İçeriğe geç
Bitkilerin Nedenleri

Theophrastos · Bitkilerin Nedenleri

VI. Kitap

6.1.11. Bölüm

Tatlar ve kokular da bitkilere özgü şeyler olduğuna göre, bunlar hakkında da daha önceki konularda yaptığımız gibi, her türde neler olduğunu ve bunların hangi sebeplerden olduğunu açıklamaya çalışmalıyız. Bu iki cinsin her birinin tabiatının nasıl bir şey olduğu ve ikisinin de belli bir orana göre bir bakıma karışım olduğu başka yerde belirlenmiştir. Tat (khymos), kuru ve topraksı olanın nemli olanla karışmasıdır ya da kurunun sıcağın etkisiyle nemin içinden süzülmesidir; ikisi arasında belki bir fark yoktur. Koku ise tattaki kurunun saydam olanla karışmasıdır; çünkü saydamlık havayla suya ortaktır. Tatla kokunun hâli de hemen hemen aynıdır, ama ikisi aynı şeylerin içinde bulunmaz. Bunlar söylediğimiz belirlemeye göre böyle kabul edilsin.

6.1.1

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΟ Ζ. Περὶ δὲ χυλῶν καὶ ὀσμῶν, ἐπειδὴ καὶ ταῦτα τῶν φυτῶν οἰκεῖα, πειρατέον ὁμοίως ἀποδοῦναι τοῖς πρότερον τά τε συμβαίνοντα περὶ ἕκαστον εἶδος καὶ διὰ τίνας αἰτίας. ἡ μὲν οὖν φύσις ποία τις ἑκατέρου τοῦ γένους ἐν ἄλλοις ἀφώρισται καὶ ὅτι μικτά πως ἄμφω κατὰ λόγον ἐστί. χυμὸς μὲν ἡ τοῦ ξηροῦ καὶ γεώδους τῷ ὑγρῷ ἐναπόμιξις ἢ ἡ τοῦ ξηροῦ διὰ τοῦ ὑγροῦ διήθησις ὑπὸ θερμοῦ· διαφέρει δ᾽ ἴσως οὐδέν. ὀσμὴ δὲ τοῦ ἐν χυμῷ ξηροῦ ἐν τῷ διαφανεῖ· τοῦτο γὰρ κοινὸν ἀέρος καὶ ὕδατος. καὶ σχεδὸν τὸ αὐτὸ πάθος ἐστὶ χυμοῦ τε καὶ ὀσμῆς οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς δὲ ἑκάτερον. ταῦτα μὲν οὖν οὕτω κείσθω κατὰ τὸν εἰρημένον ἀφορισμόν.

6.1.2Tatların türlerini sayıca vermek kolaydır: tatlı, yağlı, kekre, buruk, keskin, tuzlu, acı, ekşi. Ama her birini ousia'sına göre açıklamak daha zordur. Çünkü önce şu bir inceleme ister: bunları hislerde doğurdukları hâllere göre mi açıklamalı, yoksa Demokritos'un yaptığı gibi, her birinin meydana geldiği şekillerle mi? Meğer ki şekiller de bir bakıma kuvvelere bağlanıyor ve onlar için söyleniyor olsun; ya da bunların dışında başka bir yol varsa onunla.

6.1.2

τὰ δ᾽ εἴδη τῶν χυμῶν ὡς μὲν εἰς ἀριθμὸν ἀποδοῦναι ῥᾴδιον οἷον γλυκὺς λιπαρὸς αὐστηρὸς στρυφνὸς δριμὺς ἁλμυρὸς πικρὸς ὀξύς. ὡς δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν ἑκάστου χαλεπώτερον. αὐτὸ γὰρ τοῦτο πρῶτον ἔχει τινὰ σκέψιν πότερον [γὰρ] τοῖς πάθεσι τοῖς κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἀποδοτέον ἢ ὥσπερ Δημόκριτος τοῖς σχήμασιν ἐξ ὧν ἕκαστοι· εἰ μὴ ἄρα καὶ ταῦτα συνάπτει πως εἰς τὰς δυνάμεις κἀκείνων λέγεται χάριν· ἢ καὶ εἴ τις ἄλλος τρόπος ἐστὶ παρὰ τούτους.

6.1.3His hâllerine göre açıklamaktan kastım şudur: örneğin biri tatlıyı, dildeki doğuştan nemi ayrıştıran ya da onu yumuşatan, ince veya düz bir tat diye açıklayabilir; buruğu, bu nemi kurutan ya da hafifçe katılaştıran tat diye; keskini, katılaştıran ya da ısıran ya da doğuştan nemdeki sıcaklığı yukarı bölgeye doğru dışarı atan tat, ya da kısaca yakan veya ısıtan tat diye; tuzluyu, ısıran ve kurutan tat diye; acıyı, nemi bozan ya da eriten ya da ısıran, ya da kısaca pürüzlü veya en pürüzlü tat diye; kekreyi de, hissi ya da his organındaki nemi temizleyen, ya da yüzeydeki nemi ısıran, katılaştıran veya kurutan, ya da kısaca hafif ve yumuşak bir burukluk taşıyan tat diye.

6.1.3

λέγω δὲ τοῖς πάθεσι τοῖς κατὰ τὰς αἰσθήσεις οἷον εἴ τις ἀποδοίη γλυκὺν μὲν τὸν διακριτικὸν τῆς ἐν τῇ γλώττῃ συμφύτου ὑγρότητος ἢ χυμὸν λεαντικὸν ἢ λεπτὸν ἢ λεῖον· στρυφνὸν δὲ τὸν ξηραντικὸν ἢ πηκτικὸν ἠρέμα ταύτης· δριμὺν δὲ τὸν πηκτικὸν ἢ δηκτικὸν ἢ ἐκκριτικὸν τῆς ἐν τῇ συμφύτῳ ὑγρότητι θερμότητος εἰς τὸν ἄνω τόπον ἢ ἁπλῶς χυμὸν καυτικὸν ἢ θερμαντικόν· ἁλμυρὸν δὲ τὸν δηκτικὸν καὶ ξηραντικόν· πικρὸν δὲ τὸν φθαρτικὸν τῆς ὑγρότητος ἢ τηκτικὸν ἢ δηκτικὸν ἢ ἁπλῶς τραχὺν ἢ μάλιστα τραχὺν· αὐστηρὸν δὲ τὸν ῥυπτικὸν τῆς αἰσθήσεως ἢ τῆς ὑγρότητος τῆς ἐν αὐτῇ ἢ τῆς ἐπιπολῆς ὑγρότητος δηκτικὸν ἢ πηκτικὸν ἢ ξηραντικὸν ἢ ἁπλῶς στρυφνότητά τινα ἠρεμαίαν καὶ μαλακήν.

6.1.4Ya da Platon'un yaptığı gibi açıklanabilir: o, kuvvelerin farklarını küllî olarak birleştirme ve ayırmayla açıklar, pürüzlülükten ve düzlükten de yararlanır; tek tek durumları ise türlere göre ayırır. Damarcıkları yakan ve pürüzlendirerek kurutan şeyler buruktur; bunlardan daha çok temizleyen ve dilin çevresindeki her şeyi yıkayıp götürenler kekredir; ölçüyü aşarak temizleyen, öyle ki dilin kendi tabiatından da bir şey eriten şeyler, natronun kuvvesi gibi, acıdır; bunlardan aşağı kalan ve temizlemeyi ölçülü yapanlar ise sert bir acılık taşımadan tuzludur ve bize daha hoş gelir.

6.1.4

ἢ πάλιν ὡς Πλάτων καθόλου τὰς διαφορὰς τῶν δυνάμεων ἀποδίδωσι τῷ συγκρίνειν καὶ διακρίνειν κεχρημένος τραχύτητι καὶ λειότητι καθ᾽ ἑκάστας δὲ διαιρεῖ τοῖς εἴδεσιν. ὅσα μὲν οὖν κάει τὰ φλέβια καὶ ἀποξηραίνει τραχύνοντα στρυφνά· αὐστηρὰ δὲ τὰ τούτων ῥυπτικώτερα καὶ πᾶν τὸ περὶ τὴν γλώτταν ἀποπλύνοντα· ὅσα δὲ ῥύπτει πέρα μὲν τοῦ μετρίου ὥστε καὶ ἀποτήκειν αὐτῆς τι τῆς φύσεως οἷον ἡ τῶν νίτρων δύναμις πικρά· τὰ δὲ ὑποδεέστερα τούτων καὶ ἐπὶ τὸ μέτριον τῇ ῥύψει χρώμενα ἁλυκὰ ἄνευ πικρότητος τραχείας καὶ φίλα μᾶλλον ἡμῖν.

6.1.5Ağzın sıcaklığına ortak olup yumuşayan, onunla birlikte alevlenen ve karşılık olarak yakan, hafiflikleri yüzünden yukarı, başın hislerine doğru taşınıp kesen şeyler keskindir. Çürümeyle önceden incelmiş olup dar damarlara giren, oradakileri karıştırıp mayalandıran, köpürtüp kabarcıklar oluşturan şeyler ekşidir. Bütün bunlarla ilgili hâllerin zıddı ise tatlılığa özgüdür: bir şey pürüzlenmiş olanı sıvazlayarak düzleştirdiğinde, tabiata aykırı olarak dağılmış olanı yatıştırıp topladığında, sıkışmış olanı gevşettiğinde ve her şeyi elden geldiğince tabiatına uygun yere oturttuğunda tatlıdır. Bu yol, tatları kuvvelerine göre belirler.

6.1.5

τὰ δὲ τῇ τοῦ στόματος θερμότητι κοινωνήσαντα καὶ λεαινόμενα καὶ συνεκπυρούμενα καὶ πάλιν ἀντικάοντα φερόμενα δ᾽ ὑπὸ κουφότητος ἄνω πρὸς τὰς τῆς κεφαλῆς αἰσθήσεις καὶ τέμνοντα δριμέα· τὰ δὲ προλελεπτυσμένα ὑπὸ σηπεδόνος εἰς δὲ τὰς στενὰς φλέβας εἰσδυόμενα καὶ ἀνακυκῶντα καὶ ἀναζυμοῦντα καὶ ἀφρίζειν ποιοῦντα καὶ ἕλκειν ὀξέα. τὸ δὲ σύμπασι τοῖς περὶ ταῦτα πάθος ἐναντίον οἰκεῖόν ἐστι τῆς γλυκύτητος· ὅταν γὰρ λεαίνῃ ἐπαλεῖφον τὰ τραχυνθέντα καθιστᾷ δὲ καὶ συνάγῃ τὰ παρὰ φύσιν κεχυμένα τὰ δ᾽ αὖ συνεστῶτα διαχαλᾷ καὶ ἅπανθ᾽ ὅτι μάλιστα ἱδρύῃ κατὰ φύσιν, γλυκύ. οὗτος μὲν οὖν ὁ τρόπος ταῖς δυνάμεσι ἀφορίζει.

6.1.6Demokritos ise her tata bir şekil vererek tatlıyı yuvarlak ve iri parçacıklı yapar; buruğu iri şekilli, pürüzlü, çok köşeli ve yuvarlaklıksız; ekşiyi (oxys), adına uygun olarak, kütlesi sivri (oxys), köşeli, kıvrık, ince ve yuvarlaklıksız; keskini yuvarlak, ince, köşeli ve kıvrık; tuzluyu köşeli, iri, eğri ve ikizkenar; acıyı yuvarlak, düz, eğriliği olan ve küçük; yağlıyı da ince, yuvarlak ve küçük. İki yol birbirinden bu kadar farklıdır.

6.1.6

Δημόκριτος δὲ σχῆμα περιτιθεὶς ἑκάστῳ γλυκὺν μὲν τὸν στρογγύλον καὶ εὐμεγέθη ποιεῖ· στρυφνὸν δὲ τὸν μεγαλόσχημον τραχύν τε καὶ πολυγώνιον καὶ ἀπεριφερῆ· ὀξὺν δὲ κατὰ τοὔνομα τὸν ὀξὺν τῷ ὄγκῳ καὶ γωνοειδῆ καὶ κάμπυλον καὶ λεπτὸν καὶ ἀπεριφερῆ· δριμὺν δὲ τὸν περιφερῆ καὶ λεπτὸν καὶ γωνοειδῆ καὶ κάμπυλον· ἁλμυρὸν δὲ τὸν γωνοειδῆ καὶ εὐμεγέθη καὶ σκολιὸν καὶ ἰσοσκελῆ· πικρὸν δὲ τὸν περιφερῆ καὶ λεῖον ἔχοντα σκολιότητα μέγεθος δὲ μικρόν· λιπαρὸν δὲ τὸν λεπτὸν καὶ στρογγύλον καὶ μικρόν. οἱ μὲν οὖν τρόποι τοσοῦτον διαφέρουσι.

6.2.12. Bölüm

Ama belki, söylendiği gibi, bu yol da kuvveler için konmuş görünebilir; çünkü böyle açıklayan kişi, kuvvelerin kendilerinin sebeplerini verdiğini sanır: bir tat neden büzer, kurutur ve katılaştırır; öteki neden düzler, pürüzsüzleştirir ve yatıştırır; başkası neden dışarı atar, dağıtır ya da buna benzer bir şey yapar. Yalnız ondan belki şu da istenebilir: etkilenen şeyin de nasıl bir şey olduğunu açıklaması. Çünkü yalnız etki edeni değil, etkileneni de bilmek gerekir; hele, kendisinin dediği gibi, aynı tat herkese aynı görünmüyorsa. Çünkü bize tatlı geleni başka bazı hayvanlara acı gelmesine hiçbir şey engel değildir; ötekilerde de böyledir.

6.2.1

Τάχα δ᾽ ἂν δόξειεν ὥσπερ ἐλέχθη καὶ οὗτος ἐκείνων εἶναι χάριν· αὐτῶν γὰρ τῶν δυνάμεων ⟨ὁ⟩ οὕτως ἀποδιδοὺς οἴεται τὰς αἰτίας ἀποδιδόναι δι᾽ ἃς ὁ μὲν στύφει καὶ ξηραίνει καὶ πήγνυσιν ὁ δὲ λεαίνει καὶ ὁμαλύνει καὶ καθίστησιν ὁ δὲ ἐκκρίνει καὶ διαχεῖ καὶ ἄλλο τι τοιοῦτο δρᾷ. πλὴν ἴσως ἐκεῖνα ἄν τις ἐπιζητήσειε παρὰ τούτων ὥστε καὶ τὸ ὑποκείμενον ἀποδιδόναι ποιόν τι· δεῖ γὰρ εἰδέναι μὴ μόνον τὸ ποιοῦν ἀλλὰ καὶ τὸ πάσχον ἄλλως τ᾽ εἰ καὶ μὴ πᾶσιν ὁ αὐτὸς ὁμοίως φαίνεται καθάπερ φησίν. οὐθὲν γὰρ κωλύει τὸν ἡμῖν γλυκὺν ἑτέροις τισὶ τῶν ζώων εἶναι πικρὸν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ ὁμοίως.

6.2.2Açıktır ki burada his organında başka bir durum vardır. Çünkü tatların şekli aynı olduğu hâlde başka bir şeyde her yerde aynı etkiyi yapamıyor gibidir. Bu doğruysa, altta yatan şeylerde bir benzemezlik olmalıdır; bu yüzden onlar hakkında da konuşmak gerekir. Aynı zamanda şu da açıktır: aynı şeklin tek bir kuvvesi yoktur, madem farklı şeylerde zıt etkiler doğurabiliyor. Çünkü bir şeyin her şeyi kendi kuvvesine boyun eğdirememesi, ateşin her şeyi yakamaması gibi, o kadar tuhaf değildir; ama bazı şeyleri zıt yönde etkiliyorsa, bu daha çok açıklama ister. Gerçi o ilk durum için de bir sebep söylemek gerekir.

6.2.2

δῆλον γὰρ ὡς ἐν τῷ αἰσθητηρίῳ τίς ἐστιν ἑτέρα διάθεσις. ἐπεὶ τό γε τοῦ χυμοῦ σχῆμα ταὐτὸ καὶ ἐν ἄλλῳ ἔοικεν οὐ ταὐτὸ δύνασθαι πανταχοῦ ποιεῖν. εἰ δὲ τοῦτο ἀληθὲς δεῖ τι ἀνομοιότητος εἶναι τῶν ὑποκειμένων δι᾽ ὃ δὴ καὶ λεκτέον ὑπὲρ αὐτῶν. ἅμα δὲ κἀκεῖνο φανερὸν ὡς οὐ μία τις δύναμις τοῦ αὐτοῦ σχήματος εἴ γε τἀναντία πέφυκε ποιεῖν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ· τὸ μὲν γὰρ μὴ πάντα πρὸς τὴν αὑτοῦ δύναμιν ἄγειν οὐχ ὁμοίως ἄτοπον ὥσπερ οὐδὲ τὸ πῦρ κάειν. εἰ δὲ καὶ ἐναντίως ἔνια διατίθεται τοῦτο πλείονος λόγου δεῖται. καίτοι κἀκείνου δεῖ τινα λέγειν αἰτίαν.

