağaçlarda açılan yaralardan, ya da kuraklık yüzünden aşırı susuz kaldıklarında olduğu sanılır. Darbeden sonra yer çürür, çürümeyle başkalaşınca da öteki şeylerde olduğu gibi canlı doğurur. Susuzluktan ise nem uygun ölçünün altına düştüğü için olur: tabiattan bir tür sapma olur, sapmada değişme ve başkalaşma, değişmede de çürüme yüzünden canlı doğumu. Kuruyan ağaçlarda da bu olur; çünkü o zaman sıcak üstün gelir. En çok elma ağaçları kurtlanır; sıcak yerlerde kötü yetişmeleri de bundandır, çünkü kökleri çabuk kurur.

5.9.3

συμβαίνειν δὲ δοκεῖ καὶ τοῦτο τὸ πάθος ἢ διὰ τὰς ἑλκώσεις τῶν περισκαπτομένων ἢ ὅταν ἐκδιψήσῃ διὰ τοὺς αὐχμούς· ἐκ μὲν γὰρ τῆς πληγῆς σήπεται, ἀλλοιούμενα δὲ τῇ σήψει ζωογονεῖ καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα· ἐκ δὲ τοῦ διψῆσαι διὰ τὸ ἔλαττον ἔχειν τοῦ συμμέτρου τὸ ὑγρόν· οἷον γὰρ ἔκστασις γίνεταί τις ἐκ φύσεως, ἐν δὲ τῇ ἐκστάσει μεταβολὴ καὶ ἀλλοίωσις, ἐν δὲ τῇ μεταβολῇ διὰ τὴν σῆψιν ἡ ζωογονία. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἐν ταῖς ἀφαυαινομέναις· ἐνισχύει γὰρ τότε τὸ θερμόν. σκωληκοῦνται δὲ μάλισθ᾽ αἱ μηλέαι δι᾽ ὃ κἀν τοῖς ἐμπύροις φαῦλαι· ταχὺ γὰρ αἱ ῥίζαι ξηραίνονται.

5.9.4Hastalıkların en yaygınları bu ve yıldız çarpması gibi görünür. Çünkü hemen bütün ağaçlarda kurt olur; yalnız kiminde daha çok olur ve daha çabuk ölürler, elma, incir ve armut gibi; kiminde daha az olur ve daha geç ölürler. Keskin özsulu ağaçlar ise en az kurtlanır; yalnız çürümeye dayanıklı oldukları için değil, keskinlik canlı doğmasını da önlediği için. Defne buna kanıttır: çabuk çürür, ama aynı ölçüde kurtlanmaz. Yaban inciri de bu yüzden incir kadar kurtlanmaz; çünkü özsuyu daha keskindir.

5.9.4

κοινότατα δὲ φαίνεται τῶν νοσημάτων εἶναι τοῦτό τε καὶ ἡ ἀστροβολησία. πάντα γὰρ ὡς εἰπεῖν σκώληκα ἴσχει πλὴν τὰ μὲν πλείους καὶ θᾶττον ἀπόλλυται, καθάπερ μηλέα συκῆ ἄπιος, τὰ δ᾽ ἐλάττους καὶ βραδύτερον. ἥκιστα δὲ σκωληκοῦται τὰ δριμέα οὐχ ὅτι ἄσηπτα μόνον, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ ἡ δριμύτης κωλύει ζωογονεῖν· σημεῖον δὲ τὸ τῆς δάφνης· αὕτη μὲν γὰρ σήπεται ταχέως, σκωληκοῦται δ᾽ οὐχ ὁμοίως· ἐπεὶ διὰ τοῦτο οὐδ᾽ ἐρίνεος ὁμοίως τῇ συκῇ· δριμύτερος γὰρ ὁ ὀπός.

5.9.5Genel olarak tatlı olanlar daha çabuk çürür; çünkü özsuları daha zayıf olduğundan kolay değişir. Bu yüzden elmalardan ve narlardan da tatlı olanlar ekşi olanlardan daha çok kurtlanır; en çok da ilkbaharda olgunlaşanlar, hem özsularının hem bütün tabiatlarının zayıflığı yüzünden. Mastika ağacının içine dikilen bitkilerin hepsini ise, mastikanın sıcaklığı ve kokusu sayesinde kurt daha az yer. Bu hastalıklar söylediğimiz sebeplerden olur.

5.9.5

ὅλως γὰρ τὰ γλυκέα σήπεται θᾶττον, εὐμετάβλητος γὰρ ὁ χυλὸς ἀσθενέστερος ὢν, δι᾽ ὃ καὶ αἱ μηλέαι καὶ αἱ ῥόαι μᾶλλον αἱ γλυκεῖαι τῶν ὀξειῶν· πάντων δὲ αἱ ἠριναὶ μᾶλλον διὰ τὴν ἀσθένειαν τοῦ τε χυλοῦ καὶ τῆς ὅλης φύσεως. ἐν σχίνῳ δὲ φυτευόμενα πάνθ᾽ ἧττον σκωληκόβρωτα διά τε τὴν θερμότητα καὶ τὴν ὀσμήν. ταῦτα μὲν οὖν τὰ νοσήματα συμβαίνει διὰ τὰς ῥηθείσας αἰτίας.

5.9.6Bazıları kangrenin de, hayvanlarda olduğu gibi, darbelerden ve dışarıdan açılan yaralardan olduğunu düşünür; ad da hâlin benzerliği yüzünden hayvanlardan buraya aktarılmıştır, derler. Ama bu da her durum için doğru görünmüyor; çünkü nohut, çiçek açtığı sırada yağan yağmur üstündeki tuzlu tabakayı yıkayıp götürünce kangrene uğrayıp ölür; "tuzunu yitirme" (ephalma) denen bu şey bir tür kangrendir. Başka bitkilerin de darbe almadan bu hâle uğradığı görülür.

5.9.6

οἴονται δέ τινες καὶ τὸν σφακελισμὸν ἀπὸ τῶν πληγῶν καὶ τῶν ἔξωθεν γίνεσθαι τραυμάτων καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ζώων· μετενεχθῆναι γὰρ τοὔνομα κατὰ τὴν ὁμοιότητα τοῦ πάθους. οὐ μὴν ἔοικεν ἀληθὲς οὐδὲ τοῦτ᾽ ἐπὶ πάντων εἴπερ ὁ ἐρέβινθος ἀπόλλυται σφακελίσας ὅταν ἀνθοῦσιν ὕδωρ ἐπιγινόμενον ἀποκλύσῃ τὴν ἅλμην· τὸ γὰρ ἔφαλμα οἷον σφακελίζειν ἐστίν· φαίνεται δὲ καὶ ἄλλα χωρὶς πληγῆς πάσχειν τοῦτο τὸ πάθος.

5.9.7Bazıları yıldız çarpmasına da kangren der; bu belki yalnız bir ad farkıdır. Çünkü ağaçlar bu yoldan da besin fazlalığı ve eksikliği yüzünden ölür; belki daha çok da sindirememekten ve dışarıdan gelen etki yüzünden: örneğin meyve verdikten sonra, ağaç zayıf olduğu için nemi henüz ince iken sert bir don gelirse; çünkü donup ölürler. Sulu ve ince olan soğuktur, koyu ve adeta yağlı olan ise sıcak. Demek ki bu ölüm ya fazlalıktan, ya sindirememekten, ya ikisinden birden, bir de zayıflıktan olur.

5.9.7

ἔνιοι δὲ καὶ τὸ ἀστροβολεῖσθαι σφακελίζειν καλοῦσι· τοῦτο μὲν οὖν τάχ᾽ ἂν ὀνόματος εἴη διαφορά· δι᾽ ὑπερβολὴν γὰρ καὶ ἔνδειαν τροφῆς καὶ οὕτως ἀπόλλυται τὰ δένδρα, τάχα δὲ μᾶλλον δι᾽ ἀπεψίαν καὶ τὴν ἔξωθεν δύναμιν οἷον ὅταν μετὰ τὴν καρποτοκίαν λεπτῆς οὔσης ἔτι τῆς ὑγρότητος διὰ τὴν ἀσθένειαν ἐπιγένηται πάγος ἰσχυρός· ἀποθνήσκει γὰρ καταψυχόμενα· τὸ γὰρ ὀρρῶδες καὶ λεπτὸν ψυχρὸν, τὸ δὲ παχὺ καὶ ὥσπερ πῖον θερμόν. αὕτη μὲν οὖν εἴτε διὰ πλῆθος εἴτε δι᾽ ἀπεψίαν εἴτε δι᾽ ἄμφω καὶ ἔτι ἀσθένειαν ἡ φθορά.

5.9.8Eksiklikten ölüm başka bir yoldan da olur: kökler havada kalıp açığa çıktığında. Çünkü güneş yüzünden nem sağlayamazlar; öyle ki özsu yanar ve gereğinden fazla koyulaşır; bundan da hastalık ve ölüm doğar. Ağaçlar susuzluktan kavrulduğunda da buna benzer bir şey olur; çünkü o zaman da kökler besin iletmez. Eksikliklere karşı çare ve koruma, toprağı sürekli kabartıp düzlemektir; böylece toprak yazın bir miktar nem çeker, kışın da besini dağıtan sıcaklık onda daha çok bulunur.

5.9.8

δι᾽ ἔνδειαν δὲ κατ᾽ ἄλλον τε τρόπον καὶ ὅταν αἱ ῥίζαι μετέωροι γένωνται καὶ ἐπιφανεῖς· οὐ γὰρ δύνανται παρέχειν ἰκμάδα διὰ τὸν ἥλιον ὥστε συγκάεται καὶ παχύνεται μᾶλλον τοῦ δέοντος ὁ ὀπὸς, ἐκ τούτου δὲ νόσος καὶ φθορά. παραπλήσιον δὲ τὸ συμβαῖνον καὶ ὅταν ἐξαυχμῶσι δι᾽ ἀνυδρίαν, οὐδὲ γὰρ τότε διαδιδόασιν. βοήθεια δὲ καὶ φυλακὴ πρὸς τὰς ἐνδείας τὸ κινεῖν ἀεὶ καὶ ὁμαλίζειν τὴν γῆν· οὕτω γὰρ τοῦ θέρους ἕλξει τινὰ ἰκμάδα καὶ τοῦ χειμῶνος ἐνυπάρξει μᾶλλον τὸ θερμὸν, ὃ διαδίδωσι τὴν τροφήν.

5.9.9Fazlalıktan ölüm ise sağanak yağmurlar yüzünden olur. O zaman ağaçlar beslenemedikleri için –besine baskın gelemeyen ve onu sindiremeyen bitki beslenemez– ağarır ve ölür; buğdayda olduğu gibi. Bazen ölmezler ama meyve verme bakımından hastalanırlar; çünkü besini sindiremeyen ve ona baskın gelemeyen bitki meyve vermez. İncirin köklerinde de bir hastalık olur, buna "soyulma" (lopan) derler; aşırı su yüzünden köklerin ve onların biraz yukarısının adeta kabuk dökmesidir bu.

5.9.9

ἐξ ὑπερβολῆς δὲ διὰ τὴν ἐπομβρίαν. τότε γὰρ διὰ τὴν ἀτροφίαν — ἀτροφεῖ γὰρ τὸ μὴ κρατοῦν μηδὲ πέττον — ἐκλευκαίνεταί τε καὶ ἀπόλλυται τὰ δένδρα, καθάπερ ὁ σῖτος· ἐνίοτε δὲ οὐκ ἀπόλλυται μὲν, εἰς δὲ τὴν καρπογονίαν νοσοῦσιν· ἀκαρπεῖ γὰρ τὸ μὴ πέττον μηδὲ κρατοῦν. τῇ δὲ συκῇ καὶ νόσημά τι συμβαίνει περὶ τὰς ῥίζας, ὃ καλοῦσι λοπᾷν· τοῦτο δ᾽ οἷον μάδισίς τίς ἐστι τῶν ῥιζῶν καὶ ⟨τῶν⟩ μικρὸν ἐπάνω διὰ τὴν πολυϋδρίαν.

5.9.10Asmanın "tekeleşmesi" (tragan) ve iyi sürdükleri için meyvesiz kalan başka bitkilerin durumu da fazlalıktandır. Çünkü bunlar da besini sindiremez, atılım sürmeye döner, sanki çokluğu yüzünden o yöne çekilir. Genellikle bu tür sebeplerden incirde uyuz, zeytinde liken olur, asmada da, Kleidemos'un dediği gibi, tane dökülmesi; çünkü meyve olgunlaşmadığı için ince ve sulu kalır.

5.9.10

ἐξ ὑπερβολῆς δὲ καὶ τὸ τραγᾷν τῆς ἀμπέλου καὶ ὅσοις ἄλλοις ἀκαρπεῖν συμβαίνει διὰ τὴν εὐβλάστειαν· οὐ δύνανται γὰρ οὐδὲ ταῦτ᾽ ἐκπέττειν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν βλάστησιν ἡ ὁρμὴ τρέπεται, καθάπερ ἐπισπωμένη διὰ τὸ πλῆθος. ὡς ἐπὶ πολὺ δὲ ἐκ τῶν τοιούτων συμβαίνει συκῇ μὲν ψωριᾷν, ἐλάᾳ δὲ λειχηνιᾷν, ἀμπέλῳ δὲ ῥεῖν ὥσπερ καὶ Κλείδημός φησιν· λεπτὸς γὰρ ὁ καρπὸς ἄπεπτος ὢν καὶ ῥοώδης.

5.9.11Çare iki şeydedir: bol beslenmeyi azaltmak –bazılarının bademleri ve narları "cezalandırması" gibi– ve ağaca bir kuvve ve güç katmak. Bunu şunlar sağlar: incir sürmeye başlarken, fazla gölgeli kalıp özsuyunu koyulaştırmasın diye dallarını seyreltmek; bazılarının öğütlediği gibi asmaların yapraklarını almak ve bütün yaz boyunca en büyük yaprakları koparmak; en üstteki kökleri temizlemek, çubukları üstüne yatırmak ve daldırmalar indirmek. Zamanında yapılan kazma da kökleri açığa çıkararak yardım eder; böylece kökler rüzgâra ve soğuğa alışır; bazıları dondan sakınarak böyle yapmayı, ardından da toprağı yeniden işlemeyi öğütler. Çünkü bunların hepsi besinden eksiltir ve gücü artırır. Eksiklik yüzünden zayıf düşmüş ağaçlara ise tersine, toprak işleme ve öteki bakım hem gücü hem bol beslenmeyi geri verir.

5.9.11

ἡ βοήθεια δ᾽ ἐν δυεῖν ἔν τε τῷ παραιρεῖσθαι τὴν εὐτροφίαν ὥσπερ καὶ τὰς ἀμυγδαλᾶς καὶ τὰς ῥόας τινὲς κολάζουσι καὶ ἐν τῷ δύναμίν τινά προστιθέναι τῷ δένδρῳ καὶ ἰσχύν. τοῦτο γὰρ αἵ τε διακόψεις ποιοῦσι τῆς συκῆς, ὅταν ἄρχηται βλαστάνειν, ὅπως μὴ παλίσκιος οὖσα παχύνῃ τὸν ὀπὸν καὶ αἱ ἀποψιλώσεις τῶν ἀμπέλων καὶ ἀποκνίσεις τῶν οἰνάρων τῶν μεγίστων παρ᾽ ὅλον τὸ θέρος ὥς τινες κελεύουσιν· καὶ αἱ περικαθάρσεις δὲ τῶν ἀνωτάτων ῥιζῶν καὶ τὰ κλή- ματα ἐπιβαλλόμενα καὶ ἀποκατώρυγες καθιέμεναι· καὶ ἡ σκαπάνη βοηθεῖ γενομένη καιρία γυμνοῦσα τὰς ῥίζας, ὅπως ἐθισθῶσι πνεύματι καὶ ψύχει, καθάπερ ἔνιοι κελεύουσι πάγον εὐλαβουμένους καὶ μετὰ ταῦτα δὲ τὴν κατεργασίαν ἀποδιδόναι. πάντα γὰρ ταῦτα τῆς τροφῆς ἀφαιρεῖ καὶ συναύξει τὴν δύναμιν. ἐναντίως δὲ τοῖς ἐξησθενηκόσι διὰ τὴν ἔνδειαν ἡ κατεργασία καὶ ἡ ἄλλη θεράπεια τήν τε δύναμιν ἅμα καὶ τὴν εὐτροφίαν ἀποδίδωσιν.

5.9.12Bazıları uyuzun başka bir yoldan da olduğunu düşünür: Ülker yıldızları doğarken az yağmur yağarsa. Çünkü o zaman ısınan maddeler mayalanıp kabarır ve deri döküntüleri gibi dışarı çıkar; çok yağarsa sebepler yıkanıp gider, belki de nem içeri dağılıp hastalığı durdurur. O zaman yaban incirleri ve kışlık incirler de dökülür; çünkü nem bunlara kadar işler. İncirde uyuzun sebepleri olarak bunları söylerler.