6.2.3Ateşin yakamadığı ya da suyun ıslatamadığı şeyler için de bir sebep ve açıklama vardır; her biri zıddını da yapsaydı, daha çok ve daha fazla açıklama gerekirdi. Şekilleri söyleyenlerin bütün bunlar hakkında açıklama yapması gerekir; tatları kuvvelerle açıklayanlar için ise yalnız her his organının nasıl bir şey olduğunu söylemek zorunludur. Çünkü his organlarının tabiatını ve durumunu da bilmek gerekir, madem her kısım his yetisine sahip değildir; belki de birçok şeyden tek bir şey oluştuğunda, bunlardan birinden gelen kuvve ve ousia da gözden kaçmamalıdır. Şekilleri söyleyenler için şu da tuhaftır: benzer şekillerin küçüklük ve büyüklük bakımından farklı olması aynı kuvveye sahip olmamalarına yol açsın.

6.2.3

ἐπὶ γοῦν τοῦ πυρὸς ὅσα μὴ δύναται κάειν ἢ τὸ ὕδωρ ὑγραίνειν ἔστι τις αἰτία καὶ λόγος· εἰ δὲ καὶ τοὐναντίον ἑκάτερον ἐποίει μᾶλλον ἂν ἐδεῖτο καὶ πλειόνων· τούτοις μὲν οὖν ὑπὲρ ἁπάντων τούτων λεκτέον· τοῖς δὲ κατὰ τὰς δυνάμεις ἐκεῖνο μόνον ἀναγκαῖον ποῖόν τι τῶν αἰσθητηρίων ἕκαστον. δεῖ γὰρ εἰδέναι καὶ τὴν τούτων φύσιν καὶ διάθεσιν ἐπείπερ οὐχ ὁτιοῦν μόριον αἰσθητικὸν, ἴσως δὲ καὶ ὅταν ἐκ πλειόνων ἕν τι γένηται τὴν ἐκ θατέρου δύναμιν καὶ οὐσίαν οὐ δεῖ λανθάνειν. ἄτοπον δὲ κἀκεῖνο τοῖς τὰ σχήματα λέγουσιν ἡ τῶν ὁμοίων διαφορὰ κατὰ μικρότητα καὶ μέγεθος εἰς τὸ μὴ τὴν αὐτὴν ἔχειν δύναμιν·

6.2.4Çünkü kuvveler biçime değil kütlelere bağlı olsaydı […]. Kütle farklılıklarını, zorla girme bakımından ve kısaca daha çok ile daha az bakımından bir farka sebep saymak belki mümkündür; ama aynı şeyi yapamamaya ve aynı etkiyi doğuramamaya sebep saymak akla yatkın değildir; çünkü onlara göre kuvveler şekillerdedir. Benzer şekilliyseler, başka şeylerde olduğu gibi, taşıdıkları özellik de aynı olurdu. Bir ayaklık üçgenin de on bin ayaklık üçgenin de açıları aynı şekilde iki dik açıya eşittir; dörtgeninki de dört dik açıya. Bunlar kemiyet bakımından da farklıdır; bazı şeyler ise oran bakımından aynı olup kemiyetçe farklıdır, örneğin köşegenin [kenarla] ölçüşemezliği. Öyle ki tatlar bunlardan ya da bunlarla oluşsaydı, kemiyetçe farklı, ama tür bakımından farksız olurlardı. Ama şekillere ve biçimlere bağlı kuvveler daha çok aporia doğurur, hem de daha çok konuda.

6.2.4

οὐ γὰρ ἐπὶ τῆς μορφῆς ἀλλὰ τῶν ὄγκων αἱ δυνάμεις […] οὓς εἰς μὲν τὸ διαβιάσασθαι καὶ ἁπλῶς τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον τάχ᾽ ἄν τις ἀποδοίη εἰς δὲ τὸ μὴ ταὐτὸ δύνασθαι μηδὲ ποιεῖν οὐκ εὔλογον· ἐπεὶ ἐν τοῖς σχήμασιν αἱ δυνάμεις· εἰ γὰρ ὁμοιοσχήματα ταὐτὸν ἂν εἴη τὸ ὑπάρχον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις. τὸ γὰρ τρίγωνον τὸ ποδιαῖον καὶ τὸ μυριόπουν ὁμοίως δυσὶν ὀρθαῖς καὶ τὸ τετράγωνον τέτταρσιν ὀρθαῖς. καὶ ταῦτα μὲν καὶ κατὰ τὸ ποσὸν διάφορα· τὰ δὲ λόγῳ μὲν ὄντα τὰ αὐτὰ οἷον ἡ ἀσυμμετρία τῆς διαμέτρου τὸ δὲ ποσὸν διάφορον· ὥστ᾽ εἰ ἐκ τούτων ἢ ἀπὸ τούτων ἐγίνετο τὸ μὲν ποσὸν διάφορον ἂν ἦν τῷ δ᾽ εἴδει ἀδιάφορον. ἀλλὰ γὰρ αἱ μὲν κατὰ τὰ σχήματα καὶ τὰς μορφὰς δυνάμεις πλείω καὶ περὶ πλειόνων ἔχουσιν ἀπορίαν.

6.3.13. Bölüm

Tatla kokunun bir bakıma karışımla oluştuğu şuradan da açıktır: basit cisimlerden hiçbiri, örneğin hava, ateş ya da su, bir karışım almadıkça tat da koku da taşımaz görünür. Su da kendi başına tatsızdır; bu yüzden eskiler, su nasıl bir topraktan akıyorsa öyle olduğunu söyler. Deniz de, natronlu, kokuşmuş ve ekşi sular da bir karışım taşır; bunların bazısında koku da vardır, en çok da denizde koku tata eşlik eder. Toprak ve taş da böyle bir karışım almadıkça tatsızdır.

6.3.1

Ὅτι δ᾽ ἐναπομίξει πως ὁ χυμὸς καὶ ἡ ὀδμὴ καὶ ἐκ τῶνδε φανερόν· οὐδὲν γὰρ φαίνεται τῶν ἁπλῶν ἔχειν χυμὸν οὐδ᾽ ὀδμὴν ἐὰν μὴ λάβῃ μίξιν οἷον ὁ ἀὴρ ἢ πῦρ ἢ ὕδωρ· ἄχυμον γὰρ καὶ τὸ ὕδωρ καθ᾽ αὑτό, δι᾽ ὃ καὶ οἱ παλαιοί φασι δι᾽ οἵας ἂν γῆς ῥέῃ τοιοῦτον καὶ εἶναι. καὶ ἡ θάλαττα δὲ καὶ τὰ νιτρώδη καὶ σαπρὰ καὶ ὀξέα τῶν ὑδάτων ἔχει τινὰ μίξιν ὧν ἐνίοις καὶ ἡ ὀσμὴ μάλιστα δὲ τῇ θαλάττῃ συνακολουθεῖ. γῆ δὲ καὶ λίθος ἄχυμα πλὴν ἐάν τινα τοιαύτην λάβῃ μίξιν.

6.3.2Gerçi toprak türleri daha çok tat taşır görünür: tuzlu topraklar ve kül gibi acı topraklar vardır, bazıları da kil gibi tatlı sanılır. Madem tat topraksı olanın karışmasıyla oluşuyor, bu akla aykırı da değildir. Madenlerden çıkarılan şeylerde ve bazı taş türlerinde tatlarla birlikte kokular da vardır. Ama bunların hepsi bir karışım ve başkalaşma sayesinde tat ve koku taşır görünür. Nitekim yanmayla başkalaşan kül ve ateşte pişen şeyler de bir tat kazanır; kimi tek başına, kimi nemli şeylerle karışınca. Tabiatlarının böyle olduğu daha önce de söylendi, şimdi de söyleniyor.

6.3.2

καίτοι φαίνεταί γε ταῦτα μᾶλλον ἔχειν οἷον ὅσαι θ᾽ ἁλμώδεις καὶ ὅσαι καὶ ὡς ἡ τέφρα πικραὶ καὶ ἔνιαι γλυκεῖαι δοκοῦσιν εἶναι ὥσπερ καὶ ἡ ἄργιλος. ἅμα δὲ καὶ οὐκ ἄλογον εἴπερ τῇ τοῦ γεώδους ἐναπομίξει γίνεται χυμός. τὰ δὲ δὴ μεταλλευόμενα καὶ λίθων ἔνια γένη καὶ ὀσμὰς ἔχει πρὸς τοῖς χυμοῖς. ἅπαντα δ᾽ οὖν ταῦτα μίξει τινὶ καὶ ἀλλοιώσει ἔγχυμα φαίνεται καὶ ὀσμώδη. καὶ γὰρ ἡ τέφρα διὰ τὴν κατάκαυσιν ἐξαλλοιουμένη καὶ ὅσα πυροῦται λαμβάνει τινὰ χυμὸν τὰ μὲν ἁπλᾶ τὰ δὲ μιγνύμενα τοῖς ὑγροῖς. ἡ μὲν οὖν φύσις ὅτι τοιαύτη καὶ πρότερον εἴρηται καὶ νῦν.

6.3.3Tatlar üç alanda bulunur: bitkilerde ve hayvanlarda, karışımlarına göre bazı kokular ve tatlar vardır; bir de tekhnē ile hazırlanarak karıştırılan ya da kendiliğinden başkalaşan şeylerde, kimi zaman iyiye, kimi zaman kötüye doğru, çürüyen şeylerde olduğu gibi. Bunların hepsi hakkında konuşmak daha genel ve daha küllî bir iştir; önce tabiî olanlardan söz etmek gerekir, çünkü tabiat her şeyde ilkedir; bunlar arasında da basit ve genel olarak cansız şeylerde görülen tatlardan ve bitkilerdeki ve meyvelerdeki tatlardan. Çünkü bunlar hayvanlardan önce gelir; aynı zamanda bizim bunlar hakkındaki incelememiz önceki incelemelerin adeta devamıdır.

6.3.3

ἐπεὶ δ᾽ ἐν τρισὶν οἱ χυμοὶ — φυτοῖς τε γὰρ καὶ ζώοις εἰσί τινες καὶ ὀσμαὶ καὶ χυμοὶ κατὰ τὰς κράσεις, ἔτι δ᾽ ἐν τοῖς κατὰ τέχνης παρασκευήν τινα μιγνυμένοις ἢ καὶ αὐτομάτως ἀλλοιουμένοις ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὸ βέλτιον ὁτὲ δ᾽ ἐπὶ τὸ χεῖρον ὥσπερ τῶν σηπομένων — τὸ μὲν ὑπὲρ ἁπάντων τούτων εἰπεῖν κοινότερόν τε καὶ καθόλου μᾶλλόν ἐστιν ὑπὲρ δὲ τῶν φυσικῶν πρῶτον λεκτέον, ἀρχὴ γὰρ ἐν ἅπασιν ἡ φύσις, καὶ τούτων ὅσοι κατά τε τὰ ἁπλᾶ φαίνονται καὶ ὅλως τὰ ἄψυχα καὶ ὅσοι κατὰ τὰ φυτὰ καὶ τοὺς καρπούς. καὶ γὰρ ταῦτα πρότερ᾽ ἄν τις τιθεῖτο τῶν ζώων ἅμα δὲ καὶ ἡμῖν ἡ σκέψις ὑπὲρ τούτων οἷον συνεχὴς οὖσα τοῖς πρότερον.

6.3.4Toprakta oluşan nemli şeylerin tatları –bunlar en açık olanlardır; ekşi ve ⟨tuzlu⟩ suları kastediyorum–, açıktır ki bitkilerdeki tatları doğuran zorunluluklarla aynı ya da benzer zorunluluklardan doğar; ama ne sayıca onlara eşittir ne de onlara benzer; daha bulanıktır, çünkü aynı ya da benzer bir olgunlaşma geçirmezler. Sayıca da kıyaslanamazlar; çünkü meyvelerin tatları çok ve birbirine benzemez, bazıları da topraktan gelenlerde hiç görülmez: kekre, keskin ve daha birçokları.

6.3.4

οἱ μὲν οὖν ἐν τῇ γῇ ξυνιστάμενοι χυμοὶ τῶν ὑγρῶν, οὗτοι γὰρ ἐμφανέστατοι, λέγω δ᾽ οἷον ὀξεῖς καὶ ⟨ἁλμυροὶ⟩ γινόμενοι μὲν δῆλον ὅτι διὰ τὰς αὐτάς πως ἢ παραπλησίας ἀνάγκας δι᾽ ἃς καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς, οὐ μὴν οὔτε ἴσοι τὸ πλῆθος οὐδ᾽ ὅμοιοι τούτοις ἀλλὰ θολερώτεροι διὰ τὸ μὴ τὴν αὐτὴν πέψιν μηδ᾽ ὁμοίαν ἔχειν. τὸ δὲ πλῆθος οὐ συμβλητοί. πολλοὶ γὰρ οἱ τῶν καρπῶν καὶ ἀνόμοιοι χυμοὶ καὶ οὐδαμῶς ἔνιοί γε ἐμφαινόμενοι τοῖς ἐκ τῆς γῆς οἷον ὁ αὐστηρὸς καὶ δριμὺς καὶ ἄλλοι δὲ πλείους.

6.3.5Meğer ki biri bunların ötekilerin karışımından ve birleşiminden oluştuğunu, cins bakımından ise aynı olduğunu söylesin. Ama o zaman sonsuz olurlar; çünkü karışımların oranları sonsuzdur. Bir de farklar daha çok ve daha az bakımındandır; bu yüzden aynı cinsten birçok tat vardır: kekreler, yağlılar, acılar, tatlılar. Eski tabiat filozoflarının, örneğin Menestor'un, tatları sonsuz saymaları da bundandır: doğuştan gelen nemin karışımı ve olgunlaşması nasıl olursa tatın da öyle olacağını söylerler. Yine de tatların sayısının belirli olduğunu söyleyip farklılıkları bunların karışımından türetenler daha iyi söyler. Tuzlu tat, en azından, topraktan gelenlere özgüdür; çünkü hiçbir meyve böyle değildir; olsa olsa yaprak, sap ve kabuk böyledir. Ama bunun sebebini sonra söylemeliyiz.

6.3.5

εἰ μή τις λέγοι τῇ μίξει καὶ τῇ κράσει τῶν ἄλλων γίνεσθαι τούτους τοῖς δὲ γένεσιν εἶναι τοὺς αὐτούς· οὕτω δ᾽ ἂν εἴησαν ἄπειροι, ἄπειροι γὰρ οἱ λόγοι τῶν μίξεων. καὶ ἔτι δὲ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον αἱ διαφοραὶ δι᾽ ὃ καὶ οἱ ὁμογενεῖς πλείους οἷον αὐστηροὶ λιπαροὶ πικροὶ γλυκεῖς ὅθεν καὶ οἱ παλαιοὶ τῶν φυσιολόγων ἀπείρους ἐτίθεντο τοὺς χυμοὺς ὥσπερ καὶ Μενέστωρ· ὁποία γὰρ ἄν τις ἡ μίξις καὶ ἡ πέψις γένηται τοῦ ὑγροῦ ἐμφύτου τοιοῦτον εἶναι καὶ τὸν χυμόν. οὐ μὴν ἀλλὰ βέλτιόν γε οἱ ὡρισμένους λέγοντες ἐκ τούτων δ᾽ ἤδη κατὰ τὰς μίξεις ποιοῦντες τὰς διαφοράς. ἴδιος γοῦν τῶν ἐκ τῆς γῆς ὁ ἁλμυρός· οὐδ᾽ ἑνὸς γὰρ καρποῦ τοιοῦτος ἀλλ᾽ εἴπερ φύλλου καὶ καυλοῦ καὶ κελύφους. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου τὴν αἰτίαν ὕστερον λεκτέον.

6.4.14. Bölüm

Tat türleri (idea), kokuların ve renklerin türleri gibi, yedi tane görünür; tabii biri tuzluyu, külrengini siyahtan ayırmadığı gibi, acıdan ayrı saymazsa; ayırırsa tuzlu sekizinci olur. Sayılanlar şunlardır: tatlı, yağlı, acı, kekre, keskin, ekşi ve buruk; sekizinci olarak tuzlu da eklenir. Bazıları şarapsı tatın da eklenmesi gerektiğini düşünür. Çünkü bu tat birçok meyvede vardır, bazı yerlerde de topraktan böyle bir tat sızar. Üstelik sütümsü tat tatlının içine konabildiği hâlde –nitekim bazı yerlerde tatlının bir türü sayılabilir–, şarapsıyı ötekilerden birine katmak kolay değildir; onun kendine özgü, kendi başına bir tabiatı vardır; tatlıyı da, burukluğu da, kekreliği de kabul eder.