5.9.12

τὴν δὲ ψώραν οἴονταί τινες γίνεσθαι καὶ ἄλλως οἷον ὅταν ὕδωρ ἐπὶ Πλειάδι γένηται μὴ πολὺ· τότε γὰρ ἀναζυμοῦται τὰ ἀναθερμαινόμενα καὶ δίεισιν ἔξω καθάπερ τὰ ἐξανθήματα· ἐὰν δὲ πολὺ γένηται, ἀποκλύζεται τὰ αἴτια, τάχα δὲ καὶ διαδίδωσιν εἰς τὰ ἐντὸς καὶ παύει· συμβαίνει δὲ τότε καὶ τὰ ἐρινὰ καὶ τοὺς ὀλύνθους ἀπορρεῖν· διϊκνεῖται γὰρ εἰς ταῦτα ἡ ὑγρότης· τῆς μὲν οὖν ψώρας ταῦτ᾽ αἴτια τῇ συκῇ λέγουσιν·

5.9.13Asmanın tekeleşmesinin sebepleri ise şunlardır: rüzgâr sürgünlerini kırarsa, işlenirken zarar görürse, ya da üçüncü olarak, budama kesiği yukarı bakacak biçimde yapılırsa. Çünkü birikim daha bol olur ve sürmeye daha şiddetle atılır, öyle ki asma meyve bağlayamaz. Tanelerin dökülmesinin (rhyas) iki sebebi vardır: çiçek dökümü sırasında üstüne kar yağması ya da kreittōsis denen şey. Bu doğruysa, çiçek dökümü sırasında hava daha nemli olduğundan adeta pas yapar; kreittōsis ise besini ters yöne çekip başka yere kaydırır gibidir; öyle ki ikisinden ötürü de tanelerin dökülmesi ve kalanların küçük olması akla yatkındır. Gözlerin soğuktan kör olması da aynı ya da benzer bir şeydir; yabani ağaçlar erken sürmeye başlarken kış bastırınca da bu olur. Vaktinden önce açan çiçek de bu hâle uğrar; çünkü zayıfken esen soğuk rüzgâr onu yakmıştır. Bunlar ağaçların kendilerinin hastalıkları ve hâlleridir.

5.9.13

τῇ δὲ ἀμπέλῳ τοῦ τραγᾷν, ὅταν ἢ ὑπὸ πνεύματος βλαστοκοπηθῇ, ἢ ὅταν τῇ ἐργασίᾳ συμπάθῃ, ἢ τρίτον ὅταν ὑπτία τμηθῇ· συμβαίνει γὰρ πλείω τὸν ἀθροισμὸν γινόμενον μᾶλλον εἰς τὴν βλάστησιν σφοδροτέρως ὁρμᾷν, ὥστε μὴ δύνασθαι καρπογονεῖν. τοῦ δὲ ῥυάδα γίνεσθαι δύο αἴτια ἢ ὅταν ἐπινιφθῇ κατὰ τὴν ἀπάνθησιν ἢ ὅταν κρειττωθῇ· τοῦτο δ᾽ εἰ ἀληθὲς ἔοικε κατὰ μὲν τὴν ἀπάνθησιν ὑγρότερος ὢν ὁ ἀὴρ ὥσπερ ἀπερυσιβοῦν, ἡ δὲ κρείττωσις οἷον ἀντισπᾷν καὶ μεθιστάναι τὴν τροφὴν, ὥστε ἐξ ἀμφοτέρων εὔλογον ἀπορρεῖν τὰς ῥάγας καὶ τὰς ἐπιμενούσας μικρὰς εἶναι. ἡ δ᾽ ἄμβλωσις τῶν ὀφθαλμῶν ὅταν ῥιγῶσι ταὐτὸν καὶ παραπλήσιόν ἐστιν, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἀγρίων προβλαστάνειν ἀρχομένων ἐὰν ἐπιγένηται χειμών. πάσχει δὲ τοῦτο καὶ ἡ πρὸ ὥρας ἄνθησις· ἐπ᾽ ἀσθενεῖ γὰρ πνεύσας ἄνεμος ψυχρὸς ἀπέκαυσεν. ταῦτα μὲν οὖν τῶν δένδρων αὐτῶν ἐστι νοσήματα καὶ πάθη.

5.10.110. Bölüm

Meyvelerin hastalıklarına gelince: üzüm salkımlarında "krambos" denen hastalık olur; bu pasa benzer. Çiseleyen yağmurdan sonra üstlerinde nem dururken güneş onları fazla şiddetle yakınca olur; aynı şey asma yapraklarında da görülür. Elma, zeytin ve incir ağaçlarının meyveleri de kurtlanır. Elmaları ve incirleri kurtlar her zaman bozar; zeytinleri ise kurtlar kabuğun altında oluşursa bozar, çünkü etini yiyip bitirirler; ama içeride çekirdeği oyarak yerlerse yararlı olurlar, çünkü içeride kaldıkça ete dokunmazlar. Arkturos doğarken yağmur yağarsa kurtların kabuğun altına yerleşmesi önlenir; çünkü üşüyüp kaçarlar. İncirler ve öteki meyveler de sık sık hastalanır.

5.10.1

Τὰ δὲ τῶν καρπῶν οἷον τῶν μὲν βοτρύων ὁ καλούμενος κράμβος· τοῦτο δ᾽ ὅμοιον τῇ ἐρυσίβῃ· γίνεται γὰρ ὅταν ἐπούσης ὑγρότητος μετὰ τὰς ψεκάδας ἐπικαύσῃ σφοδροτέρως ὁ ἥλιος, ὅπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν οἰνάρων. μηλέας δὲ καὶ ἐλάας καὶ συκῆς καὶ σκωληκοῦνται οἱ καρποί. καὶ τὰς μὲν μηλέας καὶ συκᾶς ἀεὶ διαφθείρουσιν οἱ σκώληκες· τὰς δὲ ἐλάας, ἐὰν μὲν ὑπὸ τὸ δέρμα γένωνται, διαφθείρουσιν· ἐξεσθίουσι γάρ· ἐὰν δ᾽ ἐν τῷ ἔσω τὸν πυρῆνα διαφάγωσιν, ὠφελοῦσιν· ἐντὸς γὰρ ὄντες οὐχ ἅπτονται τῆς σαρκός. κωλύονται δ᾽ ὑπὸ τῷ δέρματι εἶναι ὕδατος ἐπ᾽ ἀρκτούρῳ γενομένου· καταψυχόμενοι γὰρ φεύγουσιν. νοσεῖ δὲ πολλάκις καὶ τὰ σῦκα καὶ οἱ ἄλλοι καρποί.

5.10.2Sebep, kısaca söylemek gerekirse, iki şeydedir: ya ağacın kendisinden ve onun durumundan gelir, örneğin bademlerde zamksı bir nem oluşunca; ya da havada olup bitenlerden. Zeytin ağacında da çevresindeki havanın bir tür nemliliği yüzünden "örümcek ağı" oluşur ve meyveyi bozar. Geçen yılın odunundan yeni sürme de yağmurlar yağınca olur; bu yüzden ağaç meyvesini döker. Çünkü besin oraya akar, meyve ise güçlü değildir; nem de […] sürmenin […] birikmiştir. En kötüsü de zeytinler, asmalar ve ötekiler çiçekteyken üzerlerine yağmur yağmasıdır; çünkü çiçekler ve meyveler zayıflıktan dökülür.

5.10.2

τὸ δ᾽ αἴτιον, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, ἐν δυοῖν· ἢ γὰρ ἀπ᾽ αὐτοῦ τοῦ δένδρου καὶ τῆς τούτου διαθέσεως ὥσπερ ὅταν ἐν ταῖς ἀμυγδαλαῖς ἡ ὑγρότης κομμιδώδης ὑπογένηται, ἢ ἀπὸ τῶν κατὰ τὸν ἀέρα ξυμβαινόντων· τῇ δ᾽ οὖν ἐλάᾳ καὶ τὸ ἀράχνιον ἐμφύεται δι᾽ ὑγρασίαν τινὰ τοῦ ἀέρος τοῦ περὶ αὐτὰς, ὃ καὶ διαφθείρει τὸν καρπόν. ἡ δὲ ἐκ τοῦ ἔνου βλάστησις ὑδάτων ἐπιγινομένων γίνεται, δι᾽ ἣν ἀποβάλλει τὸν καρπὸν ἐνταῦθα τῆς τροφῆς ῥεούσης, ἅτε μὴ ἰσχύοντος τοῦ καρποῦ, τῆς δ᾽ ὑγρότητος ἠθροισμένης […] τῆς βλαστήσεως. χείριστον δ᾽ ἐὰν ἀνθούσαις ἐφύσῃ καὶ ἐλάαις καὶ ἀμπέλοις καὶ τοῖς ἄλλοις· ἀπορρεῖ γὰρ τὰ ἄνθη καὶ οἱ καρποὶ δι᾽ ἀσθένειαν.

5.10.3Bazı yerlerde de kendine özgü hâller görülür; Miletos'ta ve Taras'ta zeytinlerde olduğu gibi. Miletos'ta zeytinler çiçeklenme dönemindeyken hava güney rüzgârlı ve açık olursa tırtıllar çıkar; kimi yaprakları, kimi çiçekleri yer; bunlar ayrı cinstendir. Ardından kavurucu bir sıcak gelirse buna karşı yardımı olur; çünkü tırtıllar patlar. Taras'ta ise zeytinler çiçeklenme sırasında kimi zaman rüzgârsızlık yüzünden pas tutar, kimi zaman da denizden sisli ve koyu bir rüzgâr eser, çiçeklerin üstüne çöker ve çiçekler tuzdan ölür. Bu yüzden oradaki ağaçlar en güzel ve en büyük ağaçlar olduğu hâlde meyveleri pek azdır.

5.10.3

ἐνιαχοῦ δὲ ἴδια πάθη συμβαίνει, καθάπερ ἐν Μιλήτῳ καὶ Τάραντι περὶ τὰς ἐλάας. ἐν Μιλήτῳ μὲν γὰρ, ὅταν περὶ τὸ ἀνθεῖν ὦσι, νοτίου ἀέρος ὄντος καὶ εὐδιεινοῦ κάμπαι γενόμεναι κατεσθίουσιν αἱ μὲν τὰ φύλλα, αἱ δὲ τὰ ἄνθη ἕτεραι οὖσαι τῷ γένει. βοηθεῖ δὲ πρὸς ταῦτα, ἐὰν ἐπιγένηται καῦμα· διαρρήγνυνται γάρ. ἐν Τάραντι δὲ περὶ τὴν ἄνθησιν ὁτὲ μὲν ἀπερυσιβοῦνται διὰ τὴν ἄπνοιαν, ὁτὲ δὲ πνεῦμά τι πνέον ἐκ τῆς θαλάττης ὁμιχλῶδες καὶ παχὺ προσίζον ἐν τοῖς ἄνθεσιν ἀπόλλυται τὰ ἄνθη τῇ ἅλμῃ· διὰ τοῦτο καλλίστων ὄντων καὶ μεγίστων τῶν δένδρων ἐλάχιστος παρ᾽ αὐτοῖς ὁ καρπός.

5.10.4Genel olarak her yerin kendine özgü belaları vardır; kiminin topraktan, kiminin havadan, kiminin ikisinden birden. Hepsi için ortak olan sebep ise her ülkede esen rüzgârlardan gelir: yazın esen sıcak rüzgârlar ve baharda, ağaçlar yeni sürerken ve çiçeklenmek üzereyken esen çok soğuk rüzgârlar. Çünkü bunlar için de genel olarak doğru olan şudur: ağaçlar besinin, sıcağın ve soğuğun aşırılığı ve eksikliği yüzünden hastalanır.

5.10.4

ὅλως δὲ ἕκαστοι τῶν τόπων ἰδίας ἔχουσι κῆρας, οἱ μὲν ἐκ τοῦ ἐδάφους, οἱ δ᾽ ἐκ τοῦ ἀέρος, οἱ δ᾽ ἐξ ἀμφοῖν. ἐκείνη δὲ αἰτία κοινὴ πᾶσιν ἡ ἀπὸ τῶν πνευμάτων κατὰ τὰς χώρας ἑκάστας, ὅσα θερμὰ τοῦ θέρους πνεῖ καὶ τοῦ ἦρος ψυχρὰ σφόδρα τῶν δένδρων ἄρτι βλαστανόντων καὶ ὑπὸ τὴν ἄνθησιν· τὸ γὰρ ὅλον ἀληθὲς καὶ ἐπὶ τούτων, ὅτι δι᾽ ὑπερβολὴν καὶ ἔνδειαν τροφῆς καὶ καύματος καὶ ψύχους νοσοῦσιν·

5.10.5Bir de rüzgârlar ve gökten yağmurlar zamanında gelmezse hastalanırlar. Çünkü kimi zaman, yağmur yağsa da yağmasa da, meyvelerini dökerler, incirler gibi; kimi zaman da meyveler çürüyüp boğularak ya da gereğinden fazla kuruyarak daha kötü olur. Bazı kavurucu sıcaklar üzüm salkımını, zeytini ve başka meyveleri de yakar. Kurtların birçoğu biçimce birbirinden farklıdır; ama daha büyük fark şudur: bir ağaçtan ve meyveden alınıp başka cinsten bir ağaca konan kurtlar yaşayamaz. Bu akla yatkındır; çünkü her birinin besini kendi maddesinden gelir. Yalnız "boynuzlu" (kerastēs) denen böcekte kendine özgü bir durum vardır: bunun zeytin ağacında oluştuğunu ve incir ağacına yumurtladığını söylerler. İncir ağacının hem kendinden çıkan kurtları vardır, hem de içine bırakılan yumurtalardan çıkanları besler; hepsi sonunda kerastēs'e dönüşür; bunlar cırlamaya benzer bir ses çıkarır. Hastalıklar hakkında bu kadarı yeter.

5.10.5

ἔτι δ᾽ ἂν μὴ κατὰ καιρὸν τὰ πνεύματα καὶ τὰ ὕδατα οὐράνια γένηται. συμβαίνει γὰρ ὁτὲ μὲν ἀποβάλλειν γενομένων ἢ μὴ γενομένων ὑδάτων, ὥσπερ τὰς συκᾶς, ὁτὲ δὲ χείρους γίνεσθαι σηπομένους καὶ καταπνιγομένους ἢ πάλιν ἀποξηραινομένους παρὰ τὸ δέον. ἐπεὶ καὶ καύματα ἔνια καὶ βότρυν καὶ ἐλάαν ἀποκάει καὶ ἄλλους καρπούς· τῶν δὲ σκωλήκων πολλοὶ διαφέρουσι μὲν ταῖς μορφαῖς οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐκείνη μείζων ἡ διαφορὰ τὸ μὴ δύνασθαι τὰ ἐξ ἑτέρου δένδρου καὶ καρποῦ μετατεθέντα ἐν ἑτέρῳ γένει σώζεσθαι· τοῦτο δ᾽ εὔλογον· ἑκάστῳ γὰρ ἐκ τῆς οἰκείας ὕλης ἡ τροφή· πλὴν ἴδιον τὸ περὶ τὸν κεράστην καλούμενον ξυμβαῖνον· τοῦτον γάρ φασι καὶ ἐν τῇ ἐλάᾳ γίνεσθαι καὶ εἰς τὴν συκῆν ἐντίκτειν· ἔχει δὲ ἡ συκῆ καὶ ἐξ ἑαυτῆς σκώληκας καὶ τοὺς ἐντικτομένους τρέφει, πάντα δ᾽ εἰς κεράστην ἀποκαθίστανται· φθέγγονται οἷον τριγμόν· περὶ μὲν οὖν νοσημάτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

5.11.111. Bölüm

Ağaçların ölümüne gelince, önce şu ayrımı yapmak gerekir: ölümlerin kimi tabiata uygundur, ⟨kimi tabiata aykırı⟩. Tabiata uygun olanlar, yaşlılıktan ve zayıflıktan gelen kurumalardır; ağaç adeta kendiliğinden son nefesini verir ve solup gider. Tabiata aykırı olanlar ise dışarıdan gelenlerdir. Bunların kimi daha şiddetli görünür, örneğin ağaç kesilmiş ya da darbe almışsa; kimi daha az şiddetli görünür, kışlar ya da rüzgârlar yüzünden olanlar gibi; hepsinden en az şiddetli görüneni de, hayvanlarda olduğu gibi, hastalıktan olanlardır. Çünkü bunlar çok uzun sürer; bu yüzden hem hayvanlarda hem bitkilerde aynı ölçüde tabiata aykırı görünmezler; tabiata uygun ölüm de tabiatın tükenip gitmesi olduğuna göre.

5.11.1

Περὶ δὲ φθορᾶς ἁπλῶς τῶν δένδρων ἐκεῖνο πρῶτον δεῖ διελεῖν ὅτι εἰσὶν αἱ μὲν κατὰ φύσιν, ⟨αἱ δὲ παρὰ φύσιν⟩. κατὰ φύσιν μὲν αἱ γήρᾳ καὶ δι᾽ ἀσθένειαν αὐάνσεις ὥσπερ ἀποπνεόντων καὶ ἀπομαραινομένων αὐτομάτων· παρὰ φύσιν δὲ αἱ ἀπὸ τῶν ἔξωθεν, τούτων δὲ αἱ μὲν βιαιότεραι φαίνονται καθάπερ ἐὰν κοπὲν ἢ πληγὲν, αἱ δ᾽ ἧττον αἱ διὰ χειμῶνας ἢ πνεύματα, πασῶν δ᾽ ἥκιστ᾽ αἱ διὰ νόσον ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων· ἐγχρονίζουσι γὰρ αὗται μάλιστα δι᾽ ὃ καὶ οὐδὲ φαίνονται παρὰ φύσιν ὁμοίως ἔν τε ζώοις καὶ φυτοῖς εἴπερ ἐκείνη τῆς φύσεως ἡ ἔκλειψις.

5.11.2Bol ve çok meyve vermekten gelen başka bir ölüm de vardır. Daha önce söylendiği gibi bazı bitkiler tabiatça kısa ömürlüdür, çünkü ousia'ları meyveye harcanıp tükenir; söylediğimiz gibi çok meyve verdikten sonra kuruyan bitkiler bunlardır ve bu birçok bitkinin başına gelir. Genç zeytin ağaçlarının da bol meyveden öldüğü sanılır; çünkü henüz tamamlanmamışken büyümeye ayrılması gereken besini meyveye harcarlar. Bu ölümü ne tabiata uygun ölümler arasına koymak mümkündür, ne de dışarıdan ve şiddetle gelen ölümler arasına; bitkinin kendisinden, meyveye doğru ölçüyü aşan atılımından gelir. Havanın ve genel iklim durumunun da bunda bir bakıma payı vardır; çünkü böyle bir bolluk havanın iyi karışımından doğar. Buna tabiata uygun mu, tabiata aykırı mı, yoksa ikisinin arasında bir şey mi denmesi gerektiği bir şey fark ettirmez.

5.11.2

ἔστι δέ τις καὶ ἑτέρα ἡ διὰ τὴν εὐκαρπίαν καὶ πολυκαρπίαν· ταῦτα μὲν οὖν, ὥσπερ ἐλέχθη, φύσει βραχύβια ἐξαναλισκομένης ἐνταῦθα τῆς οὐσίας, ὅσα πολυκαρπήσαντα ἀφαυαίνεται καθάπερ ἐλέχθη· συμβαίνει γὰρ τοῦτο πλείοσιν· ἐπεὶ καὶ ἐλάαι αἱ νέαι δοκοῦσι φθείρεσθαι δι᾽ εὐκαρπίαν ὅτι οὔπω τετελεσμέναι τὴν τῆς αὐξήσεως τροφὴν ἐξαναλίσκουσιν εἰς τοὺς καρπούς· ταύτην δ᾽ οὐ τῶν κατὰ φύσιν ἄν τις θείη τὴν φθορὰν οὐδ᾽ ὡς ἀπὸ τῶν ἔξωθεν καὶ βιαίως, ἀλλ᾽ ὡς ἀπ᾽ αὐτῶν διὰ τὴν ἐπὶ πλέον ὁρμὴν τοῦ συμμέτρου πρὸς τὸν καρπόν ᾗ συναίτιός πως καὶ ὁ ἀὴρ καὶ ἡ τοῦ ὅλου κατάστασις· εὐκαρπία γὰρ γίνεται τοιαύτη διὰ τὴν τοῦ ἀέρος εὐκρασίαν· ταύτην μὲν οὖν εἴτε κατὰ φύσιν εἴτε παρὰ φύσιν εἴτε καὶ μέσην τινὰ χρὴ λέγειν οὐδὲν διαφέρει.

5.11.3Belki bazı ağaç cinslerinde de kimi ölümler tabiata uygundur; bunlar kendiliğinden olur, hem de ağaç kötü durumdayken değil, gürbüzken: örneğin kökleri reçineyle dolunca çamda olduğu gibi. Bu ona bol beslenmeden ve aşırılıktan olur; reçinelenmeyle birlikte besini geçiremez ve ölür. Hayvanlar aşırı şişmanladığında olan da buna benzer görünür: tıkanma ve sıkışma yüzünden ne soluk çekebilir ne de havadan yararlanabilirler; böylece onlar da boğulur, çamlar da. Bu yüzden dağ oduncuları adı yerinde koymuşlardır: çamın yağlılıktan "boğulduğunu" söylerler. Çünkü anlaşılan her şeyin biraz havaya, gevşekliğe ya da gözeneklere ihtiyacı vardır. Böyle ölümleri daha çok tabiî saymak gerekir; ötekilere ise, söylediğimiz gibi, hangi adı verdiğimiz bir şey fark ettirmesin.

5.11.3

τάχα δὲ καὶ γένει τινὶ δένδρων ἔνιαι κατὰ φύσιν αὐτομάτως τε γινόμεναι καὶ οὐ κακουμένοις, ἀλλ᾽ εὐθενοῦσι, οἷον τῆς πεύκης ὅταν αἱ ῥίζαι δᾳδωθῶσι· πάσχουσι μὲν γὰρ τοῦτο δι᾽ εὐτροφίαν καὶ ὑπερβολὴν, ἅμα δὲ τῇ δᾳδώσει τὴν τροφὴν οὐ διεῖσαι φθείρονται. καὶ ἔοικε παραπλήσιον τὸ συμβαῖνον καὶ ἐπὶ τῶν ζώων, ὅταν ὑπερπαχυνθῶσιν· οὐ δυνάμενα γὰρ ἕλκειν τὴν πνοὴν οὐδ᾽ ὅλως τῷ πνεύματι χρῆσθαι διὰ τὴν σύμφραξιν καὶ τὴν πύκνωσιν ἐκεῖνά τε ἀποπνίγονται καὶ αἱ πεῦκαι δι᾽ ὃ καὶ οὐ κακῶς οἱ ὀρείτυποι τοὔνομα τέθεινται· φασὶ γὰρ ἀποπνίγεσθαι τὴν πεύκην διὰ τὴν πιότητα· πάντα γὰρ ὡς ἔοικε δεῖται πνεύματός τινος ἢ μανώσεως ἢ πόρων. τὰς μὲν οὖν τοιαύτας μᾶλλον ἄν τις θείη φυσικὰς ἐκείνας δὲ ὁποτέρως δεῖ προσαγορεύειν μηδὲν διαφερέτω καθάπερ ἐλέχθη.

5.12.112. Bölüm

Şimdi tabiata aykırı ölümlerden söz etmeliyiz; çünkü tabiata uygun olanlar basit ve açıktır. Bunların sebepleri, havada olup bitenlerden gelenler arasında, hemen hemen iki şeydedir: soğuğun ve sıcağın aşırılığı. Besin eksikliğinden olanlar, örneğin su azlığı ya da toprağın kötülüğü yüzünden olanlar başka türdendir ve söylenenlerden anlaşılır. Sıcaktan olan ölümler, aşırı bir kuraklık olmadıkça daha azdır; kuraklık da ağaçlardan çok öteki bitkileri öldürür, ağaçları ancak sürekli ve uzun sürerse öldürür. Ama her yıl mevsiminde gelen sıcaklarda, örneğin Köpek Yıldızı sırasında, fidanlar yıldız çarpmasıyla ölür; sakatlanmış ya da zayıf düşmüş bir ağaç varsa o da ölür; çünkü bunlar da dayanamaz.

5.12.1

Περὶ δὲ τῶν ⟦παρὰ⟧ φύσιν λεκτέον ἐπείπερ αἱ κατὰ φύσιν ἁπλαῖ τινές εἰσι καὶ φανεραί. τούτων δὲ σχεδὸν ἐν δυοῖν αἱ αἰτίαι τῶν κατὰ τὸν ἀέρα γινομένων ὑπερβολῇ ψύχους τε καὶ καύματος· αἱ γὰρ δι᾽ ἔνδειαν τροφῆς οἷον ἢ λειψυδρίαν ἢ χώρας κακίαν ἕτερον εἶδος ἔχουσι καὶ φανεραὶ ἐκ τῶν εἰρημένων. αἱ μὲν οὖν ὑπὸ καύματος ἐλάττους ἂν μή τις αὐχμὸς ὑπερβάλλων γένηται, καὶ οὗτος δὲ μᾶλλον τἆλλ᾽ ἀπόλλυσιν ἢ τὰ δένδρα, ταῦτα δ᾽ ἂν συνεχὴς γίνηται καὶ πλείω χρόνον· ἀλλ᾽ οἷα δὴ τὰ ἐπέτεια καύματα γίνεται κατὰ τὸν οἰκεῖον καιρὸν οἷον ὑπὸ κύνα ἀπόλλυται τὰ φυτὰ ἀστροβολούμενα καὶ ἐὰν ἄρα τι τύχῃ πεπηρωμένον ἢ ἀσθενές· οὐδὲ γὰρ ταῦτ᾽ ὑπομένει.

5.12.2Kıştan ise daha çok ölüm olur, hem de daha çok yoldan: kimi zaman açık havalar ve şiddetli donlar ağaçları dondurur, kimi zaman esen soğuk rüzgârlar yakar; bazen de rüzgâr yokken ya da ılımlı eserken, ama hava açık değil de bulanık ve bulutluyken olur. Ağaçların donması da, gök açık olsun olmasın, hemen hemen böyle olur. Arkadia'da ve Euboia'da açık havada ve rüzgârla olur; Thessalia'da ve oralarda ise rüzgârsız ve bulutlu havada. Yine de her yerde, çevredeki dağlar kar tuttuğunda rüzgâr varken de bu hâl olur; çünkü her dağdan esintiler ve yakıcı soğuk gelir; kimi zaman da hava durgunken soğuk içeri sızar.

5.12.2

ὑπὸ δὲ τοῦ χειμῶνος πλείω καὶ κατὰ πλείους τρόπους, ὁτὲ μὲν γὰρ αἱ αἰθρίαι καὶ πάγων σφοδρότητες ἐκπηγνύουσιν, ὁτὲ δ᾽ ἄνεμοι ψυχροὶ πνεύσαντες ἀπέκαυσαν· ἐνίοτε δὲ καὶ ἀπνοίας οὔσης ἢ μετρίας πνοῆς, οὐ καθαροῦ δὲ τοῦ ἀέρος, ἀλλὰ θολεροῦ καὶ ἐπινεφοῦς. καὶ σχεδὸν οὕτως ἥ γε τῶν δένδρων γίνεται πῆξις ἐάν τε αἴθριος ἐάν τε μὴ ὁ οὐρανὸς ᾖ. γίνεται δὲ περὶ μὲν Ἀρκαδίαν καὶ Εὔβοιαν αἰθρίας καὶ πνεύματος, περὶ δὲ Θετταλίαν καὶ τούτους τοὺς τόπους ἀπνοίας καὶ ἐπινεφοῦς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πνευμάτων ὄντων συμβαίνει τὸ πάθος, ὅτανπερ τὰ ὄρη λάβῃ χιόνα τὰ περικείμενα καθ᾽ ἑκάστους τόπους· ἀφ᾽ ἑκάστου γὰρ αἱ ἀπόπνοιαι καὶ τὸ ψύχος τὸ ἀποκάον, ὁτὲ δὲ νηνεμίας οὔσης εἰσδυόμενος ὁ ἀήρ.

5.12.3Orkhomenos gölü dolunca Euboia'da ve Boiotia'da donun daha az olduğu söylenir. Bunu iki türlü anlamak mümkündür: ya arazî bir bağlantı olarak, çünkü o yıllar daha yağmurlu geçer ve kar yağmaz; ya da daha geniş bir yüzeyden yükseldiği için buharın daha sulu olması yüzünden. Böyle bir buhar daha az soğuktur ve daha az zarar verir. Bazı yerlerde bu açıkça görülmüştür: yakınlarındaki yerler göle dönünce buralar daha ılık olmuştur.

5.12.3

ὃ δὲ λέγουσιν, ὡς ἧττον γίνεται περὶ Εὔβοιαν καὶ τὴν Βοιωτίαν, ὅταν ἡ ὀρχομενία λίμνη πληρωθῇ, τάχ᾽ ἄν τις ἀμφοτέρως λάβοι καὶ ὡς κατὰ συμβεβηκὸς, ὅτι ἔπομβρα συμβαίνει τότε μᾶλλον εἶναι τὰ ἔτη καὶ χιόνα μὴ πίπτειν καὶ ὡς ὑδρωδεστέραν τὴν ἀναθυμίασιν γινομένην διὰ τὸ ἀπὸ πλέονος· ἡ τοιαύτη δ᾽ ἧττον ψυχρὰ καὶ κακοποιός· καὶ φανερὸν ἔν τισι τόποις γέγονεν· ἀλεεινότεροι γὰρ γεγένηνται λιμνωθέντων τῶν πλησίον·

5.12.4Yunanistan'daki yerlerde yakıcı rüzgârlar batıdan eser; örneğin başka yerlerde ve Khalkis'te "yanık" (kauthmos) denen hâli yapan Olympias rüzgârı. Thessalia'da ise iki yönden esip dondururlar. Bu rüzgârlar en çok kış gündönümü sırasında, "kırk gün" denen dönemde eser; çünkü o zaman hava da en soğuk hâlindedir. Olup bitenler bunlardır; sebebi ise, küllî olarak söylersek, hemen hemen açıktır: soğuğun dışarı sürdüğü sıcak, nemi de beraberinde dışarı çıkarır; böylece nem buharlaşıp gider.

5.12.4

πνεῖ δὲ τὰ πνεύματα τὰ ἀποκαίοντα περί γε τοὺς κατὰ τὴν Ἑλλάδα τόπους ἀπὸ δυσμῶν ὥσπερ ὁ Ὀλυμπίας ὁ ποιῶν ἄλλοθί τε καὶ ἐν Χαλκίδι τὸν καλούμενον καυθμόν· ἐν Θετταλίᾳ γὰρ ἀμφοτέρωθεν πνέοντες ἐκπηγνύουσιν· ἡ δ᾽ ὥρα τῆς πνοῆς μάλιστά πως περὶ τροπὰς ὑπὸ τὰς τετταράκοντα· τότε γὰρ καὶ ὁ ἀὴρ ὅλως ψυχρότατος. τὰ μὲν οὖν γινόμενα ταῦτ᾽ ἐστὶν, ἡ δ᾽ αἰτία σχεδὸν ὡς καθόλου γε εἰπεῖν φανερά· τὸ γὰρ θερμὸν ἐξελαυνόμενον ὑπὸ τοῦ ψύχους συνεξάγει καὶ τὸ ὑγρὸν ὥστε διαπνεῖσθαι.

5.12.5Bu genellikle toprak üstündeki kısımlarda olur; köklerin çevresindeki en alt kısımlar etkilenmez, çoğu zaman gövdenin bir kısmı da. Yine de don bazen köklere kadar işler ve ağacı büsbütün kurutur. Çünkü soğuk düpedüz yukarıdan başlar ve oradan içeri sızar, sonra bu kısımlardan, sanki birtakım kanallardan geçerek aşağıya iner. Bu yüzden bu hâlin görüldüğü yerlerde asmaları toprağa gömer, incirleri de çalı biçiminde yetiştirirler. Çok toprağa gerek yoktur; üstte duran orta kalınlıkta bir toprak onları koruyabilir.