6.4.1

Αἱ δὲ ἰδέαι τῶν χυμῶν ἑπτὰ δοκοῦσιν εἶναι καθάπερ καὶ τῶν ὀσμῶν καὶ τῶν χρωμάτων, τοῦτο δὲ ἄν τις τὸν ἁλμυρὸν οὐχ ἕτερον τιθῇ τοῦ πικροῦ καθάπερ καὶ τὸ φαιὸν τοῦ μέλανος· ἐὰν δὲ χωρίζῃ συμβαίνει τοῦτον ὄγδοον εἶναι. γλυκὺς γὰρ καὶ λιπαρὸς καὶ πικρὸς καὶ αὐστηρὸς καὶ δριμὺς καὶ ὀξὺς καὶ στρυφνὸς ἀριθμοῦνται· προστίθεται δὲ καὶ ὁ ἁλμυρὸς ὄγδοος. οἴονται δέ τινες καὶ τὸν οἰνώδη δεῖν. ἔν τε γὰρ τοῖς καρποῖς ὑπάρχει πλείοσι καὶ ἐκ τῆς γῆς ἀναπιδύει τις ἐνιαχοῦ τοιοῦτος χυμός· ἔτι δ᾽ οὐδ᾽ ὥσπερ ὁ γαλακτώδης εἰς τὸν γλυκὺν ἄν τεθείη — καὶ γὰρ οὗτος ἐν ἐνίοις ὡς εἶδος ἄν τι τιθοῖτο τοῦ γλυκέος — οὕτω τὸν οἰνώδη τῶν ἄλλων τινὶ προσνεῖμαι ῥᾴδιον ἀλλ᾽ ἰδία τις ἡ φύσις καθ᾽ αὑτὴν ἐπιδεχομένη καὶ τὸ γλυκὺ καὶ τὸ στρυφνὸν καὶ αὐστηρόν.

6.4.2Ama bu belki ötekilerin incelenmesi bakımından bir fark yaratmaz. Yedi sayısı ise en uygun ve en tabiî olanıdır. Peki, bunların kimini ilke, kimini yoksunluk mu saymalı? Örneğin tatlıyı, yağlıyı ve bunlarla aynı sıradakileri ilke saymalı, çünkü oluşumlar ve beslenmeler bunlardan olur, ötekileri ise yoksunluk; yoksa hepsini tabiî mi saymalı? Tabiatı en iyi olanla ilişkilendirmek gerekiyorsa, tabiat yalnız bunlarda bulunuyor gibidir; beslenme ve oluş bakımından da doğrusu budur; çünkü hemen hemen hiçbir şey ötekilerle beslenmiyor ve oluşmuyor gibidir. Ama tabiatı türlerin çok olmasıyla ilişkilendirirsek, ötekiler daha çok, ya da hiç değilse daha az değil, tabiata uygundur; çünkü bu kısımda olanlar azdır.

6.4.2

ἀλλὰ γὰρ τοῦτο μὲν οὐκ ἂν ἴσως διαφέροι πρὸς τὴν τῶν ἄλλων θεωρίαν. ὁ δὲ ἀριθμὸς ὁ τῶν ἑπτὰ καιριώτατος καὶ φυσικώτατος. πότερον δὲ τοὺς μὲν ὥσπερ ἀρχὰς τοὺς δὲ ὡς στερήσεις δεῖ λέγειν οἷον τὸν μὲν γλυκὺν καὶ λιπαρὸν καὶ ὅσοι σύστοιχοι τούτοις ἀρχὰς, ἐκ τούτων γὰρ αἱ γενέσεις καὶ αἱ τροφαὶ, τοὺς δ᾽ ἄλλους στερήσεις, ἢ πάντας φυσικούς; ἔοικε γὰρ εἰ μὲν εἰς τὸ ἄριστον δεῖ τάττειν τὴν φύσιν ἐν τούτοις εἶναι μόνον, ἅμα δὲ καὶ τὸ τῆς τροφῆς καὶ γενέσεως ἀληθινόν. οὐδὲν γὰρ ὡς εἰπεῖν οὔτε τρέφεσθαι δοκεῖ διὰ τῶν ἑτέρων οὔτε γίνεσθαι. εἰ δ᾽ εἰς τὸ πλείονα εἴδη εἶναι ἐκεῖνοί γε μᾶλλον ἢ οὐχ ἧττον κατὰ φύσιν, ὀλίγοι γὰρ ἐν τούτῳ τῷ μέρει.

6.4.3İnsana göre öteki hayvanlar hakkında sorulan soru da hemen hemen buna benzer: öteki hayvanlar tabiata uygun mudur, yoksa bir yoksunluk sonucu mu? Çünkü bunların da kendine özgü ousia'ları olduğu gibi, bitkilerin de öyledir. Yoksunluk bir eksiklikte ve yetersizlikte ise, bunlar da kendilerine benzeyenleri doğurup besliyor ve ötekilerden çok daha güçlü oluyorsa, yoksunluk sonucu olamazlar. Ayrıca bitkilerde, bu cinsten olanlar –kentaurion, pelin ve bu türden olanlar gibi– meyvelerini tamamlamadıkları sürece daha az acı olurlar; sanki tabiat o yöne gidiyor, tatlılık da bir olgunlaşmamışlık ya da olgunlaşma eksikliğiymiş gibi.

6.4.3

σχεδὸν δέ τι παρόμοιόν ἐστι τὸ ζητούμενον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζώων πρὸς τὸν ἄνθρωπον πότερα κατὰ φύσιν ἢ κατὰ στέρησιν τἆλλα. καθάπερ γὰρ καὶ τούτων ἴδιαί τινες αἱ οὐσίαι καὶ τῶν φυτῶν ὁμοίως. εἰ οὖν ἡ μὲν στέρησις ἐν ἀτελείᾳ τινὶ καὶ ἐνδείᾳ ταῦτα δὲ καὶ γεννᾷ καὶ ἐκτρέφει τὰ ὅμοια καὶ ἰσχυρότερα πολὺ τῶν ἑτέρων οὐκ ἂν εἴησαν κατὰ στέρησιν. ἔτι δὲ ἔν γε τοῖς φυτοῖς ἅμα συμβαίνει μὴ τελεοκαρπεῖν καὶ ἧττον εἶναι πικρὰ τὰ ἐν τούτῳ τῷ γένει, καθάπερ ἐπὶ τοῦ κενταυρίου καὶ ἀψινθίου καὶ τῶν τοιούτων, ὡς ἐκεῖσε τῆς φύσεως φερομένης καὶ τὴν γλυκύτητα καθάπερ ἀπεψίαν τινὰ οὖσαν ἢ ἔλλειψιν πέψεως.

6.4.4Çünkü tabiat hem hayvanlarda hem bitkilerde besini her zaman altta yatana benzetmek ister; alınan şeye baskın gelinince işlenir ve besin olur. Bazıları da, oluşları bozulmuş şeylerden olan bazı hayvanlar gibi, bozulmuş şeylerle besleniyorsa, ne beslenme tabiata uygunluk için yeterli bir kanıt olur, ne de ilk oluşum; bunlar her canlıya karışımlarına göre paylaştırılmıştır.

6.4.4

ἀεὶ γὰρ ἡ φύσις ἐξομοιοῦν ἐθέλει τῷ ὑποκειμένῳ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ζώοις καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς. ποιεῖται γὰρ καὶ τροφὴ γίνεται πᾶσιν ὅταν κρατηθῇ τὸ λαμβανόμενον. εἰ δὲ δὴ καὶ ἔνια τρέφεται διεφθαρμένοις τισὶν ὥσπερ καὶ τῶν ζώων ὧν καὶ ἡ γένεσις ἐκ τούτων οὐδ᾽ ἂν ἡ τῆς τροφῆς ἱκανὴ πίστις εἴη πρὸς τὸ κατὰ φύσιν οὐδ᾽ ἂν ἡ πρώτη σύστασις ἀλλ᾽ ἑκάστοις μεμερισμέναι κατὰ τὰς μίξεις.

6.4.5Nitekim tatlı tatların hepsi de bizim için besleyici değildir: kimi aklı başından alır, enginar dikenine (skolymos) benzeyen kök ve başka bazıları gibi; kimi uyutur, fazla verilirse öldürür de, adamotu gibi; bazıları da herkesin kabul ettiği gibi öldürücüdür. Çünkü birçok kişi birçok yerde tanımadıkları, tadı tatlı ve hoş kökleri yiyip öldü; ağza alındığında hoş ya da zararsız olan şeylerden kimi zarar veren, kimi büsbütün öldüren başka birçok şey de vardır.

6.4.5

ἐπεὶ οὐδ᾽ οἱ γλυκεῖς χυμοὶ τρόφιμοι πάντες ἡμῖν ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἐκστατικοὶ καθάπερ ἡ ὁμοία τῷ σκολύμῳ ῥίζα καὶ ἄλλαι τινὲς, οἱ δ᾽ ὑπνωτικοὶ πλείους δὲ διδόμενοι καὶ θανατηφόροι καθάπερ ὁ μανδραγόρας ἔνιοι δὲ ὁμολογουμένως ἐπιθάνατοι· πολλοὶ γὰρ ἤδη καὶ πολλαχοῦ ῥίζας φαγόντες ἃς ἠγνόουν γλυκείας τε τῇ γεύσει καὶ ἡδείας ἀπέθανον καὶ ἄλλα τοιαῦτα πλείω τυγχάνει τὰ μὲν βλάπτοντα τὰ δὲ καὶ ὅλως ἀναιροῦντα τῶν κατὰ τὴν προσφορὰν ἡδέων ἢ ἀλύπων.

6.4.6Öte yandan hoş olmayan ve acı şeylerden bazıları yararlıdır: az önce söylenen kentaurion ve pelin, bir de tatları daha da ilaç gibi olan şeyler; bunların da birçoğu fayda verir. Bazılarının tadı ise hiç besleyici olmadığı hâlde, tuzlu ve ekşi gibi, adeta besinin çeşnisidir; çünkü katışıksız besini sindiremeyiz; bazı hayvanlar da tuz olmadan sindiremez, bu yüzden onlara tuz veririz. Bazı hayvanlar da bu tür bir yardım için uygun olanı kendileri bulur; nitekim kuşlar bunu yapar. Böylece açık görünür ki tatlar yalınkat biçimde, kimi tabiî, kimi yoksunluk içinde ve tabiata aykırı diye bölünmüş değildir.

6.4.6

ἔνια δὲ πάλιν ὠφελοῦντα τῶν ἀηδῶν καὶ πικρῶν οἷον καὶ τὰ ἄρτι λεχθέντα κενταύριον καὶ ἀψίνθιον καὶ ὅσα δὴ φαρμακωδεστέρους ἔτι τοὺς χυμοὺς ἔχει· πολλὰ γὰρ καὶ τούτων ὀνίνησι. τῶν δὲ καὶ ὅλως ὁ χυμὸς ἄτροφος ὢν ὡσπερεὶ ἥδυσμα τῆς τροφῆς ἐστιν οἷον ὁ ἁλμυρὸς καὶ ὀξύς· οὐδὲ γὰρ δυνάμεθα κρατεῖν ἀκράτου καθάπερ οὐδὲ τῶν ἁλῶν ἔνια ζώων δι᾽ ὃ καὶ τούτοις παρέχομεν τοὺς ἅλας. ἔνια δὲ καὶ αὐτὰ ἑαυτοῖς εὑρίσκει τὰ πρόσφορα πρὸς τὴν τοιαύτην ἐπικουρίαν ὥσπερ καὶ οἱ ὀρνίθες ἤδη. καὶ φανερὸν ἂν δόξειεν ὡς οὐκ ἔστιν ἁπλῶς μεμερισμένα τὸ μὲν ὥσπερ φυσικὸν τὸ δ᾽ ὡς ἐν στερήσει καὶ παρὰ φύσιν.

6.4.7Üstelik bize besin olmayan başkalarına besin olur, kimine besin olan da kimine besin olmaz. Çünkü tabiatlar karışımlarına göre nasılsa, besinler de her birine öyle uyar. Hazlar ve acılar da, hâllere ve durumlara karşı çareler de aynı şekildedir. Birçok hayvan bunu açıkça gösterir: yalnız başlarına gelen hâllere karşı kendiliğinden çare bulmakla değil, yiyeceklerin kendisinde de; bir şey yediklerinde ardından başka bir şey yerler; engereklerin sarımsak yedikten sonra sedefotu yemesi gibi.

6.4.7

ἀλλὰ καὶ τὸ ἡμῖν ἄτροφον ἑτέροις τρόφιμον καὶ τὸ ἄλλοις τρόφιμον ἄλλοις ἄτροφον. ὡς γὰρ ἂν αἱ φύσεις ἔχωσι κατὰ τὰς κράσεις οὕτως καὶ αἱ τροφαὶ καθ᾽ ἕκαστον ἁρμόσουσιν. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἡδοναὶ καὶ αἱ λύπαι καὶ αἱ βοήθειαι πρὸς τὰ πάθη καὶ τὰς διαθέσεις ὃ καὶ φανερὰ ποιοῦντα πολλὰ τῶν ζώων ἐστὶν οὐ πρὸς τὰ συμβαίνοντα πάθη μόνον αὐτομάτως ἀλλὰ καὶ κατ᾽ αὐτὰς τὰς ἐδωδὰς ὅταν ἄλλο φάγωσιν ἕτερον ἐπεσθίοντα καθάπερ οἱ ἔχεις τὸ πήγανον ὅταν τὸ σκόρδον.

6.5.15. Bölüm

Kokularda da durum aynıdır: farklı kokular farklı canlılara zıttır ve onlara uygun düşmez; hem de yalnız onlara ihtiyaç duymamak ve onları aramamak bakımından değil, bize en hoş gelen kokulardan ölmek bakımından da: akbabaların güzel kokulu merhemlerden, bok böceklerinin güllerden ölmesi gibi. Arılar da güzel koku sürünmüş kişilere pek düşmandır. Genel olarak öteki hayvanlarda güzel kokuyu kendisi için arama ya hiç yoktur ya da pek azdır; olsa olsa besini böyle kokan hayvanlarda arazî olarak vardır; çünkü onların arzusu besine yöneliktir ve besin içindir.

6.5.1

Ἔχει δὲ καὶ κατὰ τὰς ὀσμὰς ὁμοίως· ἄλλαι γὰρ ἄλλοις ἐναντίαι καὶ οὐ πρόσφοροι καὶ οὐ μόνον εἰς τὸ μὴ δεῖσθαι μηδὲ ζητεῖν ἀλλ᾽ ὑπὸ τῶν ἡδίστων ἡμῖν ἀναιρεῖσθαι καθάπερ οἱ γύπες ὑπὸ τῶν μύρων καὶ οἱ κάνθαροι ὑπὸ τῶν ῥόδων. πολεμοῦσι δὲ δὴ σφόδρα καὶ αἱ μέλιτται τοῖς μεμυρισμένοις. ὅλως μὲν γὰρ ἢ οὐδὲν ἢ βραχύ τι πάμπαν ἐστὶν ἐν τοῖς ἄλλοις ζώοις τὸ τὴν εὐωδίαν δίωκον αὐτῆς χάριν, ἀλλ᾽ εἴπερ κατὰ συμβεβηκὸς ὧν ἡ τροφὴ τοιαύτη· πρὸς ταύτην γὰρ ἦν ἡ ἐπιθυμία καὶ ταύτης.

6.5.2Böyle bir şey varsa bile, en azından bizim için açık değildir. Nitekim parsın öteki hayvanlara hoş koktuğunu söylerler; bu yüzden yatıp onları bu kokuyla kendine çekerek avlarmış; ama bize hiçbir güzel koku vermez. Meğer ki şu da doğru olsun –ki doğrudur–: koku alma hissimiz bütün canlılarınkinden kötüdür. Bu yüzden denebilir ki birçok koku ve kokulardan gelen hazlar ve acılar gözümüzden kaçabilir.

6.5.2

εἰ δ᾽ ἄρα καὶ τοιοῦτόν ἐστι ἡμῖν γε οὐ σαφές. ἐπεὶ καὶ τὴν πάρδαλιν τοῖς μὲν ἄλλοις ἡδύ φασιν ὄζειν δι᾽ ὃ καὶ θηρεύειν αὐτὴν κατακειμένην καὶ ταύτῃ προσαγομένην, ἡμῖν δ᾽ οὐδεμίαν εὐωδίαν ἐμφαίνει· εἰ μὴ κἀκεῖνο ἀληθὲς ὥσπερ ἐστὶν ἀληθὲς ὅτι χειρίστην ἔχομεν πάντων τὴν ὄσφρησιν. καὶ διὰ τοῦτο ὡς εἰπεῖν πολλαὶ λανθάνοιεν ἂν ἡμᾶς ὀσμαὶ καὶ τὰ ἡδέα καὶ τὰ λυπηρὰ τὰ κατὰ ταύτας.