5.12.5

συμβαίνει δὲ τοῦθ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πλέον ἐν τοῖς ὑπὲρ γῆν, τὰ δὲ κατώτατα περὶ τὰς ῥίζας ἀπαθῆ, πολλάκις δὲ καὶ αὐτοῦ τι του στελέχους· οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐνίοτε διϊκνεῖται καὶ πρὸς τὰς ῥίζας ὥσθ᾽ ὅλως ἐξαυαίνειν τὸ δένδρον· ἁπλῶς γὰρ ἄνωθεν ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ παρείσδυσις τοῦ ψύχους εἶτ’ ἀπὸ τούτων ὥσπερ ὀχετῶν τινων καταβαίνει πρὸς τὰ κάτω δι᾽ ὃ καὶ παρ᾽ οἷς συμβαίνει τὸ πάθος κατακρύπτουσι τὰς ἀμπέλους καὶ τὰς συκᾶς θαμνώδεις ποιοῦσιν· οὐδὲν δὲ δεῖ πολλῆς γῆς, ἀλλὰ μετρία τις ἐποῦσα δύναται διατηρεῖν·

5.12.6Bazıları, Pontos'ta ve Medeia'da olduğu gibi, yalnız asma çubuklarının ve incir dallarının uçlarını örterler; adeta girişleri tıkarlar. Çünkü bunlar kapatılırsa, öteki kısımlar çıplak kalsa da ağaçlar zarar görmez; soğuğun içeri girecek yolu kalmaz. Çünkü soğuk yukarıdaki kısımlardan aşağıdakilere ve köklere işler. Bu hâlin izi derindir; ağaç sanki güneşte uzun süre kavrulmuş gibi olur; bunun sebebi soğuğun şiddeti ve gücüdür; çünkü soğuk nemi sıcakla birlikte daha bol ve daha toplu olarak dışarı çıkarır.

5.12.6

ἔνιοι δὲ μόνον παρὰ τὰ ἄκρα τῶν κλημάτων καὶ τὰς κράδας αὐτὰς καθάπερ ἔν τε τῷ Πόντῳ καὶ περὶ Μήδειαν οἷον ἐμφράττοντες τὰς ἀρχάς· ἐὰν γὰρ ταῦτα συγκλεισθῇ καίπερ τἆλλα ὄντα γυμνὰ οὐδὲν πάσχουσι διὰ τὸ μὴ ἔχειν εἴσοδον. διϊκνεῖται γὰρ ἀπὸ τῶν ἄνω πρὸς τὰ κάτω καὶ τὰς ῥίζας· ἡ δ᾽ ἰδιότης ἰσχυρὰ καθάπερ ὑφ᾽ ἡλίου καὶ χρόνου πολλοῦ διὰ τὴν σφοδρότητα καὶ τὴν ἰσχὺν τοῦ ψύχους· ἐξάγει γὰρ μᾶλλον καὶ ἀθροώτερον τὸ ὑγρὸν ἅμα τῷ θερμῷ.

5.12.7Yerlerden en çok çukurların, vadilerin, ırmak kenarlarının ve genel olarak en az rüzgâr alanların zarar görmesi akla aykırı değildir. Çünkü akan soğuk hava en çok buralarda durur ve en uzun süre kalır; bu yüzden en çok zararı da burada verir. Nitekim bu hâlin rüzgârlardan değil de havanın orada bulunup durgunlaşmasından olduğu yerlerde –Makedonya'da, Thessalia'nın bazı yerlerinde ve Philippoi çevresinde olduğu gibi– en çok çukur yerler zarar görür; çünkü üstte duran hava donar ve dondurur, genel olarak da daha uzun süre etki eder. Açık ve düz yerlerde ise suyun ya da havanın donması gibi bir donma hiç olmaz; çünkü hareket buna engel olur.

5.12.7

τὸ δὲ πονεῖν μάλιστα τῶν τόπων ὅσοι κοῖλοι καὶ αὐλῶνές εἰσι καὶ ὅσοι περὶ τοὺς ποταμοὺς καὶ ὅλως τοὺς ἀπνευστοτάτους οὐκ ἄλογον. ἵσταται γὰρ μάλιστα ἐνταῦθα φερόμενον τὸ πνεῦμα καὶ πλεῖστον διατρίβει χρόνον ὥστε καὶ μάλιστα ἀπεργάζεται. καὶ γὰρ ὅπου μὴ διὰ πνεύματα τὸ πάθος, ἀλλὰ διὰ παρουσίαν καὶ στάσιν τινὰ τοῦ ἀέρος γίνεται καθάπερ ἐν Μακεδονίᾳ τε καὶ Θετταλίᾳ ἐνιαχοῦ καὶ περὶ Φιλίππους ἐνταῦθ᾽ οἱ κοῖλοι τόποι μάλιστα πονοῦσιν· ἐφεστηκὼς γὰρ ὁ ἀὴρ πήγνυται καὶ πήγνυσιν καὶ τὸ ὅλον πλείω χρόνον ἐργάζεται. κατὰ δὲ τοὺς ὑπτίους οὐδὲ γίνεται πῆξις ὅλως ὥσπερ ἡ τοῦ ὕδατος ἢ πνεύματος· κωλύει γὰρ ἡ κίνησις.

5.12.8Ama şaşılacak ve açıklama isteyen şu ki, en çok zarar görenler her zaman en zayıf ağaçlar olmaz, bazen güçlü ağaçlar daha çok zarar görür. Zeytinin ve incirin soğuktan yanması akla aykırı değildir: birinin kökleri yüzeydedir, ötekinin kökleri gevşek dokuludur; öyle ki soğuk yukarıdan da işleyebilir. Asmanın da hem tabiatından hem budamada açılan yaradan ileri gelen bir sebebi vardır. Ama yabani zeytinin zeytinden daha çok zarar görmesi tuhaftır; kışlara karşı zayıf olduğu hâlde narın hiçbir şey görmemesi de öyle; çünkü narın çok çabuk donduğu sanılır.

5.12.8

ἀλλ᾽ ἐκεῖνο θαυμαστὸν καὶ λόγου δεόμενον ὅτι οὐ τὰ ἀσθενέστατα μάλιστα πονεῖν εἴωθεν, ἀλλ᾽ ἐνίοτε τὰ ἰσχυρὰ μᾶλλον· ἐλάαν γὰρ καὶ συκῆν οὐδὲν ἄλογον ἀποκαυθῆναι· τῆς μὲν γὰρ μετέωροι, τῆς δὲ μαναὶ αἱ ῥίζαι, ὥστε καὶ ἄνωθεν τὸ ψύχος διϊκνεῖσθαι· καὶ ἡ ἄμπελος δὲ ἔχει τινὰ αἰτίαν ἐκ τῆς φύσεως καὶ ἐκ τῆς ἑλκώσεως τῆς περὶ τὴν τομήν· ἀλλὰ τὸ τὸν κότινον μᾶλλον πονῆσαι τῆς ἐλάας ἄτοπον καὶ τὸ τὴν ῥόαν μηδὲν παθεῖν ἀσθενῆ πρὸς τοὺς χειμῶνας οὖσαν· ἐκπήγνυσθαι γὰρ τάχιστα δοκεῖ.

5.12.9Gerçekten de donlardan ve rüzgârlardan gelen donmalar genel olarak birbirinden farklı olsa bile, ikisine de en zayıf ağaçların en çok boyun eğmesi akla aykırı değildir; meğer ki burada da daha önce söylediğimiz şey olmasın: soğuk sık dokulu ağaçlarda gevşek dokulu ağaçlardan daha çok durur ve kalır, gevşek dokulular ise onu içinden geçirir. Elma ağaçlarının, zayıf oldukları hâlde, Thessalia'da olduğu gibi donmamasının ya da başka ağaçlardan daha az donmasının sebebi de budur; çünkü gevşekliği sayesinde soğuğu içinden geçirir, tutup kapatmaz. Uzun süre kalmayan ve toplu gelmeyen şey etkili de olmaz; yıldırımlarda da böyledir. Demek ki iki şeyden biri gerekir: ya armut gibi sık ve güçlü ağaçlar –yabani ve meyvesiz ağaçlar, örneğin karaağaç ve kayacık daha da çok böyledir– soğuğu hiç kabul etmemeli; ya da ağaç kabul ettiği soğuğu içinden geçirmeli ve tutmamalıdır. Bunların sebebi aşağı yukarı buradadır.

5.12.9

καὶ γὰρ εἰ διαφέρουσιν αἱ ἐκπήξεις αἱ ὑπὸ τῶν πάγων καὶ τῶν πνευμάτων ὅλως οὐκ ἄλογον ἀμφοτέρων τὰ ἀσθενέστατα μάλιστα ὑπακούειν, εἰ μὴ ἄρα τὸ αὐτὸ γίνεται καὶ ἐνταῦθα τῷ πρότερον εἰρημένῳ· μᾶλλον γὰρ ἐφίσταται καὶ ἐμμένει τοῖς πυκνοῖς ἢ τοῖς μανοῖς, τὰ δὲ μανὰ διΐησιν ὃ καὶ τοῦ μὴ ἐκπήγνυσθαι τὰς μηλέας αἴτιον ἢ ἧττόν γ᾽ ἑτέρων ἀσθενεῖς οὔσας ὥσπερ καὶ περὶ Θετταλίαν· τῇ γὰρ μανότητι διΐησιν καὶ οὐκ ἀποστέγει· τὸ δὲ μὴ χρονιζόμενον μηδὲ ἀθρόον οὐδ᾽ ἐργατικὸν, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐν τοῖς κεραυνοῖς. δεῖ δὲ δυοῖν θάτερον ἢ μὴ δέχεσθαι, καθάπερ τὰ πυκνὰ καὶ ἰσχυρὰ, τοιοῦτον γὰρ ἡ ἄπιος καὶ τὰ ἄγρια δὲ καὶ τὰ ἄκαρπα ἔτι μᾶλλον οἷον πτελέα ὀστρύη, ἢ δεξάμενον διϊέναι καὶ μὴ κατέχειν. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἐνταῦθά που τὸ αἴτιον.

5.12.10Rüzgârın akışı da hangi yere gelirse, akan bir ırmak gibi orayı basıp geçer; salgın hastalıklarda olduğu gibi. Bu yüzden ona değen ve yakınındaki şeyler çoğu zaman zarar görmez; bazen de akış o kadar keskin bir sınırla geçer ki aynı çubuktaki gözlerin kimi sağlam, kimi donmuş olur. Çoğu zaman da bütün asma kar altında gömülüyken –soğuk yerlerde bu olur– rüzgâr çubukların uçlarını çıplak bulursa onları yakar ve donu oradan köklere kadar yayar […]; öyle ki bazen asma yaşar.

5.12.10

ἡ δὲ τοῦ πνεύματος φορὰ, καθ᾽ ὃν ἂν γένηται τόπον, ἐπέκλυσεν οἷον ποταμός τις ῥυεὶς, ὥσπερ ἐν τοῖς λοιμοῖς δι᾽ ὃ καὶ τὰ ἁπτόμενα καὶ τὰ σύνεγγυς ἀπαθῆ πολλάκις, ἐνίοτε δ᾽ οὕτως εἰς ἀκριβὲς διῆλθεν, ὥστε τῶν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ κλήματος ὀφθαλμῶν οἱ μὲν ὑγιεῖς, οἱ δὲ πεπηγότες εἰσίν· πολλάκις δὲ κεκρυμμένης ὑπὸ χιόνος ὅλης τῆς ἀμπέλου, γίνεται γὰρ τοῦτο ἐν τοῖς ψυχροῖς τόποις, ἐὰν λάβῃ γυμνὰ τὰ ἄκρα κλήματα, ταῦτα ἀπέκαυσε καὶ ἀπὸ τούτων διαδίδωσι πρὸς τὰς ῥίζας […] ὥστ᾽ ἐνίοτε ζῆν·

5.12.11Pontos'ta ise, hava açıkken ⟨pullar⟩ yağdığında rüzgârlardan donma olur. Bunlar havada uçuşurken görülen yassı şeylerdir, ama yere düşünce kalmazlar. Açıktır ki bu, havadaki nemin kırağı gibi donmasıdır. Rüzgârla gelen hava böyle olunca ve bunlar da onunla birlikte yağınca donma olması doğaldır. Rüzgârlar, tabiatça soğuk yerlerde, örneğin Pontos'ta ve Thrakia'da, adeta yerli rüzgârlardır; daha ılık yerlerde ise, Euboia'da olduğu gibi, dışarıdan gelir. Bu hâlin tabiatı da soğuğun orada doğmadığını, durgun ve bütün bir kütle hâlinde de bulunmadığını, rüzgâr nereye denk gelirse oraya aktığını gösterir; yoksa yakındaki şeyler zarar görmeden kalmazdı. Rüzgârların bir özelliği de budur.

5.12.11

περὶ δὲ τὸν Πόντον ὑπὸ τῶν πνευμάτων ἔκπηξις γίνεται, ὅταν αἰθρίας οὔσης ⟨λεπίδες⟩ καταφέρωνται· ταῦτα δέ ἐστι πλατέα ἄττα φερόμενα μὲν φανερὰ, πεσόντα δ᾽ οὐ διαμένει· δῆλον δὲ ὅτι πῆξίς τις τῆς ὑγρότητος ἐν τῷ ἀέρι, καθάπερ τῆς πάχνης· ὅταν οὖν τοιοῦτος ὁ ἀὴρ προσπίπτων ὑπὸ τοῦ πνεύματος ᾖ καὶ ταῦτα συγκαταφέρηται, κατὰ λόγον ἡ ἔκπηξις γίνεται. τὰ δὲ πνεύματα τοῖς μὲν ψυχροῖς φύσει τῶν τόπων, ὥσπερ ἐγχώρι᾽ ἄττ᾽ ἂν εἴη, καθάπερ ἐν τῷ Πόντῳ καὶ τῇ Θράκῃ, τοῖς δ᾽ ἀλεεινοτέροις ἐκ τῶν ἔξωθεν ἡ ἐπιφορὰ, καθάπερ ἐν Εὐβοίᾳ· δηλοῖ δὲ καὶ ἡ φύσις, ὡς οὐκ αὐτόθεν καὶ οὐκ ἐκ στασίμου τινὸς καὶ ὅλου πνεύματος, ἀλλ᾽ ᾗ ἂν τοῦτο τύχῃ, ῥυέν· οὐδὲ γὰρ ἂν ἦν ἀκέραια τὰ πλησίον· τῶν μὲν οὖν πνευμάτων καὶ αὕτη τις ἰδιότης.

5.13.113. Bölüm

Toprağın donması ise, ağaçların çevresi çukurlanıp açılmışken gelirse en ağır olanıdır, hele çukurda su da birikmişse. Çünkü don uzun süre kalırsa zayıf ve çıplak köklere sızarak onları dondurur. Genel olarak toprak iyice işlenmişken don gelirse daha ağır olur; çünkü toprak gevşek olduğu için don daha çok işler. Toprak gübrelenmişse kökler daha az zarar görür; çünkü gübre sıcak olduğundan yardım eder. Kar yağınca da, toprak kabarmışken ardından soğuk, kırağı ve don gelirse dondurması akla yatkındır; don gevşeklik yüzünden içeri sızar ve toprağın kendisini de dondurur.

5.13.1

Ὁ δὲ τῆς γῆς πάγος χαλεπώτατος, ὅταν περιβεβοθρωμένα καὶ γυμνὰ λάβῃ τὰ δένδρα, μάλιστα δὲ ἐὰν καὶ ὕδωρ ἐνεστηκός· ἐὰν γὰρ διαμένῃ πλείω χρόνον, ἐξέπηξεν εἰς ἀσθενεῖς τε καὶ γυμνὰς τὰς ῥίζας εἰσ δυόμενος· ἐπεὶ καὶ ὅλως ἂν διειργασμένην λάβῃ τὴν γῆν, χαλεπώτερος· μανῆς γὰρ οὔσης, ἐσικνεῖται μᾶλλον· ἀπαθέστεραι δὲ, ἐὰν κεκοπρισμένη τύχῃ· θερμὴ γὰρ ἡ κόπρος οὖσα βοηθεῖ· εὐλόγως δὲ καὶ χιόνος πεσούσης καὶ ἐὰν ἀναζυμωμένης τῆς γῆς ἐπιγένηται ψύχη καὶ πάχνη καὶ πάγος ἐκπήγνυσιν· καὶ διαδύεται διὰ τὴν μανότητα καὶ αὐτὴν τὴν γῆν πήγνυσιν.

5.13.2Toprağın donması ağaçlar için daha öldürücüdür, çünkü köklere daha çok dokunur; suyun donması ise daha az öldürücüdür. İkisi de çözülüp yeniden donduğunda ve bu birçok kez tekrarlandığında daha ağır olur; çünkü ağacın gücünü alıp götürür. Sürekli don ise sıcağı içeri kapattığından aynı ölçüde zararlı değildir, meğer ki süresi aşırı uzun olsun. Genel olarak aşağıdan gelen don, toprağı iyi, sık ve nemli olmayan yerlerde daha ağırdır; çünkü böyle toprak aynı ölçüde ısıtmaz, don da daha derine sızıp köke dokunur.

5.13.2

ὁ δὴ τῆς γῆς πάγος ὀλεθριώτερος τοῖς δένδροις· ἅπτεται γὰρ μᾶλλον τῶν ῥιζῶν· ὁ δὲ τοῦ ὕδατος καὶ ἧττον· χαλεπώτερος δὲ καὶ οὗτος κἀκεῖνος, ὅταν ἀνίῃ καὶ πάλιν ἐπιπηγνύηται καὶ τοῦτο ποιῇ πολλάκις· ἐξαιρεῖται γὰρ τὴν δύναμιν· ὁ δὲ συνεχὴς ἐγκατακλείσας τὸ θερμὸν οὐχ ὁμοίως πλὴν ἐὰν ὑπερβάλλῃ τῷ χρόνῳ· καὶ χαλεπώτερος δ᾽ ὅλως ὁ κάτωθεν πάγος ταῖς μὴ εὐγείοις μηδὲ πυκναῖς μηδ᾽ ἐνίκμοις· οὐδὲ γὰρ ὁμοίως θερμαίνει, καὶ διαδύεται δὲ πορρωτέρω καὶ ἅπτεται τῆς ῥίζης.

5.13.3Sürgünlerin ve genel olarak yukarıdaki kısımların donması sık olur; köklerin ve bütün ağacın donması ise seyrek ve az yerde. Sebebi, toprağın soğuğa karşı bir siper ve adeta bir örtü olması, sıcağın da onun içine sıkışmasıdır. Bazen yukarıdaki kısımlar bile ölmez, yalnız üstten yanar. Bunları hemen kesip atmamak gerekir; çünkü çoğu zaman mevsim gelince sürgün vermiş, kuru sanılan yapraklar bile yeniden nemlenip yeşermiştir.

5.13.3

συμβαίνει δὲ τὰς μὲν τῶν βλαστῶν ἐκπήξεις καὶ ἁπλῶς τῶν ἄνω πολλάκις γίνεσθαι, τὰς δὲ τῶν ῥιζῶν καὶ ὅλων τῶν δένδρων ὀλιγάκις καὶ παρ᾽ ὀλίγοις· αἴτιον δὲ τὸ ἔχειν προβολὴν καὶ οἷον ἀποστέγασμα τοῦ ψύχους τὴν γῆν, εἰς ἣν καὶ συνελαύνεται τὸ θερμόν· ἐνίοτε δ᾽ οὐκ ἀπόλλυται οὐδὲ τὰ ἄνω, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπικάεται. καὶ ταῦτ᾽ οὐκ εὐθὺς ἀφαιρεῖν δεῖ· πολλάκις γὰρ ἅμα τῇ ὥρᾳ διεβλάστησε καὶ αὐτὰ τὰ φύλλα δοκοῦντα αὖα εἶναι πάλιν ὑγράνθη καὶ ἐγένετο χλωρά.

5.13.4Bu yüzden bir zeytin ağacının hem kendisi hem yaprakları kurumuşken yeniden sürgün vermesi gibi bir şey olduysa tuhaf değildir. Çünkü bu gerçek bir kuruma değildi, kuruluk ve renk değişimi yüzünden öyle görünüyordu; yaprakların bile ilkesine işlememişti, sürgünlerin ve dalların ilkesine ise hiç işlememişti. Bu başka bazı ağaçlarda da olur; muhtemelen en çok yaprağı etli olan ve kendisi tabiatça sıcak olanlarda. Çünkü mersinin yaprakları gibi zayıf ve ince yapraklar bu hâle uğramaz, hemen yanar; çünkü mersinin ince dalları da tabiatça ince ve körpedir, bütün ağaç da sıcak değildir; bu yüzden çok çabuk donar. Defne ise gevşek dokulu olduğu hâlde sıcaklığı sayesinde dayanır; nar ve incir ise hem gevşek dokulu hem nemlidir, aynı ölçüde sıcak da değildir.

5.13.4

δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ἄτοπον, εἴ τι συνέβη τοιοῦτον, ὥστε ἐλάας αὐανθείσης καὶ αὐτῆς καὶ τῶν φύλλων πάλιν ἀναβλαστῆσαι· οὐ γὰρ ἦν αὔανσις, ἀλλὰ φαινομένη τις ξηρότητι καὶ τῇ ἄλλῃ χρόᾳ, πρὸς δὲ τὴν ἀρχὴν οὔτε τὴν τῶν φύλλων διῆκεν, ἔτι δὲ ἧττον τῶν βλαστῶν καὶ τῶν ἀκρεμόνων. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπ᾽ ἄλλων τινῶν τοῦτο ξυμβαίνει, μάλιστα δ᾽ εἰκὸς ὧν τὸ φύλλον σαρκῶδες καὶ αὐτὰ τῇ φύσει θερμά· τὰ γὰρ ἀσθενῆ καὶ λεπτὰ τοῦτ᾽ οὐ πάσχει, καθάπερ τὰ τῶν μυρρίνων, ἀλλὰ καὶ τάχιστα ἀποκάεται· λεπτὰ γὰρ καὶ αὐτὰ τὰ κλωνία καὶ ἁπαλὰ τῇ φύσει καὶ ὅλον τὸ δένδρον οὐ θερμὸν, δι᾽ ὃ καὶ ἐκπήγνυται τάχιστα· ἡ γὰρ αὖ δάφνη, καίπερ οὖσα μανὴ, καὶ διαμένει διὰ τὸ θερμὸν, ἡ δὲ ῥόα καὶ ἡ συκῆ μαναί τε καὶ ὑγραὶ καὶ οὐχ ὁμοίως θερμαί·

5.13.5Donmuş ağaçlar çabuk yeniden sürer; çünkü kök, geçen yıldan kalıp dağıtmadığı besin içinde biriktiği için güçlü ve dolu olur; üstelik önceden dağıtılan, bu yüzden de ne bol ne güçlü olan besinin o zaman yeni sürgünlere harcanması akla yatkındır. Bu yüzden büyümenin ve meyve vermenin hızlı olması da akla yatkındır. Bu herkesin kabul ettiği bir şeydir.

5.13.5

ταχεῖα δὲ ἡ ἐκ τῶν ἐκπηγνυμένων ἀναβλάστησις, ὅτι συμβαίνει τὴν ῥίζαν ἰσχυρὰν γίνεσθαι καὶ πλήρη συνηθροισμένης τῆς ἔνης τροφῆς ἣν οὐ διέδωκεν, ἔτι δὲ τὴν πρότερον οὐ πολλὴν καὶ ἰσχυρὰν διανεμομένην τότ᾽ εὔλογον ἀναλίσκεσθαι, ὥστ᾽ εὐλόγως καὶ ἡ αὔξησις ταχεῖα καὶ ἡ καρποτοκία. τοῦτο μὲν οὖν ὁμολογουμένως γίνεται παρὰ πᾶσιν.

5.13.6Bazılarının şaştığı şey, yani karın dondurmayıp kırağının, kardan daha hafif olduğu hâlde, dondurması tuhaf değildir. Önce, kar üstte kalmaz, çubuklardan ve sürgünlerden erir gider; kırağı ise onları yakar. Sonra çubuğun kendi durumu da fark eder: kar, çubuk henüz sürgün vermemişken yağar; kırağı ise çubuk yeni sürgün vermişken, en zayıf olduğu zaman düşer; bazen de sürmek için kabarırken düşer; bu da, denebilir ki, her bakımdan aynı ölçüde hassas bir zamandır, çünkü çubuk artık nemlenmekte ve gevşemektedir. Ayrıca kırağı kardan daha incedir; böylece iki sebepten de donma daha şiddetli olur.

5.13.6

ὃ δέ τινες θαυμάζουσιν, ὅτι ἡ μὲν χιὼν οὐκ ἐκπήγνυσιν, ἡ δὲ πάχνη μετριωτέρα τῆς χιόνος οὖσα, οὐδὲν ἄτοπον· πρῶτον μὲν ὅτι ἡ μὲν οὐκ ἐπιμένει, ἀλλ᾽ ἀποτήκεται ἀπὸ τῶν κλημάτων καὶ τῶν βλαστῶν, ἡ δὲ πάχνη ταῦτ᾽ ἀποκάει· ἔπειτα καὶ ἡ διάθεσις αὐτὴ τοῦ κλήματος· ἡ μὲν γὰρ ἀβλαστοῦς, ἡ δὲ βεβλαστηκότος ἄρτι πίπτει ὅτε ἀσθενέστατον ἐνίοτε δὲ ἀνοιδοῦντος πρὸς τὴν βλάστησιν ὅτε οὐχ ἧττον ὡς εἰπεῖν ἐπίκηρον ἐπὶ πᾶσι διϋγραινομένου ἤδη καὶ μανουμένου· ἔτι καὶ λεπτοτέρα τῆς χιόνος, ὥστε δι᾽ ἄμφω σφοδροτέραν τὴν πῆξιν εἶναι.

5.13.7Kar ise, çubuk bütünüyle örtülmedikçe üstünde hiç kalmaz. Örttüğünde de üstte kalarak korur; içerideki sıcaklığı kapatır, dışarıdaki soğuğu da geçirmez; toprakta da böyle yapar. Genel olarak kırağı kardan daha keskin görünür; bu yüzden bazıları kırağının nadas tarlalarını daha iyi yaptığını düşünür; çünkü daha sıkı yapılı olduğundan içeri işleyip ısırarak kesekleri dağıtır. Kardan daha ince olmasının sebebi de şudur: kar buluttan gelir ve içine hava almış bir tür köpüktür; kırağı ise kendi başına, daha ince ve nemli bir havadan oluşur. Bunların sebeplerini böyle düşünmek gerekir.

5.13.7

ἡ δὲ χιὼν ὅλως οὐδ᾽ ἂν ἐπιμείνειεν ἐπὶ τοῖς κλήμασι μὴ κατακρυπτομένης ὅλης. ὅταν δὲ τοῦτο πάθῃ, σκεπάζει τῷ ἐπιμένειν ἐγκατακλείουσα τὴν θερμότητα καὶ ἀποστέγουσα τὴν ἔξω, καθάπερ καὶ τὴν γῆν· τὸ δ᾽ ὅλον καὶ τμητικωτέρα δοκεῖ ἡ πάχνη τῆς χιόνος εἶναι, δι᾽ ὃ καὶ τὰς νεοὺς οἴονταί τινες βελτίους ταύτην ποιεῖν· διαχεῖν γὰρ τὰς βώλους διαδυομένην καὶ δάκνουσαν τῷ συνεστάναι μᾶλλον· λεπτοτέρα δ᾽ ἐστὶ τῆς χιόνος ὅτι ἡ μὲν ἐκ νέφους καὶ οἷον ἀφρός τις ἐμπεριειληφυῖα πνεῦμα, ἡ δ᾽ αὐτὴ καθ᾽ αὑτὴν συνεστηκυῖα καὶ ἐκ λεπτοτέρου τινὸς ἀέρος καὶ ὑγροῦ· τούτων μὲν οὖν ταύτας ὑποληπτέον τὰς αἰτίας.

5.14.114. Bölüm

Donmaların genel olarak havanın koyuluğundan mı yoksa inceliğinden mi olduğu, ikisinden de oluyorsa hangisinden daha çok olduğu sorulabilir. Hava açık olmadığında havanın kendisi bile donmuyorsa, koyu havadan donma olmadığı düşünülebilir; çünkü açık hava daha incedir. Aynı zamanda ince hava içeri daha kolay sızar, donma da keskin olanın içeri sızmasıyla olur; üstelik ince hava genel olarak daha kolay soğur ve daha kolay etkilenir. Önceden ısıtılmış suların daha çabuk soğuyup donması da bundandır: sıcaklıkla incelirler.

5.14.1

Αἱ δ᾽ ἐκπήξεις ὅλως πότερον διὰ τὴν παχύτητα τοῦ ἀέρος ἢ διὰ τὴν λεπτότητα γίνονται καὶ εἰ δι᾽ ἄμφω, διὰ πότερον μᾶλλον, ἀπορήσειεν ἄν τις· εἰ μὲν γὰρ οὐδὲ τοῦ ἀέρος γίνεται πῆξις, ὅταν μὴ αἴθριος ὁ ἀὴρ, μηδ᾽ ἂν τοῦ παχέος δόξειεν· ὁ γὰρ αἴθριος λεπτότερος, ἅμα δὲ καὶ διαδυτικώτερος ὁ λεπτὸς, ἡ δ᾽ ἔκπηξις εἰσδυομένου τοῦ τέμνοντος, ἔτι δ᾽ εὐψυχότερος καὶ εὐπαθέστερος ὅλως ὁ λεπτός· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰ ὕδατα προθερμανθέντα ψύχεται καὶ πήγνυται θᾶττον ὅτι λεπτύνεται τῇ θερμότητι.

5.14.2"Açık" denen yerler de buna tanıklık eder gibidir: bu yerlerde daha çok ağaç donar ve donma daha sık olur; bazen bu yerler öteki yerlerden çok az uzaktadır; örneğin Korinthos'ta Kranion ile Olympion. Kranion çevresinde açık havalar pek serttir; öyle ki bu, hem bitkilerden anlaşılır hem de hissedilir. Bazı yerlerde ise aradaki uzaklık daha fazladır. Genel olarak, hava koyu iken eskiden donma görmeyen yerler şimdi donuyor; Thessalia'daki Larisa çevresi gibi. Eskiden ova göle dönmüş, çok su birikmiş olduğundan hava koyu, ülke de daha sıcaktı; su boşaltılıp birikmesi önlenince ülke daha soğuk oldu, donmalar da çoğaldı.

5.14.2

συνεπιμαρτυρεῖν δὲ καὶ οἱ τόποι δοκοῦσιν οἱ ἐναίθριοι λεγόμενοι· πλείω γὰρ ἐκπήγνυται καὶ πλεονάκις ἐν τούτοις ἐνιαχοῦ μὲν καὶ μικρὸν πάνυ διεχόντων, ὥσπερ ἐν Κορίνθῳ τὸ Κράνιον καὶ τὸ Ὀλύμπιον. σκληραὶ γὰρ αἱ αἰθρίαι σφόδρα περὶ τὸ Κράνιον, ὥστε καὶ τοῖς φυτοῖς καὶ τῇ αἰσθήσει δῆλον εἶναι. ἐνιαχοῦ δὲ καὶ ἐπὶ πλείονι διαστήματι. καὶ ὅλως οἱ πρότερον οὐκ ἐκπήγνυντες τόποι παχέος ὄντος τοῦ ἀέρος νῦν ἐκπηγνύουσι, καθάπερ οἱ περὶ Λάρισσαν τὴν ἐν Θετταλίᾳ· τότε μὲν γὰρ ἐνεστηκότος ὕδατος πολλοῦ καὶ λελιμνωμένου τοῦ πεδίου παχὺς ὁ ἀὴρ ἦν καὶ ἡ χώρα θερμοτέρα· τούτου δ᾽ ἐξαχθέντος καὶ ἐνίστασθαι κωλυθέντος ἥ τε χώρα ψυχροτέρα γέγονε καὶ ⟨αἱ⟩ ἐκπήξεις πλείους·

5.14.3Buna kanıt olarak şunu söylerler: eskiden başka yerlerde ve şehrin kendisinde büyük ve güzel zeytin ağaçları vardı, şimdi hiçbir yerde yok; asmalar da eskiden donmazdı, şimdi sık sık donuyor. Ama suyun bir yeri her zaman daha soğuk yapmadığına, daha önce de söylenen Ainos örneği kanıttır: Hebros ırmağı yaklaştığından beri burası daha ılık olmuş gibidir. Bu bakımdan ince hava daha dondurucu görünebilir; öte yandan daha koyu hava da öyle görünebilir: çünkü daha hareketsizdir; kolay hareket eden hava ise daha zor donar.

5.14.3

σημεῖον δὲ λέγουσιν, ὅτι τότε μὲν ἦσαν ἐλάαι καὶ ἄλλοθι καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἄστει μεγάλαι καὶ καλαὶ νῦν δὲ οὐδαμοῦ, καὶ αἱ ἄμπελοι τότε μὲν οὐκ ἐξεπήγνυντο νῦν δὲ πολλάκις. ὅτι δὲ τὸ ὕδωρ οὐκ ἀεὶ ψυχροτέρας ποιεῖ, ἀλλ᾽ ὅπερ καὶ τὸ πρότερον ἐλέχθη σημεῖον τὸ περὶ Αἶνον γενόμενον· αὕτη γὰρ ἀλεεινοτέρα δοκεῖ νῦν γεγονέναι πλησιαίτερον ὄντος τοῦ Ἕβρου· ταύτῃ μὲν οὖν δόξειεν ἂν ὁ λεπτὸς ἀὴρ πηκτικώτερος εἶναι· τῇ δὲ πάλιν ὁ παχύτερος· ἀκινητότερος γὰρ, ὁ δ᾽ εὐκίνητος ⟦δυσπηκτότερος⟧·

5.14.4Ayrıca bu tür yerlerde "styges" denen soğuklar olur; bunlar bedenlere en çok işleyen soğuklardır; yatakta örtüler altında yatarken bile onlardan korunmak mümkün değildir. Dağlarda ovalardan daha az donma olması da bunu doğrular; çünkü dağlarda hava daha ince ve daha hareketlidir. Tek tek yerler de bu konuda kanıt sağlar: Thessalia'da donma, denebilir ki, en çok Kithros çevresinde olur; burası ise çukur ve sulak bir yerdir.