6.5.3Daha keskin bir koku alma hissi olan öteki hayvanların güzel kokuları hissetmemesi ve ayırt etmemesi birine tuhaf görünebilir; ama tuhaf değildir. Belki onları hissederler de, ama bu kokular tabiatlarına uymaz, hatta zıttır; akbabalarda söylediğimiz gibi; bütün böceklerin de zeytinyağından rahatsız olması gibi: kokusundan kaçarlar. Başka canlılar da belki başka bir kokudan. Burada o varsayım bakımından akla aykırı bir sonuç çıkıyor gibi görünebilir: yağlı tat tatlının bir türüyse, knips denen küçük böcekler gibi bazı böcekler de tatlıya en düşkün canlılarsa […]; çünkü kendine uygun olan hiçbir şey, aşırılıklar dışında, öldürücü değildir.

6.5.3

ὃ δ᾽ ἄν τῳ δόξειεν ἄτοπον εἶναι τὸ τὰ ἄλλα ζῶα σαφεστέραν ἔχοντα μηδ᾽ αἰσθάνεσθαι μηδὲ κρίνειν τὰς εὐωδίας οὐκ ἔστιν ἄτοπον. τάχα μὲν γὰρ καὶ αἰσθάνονται πρὸς δὲ τὴν φύσιν αὐτῶν οὐχ ἁρμόττουσιν ἀλλὰ καὶ ἐναντίαι καθάπερ ἐπὶ τῶν γυπῶν ἐλέχθη καὶ ὡς τὰ ἔντομα πάντα ὑπὸ τοῦ ἐλαίου βαρύνεται· φεύγει γὰρ αὐτὰ τὴν ὀσμήν. ἕτερα δ᾽ ὑφ᾽ ἑτέρας τινὸς ἴσως. ἄλογον δ᾽ ἐνταῦθα δόξειεν ἂν συμβαίνειν πρὸς ἐκείνην τὴν ὑπόθεσιν εἰ ὁ λιπαρὸς τοῦ γλυκέος εἶδος ἔνια δὲ προσφιλέστατα τῷ γλυκεῖ καθάπερ οἱ κνῖπες […] οὐδὲν γὰρ τῶν οἰκείων φθαρτικὸν εἰ μὴ ταῖς ὑπερβολαῖς.

6.5.4Ama bunun sebebini zeytinyağının keskinliğinde aramak gerekir, tıpkı kekik otununkini ve bu türden şeylerinkini aradığımız gibi; çünkü bütün böcekler bunlardan kaçar. Söyledikleri gibi bu kokuları hissetmemeleri ise bizim için açık değildir. Meğer ki biri burada da, bazı tabiat filozofları gibi, sebebi gözeneklerin uyup uymamasına yüklesin; bu yüzden onlar canlıları gözeneklerinin büyüklüğüne göre ayırır: küçük gözeneklilerin şu tür kokuları, büyük gözeneklilerin daha çok bu tür kokuları hissettiğini söylerler; belki yeterli ve konuya uygun bir ayrım yapmadan. His de gözeneklerde değildir; daha çok etkilenmeyi ve etkilenmemeyi –haz ve acı bunlarda yatar– canlının durumuna ve karışımına bağlamak gerekir.

6.5.4

ἀλλὰ τούτου μὲν τὴν αἰτίαν ἐν τῇ δριμύτητι ληπτέον ὥσπερ καὶ τῆς ὀριγάνου καὶ τῶν τοιούτων· ἅπαντα γὰρ φεύγει. τὸ δὲ μὴ αἰσθάνεσθαι καθάπερ λέγουσιν οὐ σαφὲς ἡμῖν· εἰ μὴ ἄρα καὶ τοὺς πόρους ἐνταῦθα ἄν τις αἰτιάσαιτο καθάπερ ἔνιοι τῶν φυσικῶν τῷ ἢ ἁρμόττειν ἢ μή· δι᾽ ὃ καὶ διαιροῦσι τοῖς μεγέθεσι τὰ μὲν μικρὰ φάσκοντες τῶν τοιῶνδε αἰσθάνεσθαι τὰ δὲ μείζω τῶν τοιῶνδε μᾶλλον οὐχ ἱκανὴν οὐδ᾽ οἰκείαν ἴσως διαίρεσιν διαιροῦντες. οὐδ᾽ ἐν τοῖς πόροις ἡ αἴσθησις ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς τὴν διάθεσιν καὶ τὴν κρᾶ σιν τό τε πάθος ἀποδοίη καὶ τὴν ἀπάθειαν ἐν οἷς τὸ ἡδὺ καὶ τὸ λυπηρόν.

6.5.5İnsanlarda da böyle olur: herkese aynı kokular hoş gelmez; bu daha çok kötü ve ağır kokularda görülür. Bunların bazıları herkes için ortaktır; örneğin bazı yarıklardan ve mağaralardan çıkan kokular yaklaşanları öldürür. Bunlar yalnız soluk alan canlıları öldürüyor olsa bile, şu en azından açıktır: tatlarda olduğu gibi kokuların da her canlıya uygun düşenleri vardır ve beslenmeyle ilgisi olmayan güzel koku pek az canlıya hoş gelir ya da hiçbirine gelmez; bir canlıya yararlı olup olmadığı ise daha da belirsizdir. Ama bunları konunun gerektirdiğinden fazla anlattık; konuşmanın çıktığı yere dönmeliyiz.

6.5.5

ὅπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· οὐ γὰρ πᾶσιν αἱ αὐταὶ προσφιλεῖς ἀλλὰ μᾶλλον ἐν ταῖς κακώδεσι καὶ βαρείαις ὧν ἔνιαί γε κοιναὶ πᾶσιν οἷον αἱ ἔκ τινων ἐκπνέουσαι χασμάτων καὶ ἄντρων θανατηφόροι τοῖς προσπελάζουσιν. εἰ δ᾽ ἄρα καὶ αὗται τοῖς ἀναπνευστικοῖς μόνον ἀλλὰ τοῦτό γε φανερὸν ὥσπερ ἐπὶ τῶν χυμῶν ὅτι καὶ ὀσμαί τινες ἑκάστοις εἰσὶν οἰκεῖαι καὶ ὅτι τὸ εὐῶδες τὸ μὴ κατὰ τὴν τροφὴν ὀλίγοις ἢ οὐδενὶ προσφιλές· εἰ δὲ δή τινι καὶ συμφέρον ἀδηλότερόν ἐστιν. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἐπὶ πλέον εἴρηται τῶν ὑποκειμένων, ὅθεν δὲ ὁ λόγος ἐκεῖσε ἐπανιτέον.

6.5.6Hayvanlarda olduğu gibi tatların ve kokuların her birinin de, her duruma ve karışıma uyan belirli bir tabiatı vardır. Ama küllî ve genel olarak söylersek, tatlı tatlar ve bu sıradakiler daha besleyicidir ve tabiata daha uygundur. Burada bir çelişki görülebilir, belki de benzetme tam tutmaz: tatlı tat herkese hoş gelir, ama hiçbir kokuyu, en azından cins olarak alındığında, böyle kabul edemeyiz; meğer ki böyle bir koku, hissimizin zayıflığı yüzünden gözümüzden kaçıyor olsun. Belki tatlı hakkında söylenen de yalınkat biçimde doğru değildir. Bunlar hakkında söylenenler yeter.

6.5.6

ἑκάστου τῶν χυμῶν καὶ τῶν ὀσμῶν ἐστί τις φύσις ὥσπερ καὶ τῶν ζώων ἣ πρὸς ἑκάστην διάθεσιν ἁρμόττει καὶ κρᾶσιν. οὐ μὴν ἀλλ᾽ ὥστε καθόλου καὶ κοινῶς εἰπεῖν οἱ γλυκεῖς καὶ οἱ κατὰ ταύτην τὴν συστοιχίαν τροφιμώτεροι καὶ μᾶλλόν εἰσι κατὰ φύσιν· ἐναντίωμα δέ τι τάχα δ᾽ οὐκ ἀκόλουθον ἔσται τὸ ἀνάλογον, ὅτι χυμὸς μὲν ἅπασι προσφιλὴς ὁ γλυκὺς ὀσμὴν δὲ οὐκ ἔστιν οὕτω λαβεῖν, οὕτω γε τῷ γένει λαμβάνοντας εἰ μή τις ἄρα λανθάνει διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν τῆς αἰσθήσεως. ἴσως δ᾽ οὐδὲ τὸ περὶ τοῦ γλυκέος εἰρημένον ἁπλῶς ἀληθές. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἀρκείτω τὰ εἰρημένα.

6.6.16. Bölüm

Bitkilerin, daha doğrusu tat taşıyan her şeyin, neden her birinin bu tatları –örneğin tatlı, acı ya da yağlı tatları– taşıdığına gelince, ilk yapıyı sebep göstermek gerekir. Bu yapı hakkında Demokritos gibi tatları şekillerle belirleyenler bazı sebepler söylediklerini sanırlar; biri bu yapıya dayanarak her biri hakkında kendine özgü bir açıklama verebiliyorsa o da öyle. Tatlıyı, acıyı ve ötekileri olgunlaşma ve olgunlaşmamışlıkla ayıranlar ise az önce söylediklerimizle çatışıyor gibi görünebilir; çünkü hem bitkilerde hem hayvanlarda her şeyin önceden bir tür olgunlaşmayla benzetildiği görülür.

6.6.1

Τῶν δὲ φυτῶν μᾶλλον δὲ πάντων ἐν οἷς οἱ χυμοὶ διὰ τί μὲν ἕκαστα τούτους ἔχει λέγω δ᾽ οἷον γλυκεῖς ἢ πικροὺς ἢ λιπαροὺς τὴν πρώτην αἰτιατέον σύστασιν ὑπὲρ ἧς οἱ μὲν τοῖς σχήμασι διορίζοντες ὥσπερ Δημόκριτος οἴονται λέγειν τινὰς αἰτίας ὁμοίως δὲ καὶ εἴ τις κατ᾽ αὐτὴν ἔχει τὸν ἴδιον ἀποδοῦναι περὶ ἑκάστου λόγον· οἱ δὲ κατὰ πέψιν καὶ ἀπεψίαν διαιροῦντες τὰ γλυκέα καὶ τὰ πικρὰ καὶ τὰ ἄλλα τάχ᾽ ἂν δόξειαν κωλύειν τὰ μικρῷ πρότερον ἡμῖν εἰρημένα· πέψει γὰρ πρότερόν τινι φαίνεται πάντ᾽ ἐξομοιοῦσθαι καὶ τοῖς φυτοῖς καὶ τοῖς ζώοις.

6.6.2Ama bunlara da aynı şekilde şunu söylemek gerekir: tatlı tatlar, genel olarak besleyici tatlar ve güzel kokular bir tür olgunlaşma ve işlenmeyle oluşur; cins bakımından alınırsa da, her ikisi kendine özgü olgunlaşmayla olgunlaştığında, olgunlaşmış olanlar olgunlaşmamış olanlardan daha çok böyledir. Bunlar ileride daha açık olacak.

6.6.2

ἀλλὰ τούτοις ὁμοίως λεκτέον ὅτι καὶ οἱ γλυκεῖς καὶ οἱ ἁπλῶς τρόφιμοι χυμοὶ καὶ αἱ ὀσμαὶ αἱ εὐώδεις πέψει τινὶ γίνονται καὶ κατεργασίᾳ καὶ ὅτι μᾶλλον ὡς τῷ γένει λαβεῖν πεπεμμένα τῶν ἀπέπτων ἑκατέρων πεττομένων κατὰ τὴν οἰκείαν πέψιν. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἐν τοῖς ἑπομένοις ἔσται φανερώτερον.

6.6.3Öteki konularda ise önce bitkilerin ousia'sında ortak olanı kavramak gerekir. Bütün bitkilerde tatlar oluşurken olgunlaşmaya göre bir tattan başka tatlara geçer; kısaca söylersek, yoksunluk tatlarından tür tatlarına: örneğin acıdan ve buruktan tatlıya, yağlıya ve aynı sıradaki başka bir tata. Tek tek ise, tabiatın ayrışma biçimi nasılsa öyle: kimi daha çok, kimi daha az tattan geçer. Kimi acıdan başlar; zeytin gibi, ki acıdan buruğa doğru ilerler; kimi buruktan başlar, armutlar ve ötekiler gibi, çünkü ekşi meyveler de önce buruktur; kimi de önce buruktan ekşiye, sonra ekşiden tatlıya geçer, üzüm gibi.

6.6.3

τῶν δ᾽ ἄλλων ἐκεῖνο δεῖ λαβεῖν πρῶτον ὃ κοινόν ἐστι τῆς τῶν φυτῶν οὐσίας. πάντα γὰρ ἐν τῇ γενέσει τῶν χυμῶν μεταβάλλει κατὰ τὴν πέψιν ἐξ ἄλλων εἰς ἄλλους χυμοὺς ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ἐκ τῶν στερητικῶν εἰς τοὺς κατ᾽ εἶδος οἷον ἐκ πικρῶν καὶ στρυφνῶν εἰς γλυκεῖς καὶ λιπαροὺς καὶ εἴ τις ἄλλος ὁμόστοιχος· ὡς δὲ καθ᾽ ἕκαστον ὡς ἂν ἡ διάκρισις ἔχῃ τῆς φύσεως, καὶ τὰ μὲν εἰς πλείους τὰ δ᾽ εἰς ἐλάττους· τὰ μὲν γὰρ ἐκ τοῦ πικροῦ καθάπερ ἐλάα συνεκβαίνουσα πρὸς τὸ στρυφνόν. τὰ δ᾽ ἐκ τοῦ στρυφνοῦ καθάπερ ἄπιοι καὶ τἆλλα· καὶ γὰρ τὰ ὀξέα πρότερον στρυφνά· τὰ δ᾽ ἐκ τοῦ στρυφνοῦ πρῶτον εἰς τὸν ὀξὺν εἶτ’ ἐκ τοῦ ὀξέος εἰς τὸν γλυκὺν ὥσπερ βότρυς.

6.6.4Çünkü genel olarak en çok başkalaşmayı bu tat ve genel olarak şarapsı özsular geçirir. Önce sulu gibidir, sonra buruk, sonra ekşi, en sonunda da tatlı olur. Dut da böyledir: buruktan ekşiye, ekşiden tatlıya geçer; başka meyvelerde de bu olur; çünkü ekşi, şarapsı tatlılığa en yakın olandır. Bu yüzden dutun kırmızıyken, olgunlaşmaya daha yakın olduğu hâlde, neden beyazken olduğundan daha ekşi olduğunu soranlar yerinde bir soru sormuyor; çünkü o sırada kendine özgü tatın adeta doğuşu söz konusudur. Beyazken ise burukluk olgunluktan daha uzaktır ve daha genel bir tattır. Bu yüzden dut beyazken daha kurudur; kızarırken ise adeta özsu kazanarak nemlenir.

6.6.4

ὡς γὰρ ὅλως εἰπεῖν πλείστας ἀλλοιώσεις οὗτος λαμβάνει καὶ ὅλως οἱ οἰνώδεις χυλοί. τὸ μὲν γὰρ πρῶτον ὥσπερ ὑδατώδης γίνεται μετὰ δὲ ταῦτα στρυφνὸς εἶτ᾽ ὀξὺς εἶτ᾽ ἔσχατον γλυκύς. ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ συκάμινον· ἐκ στρυφνοῦ γὰρ ὀξὺ καὶ ἐξ ὀξέος γλυκὺ καὶ ἐπ᾽ ἄλλων δὲ τοῦτο συμβαίνει· τῆς γὰρ οἰνώδους γλυκύτητος ἐγγυτάτω κεῖται τὸ ὀξύ. δι᾽ ὃ καὶ οἱ ἀποροῦντες δι᾽ ὅτι τὸ συκάμινον ἐρυθρὸν ὂν ὀξύτερόν ἐστιν ἢ λευκὸν ἐγγυτέρω τῆς πέψεως ὂν οὐκ ὀρθῶς ἀποροῦσι· τότε γὰρ οἷον γένεσίς ἐστιν αὐτοῦ τοῦ οἰκείου χυμοῦ. λευκοῦ δ᾽ ὄντος ἡ στρυφνότης πλέον ἀπηρτημένη καὶ κοινοτέρα. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐνταῦθα ὅταν ᾖ ξηρότερόν ἐστιν· ἐρυθραινόμενον δὲ ἐξυγραίνεται καθάπερ ἔγχυλον γινόμενον.

6.6.5Genel olarak her meyve zarfı önce kurudur, sonra nemlenir; özsuların oluşumu da budur: nem içeri akar, adeta süzülür, durmadan çoğalır ve meyveyle birlikte büyür. Çoğu meyvenin başlangıçta buruk olması da, kuru oldukları için, akla aykırı değildir. Nemli meyvelerin en kuruları ise, incirinki gibi nemi koyuluğu bakımından süt gibi olanlar sanılır. Bu meyvelerde yoksunluk tatları adeta madde gibidir, olgunlaşmaya onlardan geçilir; başka bitkilerde ise bu tatlar adeta ousia ve gayedir; çünkü nemi baştan daha az tat taşıyan birçok bitki tabiatça acı, buruk ve ekşidir.