5.14.4

ἔτι δὲ αἱ στύγες ἐν τοῖς τοιούτοις γίνονται τόποις, αἵπερ μάλιστα εἰσδύονται εἰς τὰ σώματα· φυλάξασθαι γὰρ οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ ἐν τοῖς στρώμασι κατακείμενον· ἐπιβεβαιοῖ δὲ καὶ τὸ ἐν τοῖς ὄρεσιν ἧττον, ἢ ἐν τοῖς πεδίοις ἔκπηξιν γίνεσθαι· λεπτότερος γὰρ ὁ ἀὴρ καὶ εὐκινητότερος. οἱ δὲ καθ᾽ ἕκαστα τόποι καὶ ἐπὶ τούτων πίστιν ἔχουσι· τῆς τε γὰρ Θετταλίας περὶ Κίθρον μάλισθ᾽ ὡς εἰπεῖν ἔκπηξίς ἐστιν· ὁ δὲ τόπος κοῖλος καὶ ἔφυδρος·

5.14.5Philippoi'de de eskiden daha çok donma olurdu; şimdi ise su toprağa çekilip yer büyük ölçüde kuruduğundan ve bütün ülke tarıma açıldığından çok daha az oluyor. Oysa hava iki sebepten de daha incedir: hem su kurumuştur hem ülke işlenmiştir. Çünkü işlenmemiş ülke daha soğuktur ve havası daha koyudur; ormanlık olduğu için güneş aynı ölçüde içeri işlemez, rüzgârlar da içinden esip geçmez; aynı zamanda ülkenin kendisinde daha çok su akıntısı ve birikintisi bulunur.

5.14.5

ἔν τε Φιλίπποις πρότερον μὲν μᾶλλον ἐξεπήγνυντο, νῦν δ᾽ ἐπεὶ καταποθεὶς ἐξήρανται τὸ πλεῖστον ἥ τε χώρα πᾶσα κάτεργος γέγονεν ἧττον πολύ· καίτοι λεπτότερος ὁ ἀὴρ δι᾽ ἄμφω καὶ διὰ τὸ ἀνεξηράνθαι τὸ ὕδωρ καὶ διὰ τὸ κατειργάσθαι τὴν χώραν· ἡ γὰρ ἀργὸς ψυχροτέρα καὶ παχύτερον ἔχει τὸν ἀέρα διὰ τὸ ὑλώδης εἶναι καὶ μήτε τὸν ἥλιον ὁμοίως διϊκνεῖσθαι μήτε τὰ πνεύματα διαπνεῖν ἅμα δὲ καὶ αὐτὴν ἔχειν ὑδάτων συρροὰς καὶ συστάσεις πλείους·

5.14.6Thraklar Krenides'te otururken de durum buydu: bütün ova ağaç ve su doluydu. Öyleyse sular kuruduktan sonra bir yerde eskisinden daha çok donma oluyorsa, bunun sebebini, bazılarının dediği gibi, havanın inceliğine yüklememek gerekir. İki görüşün sebepleri de aşağı yukarı bunlardır. Belki de, iki türlü havadan da donma olduğuna göre –söylenenlerden bu açıktır–, yerden yere ⟨ve havadan havaya⟩ daha çok koyulaşma ya da incelme bakımından fark vardır. Çünkü sulu ve bulanık hava aynı ölçüde etkili değildir; ince hava da öyle değildir, çünkü kolay hareket eder ve yerinde durmaz.

5.14.6

ὃ καὶ περὶ τὰς Κρηνίδας ἦν τῶν Θρᾳκῶν κατοικούντων. ἅπαν γὰρ τὸ πεδίον δένδρων πλῆρες ἦν καὶ ὑδάτων· ὁπότε νῦν μᾶλλον πρότερον ἐκπήγνυσιν ἐξηραμμένων τῶν ὑδάτων οὐ τὴν λεπτότητα τοῦ ἀέρος αἰτιατέον ὥς τινές φασιν. αἱ μὲν οὖν αἰτίαι ὑπὲρ ἑκατέρου καὶ τοιαῦταί τινες. ἴσως δ᾽ ἀμφοτέρων γινομένων ἐκπήξεων, τοῦτο γὰρ φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων, διαφέρει καὶ τόπος τόπου ⟨καὶ ἀὴρ ἀέρος⟩ τῷ μᾶλλον παχύνεσθαι καὶ λεπτύνεσθαι· ὁ γὰρ ὑδατώδης καὶ θολερὸς οὐχ ὁμοίως ἐργατικός· οὐδ᾽ αὖ πάλιν ὁ λεπτὸς, καὶ γὰρ εὐκίνητος καὶ οὐκ ἔμμονος·

5.14.7Donma ise zaman ister; ardından gelen şartların nasıl olduğu, genel hava durumu ve dışarıdan gelen başka etkenler de önemlidir; çünkü hava çabucak yumuşamaya dönerse donmalar önlenir. Kısaca söylemek gerekirse, ince hava etkilenmeye daha yatkındır; ama koyu hava bir kez soğudu mu daha soğuk olur, tıpkı ısınınca daha sıcak olduğu gibi; çünkü daha cisimli başka şeylerde olduğu gibi, sıcaklık da soğukluk da onda daha kalıcıdır. Bu yüzden bir yerde hava sulu olmayıp koyu olduğu kadar kuru da ise, daha dondurucu olması akla aykırı değildir. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter.

5.14.7

ἡ πῆξις δὲ δεῖται χρόνου, ἔτι δὲ καὶ τὰ ἐπιγινόμενα δεῖ ποῖ᾽ ἄττα εἶναι καὶ τὴν ὅλην κατάστασιν καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν ἔξωθεν· εἰ γὰρ αἱ μεταβολαὶ ταχεῖαι πρὸς τὰς ἀνέσεις, κωλύοιντ᾽ ἂν αἱ πήξεις. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν εὐπαθέστερος μὲν εἰς τὸ πάσχειν ὁ λεπτός· ὅταν μέντοι καταψυχθῇ ὁ παχύτερος ψυχρότερος, ὥσπερ καὶ θερμότερος· ἔμμονος γὰρ μᾶλλον ἡ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις τοῖς σωματωδεστέροις. δι᾽ ὃ καὶ εἴ που μὴ ὑδατώδης, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ πάχει ξηρὸς οὐκ ἄλογον εἰ μᾶλλον ἐκπηκτικός. ἀλλὰ γὰρ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

5.14.8Sıcağın aşırılığı ise fidanları ve büsbütün genç bitkileri, bir yıllık bitkiler gibi, zayıflıkları yüzünden öldürür; kök salmış ve belli bir büyüklüğe ulaşmış ağaçları ise öldürmez; çünkü içeri sızamaz ve ilkeye aynı ölçüde dokunamaz, olsa olsa sürgünleri ve meyveleri yakar. Genel olarak soğuk belki tabiata daha yabancıdır. Ama, kısaca söylersek, yaşamaya yardım eden her şeyin aşırılığı her canlıda ölüme yol açar.

5.14.8

ἡ δὲ τοῦ καύματος ὑπερβολὴ τὰ μὲν φυτὰ καὶ τὰ παντελῶς νέα φθείρει διὰ τὴν ἀσθένειαν, ὥσπερ καὶ τὰ ἐπέτεια, τὰ δ᾽ ἐρριζωμένα καὶ ἔχοντα μέγεθος οὐ φθείρει διὰ τὸ μὴ δύνασθαι διαδύεσθαι μηδὲ ὁμοίως θιγγάνειν τῆς ἀρχῆς, ἀλλ᾽ εἴπερ τοὺς βλαστοὺς καὶ τοὺς καρποὺς ἐπικάει. καὶ τὸ ὅλον ἴσως ἀλλοτριώτερον τῇ φύσει τὸ ψυχρόν· ἐπεὶ ὥς γ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἐπὶ πάντων γίνεται ἡ φθορὰ ταῖς ὑπερβολαῖς ὅσα συνεργεῖ πρὸς τὸ ζῆν·

5.14.9Nitekim bir ülke kimi zaman fazla yağlılığından, kimi zaman zayıflığından verimsizdir; iki yönde de aşırı olan hava da engel olur; suyun eksikliği de çokluğu da. Durgun su da ağacın boyunu aşarsa öldürür; sağanak yağmurlarda ve göle dönen yerlerde olduğu gibi; Pheneos çevresinde de böyle olmuştu. Ama suyun akıp gittiği yerlerde, su derin de olsa ağaçlar daha iyi dayanır; çünkü hareket yardım eder, hem de gelen su her seferinde yeterli ölçüdedir. Bunların sebeplerini böyle düşünmek gerekir.

5.14.9

καὶ γὰρ χώρα τις ἄφορος ἡ μὲν διὰ λιπαρότητα, ἡ δὲ διὰ λεπτότητα καὶ ἀὴρ κωλύει περισκελὴς ὢν ἐφ᾽ ἑκάτερα καὶ ὕδατος ἔνδεια καὶ πλῆθος· φθείρει γὰρ καὶ τὸ στάσιμον, ἐὰν ὑπεραίρῃ τὸ μέγεθος τοῦ δένδρου, καθάπερ ἐν ταῖς ἐπομβρίαις καὶ τοῖς λιμνουμένοις τόποις, ὃ καὶ περὶ Φενεὸν ξυνέ- βαινεν· ὅπου δ᾽ ἀπορροὴ γίνεται κᾂν ἔχῃ βάθος διαφέ- ρουσι μᾶλλον· βοηθεῖ γὰρ ἡ κίνησις καὶ τῷ ἱκανὸν ἀεὶ τὸ προσπίπτον εἶναι· τούτων μὲν οὖν ταύτας ὑποληπτέον τὰς αἰτίας.

5.15.115. Bölüm

Geriye şiddet sonucu olan hâllerden ve havadan ya da tabiî etkenlerden değil de bizden gelen başka bir ölüm varsa ondan söz etmek kalıyor: örneğin kabuğun çepeçevre soyulmasından ve bitkilerin yaralanmasından gelen ölüm; bir de köklerin yanına konunca bitkiyi kurutan şeyler, bakla kabukları ve buna benzer başka şeyler gibi. Önce baklalardan söz edelim. Bakla kabukları köklerin ve sürgünlerin çevresine serpilince bitkileri öldürür; hepsini değil, yeni çıkanları, çünkü bunlar daha zayıftır. Öldürür, çünkü sertliği ve kuruluğuyla besini alıp götürür: kimini kendisi çeker, kimini de geçirmez; beslenemeyen bitkiler de ölür.

5.15.1

Λοιπὸν δ᾽ ἐστὶν εἰπεῖν περί τε τῶν βιαίων παθῶν καὶ εἴ τις ἄλλη μὴ ὑπὸ τοῦ ἀέρος καὶ τῶν τῆς φύσεως ἀλλ᾽ ὑφ᾽ ἡμῶν γίνεται· καθάπερ ἥ τε διὰ τὸν περιφλοϊσμὸν καὶ διὰ τὴν ἕλκωσιν τῶν φυτῶν καὶ ὅσα παραβαλλόμενα παρὰ τὰς ῥίζας αὐαίνει, καθάπερ τὰ τῶν κυάμων κελύφη καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἕτερον. καὶ πρῶτον ὑπὲρ τῶν κυάμων λέγωμεν· φθείρει γὰρ τὰ τῶν κυάμων κελύφη περιβαλλόμενα ταῖς ῥίζαις καὶ τοῖς βλαστοῖς οὐ πάντα, ἀλλὰ τὰ ἄρτι ἀναφυόμενα, ταῦτα γὰρ ἀσθενέστερα· φθείρει δὲ ὅτι τῇ σκληρότητι καὶ τῇ ξηρότητι ἀφαιρεῖται τὴν τροφὴν τὴν μὲν ἕλκοντα αὐτὰ, τὴν δ᾽ ἀποστέγοντα· μὴ τρεφόμενα γὰρ φθείρεται.

5.15.2Bunlar ve buna benzer başka şeyler, sürmeye adeta zıt oldukları için öldürür. Ama bitkiye uygun ve yardımcı olan bazı şeyler de ölçüyü aşarak, fazla güçlü olarak ya da zamansız verilirse öldürür; örneğin sürekli, fazla ya da fazla güçlü verilen gübre; sepicilerin gübresi gibi; çünkü bu gübre saf ya da iyi karıştırılmamış hâlde hemen her şeyi öldürür gibidir. Genel olarak sıcak, kuru ve güçlü olan, her bitkiye uygun düşmeyen gübreler de böyledir.

5.15.2

καὶ ταῦτα καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ὥσπερ ἐναντία πρὸς τὴν βλάστησιν ὄντα φθείρει· ἔνια δὲ καὶ τῶν οἰκείων καὶ συνεργούντων, ἐὰν πλείω συνενεχθῇ τῶν συμμέτρων ἢ ἰσχυρότερα ἢ μὴ κατὰ καιρὸν οἷον ἡ κόπρος ἢ συνεχῶς ἢ πλείων ἢ ἰσχυροτέρα παραβαλλομένη καθάπερ ἡ σκυτοδεψική· πάντα γὰρ ὡς εἰπεῖν αὕτη δοκεῖ φθείρειν ἄκρατος οὖσα ἢ μὴ καλῶς κραθεῖσα· καὶ ὅσαι δὲ θερμαὶ καὶ ξηραὶ καὶ ἰσχυραὶ τὸ ὅλον καὶ μὴ οἰκεῖαι πρὸς ἕκαστον.

5.15.3Çünkü, dediğimiz gibi, dikilen bitkilere göre uygun düşen gübreler vardır; gübre su gibi her bitkiye ortak değildir. Ama su da bazen çokluğuyla kökleri çürütüp onları fazlasıyla sarhoş ederek öldürür; hele bitkiler gençse ve pek su sevmiyorlarsa, servi ve öteki kuru ağaçlar gibi, daha da çok. Biri bunları, budayıp temizlemeyi ya da kazmayı zamansız yaparsa da öyle olur; çünkü bunların hepsi ölüme ortak sebep olur. Uygun zaman ise hem işin kendisine hem de mevsimler boyunca tanrıdan gelen şartlara göre belirlenir. Bitkiye uygun şeylerden doğan ölümler bunlardır: besinin fazlalığı ya da eksikliği veya işlerin zamansız yapılması yüzünden olanlar.

5.15.3

εἰσὶ γὰρ ὥσπερ εἴπομεν αἱ πρὸς τὰς φυτείας ἁρμόττουσαι καὶ οὐχ ὥσπερ τὸ ὕδωρ πᾶσι κοινόν· ἀλλὰ τοῦτο ἐνίοτε τῷ πλήθει διαφθείρει σῆπον τὰς ῥίζας καὶ λίαν ἐκμεθύσκον· ἐὰν δὲ δὴ νέα τύχῃ καὶ μὴ ἄγαν ὄντα φίλυδρα καθάπερ ἡ κυπάριττος καὶ τἆλλα τὰ ξηρὰ καὶ μᾶλλον. καὶ ἐὰν δή τις μὴ κατὰ καιρὸν ἢ τούτοις ἢ τῇ διακαθάρσει ἢ τῇ σκαπάνῃ χρήσηται· πάντα γὰρ συναίτια γίνεται φθορᾶς· ὁ δὲ καιρὸς καὶ πρὸς αὐτὰ καὶ πρὸς τὰ ἐπιγινόμενα παρὰ τοῦ θεοῦ κατὰ τὰς ὥρας. αὗται μὲν ἐν τοῖς οἰκείοις αἱ φθοραὶ δι᾽ ὑπερβολὴν ἢ δι᾽ ἔλλειψιν τροφῆς ἢ ἀκαιρίαν ἔργων.

5.15.4Yanına dikilen ya da kendiliğinden yanında biten bitkilerden gelen ölümler ise besini alıp götürmelerinden olur; bunlar daha güçlü ve daha çoksa ölüm daha çabuk gelir. Yabani bitkiler ve çok köklü, çok beslenen, gölge yapan, sarılan, boğan ve sarmaşık gibi içine kök salan bitkiler böyledir. Nitekim ökseotu ve genel olarak başka bir bitkinin üstünde biten bitkiler de öldürür gibidir. Kytisos ve halimon ise hem çok beslenmeleri hem de çevrelerindeki tuzluluk yüzünden öldürür; halimon daha fazla tuz taşıdığı için daha güçlüdür.