6.6.5

ὅλως γὰρ πᾶν τὸ περικάρπιον ξηρὸν ⟨ὂν⟩ τὸ πρῶτον ἀνυγραίνεται καὶ ἔστι γένεσις αὕτη τῶν χυλῶν ἐπιρρέοντος καὶ ὥσπερ διηθουμένου πλείονος ἀεὶ τοῦ ὑγροῦ καὶ ἀεὶ συναύξοντος ᾗ καὶ στρυφνὰ τὰ πολλὰ κατ᾽ ἀρχὰς οὐκ ἀλόγως ἅτε καὶ ξηρὰ ὄντα. ξηρότατα δὲ δοκεῖ τῶν ὑγρῶν ὧν ὀπώδης ἡ ὑγρότης ὥσπερ τῆς συκῆς κατὰ τὸ πάχος. τούτοις μὲν οὖν ὥσπερ ὑλικοί τινές εἰσι οἱ κατὰ τὰς στερήσεις ἐξ ὧν ἡ μετάβασις εἰς τὴν πέψιν, τοῖς δ᾽ οἷον οὐσία ταῦτα καὶ τέλη· πολλοὶ γὰρ καὶ πικροὶ καὶ στρυφνοὶ κατὰ φύσιν καὶ ὀξεῖς ὧν ἐξ ἀρχῆς ἧττον ἔγχυμος ἡ ὑγρότης.

6.6.6Bütün meyveler bitkinin özsuyunu da bir ölçüde yansıtır; ondan oluştukları için bu belki zorunludur. Hamken daha çok, olgunlaştıkça daha az yansıtırlar; çünkü ayrılan sıvı giderek daha arı olur. Bazı meyvelerin yapısı böyledir. Bazılarının ise ilk yapısı adeta tatsız ve suludur: buğday, arpa ve benzerleri gibi tahıllarınki. Bunların tamamlanması da doğrudan bu hâlden başlar ve çok sayıda değişme geçirmez; çünkü tatlılık bu hâlden, daha çok değişme gerektirecek kadar uzak değildir.

6.6.6

ἅπαντες δέ πως ἐμφαίνουσιν οἱ καρποὶ καὶ τὸν τοῦ φυτοῦ χυλὸν ὅπερ ἴσως ἀναγκαῖον ἐξ ἐκείνου γενομένους. ὠμοὶ μὲν ὄντες μᾶλλον πεπαινόμενοι δ᾽ ἧττον ἅτε καὶ τῆς ἐκκρίσεως ἀεὶ καθαρωτέρας γινομένης. καὶ τῶν μὲν τοιαύτη τις σύστασις. ἐνίων δ᾽ ὥσπερ ἄχυμος ἡ πρώτη καὶ ὑδατώδης οἷον τῶν σιτωδῶν ὥσπερ πυροῦ καὶ κριθῆς καὶ τῶν ὁμοίων. ὧν δὴ καὶ ἡ τελέωσις εὐθὺς ἐκ ταύτης ⟦οὐ⟧ λαμβάνουσα πλείους μεταβολάς. οὐ γὰρ οὐδ᾽ ἡ γλυκύτης πόρρω ταύτης ὥστε μὴ δεῖσθαι πλειόνων.

6.6.7Bu yüzden tatların oluşumu, altta yatan tabiatlara göre iki türlü görünür: biri olgunlaşmamış ve birçok tattan geçerek tamamlanmaya doğru değişir; öteki ise, altta yatan tabiat yüzünden, adeta tatsız ve biçimsiz bir hâlden başlayarak basit bir oluş ve başkalaşmayla olur. Kısaca söylersek, bunlardan ikincisi daha çok bir yıllık bitkilerde, birincisi ağaçlarda görülür; çünkü ağaçlar daha çok olgunlaşma ister.

6.6.7

δι᾽ ὃ καὶ φαίνεται διττή τις ἡ γένεσις εἶναι τῶν χυμῶν ἑκατέρα κατὰ τὰς ὑποκειμένας φύσεις· ἡ μὲν γὰρ ἐξ ἀπέπτων καὶ πλειόνων μεταβάλλουσα πρὸς τὴν τελέωσιν ἡ δὲ ὥσπερ ἄχυμος καὶ ἀειδὴς ἐν ἁπλῇ τινι γενέσει καὶ ἀλλοιώσει διὰ τὴν ὑποκειμένην φύσιν· ὧν ἑκάτερον ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὸ μὲν ἐν τοῖς ἐπετείοις μᾶλλον τὸ δ᾽ ἐν τοῖς δένδροις ἐστὶν ὡς πλείονος δεομένων πέψεως.

6.6.8Belki de bunu bir yıllık bitkiler ve ağaçlar diye değil, genel olarak karışıma göre ayırarak açıklamak daha doğrudur; çünkü karışım nasılsa değişmeler de ona orantılı olarak gelir. Nitekim badem de yeşilken önce suludur, kurudukça yağ kazanır; ceviz türünden başka bazı meyveler de öyle. Bunların kabukları buruktur, bademinki gibi bazılarınınki de ekşidir; çünkü bütün artık ve topraksı madde buraya ayrılır.

6.6.8

τάχα δ᾽ ἀληθέστερον ἐκείνως ἀποδοῦναι καὶ μὴ ἐπετείοις καὶ δένδροις ἀλλ᾽ ὅλως τῇ κράσει διορίζοντας· ὁποία γὰρ ἄν τις αὕτη τυγχάνῃ αἱ μεταβολαὶ συνακολουθήσουσι κατὰ λόγον· ἐπεὶ καὶ ἡ ἀμυγδάλη τὸ πρῶτον ὑδατώδης ἕως ἂν ᾖ χλωρὰ ξηραινομένη δὲ λῖπος λαμβάνει· καὶ ἄλλα δέ τινα τῶν καρυωδῶν· ὧν καὶ τὰ κελύφη στρυφνὰ τῶν δὲ καὶ ὀξέα καθάπερ τῶν ἀμυγδαλῶν ὡς ἐνταῦθα παντὸς ἐκκρινομένου τοῦ περιττωματικοῦ καὶ γεώδους.

6.6.9Demek ki tabiat, adeta karışık bazı tatlardan olgunlaşma yoluyla basit tatı ayırıyor gibidir; bu bakımdan da öteki şeylerdekinin tersine işliyor görünebilir. Çünkü ötekilerde oluş karışımdan olur, burada ise adeta çıkarma ve ayırmadan; orada ilkelerden olur, burada ise ilkenin kendisi oluşur; çünkü tatlı ilkedir, olgunlaşma da, kısaca söylersek, tatlının olgunlaşmasıdır.

6.6.9

ἡ δ᾽ οὖν φύσις ἔοικεν ὥσπερ ἐκ μεμιγμένων τινῶν χυμῶν ἐκκρίνειν τῇ πέψει τὸν ἁπλοῦν ᾗ καὶ δόξειεν ἂν ἐναντίως ἢ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἄλλοις ἐκ μίξεως ἡ γένεσις ἐνταῦθα δ᾽ ὥσπερ ἐξ ἀφαιρέσεως καὶ χωρισμοῦ, καὶ ἔνθα μὲν ἐκ τῶν ἀρχῶν ἔνθα δ᾽ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς· ἀρχὴ γὰρ τὸ γλυκὺ, τούτου δ᾽ ἡ πέψις ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν.

6.6.10Ama bunlar belki başka bir incelemenin konusudur. Ayrıca bütün tatlar, cisimlerin unsurlardan oluşması gibi, acı ile tatlının karışmasından oluşuyorsa, bu da tuhaftır. Öte yandan bunlardan hiçbir tat oluşmuyor da bunlar ötekilerden oluşuyorsa, bu da başka bir tuhaflıktır; çünkü ilkelerin tabiatı böyle değildir; meğer ki ilke birden çok anlamda ve birden çok tarzda söylensin; bazı şeylere aynı sıradan oldukları için ilke deniyor gibidir. Ama bunlar ayrı bir konudur.

6.6.10

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ἄλλην τινὰ ἔχει θεωρίαν. ἔπειτα κἀκεῖνο ἄτοπον εἰ οἱ χυμοὶ πάντες ἐκ τοῦ πικροῦ καὶ γλυκέος μιγνυμένων ὥσπερ ἐκ τῶν στοιχείων τὰ σώματα. πάλιν δ᾽ αὖθ᾽ ἕτερον εἰ ἐκ μὲν τούτων μηδὲν ταῦτα δὲ ἐκ τῶν ἄλλων· οὐ γὰρ ἀρχῶν ἡ τοιαύτη φύσις· εἰ μὴ ἄρα πλεοναχῶς αἱ ἀρχαὶ καὶ κατὰ πλείους τρόπους ὅπερ ἔοικεν ὥσπερ κατὰ συστοιχίαν ἐνίων λεγομένων. ἀλλ᾽ οὖν δὴ τούτων μὲν πέρι λόγος ἕτερος.

6.7.17. Bölüm

Tatlar söylediğimiz yollarla oluşur: ya bir türden başka bir türe, ya da zıtlardan zıtlara başkalaşarak. Hepsinin ortak maddesi nemdir; onu başkalaştıran ve işleyen de içindeki sıcak ile güneşin sıcağıdır. Çünkü söylendiği gibi bitkilere en özgü olan güneşin sıcağıdır; hayvanlarda ise içlerindeki sıcaktır; gerçi hayvanlarda da özsuların değişmeleri ve başkalaşmaları olur.

6.7.1

Αἱ δὲ γενέσεις τῶν χυμῶν ἐν τοῖς εἰρημένοις τρόποις ἢ ἐκ τοῦ εἴδους εἰς εἶδος ἢ ἐκ τῶν ἐναντίων εἰς τοὺς ἐναντίους ἀλλοιουμένων. κοινὴ δ᾽ ἡ ὕλη πάντων τὸ ὑγρόν· ἀλλοιοῖ δὲ καὶ ποιεῖ τὸ θερμὸν τὸ ἐν αὐτῷ καὶ τὸ τοῦ ἡλίου. τοῦτο γὰρ ὥσπερ εἴρηται μάλιστα τῶν φυτῶν οἰκεῖον οὐχ ὥσπερ τῶν ζώων τὸ ἐν αὐτοῖς· ἐπεὶ μεταβολαί γε καὶ ἀλλοιώσεις καὶ ἐν ἐκείνοις εἰσὶ τῶν χυλῶν.

6.7.2Demokritos'a göre tatların birbirinden nasıl oluştuğu sorulabilir. Çünkü ya şekillerin yeniden düzenlenip eğri kenarlı ve sivri açılı şekillerden yuvarlaklar olması, ya buruğun, ekşinin ve tatlının şekillerinin hepsi içeride bulunurken her seferinde öncekilerin şekillerinin dışarı atılıp her birinin kendi şekillerinin kalması, ya da üçüncü olarak bir kısmının çıkıp bir kısmının girmesi gerekir. Şekil değiştirmek imkânsız olduğuna göre –çünkü atom etkilenmez–, geriye bir kısmının girip bir kısmının çıkması ya da bir kısmının kalıp bir kısmının çıkması kalır. Ama bu ikisi de akla yatkın değildir; çünkü bunu yapan ve meydana getiren şeyin ne olduğunu da ayrıca açıklamak gerekir. Ama bu açıklama belki daha çok konuyu ilgilendirir; çünkü o, ousia'nın, kemiyetin, keyfiyetin, kısacası her şeyin oluşunu bu yolla açıklar.

6.7.2

Δημοκρίτῳ μέν γε πῶς ποτε ἐξ ἀλλήλων ἡ γένεσις ἀπορήσειεν ἄν τις. ἀνάγκη γὰρ ἢ τὰ σχήματα μεταρρυθμίζεσθαι καὶ ἐκ σκαληνῶν καὶ ὀξυγωνίων περιφερῆ γίνεσθαι, ἢ πάντων ἐνυπαρχόντων τῶν τε τοῦ στρυφνοῦ καὶ ὀξέος καὶ γλυκέος τὰ μὲν ἐκκρίνεσθαι τὰ τῶν πρότερον ἀεὶ θάτερα δὲ ὑπομένειν τὰ οἰκεῖα καθ᾽ ἕκαστον, ἢ τρίτον τὰ μὲν ἐξιέναι τὰ δ᾽ ἐπεισιέναι. ἐπεὶ δ᾽ ἀδύνατον μετασχηματίζεσθαι, τὸ γὰρ ἄτομον ἀπαθὲς, λοιπὸν τὰ μὲν εἰσιέναι τὰ δ᾽ ἐξιέναι ἢ τὰ μὲν ὑπομένειν τὰ δ᾽ ἐξιέναι. ἄμφω δὲ καὶ ταῦτα ἄλογα· προσαποδοῦναι γὰρ δεῖ καὶ τί τὸ ἐργαζόμενον ταῦτα καὶ ποιοῦν. ἀλλὰ γὰρ τούτου μὲν ὑπὲρ πλειόνων ἴσως ὁ λόγος· ἁπάντων γὰρ οὕτω ποιεῖ τὰς γενέσεις οἷον οὐσίας ποσοῦ ποιότητος.

6.7.3Ötekilere göre ise sıcağın etkisiyle olan olgunlaşma kimi şeyleri ayırıp buharlaştırır, kimini koyulaştırıp katılaştırır, kimini inceltir, kimini de, kısaca söylersek, başkalaştırır; ateşte pişen şeylerde olduğu gibi. Genel olarak şunu kabul etmek gerekir: bütün tatlar kuvve hâlinde içeride bulunur; değişme gelince oluşur ve fiil hâlinde var olurlar. Olgunlaşınca kimi tatlar hemen hisle fark edilir, tatlı ve yağlı tat gibi; yağlı tat bazı meyvelerden sıkılınca akar da; çoğu meyveden bu yolla ayrılır.

6.7.3

τῶν δ᾽ ἄλλων ἡ ὑπὸ τοῦ θερμοῦ πέψις γινομένη τὰ μὲν ἐκκρίνει καὶ διατμίζει τὰ δὲ παχύνει καὶ συνίστησι τὰ δὲ λεπτύνει τὰ δ᾽ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἀλλοιοῖ καθάπερ καὶ ἐν τοῖς πυρουμένοις. ὅλως δὲ τοῦτο ληπτέον ὅτι πάντες ἐνυπάρχουσιν οἱ χυμοὶ δυνάμει προσιούσης δὲ μεταβολῆς τότε γίνεσθαι καὶ εἶναι κατ᾽ ἐνέργειαν· πεφθέντων δ᾽ οἱ μὲν εὐθὺς φανεροὶ τῇ αἰσθήσει καθάπερ ὁ γλυκὺς καὶ ὁ λιπαρός· καὶ γὰρ ἀποπιεζόμενος οὗτός γε ἐξ ἐνίων ῥεῖ καὶ χωρισμὸς ἔκ γε τῶν πλείστων οὕτως αὐτοῦ.

6.7.4Kimi ise aynı ölçüde belli değildir; mersin meyvesindeki şarapsı tat gibi; yağlı tat ise orada daha da az bellidir; çünkü mersinde böyle bir tat da vardır: şarap süzülürken üstte toplanır; bunu alıp kandillerde yakarlar. Bütün tatlar meyve zarflarından ayrılınca daha katışıksız olur, daha uzun bekletilenler de daha çok. Çünkü o zaman sulu kısım buharlaşıp gider, topraksı kısım dibe çöker ve genel olarak içlerindeki sıcağın kuvvesi iş görür. Nitekim meyveler koparıldıktan sonra da kendi içlerinde başkalaşır; cevizler ve bu şekilde yağlı olan meyveler, söylenen sebeplerden, bekletildikçe daha çok yağlanır.

6.7.4

οἱ δ᾽ οὐχ ὁμοίως ἔνδηλοι καθάπερ ὁ οἰνώδης ἐν τῷ μύρτῳ· ἔτι δ᾽ ἧττον ὁ λιπαρός· ἔχει γὰρ καὶ τοιοῦτον ὃς ἐφίσταται τῷ οἴνῳ σακκιζομένῳ καὶ ἀφαιροῦσιν αὐτὸν καὶ κάουσιν ἐπὶ τῶν λύχνων. ἀκρατέστεροι δὲ πάντες γίνονται χωρισθέντες τῶν περικαρπίων καὶ ὅσοι δὲ χρονίζονται μᾶλλον. τότε γὰρ ἥ τε τοῦ ὑδατώδους ἀποπνοὴ καὶ ἡ τοῦ γεώδους ὑπόστασις καὶ τὸ ὅλον ἡ τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐν αὐτῷ δύναμις· ἐπεὶ καὶ ἀφαιρεθέντων τῶν καρπῶν ἐν αὐτοῖς τούτοις ἀλλοιοῦνται καὶ τά γε κάρυα καὶ ὅσα γε τοῦτον τὸν τρόπον ἐλαιώδη χρονιζόμενα μᾶλλον ἐξελαιοῦται διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας.

6.7.5Böylece, söylendiği gibi, bütün tatların neden kuvve hâlinde içeride bulunduğu, fiil hâline ise başkalaşmalarla geçtiği açıktır. Meyve zarflarının kendisinde olduğu gibi, ayrıldıktan sonra da hem olgunlaşmaya hem bozulmaya doğru belirli değişmeler vardır. Bu en çok şarapta görülür: şarap dönerken, bozulurken ve adeta yaşlanırken belirli tatlara geçer. Eskiyen şarap başkalaşırken adeta tabiata uygun olarak acılaşır. Bu, havanın ve çevreleyen şeyin içilir kısmı dışarı çekmesinden olur; bu kısım gidince geride topraksı ve acı kısım kalır. Öteki şarap ise adeta zorla ve tabiata aykırı olarak ekşiye döner; çünkü ekşi tatlının zıddıdır. Öteki şeylerde de buna benzer bir durum vardır.

6.7.5

ᾗ καὶ φανερὸν ὥσπερ ἐλέχθη δι᾽ ὅτι δυνάμει πάντες ἐνυπάρχουσι τὰς δ᾽ ἐνεργείας αἱ ἀλλοιώσεις ποιοῦσιν. εἰσὶ δ᾽ ὥσπερ ἐν αὐτοῖς τοῖς περικαρπίοις ὡρισμέναι μεταβολαὶ χωρισθέντων ὁμοίως εἴς τε τοὺς κατὰ τὰς πέψεις καὶ εἰς τοὺς κατὰ τὰς φθοράς. μάλιστα δὲ τοῦτ᾽ ἔνδηλον ἐπὶ τοῦ οἴνου· καὶ γὰρ παριστάμενος καὶ ἐξιστάμενος καὶ οἷον γηράσκων ἐν ὡρισμένοις τισὶ μεταβάλλει χυμοῖς· ἀλλοιωθεὶς γὰρ ὁ μὲν ὥσπερ κατὰ φύσιν ὁ παλαιούμενος ἐκπεπίκρωται. τοῦτο δὲ συμβαίνει δι᾽ ὅτι τὸ πότιμον ὁ ἀὴρ ἐξάγει καὶ τὸ περιέχον· ἀπιόντος γὰρ τούτου καταλείπεται τὸ γεῶδες καὶ πικρὸν. ὁ δ᾽ ὥσπερ βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν εἰς τὸ ὀξὺ, τοῦτο γὰρ ἐναντίον. ἔχει δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων παραπλησίως.

6.7.6Şarabın bu sapma yoluyla bozulması, tabiî oluşunun da çıktığı yerden olur; çünkü ekşiden çıkar ve adeta maddesine çözülürcesine yine ekşiye döner. Aynı şekilde yeniden eski hâline dönmesi de olur, ama seyrek; en çok da ya deniz suyu katıldığında ya da Köpek Yıldızı'nın doğuşunda bulanıp karıştığında; çünkü o zaman da, şiddetli olmadıkça, hâl buna benzer. Ama bunlar hakkında ileride konuşmak daha uygun olur.

6.7.6

συμβαίνει δὲ τῷ οἴνῳ τὴν ἐκστατικὴν ταύτην ποιεῖσθαι φθορὰν ἐξ οὗπερ καὶ ἡ φυσικὴ γένεσις· ἐκ γὰρ τοῦ ὀξέος καὶ εἰς τὸ ὀξὺ καθάπερ εἰς τὴν ὕλην ἀναλυόμενον μεταβάλλει. καὶ ἀποκαθίστασθαι πάλιν συμβαίνει μὲν ὡσαύτως σπανίως δὲ καὶ μάλισθ᾽ ὅταν ἢ θαλαττωθῇ ἢ ἐπὶ τῆς τοῦ ἄστρου ἐπιτολῆς παρακινήσῃ· καὶ γὰρ τότε παραπλήσιον τὸ πάθος ἂν μὴ γένηται σφοδρόν· ἀλλ᾽ ὑπὲρ μὲν τῶν τοιούτων ἐν τοῖς ἑπομένοις οἰκειότερον ἐπελθεῖν.

6.7.7Bozulma ve başkalaşma da belirli hâller içinde olur. Bozulan şey nemlenir, çoğu zaman da ekşir; yaşlanan ve uzun bekleyen şey ise kurur; çünkü burada da topraksı kısım geride kalır. Genel olarak her şeyin bozulması ya yabancı bir şeyin karışmasıyla ya da zamanla kendine özgü olanın tükenmesiyle olur. Karışmalar da kimi zaman dışarıdan bazı şeylerin karışmasıyla, kimi zaman da şeyin kendi kısımlarından biri hastalanıp fazlalaşmasıyla olur. Belki daha doğrusu, o kısmın dışarıdaki şeylerin etkisiyle harekete geçip bozulmasıyla olur demektir.

6.7.7

ἡ δὲ φθορὰ καὶ ἡ ἀλλοίωσις ἐν τεταγμένοις πάθεσιν· ἐπεὶ καὶ τὸ μὲν διαφθειρόμενον ἐξυγραίνεται πολλάκις δὲ ἐξοξύνεται γηράσκον δὲ καὶ χρονιζόμενον ἀποξηραίνεται καταλειπομένου καὶ ἐνταῦθα τοῦ γεώδους. ὅλως δ᾽ αἱ φθοραὶ πάντων ἢ καταμίξει τοῦ ἀλλοτρίου ἢ ἐκλείψει τοῦ οἰκείου διὰ χρόνον. αἱ δὲ καταμιξεις ὁτὲ μὲν τῶν ἔξω τινῶν μιχθέντων ὁτὲ δὲ τῶν αὐτοῦ νοσήσαντός τινος καὶ πλεονάσαντος. τάχα δ᾽ ἀληθέστερον εἰπεῖν ὅτι κινηθέντος τινὸς καὶ διαφθαρέντος ὑπὸ τῶν ἐκτός.

6.7.8Meyve zarflarının ve şarap, süt gibi sıvıların bozulması da böyledir. Bunlarda da geçiş en az o kadar düzenlidir; çünkü her şeyde geçiş zıtlar arasında olur, zıtlıklar ise birden çoktur. Bu açıktır. Bütün meyvelerin olgunlaşması, söylendiği gibi, sıcağın etkisiyle olur; ama geç meyve veren bitkilerinki, mevsim yüzünden, soğuğun etkisiyle oluyor gibi görünür. Çünkü her zaman söylediğimiz gibi olgunlaştıran, soğuk tarafından çepeçevre kuşatılıp içeri sıkışan sıcaktır.

6.7.8

οὕτως γὰρ καὶ ἡ τῶν περικαρπίων φθορὰ καὶ αὐτῶν τῶν ὑγρῶν οἷον οἴνου γάλακτος. οὐδὲν δ᾽ ἧττον τεταγμένη καὶ ἐπὶ τούτων ἡ μετάβασις· ἐναντία γὰρ πᾶσιν, αἱ δὲ ἐναντιότητες πλείους· ὥστε τοῦτο μὲν φανερόν. ἡ δὲ πέψις πάντων τῶν καρπῶν γίνεται μὲν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ καθάπερ εἴρηται δοκεῖ δὲ τῶν ὀψικάρπων ὑπὸ τοῦ ψύχους διὰ τὴν ὥραν. πέττει γὰρ ὥσπερ ἀεὶ λέγομεν τὸ θερμὸν ἀντιπεριϊστάμενον.

6.8.18. Bölüm

Zeytinde olan şey ise, doğruysa, kendine özgüdür. Arkturos'tan sonra yağın, yazın aldığından fazla artmadığını söylerler; çekirdek de o sırada sertleşir, bundan sonra da nemi yağa çeviremezler. Öyleyse sınırı tabiî bir hâlle ve olayla belirlemek gerekiyorsa çekirdekle, mevsimle belirlemek gerekiyorsa o yıldızın batışıyla belirlemelidir. Belki ikisi de aynı sebepten olur: biri adeta olgunlaşırken […].

6.8.1

Ἴδιον δ᾽ ἐπὶ τῆς ἐλάας τὸ συμβαῖνον εἴπερ ἀληθές· λέγουσι γὰρ ὡς οὐδὲν πλεῖον ἴσχει τοὔλαιον μετ᾽ Ἀρκτοῦρον ἢ ὅσον λαμβάνει τοῦ θέρους· ἅμα δὲ καὶ ὁ πυρὴν τότε γίνεται σκληρὸς μεθ᾽ ὃν οὐκέτι δύνανται τὸ ὑγρὸν ἐξελαιοῦν. ὥστ᾽ εἰ μὲν τῷ φυσικῷ δεῖ πάθει καὶ συμπτώματι τὸν ὅρον λαμβάνειν τῷ πυρῆνι ληπτέον, εἰ δὲ τῇ ὥρᾳ τῇ τοῦ ἄστρου δύσει. τάχα δ᾽ ἄμφω συμβαίνει διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τοῦ μὲν οἷον πεττομένου […]

6.8.2Ama bazıları akla yatkınlığa başvurarak buna itiraz eder: yağmurlar da yağdığı hâlde besinden hiçbir şeyin artmamasının tuhaf olduğunu, bunun hisle ve deneyle de açık olduğunu söylerler. Beyaz zeytinler ezilince daha az yağ verirmiş; hepsinden en iyi yağ verenler, en son toplanan, kışı en çok görmüş ve en çok tamamlanmış zeytinlermiş; çünkü tamamlandıkları ve kışı gördükleri için sulu kısım gitmiş, geri kalanı da daha iyi olgunlaşırmış. Karşı çıkılan görüş budur.

6.8.2

διαμφισβητοῦσι δέ τινες τῷ εἰκότι προσάγοντες ὡς ἄτοπον τὸ μηδὲν πληθύεσθαι τῆς τροφῆς καὶ ὑδάτων ἐπιγινομένων καὶ τῇ αἰσθήσει· φανερὸν γὰρ εἶναι καὶ τῇ πιείρᾳ· λευκὰς γὰρ τριβομένας ἔλαττον ἀφιέναι· πασῶν γὰρ ἄριστα ῥεῖν τὰς ἐσχάτας συλλεγομένας καὶ κεχειμασμένας τε μάλιστα καὶ τετελεωμένας· διὰ γὰρ τὴν τελέωσιν καὶ διὰ τὸ κεχειμάσθαι τοῦ ὑδατώδους ἀφῃρημένου τὸ λοιπὸν ἐκπέττεσθαι μᾶλλον· ὁ μὲν οὖν λόγος ὁ ἀντιλεγόμενος οὗτος.

6.8.3Ama yağın sulu kısım ve karasu (amorgē) yüzünden daha fazla görünmesi de mümkün görünüyor. Çünkü zeytinlerin kararmadan önce yağ taşıdığı ve bu yağın daha arı ve daha beyaz olduğu açıktır; beyaz yağ ham phaulia zeytinlerinden çıkar. Beyazken sıkılan zeytinlerin bir acılık göstermesi de, bu acılık sonradan olgunlaşınca kayboluyorsa, hiç tuhaf değildir. Çünkü bu, yağın azlığının ya da çokluğunun değil, özsuyun, tıpkı kaplardan olduğu gibi, çevresindeki şeyden de bir şey kapmasının işaretidir. Yağın meyve zarfının olgunlaşmasını beklemediği de açıktır; çünkü beyaz zeytinlerden de akar. Öyle ki burada, zeytinin yağın çıkacağı maddeye önceden sahip olduğunu söyleyerek kuvve ile fiil arasında bir ayrım yapmak da mümkün değildir.

6.8.3

ἐνδέχεσθαι δὲ δοκεῖ καὶ φαίνεσθαι πλεῖον διὰ τὸ ὑδατῶδες καὶ τὴν ἀμόργην· ἐπεὶ ὅτι γε ἔχουσι τὸ ἔλαιον πρὸ τοῦ μελανθῆναι φανερὸν καὶ ὅτι καθαρώτερον καὶ λευκότερον· ἐκ γὰρ τῶν φαυλίων ὠμῶν τὸ λευκόν· τὸ δ᾽ ἐμφαίνειν τινὰ πικρότητα τῶν λευκῶν θλιβομένων οὐδὲν ἄτοπον εἰ ὕστερον ἐκπεφθεῖσα παύεται. τοῦτο γὰρ οὐκ ὀλιγότητος καὶ πλήθους σημεῖον ἀλλ᾽ ὅτι συναπολαύει τι τοῦ πέριξ ὁ χυλὸς ὥσπερ καὶ τῶν ἀγγείων. ὅτι δὲ οὐκ ἀναμένει τὴν τοῦ περικαρπίου πέψιν φανερόν· ῥεῖ γὰρ ἐκ τῶν λευκῶν. ὥστε οὐδὲ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ διαιρεῖν ἐστιν ὅτι τὴν ὕλην ἐξ ἧς μέλλει πρότερον ἔχει.

6.8.4Öyleyse bu doğruysa, ister yağ hiç artmasın ister ancak biraz artsın, sebebi ve yolu nedir? İkisi de akla aykırıdır, ama biri daha çok. Önce şunu söyleyelim: özsuyun olgunlaşması ile meyve zarfının yemeye uygun hâle gelecek şekilde olgunlaşması aynı şey değildir. Meyve zarfının tada hoş gelmesi gerekir; bu da topraksı kısmın başkalaşmasıyla, bazılarının dediği gibi de çürümesiyle olur; nitekim dalında olgunlaşan zeytin (drypepēs) çürüme hâlindedir. Yağ ise özsuyun kendisinin değişmesiyle oluşur; bu daha zor olduğundan, daha fazla sıcaklıkla ve topraksı ve sulu kısımla henüz karışmamış bir özsudan hemen işlenmesi akla aykırı değildir.

6.8.4

τίς οὖν ἡ αἰτία καὶ τίς ὁ τρόπος εἴπερ ἀληθὲς ἢ ἁπλῶς ἢ ὡς βραχεῖ τινι πλέον; ἀμφότερα γὰρ ἄλογα μεῖζον δὲ θάτερον. ἢ πρῶτον μὲν οὐχ ἡ αὐτὴ πέψις τοῦ τε χυλοῦ καὶ τοῦ περικαρπίου πρὸς ἐδωδήν· τὸ μὲν γὰρ δεῖ προσφιλὲς εἶναι τῇ γεύσει τοῦτο δ᾽ ἐν ἀλλοιώσει τοῦ γεώδους, ὡς δ᾽ ἔνιοί φασι σήψει, καὶ γὰρ ἡ δρυπεπὴς ἐν σήψει· τὸ δ᾽ ἔλαιον αὐτῇ τῇ τοῦ χυλοῦ μεταβολῇ· τοῦτο δ᾽ ὅσῳ χαλεπώτερον οὐκ ἄλογον ὑπὸ τοῦ πλείονος θερμοῦ δημιουργεῖσθαι καὶ εὐθὺς ἀναπομίκτῳ χυλῷ τῷ γεώδει καὶ ὑδατώδει.

6.8.5Arkturos'a doğru bu ikisi de vardır: mevsim daha sıcaktır, özsu da daha karışımsızdır. Arkturos'tan sonra ise tersidir; çünkü et o zaman büyür ve tamamlanır. Yağın çokluğunun besinin çokluğunda ya da zeytinlerin etliliğinde olmadığı birçok şeyden açıktır: sağanak yağmurlar yağı azaltır, sulanan zeytinler daha kötü yağ verir; eti çok, çekirdeği küçük olanlar ise, örneğin phaulia zeytinleri, az yağlıdır; sanki tabiat orada tükenmiş gibi.

6.8.5

πρὸς Ἀρκτοῦρον μὲν οὖν ἄμφω ταῦτ᾽ ἐστίν· καὶ γὰρ ἡ ὥρα θερμοτέρα καὶ ὁ χυλὸς ἀμιγέστερος. μετ᾽ Ἀρκτοῦρον δ᾽ ἐναντίως· αὔξεται γὰρ ἡ σάρξ τότε καὶ τελεοῦται. ὅτι δ᾽ οὐκ ἐν πλήθει τροφῆς οὐδ’ ἐν εὐσαρκίᾳ τῶν ἐλαῶν τὸ τοῦ ἐλαίου πλῆθος ἐκ πολλῶν φανερόν· αἵ τε γὰρ ἐπομβρίαι ποιοῦσιν ἔλαττον αἵ τ᾽ ἀρδόμεναι χεῖρον ῥέουσιν· ὧν δὲ ἡ σάρξ πολλὴ ὁ δὲ πυρὴν μικρὸς ὀλιγοέλαιοι καθάπερ αἱ φαυλίαι ὡς ἐνταῦθα τῆς φύσεως κεκμηκυίας.