5.15.4

αἱ δ᾽ ἀπὸ τῶν παραφυτευομένων ἢ παραβλαστανόντων αὐτομάτων τῷ ἀφαιρεῖσθαι τὰς τροφὰς θᾶττον δ᾽ ἐὰν ἰσχυρότερα καὶ πλείω, καθάπερ τὰ ἄγρια καὶ ὅσα δὴ πολύρριζα καὶ πολύτροφα καὶ ἐπισχίζοντα καὶ περιπλεκόμενα καὶ καταπνίγοντα καὶ ἐμφυόμενα, καθάπερ ὁ κιττός. ἐπεὶ καὶ ἡ ἰξία δοκεῖ καὶ ὅλως τὰ ἐμβλαστάνοντα φθείρειν· ὁ δὲ κύτισος καὶ τὸ ἅλιμον τῇ τε πολυτροφίᾳ καὶ τῇ ἁλμυρίδι τῇ περὶ αὐτά· ἰσχυρότερον δὲ τὸ ἅλιμον διὰ τὸ πλείω ἔχειν.

5.15.5Bazı bitkilerin, küçük bitkilerde olduğu gibi, belli başka bitkilerden gelen kendine özgü ölümleri de vardır. "Burçak boğan" (orobankhē) denen bitki burçağa sarılıp onu kaplayarak öldürür; "çayır armağanı" (leimodōron) da boynuzotunu (boukeras) hemen kökünün yanında biterek öldürür; başka bitkiler de başkalarını. Her tohumla birlikte biten bitkiler de öyledir: buğdayla ve arpayla delice ve aigilōps, mercimekle yapışkan otu (aparinē), başkalarıyla da başkaları. Bunların hepsi besini, hem topraktan geleni hem güneşten ve havadan geleni alıp götürerek öldürür. Bunların sebepleri hemen hemen açıktır.

5.15.5

φθοραὶ δὲ καὶ ἄλλοις ὑπ᾽ ἄλλων εἰσὶν ἴδιαι καθάπερ ἐν τοῖς ἐλάττοσιν· καὶ γὰρ ἡ ὀροβάγχη καλουμένη φθείρει τὸν ὄροβον τῷ περιπλέκεσθαι καὶ καταλαμβάνειν καὶ τὸ λειμόδωρον τὸ βούκερας εὐθὺς τῇ ῥίζῃ παραφυόμενον καὶ ἄλλα δ᾽ ἄλλων. καὶ ὅσα δὴ συγγεννᾶται καθ᾽ ἕκαστον σπέρμα οἷον αἶρα καὶ αἰγίλωψ καὶ πυροῖς καὶ κριθαῖς καὶ ἀπαρίνη φακοῖς καὶ ἕτερα δ᾽ ἑτέροις· ἅπαντα δὲ τῷ τὰς τροφὰς ἀφαιρεῖσθαι τάς τε ἐκ τῆς γῆς καὶ τὰς ἀπὸ τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀέρος. καὶ τούτων μὲν σχεδὸν φανεραί τινες αἱ αἰτίαι.

5.15.6Zeytinyağından, ziftten ve iç yağından gelen ölüm de –bunlar da öldürür, en çok da genç fidanları; bu yüzden bunların fidana değmesine ve onu sarmasına izin vermezler– şu sebeplerdendir: tabiatça sıcak ve ince olduklarından derinlere sızar, kabuğu sıkıştırır ve yakarlar. Kanıtı, kabuğun sertleşip ayrılmasıdır; kabuk da içerisi de zarar görüp sertleşince besin geçemez. Yakmalarının ve derinlere sızmalarının bir kanıtı da şudur: araziyi temizleyip tarıma açanlar yazın kalan kök artıklarının üstüne zeytinyağı ya da zift dökerler veya iç yağıyla sıvarlar; bunlar kökleri büsbütün kurutur, en çok da en güçlüleri olan zift.

5.15.6

ἡ δ᾽ ὑπὸ τοῦ ἐλαίου καὶ τῆς πίττης καὶ τοῦ στέατος — καὶ γὰρ ταῦτα φθείρει καὶ μάλιστα τὰ φυτὰ τὰ νέα· καὶ οὐκ ἐῶσιν ἅπτεσθαι καὶ περιπλέκουσιν — ἐν ἐκείναις ἐστὶ ταῖς αἰτίαις, ὅτι θερμὰ καὶ λεπτὰ τὴν φύσιν ὄντα διαδύεταί τε πόρρω καὶ πυκνοῖ καὶ ἐπικάει τὸν φλοιόν· σημεῖον δ᾽ ὅτι σκληρύνεται καὶ ἀφίσταται· πονήσαντος δὲ καὶ ἀποσκληρυνθέντος καὶ τούτου καὶ τοῦ ἐντὸς οὐ δύναται διϊέναι ἡ τροφή· τοῦ δ᾽ ἐπικάειν καὶ διαδύεσθαι πόρρω κἀκεῖνο σημεῖον· οἱ γὰρ ἡμεροῦντες τοῦ θέρους ἐπὶ τὰ ὑπολείμματα τῶν ῥιζῶν ἔλαιον ἢ πίτταν ἐπιχέουσιν ἢ τῷ στέατι ἀλείφουσιν, ἅπερ ὅλως ξηραίνουσι καὶ μάλισθ᾽ ἡ πίττα διὰ τὸ ἰσχυροτάτη εἶναι.

5.16.116. Bölüm

Ölümlerden geriye şiddet sonucu olanlar kalıyor. Bunlar darbeyle, bazı kısımların alınmasıyla, kısaltmayla ya da büsbütün koparmayla olur. Bazı bitkiler derince yaralanınca kuruluklarından ve zayıflıklarından ölür. Hurma ağacı da "beyni" yaralanınca ölür; çünkü hayat ve sürme ondadır. Beyin kuruyunca ya da bütünüyle başkalaşınca, içeri hava ve yabancı sıcaklık girdiğinden bozulur, bozulurken de bozulma aşağıya geçer. Hurmanın tabiatı da kendine özgüdür; öyle ki onda yaşamada belirleyici olan kısım gözle görülür.

5.16.1

Λοιπαὶ δὲ τῶν φθορῶν αἱ βίαιοι λεγόμεναι· αὗται δὲ γίνονται πληγῇ ἢ περιαιρέσει τινῶν ἢ κολούσει ἢ τὸ ὅλον ἀφαιρέσει. ἔνια μὲν γὰρ ἑλκούμενα βαθύτερον ἀπόλλυται διὰ τὴν ξηρότητα καὶ ἀσθένειαν· ὁ δὲ φοῖνιξ καὶ τιτρωσκόμενος εἰς τὸν ἐγκέφαλον, ἐν τούτῳ γὰρ ἡ ζωὴ καὶ ἡ βλάστησις· ὅταν οὖν ἀναξηρανθῇ ἢ τὸ ὅλον ἀλλοιωθῇ, παρεισπεσόντος ἀέρος τε καὶ ἀλλοτρίου θερμοῦ διαφθείρεται καὶ διαφθειρόμενος διΐησιν εἰς τὰ κάτω· τούτου μὲν οὖν καὶ ἰδία τις ἡ φύσις ὥστε καὶ ἐμφανὲς εἶναι τὸ κύριον τοῦ ζῆν.

5.16.2Bazı ağaçlar ise yalnız darbeden değil, gövdeden odun çıkarılmasından da zarar görmez; örneğin tabiatça iyi süren ve nemli olanlar: karaağaç, çınar ve su kenarında yetişenlerin çoğu. Çam ise çıra için yarılsa da sağ kalır; bunda yağlılığının da büyük payı vardır. Bütün bunlar ve belli bir büyüklüğe ulaşmış öteki ağaçlar dayanır; bu yüzden içleri çürüse de sağ kalır ve yaşarlar. Çamı da genç iken değil, olgunluk çağına gelip ilerleyince çıra için işlerler; çünkü genç çamda çıra olmaz, nemini sindirip biriktirmez de sürmeye ve boy atmaya harcar. Çünkü bu tür bir durum ve kuvve, enine büyümeyle birlikte gelir gibidir.

5.16.2

ἔνια δ᾽ οὐ πρὸς πληγὴν ἀπαθῆ μόνον, ἀλλὰ καὶ ξύλων ἐξαιρουμένων ἐκ τοῦ στελέχους οἷον ὅσα φύσει καὶ εὐβλαστῆ καὶ ὑγρὰ, καθάπερ πτελέα πλάτανος, τὰ πολλὰ τῶν παρύδρων· ἡ δὲ πεύκη καὶ δᾳδοκοπουμένη σώζεται· μέγα δὲ ταύτῃ καὶ ἡ λιπαρότης. ἅπαντα δὲ ταῦτα καὶ τἆλλα μέγεθος ἔχοντα ὑπομένει δι᾽ ὃ καὶ ἐκσηπόμενα σώζεται καὶ ζῇ. ἐπεὶ καὶ τὴν πεύκην γ᾽ οὐ νέαν δᾳδουργοῦσι, ἀλλ᾽ ὅταν ἐν ἀκμῇ καὶ πορρωτέρω γένηται· νέα γὰρ οὐκ ἔχει διὰ τὸ μὴ πέττειν μηδὲ συναθροίζειν τὸ ὑγρὸν ἀλλ᾽ εἰς τὴν βλάστησιν καὶ τὸ μῆκος καταναλίσκειν· ἅμα γὰρ τῇ εἰς βάθος αὔξῃ καὶ ἡ τοιαύτη διάθεσις καὶ δύναμις ἔοικεν ἀκολουθεῖν.

5.16.3Yaralanıp "cezalandırılınca" daha iyi ve daha verimli olan ağaçların da buna dayandığı açıktır. Bu tür ağaçlar darbeyi ve kesilip ayrılmayı kaldırır; bunlardan başka asma, incir, nar ve elma gövdenin yarılmasına da dayanır, ötekiler ise ölür. Çünkü darbe alıp yarıldıktan sonra yeniden kapanıp kaynaşan ağaçlar adeta iyileşmiş olarak yaşar, ötekiler gibi yarık kalmaz. Dayanmalarının sebebi nemlilikleri ve tabiatça gevşek dokulu olmalarıdır: hem yeterli besin alırlar, hem yarılma yüzünden kurumazlar, soğuktan da hiç zarar görmezler.

5.16.3

ὅσα δὲ καὶ τετρωμένα καὶ κολαζόμενα βελτίω γίνεται καὶ καρπιμώτερα δῆλον καὶ ταῦθ᾽ ὑπομένειν. πληγὴν μὲν οὖν καὶ διαίρεσιν τὰ τοιαῦτα δέχεται· σχίσιν δὲ τοῦ στελέχους πρὸς τούτοις ἄμπελος καὶ συκῆ καὶ ῥόα καὶ μηλέα, τὰ δὲ ἄλλα ἀπόλλυται· ὅσα γὰρ αὖ πληγέντα καὶ σχισθέντα συμμύει πάλιν καὶ συμφύεται ταῦθ᾽ ὥσπερ ὑγιασθέντα ζῇ καὶ οὐχ ὥσπερ ἐκεῖνα διεσχισμένα· τῆς δ᾽ ὑπομονῆς αἴτιον ἡ ὑγρότης καὶ ἡ φύσει μανότης· τροφήν τε γὰρ ἱκανὴν λαμβάνουσι καὶ οὐκ ἀναξηραίνεται διὰ τὴν σχίσιν, ὑπὸ δὲ τοῦ ψύχους οὐδὲν πάσχουσιν.

5.16.4Yarılmayı, evcil ağaçlardan yalnız buna dayanabildiği sanılan incir, asma, zeytin ve bademin dayandığı anlamında alacaksak, sebebi bunların çok çabuk kapanmasıdır […]; bu yüzden zor da yarılırlar, çünkü yapıları yapışkandır: incirin özsuyu da zeytininki de böyledir, her yağlı şey de; asmanın ise odununun kendisi böyledir. Kanıtı da şudur: asma çubukları yarılıp özleri çıkarılsa bile çabuk kaynaşır; kamış bundan da çok kaynaşır, çünkü kendiliğinden kapanır. Armudun da yarılabildiğini söylerler. Bunlar üzerinde düşünmek gerekir.

5.16.4

εἰ δ᾽ οὕτω δεῖ λαβεῖν τὴν σχίσιν ὥστε ἀνέχεσθαι μὲν ἃ μόνα δοκεῖ τῶν ἡμέρων τοῦτο δύνασθαι συκῆ, ἄμπελος, ἐλάα, ἀμυγδαλῆ διὰ τὸ συμμύειν τάχιστα […] δι᾽ ὃ καὶ δύσσχιστα τῷ κολλώδη τὴν ὑπόστασιν ἔχειν· καὶ γὰρ ὁ ὀπὸς καὶ τὸ τῆς ἐλάας τοιοῦτο καὶ πᾶν τὸ λιπαρὸν, τὸ δὲ τῆς ἀμπέλου ξύλον αὐτὸ τοιοῦτον· σημεῖον δὲ ὅτι καὶ σχιζόμενα τὰ κλήματα καὶ τῆς ἐντεριώνης ἐξαιρουμένης τάχα συμφύεται· καὶ τούτου γε μᾶλλον ὁ κάλαμος, καὶ γὰρ συνέρχεται αὐτόματος· φασὶ δὲ καὶ τὴν ἄπιον σχίζεσθαι· περὶ μὲν οὖν τούτων σκεπτέον.

5.17.117. Bölüm

Kabuğun çepeçevre soyulması ise bütün ağaçlar ya da çoğu için ortak bir ölüm sebebidir; bundan daha önce söz ettik. Kabuk ister yaşamada belirleyici kısımlardan olsun, ister kabuk sıkışınca etki oradan bütün ağaca geçsin, iki türlü de akla yatkındır. Öz ise bir yere kadar çıkarılırsa öldürmez, bütünüyle çıkarılırsa öldürür; Arkadia'dakiler çamda, göknarda ve başka hangi ağaç olursa olsun böyle olduğunu söyler. Bunun sebebi de akla aykırı değildir, söylenenlerle de uyuşur: çünkü öz ağacın en nemli ve adeta en hayatî kısmı gibidir.

5.17.1

Ἡ δὲ τοῦ φλοιοῦ περιαίρεσις κοινὴ πάντων ἢ τῶν πλείστων ἐστὶ φθορὰ, περὶ ἧς εἴρηται πρότερον. εἴτε γὰρ ἐν τοῖς κυρίοις ἐστὶ τοῦ ζῆν εἴτε καὶ ἀπὸ τούτων πυκνουμένων διϊκνεῖται πρὸς τὸ ὅλον εὔλογον καὶ οὕτως. ἡ δὲ μήτρα μέχρι μέν τινος ἐξαιρουμένη οὐ φθείρει, δι᾽ ὅλου δὲ φθείρει καθάπερ οἱ περὶ Ἀρκαδίαν φασὶ καὶ πεύκην καὶ ἐλάτην καὶ ἀλλ᾽ ὅτι ἄν· οὐκ ἄλογος δ᾽ οὐδὲ ταύτης ἡ αἰτία· καὶ ταῦτ᾽ εἴη τῶν εἰρημένων· ὑγρότατον γὰρ δοκεῖ καὶ ὥσπερ μάλιστα εἶναι ζωτικόν.

5.17.2Kanıtı şudur: özlü odunlar işlendikten sonra bile tamamen kuruyuncaya kadar eğilip bükülür; bu yüzden göknar ve çam odunlarını yararak ve özünü çıkararak işlerler. Öz bir yere kadar çıkarılırsa ağacın yaşamaya devam etmesi tuhaf değildir, tıpkı kabuğun bir yere kadar soyulmasında olduğu gibi; tamamen çıkarılırsa ağaç, bir ilkeden ya da doğuştan gelen kendi neminden yoksun kalmış gibi kurur.

5.17.2

σημεῖον δ᾽ ὅτι καὶ τὰ ξύλα τὰ ἔμμητρα διαστρέφεται κατειργασμένα ἤδη μέχρι οὗ ἂν τελέως ἀναξηρανθῇ, δι᾽ ὃ καὶ ἔνσχιστα καὶ οὐκ ἔμμητρα ποιοῦσι τὰ τῆς ἐλάτης καὶ τῆς πεύκης. ταύτης δ᾽ οὖν μέχρι μέν τινος ἐξαιρουμένης οὐκ ἄτοπον διαμένειν τὸ δένδρον ὥσπερ καὶ τοῦ φλοιοῦ μέχρι τινὸς ἀφαιρουμένου, τελέως δ᾽ ἐξαιρεθείσης αὐαίνεσθαι καθάπερ ἀρχῆς τινος ἢ καὶ οἰκείας ὑγρότητος συμφύτου στερούμενον.