6.8.6Soğuk yerlerde de zeytinler yağ taşımaz, ama etleri bol olur. Bu yüzden şu da sorulur: asma en sert kışlı yerlerde de özsu taşırken zeytin neden taşımaz? Sebebi, az önce söylendiği gibi, zeytinin kuvvesinin ete gitmesi, üzüm salkımının özsuyunun ise etin kendisinde bulunmasıdır; daha önce ve belki daha belirleyici olarak da, yağı yapan sıcaklığın orada zayıf olmasıdır. Çünkü yağ ilkbaharda oluşmaz; bu yerlerde yaz da güzel geçmez, güzel geçen sonbahardır; o zaman ise güneş artık baskın gelemez. Yağın neden yazın oluştuğuna da bu bir kanıt sayılabilir: şarapsı ve sulu özsuyu soğuk olgunlaştırabilir, yağlı özsuyu olgunlaştıramaz.

6.8.6

οὐδὲ δὴ ἐν τοῖς ψυχροῖς ἴσχουσιν ἀλλὰ σάρκα πολλήν. ὃ καὶ ἀποροῦσιν διὰ τί ἡ μὲν ἄμπελος ἐν τοῖς χειμεριωτάτοις ⟨ἔχει⟩ χυλὸν ἡ ἐλάα δ᾽ οὔ. αἴτιον δὲ τό τε νῦν εἰρημένον ὅτι εἰς τὴν σάρκα ἡ δύναμις τοῦ βότρυος δ᾽ ὁ χυλὸς ἐν αὐτῇ τῇ σαρκὶ καὶ ἔτι πρότερον ἴσως καὶ κυριώτερον ὅτι ἡ θερμότης ἡ ποιοῦσα τοὔλαιον ἀσθενής· ἦρι μὲν γὰρ οὐ γίνεται, τὸ δὲ θέρος οὐ καλὸν ἀλλὰ τὸ μετόπωρον, οὐκέτι ⟨δὲ⟩ δύναται ἐν τούτῳ κατακρατεῖν ὁ ἥλιος, ὃ καὶ σημεῖον ἄν τις λάβοι διὰ τί τοῦ θέρους γίνεται· τὸν μὲν γὰρ οἰνώδη καὶ ὑδατώδη χυλὸν δύναται τὸ ψύχος ἐκπέττειν τὸν ἐλαιώδη δ᾽ ἀδύνατον.

6.8.7Gökten yağan sular da, kanallardan gelen sulama suları da, söylendiği gibi, eti çoğaltır; yağ ise karışmadan kalır, tıpkı meyve zarfından ayrıldığında olduğu gibi. Mısır'da "Mısır zeytini" denen etli ve iri zeytin cinsi yağsızdır, öteki cins ise yağlıdır; çünkü Araştırmalar'da söylendiği gibi zeytinin birçok türü vardır. Yağın oluşumunun sebebini böyle düşünmek gerekir. Öteki yağlı şeyler hakkında ise bu konuda herkes hemfikirdir.

6.8.7

τὰ ὕδατα δὲ τὰ ἐκ διὸς γινόμενα καὶ τὰ ἐκ τῶν ὀχετῶν ἄρδοντα τὴν σάρκα πληθύει καθάπερ εἴρηται τὸ δ᾽ ἔλαιον ἄμικτον ὥσπερ καὶ ὅταν τοῦ περικαρπίου χωρισθῇ. ἐν Αἰγύπτῳ δὲ τὸ μὲν τῶν αἰγυπτίων καλουμένων ἐλαῶν γένος τῶν πολυσάρκων τε καὶ μεγάλων ἀνέλαιόν ἐστι θάτερον δ᾽ ἐλαιῶδες· πολλὰ γὰρ εἴδη ὥσπερ ἐν ταῖς ἱστορίαις εἴρηται. περὶ μὲν οὖν τῆς τοῦ ἐλαίου γενέσεως τοιαύτην τιν᾽ ὑποληπτέον τὴν αἰτίαν. περὶ δὲ τῶν ἄλλων τῶν λιπαρῶν περὶ τούτου συμφωνεῖται ἐκ πάντων.

6.8.8Bazıları başka bir mevsimde yağ bağlıyorsa, ya her birinin tabiatını, ya yağlılığın nasıl bir şey olduğunu, ya da oluş biçimini ayırmak gerekir; meğer ki ceviz türü meyveler gibi bekletilerek yağlansınlar. Bunlar, söylendiği gibi, yağı kuvve olarak taşır; fiil hâline ise zaman getirir: sulu kısım gider, yağlı kısım toplanır ve olgunlaşır. Bazılarının yağlılığı ise büsbütün kurudur; meğer ki bazılarında soğuğun kuşatmasıyla içeri sıkışan sıcak da aynı şeyi yapabilsin.

6.8.8

εἰ δ᾽ ἔνια κατ᾽ ἄλλην ὥραν διαιρετέον ἢ τὰς φύσεις ἑκάστων ἢ ποῖόν τι τὸ λιπαρὸν ἢ τὸν τρόπον τῆς γενέσεως· πλὴν ⟨εἰ⟩ χρονιζόμενα καθάπερ τὰ καρυώδη· ταῦτα γὰρ δύναμιν μὲν ἔχει καθάπερ ἐλέχθη τὴν δ᾽ ἐνέργειαν ὁ χρόνος ἀποδίδωσι τοῦ μὲν ὑδατώδους ἀπογινομένου τοῦ λιπαροῦ δὲ ξυνισταμένου καὶ πεττομένου. τῶν δὲ καὶ κομιδῆ ξηρά τις ἡ λιπαρότης εἰ μὴ ἄρα καὶ ἀντιπεριϊστάμενον τὸ θερμὸν ἔν τισιν ἐνδέχεται ταὐτὸ τοῦτο ποιεῖν.

6.9.19. Bölüm

Tat taşıyan her şeyin kimi doğrudan kokuludur da; çoğu ise tadılınca bir koku da gösterir; bazıları ancak ezilip hareket ettirilince. Öte yandan kokulu şeyler de çiğnenip tadılınca bir tat gösterir; çünkü bu iki his birbirine yakındır. Bir bakıma bu hislerin nesneleri de birbirine yakındır; bu yüzden kokuları tatlara göre sınıflandırmak yanlış görünmez; çünkü bu yakınlık insanı, ikisinin bir akrabalığı olduğu ve bir bakıma aynı kaynaktan oluştukları kanaatine götürür. Bunları ayırmak gerekir: her biri ayrı bir şey midir, yoksa bir bakıma aynı olup yalnız farklılık mı gösterir?

6.9.1

Ἁπάντων δ᾽ ὅσα χυμὸν ἔχει τὰ μὲν εὐθὺ καὶ ὀσμώδη τυγχάνει τὰ δὲ πολλὰ συνεμφαίνει τινὰ γευομένοις ὀσμὴν ἔνια δὲ καὶ θλιβόμενα μόνον καὶ κινούμενα. καὶ πάλιν τὰ ὀσμώδη διαμασωμένοις καὶ γευομένοις χυμὸν σύνεγγυς τῶν αἰσθήσεων κειμένων. ἀλλὰ τρόπον τινὰ καὶ τῶν αἰσθητῶν, ᾗ καὶ οὐ κακῶς ἂν δόξειε λέγεσθαι τὸ κατὰ τοὺς χυλοὺς τελεῖν τὰς ὀσμάς· αὕτη γὰρ εἰς ἐκεῖνον φέρει τὴν δόξαν ὡς ἐχόντων τινὰ συγγένειαν καὶ ἀπὸ ταὐτοῦ πῶς γινομένων. ἃ δὴ καὶ δεῖ διελεῖν εἴ τι ἑκάτερον ἢ πως ταὐτὸ διαφέρον.

6.9.2Yine de kokuların hepsi adları bakımından tatlara göre verilemeyebilir; çünkü acı, tuzlu, yağlı ve buruk koku demek istemezsin; tatların hepsi de kokulara göre adlandırılmaz. Ama yine de bir bakıma birbirlerine karşılık düşerler ve biri ötekini izler. Her tatın birden çok türü (idea) vardır; örneğin tatlının, acının ve ötekilerin: ballı, şarapsı, sütümsü ve sulu tatlı vardır. Belki bunlar daha çok ve daha az bakımından da farklıdır, ama en çok altta yatan şeylerin karışımı bakımından. Ötekilerde de aynıdır. Bu konularda hemen herkes hemfikirdir.

6.9.2

οὐ μὴν ἴσως κατά γε τὰς προσηγορίας ἀποδοθήσονται πᾶσαι· πικρὰν γὰρ ὀδμὴν καὶ ἁλμυρὰν καὶ λιπαρὰν καὶ στρυφνὴν οὐκ ἂν ἐθέλοις λέγειν· οὐδὲ γὰρ οἱ χυμοὶ πάντες κατὰ τὰς ὀσμάς. ἀλλ᾽ οὐδὲν ἧττόν ἐστί πως κατάλληλα καὶ συνακολουθεῖ καὶ θατέρῳ θάτερον. ἑκάστου δὲ τῶν χυμῶν ἰδέαι πλείους οἷον γλυκέος πικροῦ τῶν ἄλλων· καὶ γὰρ μελιτώδης καὶ οἰνώδης καὶ γαλακτώδης καὶ ὑδατώδης ἐστὶν, τάχα δὲ καὶ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρουσαι κυριωτάτως δὲ τῇ καταμίξει τῶν ὑποκειμένων· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ταῦτα μὲν οὖν σχεδὸν συμφωνοῦσι πάντες.

6.9.3Kokuların tatma sırasında hissedilmesi de akla aykırı değildir; bu en çok "ağza hoş gelen" denen şeylerde ve dereotu, rezene ve myrrhis gibi sebzelerde açıkça görülür. Hiç kokusu olmayan bazı şeylerde de, hele mercimek ve aspir tohumu gibi kuru ve büsbütün kokusuz şeylerde daha da çok görülür; çünkü bunlar çiğnenirken parçalanıp ısınınca bir buhar çıkarır; bu buhar ince olduğundan gözeneklerden geçip koku alma organına yükselir. Çiğnenen bazı şeylerde de bir tat ortaya çıkar.

6.9.3

ἡ δὲ τῇ γεύσει τῶν ὀσμῶν αἴσθησις οὐκ ἄλογος ἥπερ μάλιστα ἔνδηλος ἐπὶ τῶν εὐστόμων λεγομένων τῶν τε λαχανηρῶν ὥσπερ ἀνήθου μαράθου μύριδος. ἐνίων δ᾽ οὐδ᾽ ἐχόντων ὅλως ὀσμὴν καὶ ἔτι μᾶλλον ἐπὶ τῶν ξηρῶν ἀόσμων δὲ τελέως οἷον φακοῦ κνίκου τῶν τοιούτων· διαθραυόμενα γὰρ ἅμα τῇ μασήσει καὶ διαθερμαινόμενα ποιεῖ τινα ἀτμὸν ὃς ἀναπέμπεται λεπτὸς ὢν διὰ τῶν πόρων εἰς τὴν ὄσφρησιν· ἐμφαίνεται δὲ καί τινων διαμασωμένων χυμός.

6.9.4Genel olarak güzel kokulu şeylerin hepsi acıdır; bunun sebebini sonra söylemek gerekir. Tatlı ile acı gibi iki zıttan biri adeta tat güzelliğinin, öteki koku güzelliğinin ilkesi gibidir; bir bakıma da acı daha çok güzel kokuya aittir. Çünkü acı olmayan güzel kokulu bir şey bulmak zordur, ama tatlı olmadığı hâlde tadı güzel birçok şey vardır. Bu acı şeyler, tadılınca ve ağza alınınca hemen hemen kokulu da olur; tatlılık ise seyrek ve pek az güzel kokuludur; sanki tatlı ile güzel kokulu bir arada karışmıyor gibi; oysa ikisi de olgunlaşmayla olur. Ama bunlar hakkında sonra konuşacağız.

6.9.4

ὡς ἐπὶ πᾶν δὲ τά γ᾽ εὔοσμα πάντα πικρά· τούτου μὲν οὖν τὴν αἰτίαν ὕστερον λεκτέον. ἔοικε δὲ δυοῖν ὄντοιν ἐναντίων οἷον τοῦ τε γλυκέος καὶ πικροῦ τὸ μὲν οἷον εὐχυλίας ἀρχὴ τὸ δ᾽ εὐοσμίας εἶναι καὶ τρόπον τινὰ μᾶλλον τὸ πικρὸν τῆς εὐοσμίας. εὔοσμον γὰρ ἔργον λαβεῖν μὴ πικρὸν εὔχυμα δὲ πολλὰ καὶ μὴ γλυκέα. σχεδὸν δὲ ταῦτα καὶ ὀσμώδη κατὰ τὴν γεῦσιν καὶ τὴν πρόσφοραν ἡ δὲ γλυκύτης σπανίως καὶ ἥκιστα εὔοσμον ὡς οὐ μιγνυμένων ἅμα τοῦ γλυκέος καὶ εὐόσμου· καίτοι ἄμφω γε διὰ πέψεως. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ὕστερον.

6.10.110. Bölüm

Tatlar birden çok olduğuna göre şu sorulabilir: neden ötekilerin hepsi –acı, keskin, ekşi– bitkilerde ve meyvelerde oluşur da tuzlu tat oluşmaz? Çünkü biten şeylerin hiçbiri, kendi içinde böyle bir özsu taşıyacak biçimde tuzlu değildir; ancak dış kısımlarda bir tuzluluk oluşur, nohutlarda olduğu gibi; nohutların kendisi ise tatlıdır. Sebebi, tuzlunun besleyici olmaması ve adeta doğurgan olmamasıdır. Kanıtı şudur: böyle topraklarda hemen hiçbir şey bitmez; çünkü tuzluluk toprağın kuvvelerini yiyip bitirir ve alıp götürür; böylece bitkinin oluşmasını engeller.

6.10.1

Ἐπεὶ δ᾽ οἱ χυμοὶ πλείους ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί ποτ᾽ οἱ μὲν ἄλλοι πάντες ἐν τοῖς φυτοῖς καὶ καρποῖς γίνονται, καὶ γὰρ πικρὸς καὶ δριμὺς καὶ ὀξὺς, ὁ δ᾽ ἁλμυρὸς οὐκέτι· οὐδὲν γὰρ τῶν φυομένων ἁλυκὸν ὥστε καὶ ἐν ἑαυτῷ τοιοῦτον ἔχειν τὸν χυλὸν ἀλλ᾽ ἐν τοῖς περὶ τὰ ἔξω γίνεταί τις ἁλμυρὶς οἷον καὶ τοῖς ἐρεβίνθοις, αὐτοὶ δὲ γλυκεῖς. αἴτιον δ᾽ ὅτι ἄτροφον καὶ ὥσπερ ἀγέννητον τὸ ἁλμυρόν. σημεῖον δ᾽ ὅτι οὐδὲ φύεται οὐδὲν ὡς εἰπεῖν ἐν ταῖς τοιαύταις χώραις· διεσθίει γὰρ καὶ ἐξαιρεῖται τὰς δυνάμεις ὥστε κωλύειν τὴν σύστασιν.

6.10.2Ötekilerde de tuzlunun kendi başına bir şey doğurmamasının sebebinin bu olması akla yatkındır. Nitekim denizde yetişenler de, balıklar ve denizdeki öteki hayvanlar gibi, bir tatlılık ve başka tatlarla yetişir ve oluşur. Küllî olarak sebep aşağı yukarı şudur: bir şeyin kendisinden oluşacağı şeyin değişebilir olması gerekir; tuzlu ise çürümez ve değişmez; bu yüzden ondan hiçbir şey bitmez, kendi başına tamamlanan bir şey de olmaz.

6.10.2

ὃ δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις τούτου αἴτιον εὔλογον μηδὲ καθ᾽ αὑτὸ γεννᾷν· ἐπεὶ καὶ τὰ ἐν τῇ θαλάττῃ φυόμενα γλυκύτητί τινι καὶ ἑτέροις χυμοῖς φύεται καὶ συνίσταται καθάπερ ἰχθῦς καὶ τἆλλα ζῶα τὰ ἐν αὐτῇ. καθόλου μὲν οὖν τοιαύτη τις ἡ αἰτία· δεῖ γὰρ ἐξ οὗ τι μέλλει γίνεσθαι μεταβλητικὸν εἶναι· τὸ δ᾽ ἁλμυρὸν ἀσαπὲς καὶ ἀμετάβλητον δι᾽ ὅπερ οὔτε φύεται οὐδὲν ἐξ αὐτοῦ οὔτε αὐτοτελὲς οὐδέν.

6.10.3Genel olarak tek tek durumlar ve bunlara eşlik eden olgular da buna uyuyor görünebilir: örneğin güneş ve her şeyin içindeki sıcak en hafif ve en besleyici olanı çeker; tuzlu ise tabiatça ağırdır ve besleyici değildir, üstelik çürümez ve başkalaşmaz; bu yüzden geride kalıp köklerce çekilmediğinden bitkilere karışmaz. Ayrıca bitki artık bırakmayan bir canlı olduğundan, besleyici olmayanı çekip alması da akla yatkın değildir; çünkü öyle olsaydı bir de dışarı atma olması gerekirdi […]. Bu yüzden tuzlu güneşçe pek az yukarı çekilir ve yüzeyde kalır. Çünkü tuz parçacıkları her yerde yassı ve büyük olarak sıvıların üstünde yüzer; hiçbir eğri yanları olmayıp köşeli ve çok kıvrımlı olduklarından birbirine geçmez ve yapışmazlar. Bunların bitkilere karışmayı engelleyip engellemediği ayrıca incelenebilir.