5.17.3Tepe kesmesi ve kısaltma hakkındaki inceleme birkaç ağaçla sınırlıdır. Çünkü tepesi kesilince ölen ağaçlar azdır: göknar, çam, Halep çamı, hurma; bazıları sedir ve serviyi de ekler. Tepe kesme (epikopē), yaprak tacı alındıktan sonra ucun kesilmesine denir. Bunların ölmesi akla aykırı görünmez: tabiatça kurudurlar, yolları en dosdoğru olan ağaçlardır ve tek köklüdürler. Çünkü yaralar acı verir ve ağacı sıcağın ve soğuğun içeri işlemesine daha açık hâle getirir, hele yaralar her yandaysa; ağaçların dikliği ve yollarının dosdoğru olması yüzünden de etki çabucak köklere kadar işler; öyle ki ölüm birçok yönden gelir.

5.17.3

περὶ δὲ τῆς ἐπικοπῆς καὶ τῆς κολούσεως ἐν ὀλίγοις ἡ σκέψις· ὀλίγα γὰρ τὰ φθειρόμενα κατὰ μὲν τὴν ἐπικοπὴν, ἐλάτη, πεύκη, πίτυς, φοῖνιξ, ἔνιοι δὲ καὶ κέδρον καὶ κυπάριττόν φασιν· καλοῦσι δ᾽ ἐπικοπὴν, ὅταν ἀφαιρεθείσης τῆς κόμης ἐπικόψῃ τις τὸ ἄκρον· οὐκ ἀλόγως δ᾽ ἂν δόξειε φθείρεσθαι ξηρά τε τῇ φύσει καὶ εὐθυπορώτατα μὲν, μονόρριζα δ᾽ ὄντα. καὶ γὰρ αἱ ἑλκώσεις πόνον παρέχουσι καὶ εὐπαθέστερα ποιοῦσιν εἰς τὸ διϊκνεῖσθαι καὶ τὸ καῦμα καὶ τὸ ψύχος ἄλλως τε καὶ πανταχόθεν οὖσαι καὶ διὰ τὴν ὀρθότητα καὶ διὰ τὴν εὐθυπορίαν ταχὺ διϊκνεῖται καὶ πρὸς τὰς ῥίζας, ὥστε πολλαχόθεν ἡ φθορά·

5.17.4Bu ağaçların hepsi tabiatça yan sürgün vermez: hem köklerinin kuruluğu, hem gidişlerinin yukarı doğru olması, hem de tek köklü olmaları ve köklerinin daha derinde bulunması yüzünden. Çünkü besinden hiçbir yerde, bir sürme başlangıcı olacak kadar bir fazlalık ya da yan yollara sapan bir kısım ayrılmaz. Bütün bunlar bir aradayken ölümün hemen her zaman tam olması zorunludur.

5.17.4

φύσει δὲ ἀπαράβλαστα πάντα καὶ διὰ τὴν ξηρότητα τῶν ῥιζῶν καὶ διὰ τὴν εἰς τὸ ἄνω φορὰν καὶ ἔτι τῷ μονόρριζα εἶναι καὶ τῷ βαθυτέρας ἔχειν. οὐδαμοῦ γὰρ οὐδὲν περιττὸν οὐδὲ παροχετευόμενον ἐκπίπτει τῆς τροφῆς ὥστε μὴ εἶναι βλαστήσεως ἀρχήν· ὅταν οὖν πάντα ταῦθ᾽ ὑπάρχῃ πᾶσι σχεδὸν ἀναγκαῖον τὴν φθορὰν εἶναι τελείαν·

5.17.5Kısaltmalar ise genel olarak az ağacı öldürür; en çok yalnız asma fidanı ölür, bir de başka körpe, zayıf ve yolları dosdoğru olan bir bitki varsa o; çünkü bu tür bitkilerde ölümün sebepleri bunlardır. Ama kısaltmalar daha çok ağacı kötüleştirir: badem acılaşır, nar sertleşir, başka bazı ağaçlar da değişir. Sebebini daha önce söyledik: ilke başkalaşınca gaye de onunla birlikte başkalaşır.

5.17.5

αἱ δὲ κολούσεις φθείρουσιν ὅλως ὀλίγα· μόνον γὰρ μάλιστα τὸ τῆς ἀμπέλου φυτὸν ἀπόλλυται καὶ εἴ τι ἕτερον ἁπαλὸν καὶ ἀσθενὲς καὶ εὐθύπορον· ταῦτα γὰρ αἴτια τοῖς τοιούτοις τῆς φθορᾶς· χείρω δὲ ποιοῦσι πλείω· καὶ γὰρ ἡ ἀμυγδαλῆ πικρὰ γίνεται καὶ ἡ ῥόα σκληροτέρα καὶ ἕτερ᾽ ἄττα μεταβάλλει· τὸ δ᾽ αἴτιον εἴρηται πρότερον ὅτι τῆς ἀρχῆς ἀλλοιουμένης συναλλοιοῦται καὶ τὸ τέλος·

5.17.6Hayvanların otlaması da zararlıdır; çünkü keserken ve koparırken aynı zamanda yakarlar; bu yüzden acı da daha büyük olur. Hurma ve Halep çamında kendine özgü bir durum vardır: bunların bir yeri kısaltılırsa ölmezler, ama meyvesiz kalırlar. Sebebinin öncekilere benzediğini kabul etmek gerekir: ilke başkalaşıp zayıflayınca kuvveden bir şey eksilir, en çok da en son ve en tamamlanmış olan şey, yani meyve. Aynı zamanda sürme zaten vardır, adeta olup bitmiştir; meyve ise henüz oluşacaktır; oluş hâlindeki ve olacak olan şey de var olandan daha zayıftır. Bu en çok, hatta yalnız bu ağaçlarda olur; çünkü en azından bizim buradaki dikimlerde az ve geç meyve verirler. Kendi ülkelerinde belki meyvesiz kalmazlar; oralarda kısaltılınca meyvesiz kalmamaları da şaşılacak bir şey olmaz.

5.17.6

χαλεπαὶ δὲ καὶ αἱ ἐπιβοσκήσεις ὅτι συνεπικάουσιν ἅμα τῇ τομῇ καὶ ἀφαιρέσει δι᾽ ὃ καὶ ὁ πόνος πλείων. ἴδιον δὲ τὸ περὶ τὸν φοίνικα καὶ τὴν πίτυν· ὅταν γάρ τι κολουσθῇ ταῦτ᾽ οὐκ ἀπόλλυται μὲν, ἄκαρπα δὲ γίνεται· τὴν δ᾽ αἰτίαν παραπλησίαν ὑποληπτέον εἶναι τοῖς πρότερον ὅτι τῆς ἀρχῆς ἀλλοιουμένης καὶ ἀσθενεστέρας γινομένης ἀφαιρεῖταί ⟨τι⟩ τῆς δυνάμεως καὶ μάλιστα τὸ ἔσχατον καὶ τελεώτατον ὁ καρπός. ἅμα δὲ καὶ ἡ μὲν βλάστησις ὑπάρχει καὶ ὥσπερ ἤδη γέγονεν, ἐκεῖνον δὲ δεῖ γίνεσθαι· τὸ δ᾽ ἐν γενέσει καὶ μέλλον εἶναι τοῦ ὄντος ἀσθενέστερον· ἐπὶ τούτων δὲ μάλιστ᾽ ἢ μόνων ὅτι ὀλιγόκαρπα καὶ βραδύκαρπα κατά γε τὴν παρ᾽ ἡμῖν φυτείαν· ἐν δὲ ταῖς οἰκείαις χώραις ἴσως οὐκ ἀκαρπεῖ οὐδὲ θαυμαστὸν εἰ μὴ ἀκαρπεῖ ταῦθ᾽ ἐκεῖ κολουόμενα.

5.17.7İlkenin önemli olduğu birçok yerden açıktır; başka bir şey olmasa bile, başka bitkilerde ve özellikle asmada sürgünler zarar gördüğünde olanlardan anlaşılır: asma hayvanlarca yenince artık süremez; sürmeyi sağlayan akışın kendisi durur ve söner; asma adeta kör olmuş, bir bakıma sakatlanmış gibi görünür. İlke her bitkide hem güçlü hem zayıf olabilir, ama aynı biçimde değil; çünkü asmanın sürmeye yatkın bir bitki olduğunu sonraki zamanlarda yeniden sürmesi de gösterir.

5.17.7

τὰ δὲ τῆς ἀρχῆς ὅτι μεγάλα πολλαχόθεν μὲν φανερόν· εἰ δὲ μὴ καὶ ἐκ τῶν βλαστήσεων ὅταν κακωθῶσιν ἐν ἄλλοις τε καὶ οὐχ ἥκιστα ἐν τῇ ἀμπέλῳ· κατεδεσθεῖσα γὰρ ὑπὸ τῶν κτηνῶν οὐκέτι δύναται βλαστάνειν, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ τῆς βλαστήσεως ἐπιρροὴ παύεται καὶ ἀποσβέννυται, ᾧ φαίνεται ὥσπερ τυφλουμένη καὶ πηρουμένη πως· ἰσχυρὸν δὲ ἐν ἅπασιν ἡ ἀρχὴ καὶ ἀσθενὲς οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον· ἐπεὶ ὅτι γε βλαστητικὸν ἄμπελος καὶ αἱ εἰς τὸν ὕστερον χρόνον ἐπιβλαστήσεις μηνύουσιν.

5.18.118. Bölüm

Ekilmeyip saklanan tohumların da, ağaç tohumları olsun, tahıllar olsun, başka bitkilerin tohumları olsun, tabiata uygun ve tabiata aykırı bazı ölümleri vardır. Bunların belirli süreleri de vardır; çünkü her tohum bir süreye kadar yaşar, sonra ölür; yaşamak derken kuvve hâlinde yaşamayı kastediyorum. Tabiî olarak, kuruyarak ve sıcaklıkla nem adeta buharlaşıp gittiği için ölürler; öteki ölümlerin hepsi tabiata aykırıdır: kurtlanan, nemlenen ya da başka bir şekilde bozulan tohumlar gibi.

5.18.1

Φθοραὶ δὲ καὶ τῶν σπερμάτων εἰσί τινες τῶν μὴ κατὰ φύσιν σπειρομένων ὁμοίως τῶν τε δενδρικῶν καὶ τῶν σιτηρῶν καὶ τῶν ἄλλων· ὧν καὶ χρόνοι τινές εἰσιν ὡρισμένοι· πάντα γὰρ ζῇ μέχρι τινὸς εἶτ᾽ ἀπόλλυται· ζῆν δὲ λέγω δυνάμει· φθείρονται δὲ φυσικῶς ἀποξηραινόμενα καὶ ὥσπερ διαπνεούσης ἅμα τῆς θερμότητος καὶ ὑγρότητος· αἱ δὲ ἄλλαι πᾶσαι παρὰ φύσιν οἷον ὅσα θηριοῦται καὶ ἀνυγραίνεται καὶ ἄλλως πως ἐξίσταται·

5.18.2Bu yüzden çok kabuklu, çok zarlı, yağlı, keskin, acı, kemiksi ve kuru tohumların hepsi uzun ömürlüdür; ötekiler çabuk bozulur: kimi, tahıl ve baklagiller gibi, birbirini ısıtarak; kimi, sebze ve çelenk çiçeklerinin tohumları gibi, havadan ve dışarıdaki şeylerden nemlenerek; çünkü adeta kabuk döker ve filizlenmeye atılırlar. Baklagillerden kolay pişenler daha çabuk kurtlanır ve bozulur; çünkü daha tatlıdırlar, canlı oluşumu da tatlılıkta olur; aynı zamanda hem zayıflıkları yüzünden, hem de adeta sınırda bulundukları için daha çabuk bozulurlar. Tahılın da tatlısı aynı şekildedir.

5.18.2

δι᾽ ὃ καὶ τὰ μὲν πολύλοπα καὶ πολυχίτωνα καὶ λιπαρὰ καὶ δριμέα καὶ πικρὰ καὶ ὀστώδη καὶ ξηρὰ πάντα πολυχρόνια· τὰ δ᾽ ἄλλα ταχὺ ἐξίσταται· τὰ μὲν γὰρ ὑπ᾽ ἀλλήλων θερμαινόμενα καθάπερ ὁ σῖτος καὶ τὰ χεδροπὰ, τὰ δ᾽ ὑπὸ τοῦ ἀέρος καὶ τῶν ἔξωθεν ὑγραινόμενα καθάπερ τὰ τῶν λαχάνων καὶ τῶν στεφανωμάτων· οἷον γὰρ μαδᾷ καὶ εἰς διαβλάστησιν ὁρμᾶται· ζωοῦται δὲ θᾶττον καὶ φθείρεται τῶν χεδροπῶν τὰ τεράμονα· γλυκύτερα γὰρ ἐν τούτῳ δὲ ἡ ζωοποιΐα καὶ ἅμα θᾶττον ἐξίσταται δι᾽ ἀσθένειάν τε καὶ διὰ τὸ ὥσπερ ἐν πέρατι εἶναι· καὶ τοῦ σίτου δὲ ὡσαύτως ὁ γλυκύτερος.

5.18.3Kuru ve soğuk yerler saklama bakımından büyük fark yaratır; tohumlar buralarda daha uzun süre dayanır: örneğin Medeia'da ve Paphlagonia'da, buralarda da en yüksek yerlerde; başka bir yerde böyle bir yer varsa orada da. Çünkü bozan iki şey, sıcak ve nem, dışarıda tutulur. Üstüne serpilen toprak da bunu yapar: hem kurutur hem soğutur.

5.18.3

μέγα δ᾽ οἱ τόποι διαφέρουσιν εἰς φυλακὴν ἐὰν ὦσι ξηροὶ καὶ ψυχροί. διαμένουσι γὰρ πλείω χρόνον ὥσπερ ἔν τε Μηδείᾳ καὶ Παφλαγονίᾳ καὶ τούτων ἐν τοῖς ὑψηλοτάτοις χωρίοις ὡσαύτως δὲ καὶ εἴπου ἄλλοθι τοιοῦτον· ἀμφότερα γὰρ ἐξείργονται τὰ διαφθείροντα τό τε θερμὸν καὶ τὸ ὑγρόν· ἐπεὶ καὶ ἡ διαπαττομένη γῆ τοῦτο ποιεῖ, ξηραίνει τε καὶ ψύχει.

5.18.4Ağaç tohumlarından yumuşak ve etli olanlar, badem, ceviz ve palamut gibi, çevrelerindeki kabuklar sayesinde korunur; üzüm çekirdeği ve bu türden olanlar gibi kuru ve odunsu olanlar ise kendi kendilerini de korur. Kısaca söylersek, hepsi çevreleyen kabuk sayesinde daha uzun ömürlüdür; nitekim üzüm çekirdeği, incir çekirdeği ve bu türden başkaları da çıplak kalınca çok daha çabuk kurur. Bu tür tohumların en çok dayananları, zeytininki gibi sert bir çekirdek içinde bulunanlar ve hurmanınki, aspir ve aspire benzeyenlerinki gibi odunsu ya da kemiksi olanlardır; çünkü hepsi sıktır ve bir siperleri vardır. İçerideki tohum kimi zaman ayrı ve görünür bir şeydir, kimi zaman da hurmanınki gibi ayrılmaz ve görünmez.

5.18.4

τῶν δὲ δενδρικῶν ὅσα μὲν μαλακὰ καὶ σαρκώδη καθάπερ ἡ ἀμυγδαλῆ καὶ τὸ κάρυον καὶ ἡ βάλανος τοῖς περιέχουσι σώζεται, τὰ δὲ ξηρὰ καὶ ξυλώδη καθάπερ τὸ γίγαρτον καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ἑαυτοῖς. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν πάντα πολυχρονιώτερα διὰ τὸ περιέχον· ἐπεὶ καὶ τὸ γίγαρτον καὶ ἡ κεγχραμὶς καὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα πολλῷ μᾶλλον ἀποξηραίνεται γυμνούμενα. μάλιστα δὲ διαμένει τῶν τοιούτων ὅσα πυρῆνι περιέχεται, καθάπερ τὸ τῆς ἐλάας καὶ εἴ τι ξυλῶδες ἢ ὀστῶδες τυγχάνει, καθάπερ τὸ τοῦ φοίνικος καὶ ὁ κνῆκος καὶ τἆλλα τὰ κνηκώδη· πυκνὰ γὰρ πάντα καὶ προβολὴν ἔχοντα· τὸ δὲ σπέρμα τὸ ἔντος ὁτὲ μὲν κεχωρισμένον τι καὶ φανερὸν, ὁτὲ δὲ ἀχώριστον καὶ ἀφανὲς, ὥσπερ τὸ τῶν φοινίκων.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…