6.10.3

ὅλως δὲ ἐν τοῖς καθ᾽ ἕκαστα καὶ ἐν τοῖς παρακολουθοῦσι καὶ τὰ τοιαῦτα δόξειεν ἂν συμφωνεῖν· οἷον ὅτι ὁ ἥλιος καὶ τὸ ἐν ἑκάστῳ θερμὸν ἕλκει τὸ κουφότατον καὶ τὸ τροφιμώτατον· τὸ δ᾽ ἁλμυρὸν βαρὺ φύσει καὶ ἄτροφον ἔπειτα ἀσαπὲς καὶ ἀναλλοίωτον· καταλειπόμενον οὖν καὶ οὐ συνελκόμενον ὑπὸ τῶν ῥιζῶν οὐκ ἀναμίγνυται τοῖς φυτοῖς· ἔτι δ᾽ ἐπείπερ ἀπερίττωτον τὸ φυτὸν οὐδ᾽ ἐπισπᾶσθαι καὶ ἕλκειν εἰκὸς τὸ ἄτροφον· ἔδει γὰρ καὶ ἔκκρισίν τινα γίνεσθαι […] καὶ διὰ τοῦτο ἥκιστά τε ὑπὸ τοῦ ἡλίου ἀνάγεσθαι καὶ ἐπιπολάζειν. πανταχοῦ γὰρ πλατέα καὶ μεγάλα τοῖς ὑγροῖς ἐπιφέρεσθαι ἀσύμπλεκτα δὲ καὶ ἄκολλα διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν σκαληνὲς ἀλλὰ γωνοειδῆ τε εἶναι καὶ πολυκαμπῆ. ταῦτα μὲν εἰ κωλύει πρὸς τὴν τῶν φυτῶν κατάμιξιν ἔξεστι σκοπεῖν.

6.10.4Daha önce küllî olarak söylenenlere karşı şu da sorulabilir: neden bazı bitkilerde tuzluluk bulunur ve bu nereden gelir? Bitkilerin kendisinde bulunuyorsa, açıktır ki besinlerine ve tabiatlarına uygun bir şeydir; dışarıdan geliyorsa, bu daha az tuhaftır, ama nereden ve neyin etkisiyle geldiği yine aynı şekilde sorulabilir. Çünkü ya havadan ya yükselen buhardan gelmesi, ya da köklerce çekilip bir artık gibi dışarı çiçeklenmesi gerekir. Tuzlu su ve genel olarak tuzlu olan ise yüzeyde kalır görünür.

6.10.4

πρὸς δὲ τὰ πρότερον εἰρημένα ζητήσειεν ἄν τις περὶ τὰ καθόλου λεχθέντα διὰ τί ποτε ἐνίοις ἐγγίνεταί γε καὶ πόθεν ἡ ἁλμυρίς. εἰ μὲν γὰρ ἐν αὐτοῖς ὑπάρχει δῆλον ὡς οἰκεῖον ἄν τι τῆς τροφῆς εἴη καὶ τῆς φύσεως· εἰ δ᾽ ἔξωθεν ἐπιγίνεται [καὶ] τοῦτο μὲν ἧττον ἐκεῖνο δ᾽ ἄν τις ὁμοίως ἀπορήσειε πόθεν καὶ ὑπό τινος· ἀνάγκη γὰρ ἐκ τοῦ ἀέρος ἢ ἐκ τῆς ἀτμίδος τῆς ἀναφερομένης ἢ κατὰ τὰς ῥίζας ἑλκυσθὲν ἐξανθεῖν οἷον περίττωμά τι. φαίνεται δ᾽ ἡ ἅλμη καὶ ὅλως τὸ ἁλμῶδες ἐπιπολάζειν.

6.10.5Bu sonuncusu doğruysa, bitkilerin onu çektiği açıktır; öteki yollardan biri doğruysa, neden yalnız nohut, halimon ve bu türden bitkilerin üstüne konduğu tuhaf olur. Hastalık olarak tuzlanan bitkiler, örneğin gül ve başka bazıları, ayrı bir konudur; nohut için ise tuzluluk hem uygun hem yararlı görünür. Nitekim çiçek açarken ve taneleri yeni oluşurken yağmur yağıp tuzu yıkarsa nohutlar kangrene uğrayıp ölür ve bozulur; öyle ki tabiat bu tür şeyleri, bitkiye akraba şeyler olarak, onun korunması için getiriyor olabilir.

6.10.5

εἰ μὲν οὖν οὕτω φανερὸν ὅτι ἕλκοιεν ἂν εἰ δ᾽ ἐκείνως ἄτοπον διὰ τί μόνον ἐπικαθίζει τούτοις οἷόνπερ ἐρεβίνθῳ καὶ ἁλίμῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. ὅσα γὰρ ἁλμᾷ νοσηματικῶς ὥσπερ ἡ ῥοδωνία καὶ ἄλλ᾽ ἄττα περὶ τούτων ἕτερος λόγος, τῷ δ᾽ ἐρεβίνθῳ καὶ οἰκεῖον φαίνεται καὶ χρήσιμον· ἀποπλυθέντων γοῦν ὅταν ἀνθοῦσιν ἐφύσῃ καὶ ἄρτι συνισταμένοις ἀπόλλυνται καὶ διαφθείρονται σφακελίσαντες ὥστε πρὸς σωτηρίαν ἡ φύσις ἐπάγοιτ᾽ ἂν τὰ τοιαῦτα ⟨ὡς⟩ συγγενῆ.

6.10.6Nohudun genel olarak yapraklarında ve dallarında da böyle bir özsu taşıdığı görülür; bu özsu yıkandıktan sonra bile tadınca açıkça fark edilir; yalnız bunlarda değil, tanenin kendisinde de. Biri taneyi hiç çiğnemeden diline koyarsa tadında bu açıkça belli olur; çünkü tuzluluk içte değil kabuktadır; bu tuzluluk tanenin böceklenmemesine de yardım eder. Tuzluluk, bitki toprakta yetişirken de aynı yeri tutar gibidir.

6.10.6

φαίνεται δὲ καὶ ὅλως τινὰ ἔχειν τοιοῦτον χυλὸν ἔν τε τοῖς φύλλοις καὶ τοῖς κλωσὶν ὃς καὶ ἀποπλυθέντων ὅλως ἔνδηλός ἐστι κατὰ τὴν γεῦσιν οὐ μόνον ἐν τούτοις ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ καρπῷ. δῆλον δὲ τοῦτο ἐν τῇ γεύσει γίνεται ἐάν τις ἐπὶ τὴν γλῶτταν ἐπιθῇ μὴ διαμασησάμενος ὅλως· ἐν τῷ κελύφει γὰρ ἡ ἁλμυρὶς οὐκ ἐν τῷ ἐντὸς ἣ καὶ συνδιατηρεῖ πρὸς τὸ ἄκοπον εἶναι. καὶ φαίνεται τὴν αὐτὴν ἔχειν τάξιν ἥπερ καὶ πεφυκότος·

6.10.7Çünkü iki durumda da dışarıdadır ve adeta koruma içindir: bitki yeşilken, söylendiği gibi, sapta ve baklada; kururken ise kabuk da böyle bir özsu kazanır, sanki içeriden dışarı atılıyormuş gibi. Çünkü böyle şeylerin yabancı oldukları için dışarı ayrılmaları akla yatkındır; hıyarların tüyündeki acılık gibi; Karia'da da tüyü şaşılacak kadar tuzlu bir armut olduğu, yıkanmadıkça yenemediği söylenir. Böyle birçok şey varsa bunda da tuhaf bir şey yoktur. Şu da söylenenlerden uzak değildir: palamutlarda acılığın uçlarda, soğanlarda "tepe" denen yerde, sarımsaklarda da keskinliğin dişin ortasından geçen filizde bulunması. Ama bunlar yalnız bir benzerlik olarak söylenmiş olsun.

6.10.7

καὶ γὰρ ἐν ἀμφοῖν ἔξω καὶ ὥσπερ φυλακῆς χάριν· χλωροῦ μὲν οὖν ὄντος ἐν τῷ καυλῷ καὶ λοβῷ καθάπερ εἴρηται. ξηραινομένου δὲ καὶ τὸ κέλυφος λαμβάνει τοιοῦτον χυλὸν ὥσπερ ἐκκρινόμενον ἀπὸ τοῦ ἐντός· ἔξω γὰρ ἀφίστασθαι τὰ τοιαῦτα εὔλογον ὡς ἂν ἀλλότρια καθάπερ καὶ ἐν τοῖς σικύοις ἡ ἐν τῷ χνοῒ πικρότης, καὶ ὡς ἐν Καρίᾳ φασὶν ἄπιόν τιν᾽ ἔχειν χνοῦν ἁλμώδη θαυμαστῶς ὥστε ἐὰν μὴ ἀποπλύνῃ τις μὴ δύνασθαι ἐσθίειν. οὐδὲν δὲ ἄτοπον οὐδ᾽ εἰ πλείω τοιαῦτ᾽ ἐστίν. ἐπεὶ οὐδὲ τοῦτο πόρρω τῶν εἰρημένων οἷον τὸ ταῖς βαλάνοις ἐπὶ τῶν ἄκρων τὴν πικρίαν εἶναι ⟨καὶ⟩ τοῖς βολβοῖς ἐν τῇ καλουμένῃ κορυφῇ καὶ τοῖς σκόρδοις τὴν δριμύτητα ἐν τῷ διήκοντι τῆς γελγίδος· πλὴν ταῦτα μὲν ὡς καθ᾽ ὁμοιότητά τινα εἰρήσθω.

6.10.8Tuzluluğun nohuda tabiî ve akraba bir şey olduğu şuradan açıktır: nohut nereye ekilip nerede biterse bitsin, toprak böyle olmasa da her yerde tuzluluk kazanır. Tuzlu topraklarda yetişen bitkilerin, halimon ve başkaları gibi, bir tuzluluk taşıması da akla aykırı değildir; bazılarının orada daha sulu ve daha iyi olması da öyle; örneğin lahana: tuzluluk lahananın içindeki keskinliği ve acılığı yiyip bitirir, aynı zamanda fazla nemi alarak onu kolay dağılır hâle getirir; çünkü tuz nemi almakta pek ustadır.

6.10.8

ὅτι δὲ φαίνεται φυσικόν τι καὶ συγγενὲς ἐκεῖθεν δῆλον· ὅπου γὰρ ἂν σπαρῇ καὶ φυῇ πανταχοῦ λαμβάνει τὴν ἁλμυρίδα κἂν μὴ τὸ ἔδαφος ᾖ τοιοῦτον· ἐπεὶ καὶ τά γ᾽ ἐν τοῖς ἁλμώδεσι φυόμενα [τὸ] ἔχειν ἁλμυρίδα τινὰ οὐκ ἄλογον ὥσπερ ἄλλα τε καὶ τὸ ἅλιμον, ἔνια δὲ καὶ εὐχυλότερα καὶ βελτίω γίνεσθαι καθάπερ τὴν ῥάφανον· ἐξεσθίει γὰρ αὕτη τὴν δριμύτητα καὶ τὴν πικρότητα τὴν ἐνυπάρχουσαν ἅμα δὲ καὶ εὐμέριστόν τινα ποιεῖ παραιρουμένη τὴν ὑγρότητα τὴν πλείω· δεινοὶ γὰρ οἱ ἅλες ἀφελεῖν·

6.10.9Bu, lahana çiğken de görülür: bazılarının yere düşünce kırıldığı söylenir. Böyle ve bu hâlde ateşe verilince, özsuyu bakımından tatlı ve yumuşak olması da akla yatkındır. Nitekim pişirirken natron katanlar da bunu yapmak isterler, ama kısa sürede yaparlar; tabiat ise uzun sürede ve azar azar yapıp lahanayı böyle teslim eder. Bu yüzden bazı yerlerde, örneğin Eretria'da, gündönümü sırasında, Köpek Yıldızı zamanında ve genel olarak yazın lahananın daha iyi olması da akla aykırı değildir; çünkü o zaman tuzluluk daha çok iş görür ve baskın gelir; kendisi daha fazla, lahanadaki nem ise daha az olur.

6.10.9

ἐμφανὲς δὲ τοῦτο καὶ ὠμῆς οὔσης· πίπτουσαν γὰρ ἐπὶ τὴν γῆν ἔνια θραύεσθαί φασιν. ὅταν οὖν τοιαύτη καὶ οὕτως ἔχουσα παραδοθῇ τῷ πυρὶ κατὰ λόγον ἤδη τοῦ χυλοῦ εἶναι γλυκεῖαν καὶ ἁπαλήν. ἐπεὶ καὶ οἱ τὸ λίτρον ἐμβάλλοντες τοῦτο βούλονται ποιεῖν ἀλλ᾽ ἐξ ὀλίγου ποιοῦσιν, ἡ δὲ φύσις ἐκ πολλοῦ καὶ κατὰ μικρὸν ποιήσασα τοιαύτην ἀπέδωκεν. ὅθεν οὐδὲ τοῦτο ἄλογον τὸ περὶ τροπὰς καὶ περὶ τὸ ἄστρον ἐνιαχοῦ καὶ ὅλως τοῦ θέρους εἶναι βελτίω καθάπερ ἐν Ἐρετρίᾳ· τότε γὰρ μᾶλλον ἡ ἁλμυρὶς ἐργάζεται καὶ κρατεῖ αὐτὴ μὲν οὖσα πλείων τῆς δ᾽ ὑγρότητος ἐλάττονος γινομένης ἐν ἐκείνῃ·

6.10.10Mısır'da ve bu türden bütün yerlerde lahananın iyi olması da akla yatkındır. Ama bunları belki gereğinden uzun anlattık. Tuzluluk ister köklerce çekilsin, ister güneşin sıcaklığıyla yukarı taşınsın, iki yolda da topraktan bir hareketle gelmiş olur; baştaki konuşma da bununla ilgiliydi. Ama bunlar hakkında bu kadarı yeter.

6.10.10

κατὰ λόγον δὲ καὶ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ καὶ τὸ ἐν ἅπασι τοῖς τοιούτοις τόποις εἶναι χρηστήν. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἴσως ἐπὶ πλέον εἴρηται. ἡ δ᾽ ἁλμυρὶς εἴθ᾽ ὑπὸ τῶν ῥιζῶν ἕλκεται εἴθ’ ὑπὸ τῆς τοῦ ἡλίου θερμότητος ἀναφέρεται κατ᾽ ἀμφοτέρους τοὺς τρόπους οὐκ ἂν ἀκίνητον ἀπὸ τῆς γῆς εἴη περὶ οὗπερ ἦν ὁ ἐξ ἀρχῆς λόγος. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις.

6.11.111. Bölüm

Tatlara özgü bir mesele olarak şunu da ayırmaya çalışmak gerekir: her türde hangisi daha çok kurunun, hangisi daha çok nemlinin tadıdır? Nitekim ekşi ile kekre daha çok nemliye, keskin ile tatlı ise kuruya ait görünür; nemli şeyler koyulaşınca da tatlılaşır. Acıya gelince […]. Ama belki bu ayrımın hiçbir önemi yoktur, çünkü bütün tatlar ikisinden birlikte oluşur; meğer ki bu ikisinden biri ötekine göre daha çok madde yerinde olsun.

6.11.1

Ἐκεῖνο δ᾽ ὡς οἰκεῖον τῶν χυλῶν πειρᾶσθαι δεῖ διαιρεῖν οἷον ποῖον μᾶλλον καθ᾽ ἕκαστον γένος ἢ τὸ ξηρὸν ἢ τὸ ὑγρὸν, ὥσπερ ὁ ὀξὺς ὑγροῦ δοκεῖ μᾶλλον καὶ ὁ αὐστηρὸς ὁ δὲ δριμὺς ξηροῦ καὶ ὁ γλυκύς· παχυνόμενα δ᾽ οὖν τὰ ὑγρὰ γλυκύτερα. ὁ δὲ πικρός […] τάχα δὲ οὐθὲν ἂν ταῦτα διαφέροι γινομένων γε πάντων ἐξ ἀμφοῖν εἰ μὴ αὐτῶν τούτων θάτερον μᾶλλον ὑλικόν.

6.11.2Böylece bütün tatlar aynı kaynaktan gelir ve, söylendiği gibi, hepsi kuru şeylerin içindedir. Ama kimini onlardan ayırırız, üzümden ve zeytinden ayırdığımız gibi; bunu da kullanımı göz önüne alarak yaparız. Kimini üstüne su dökerek elde ederiz, ağaç meyvelerinden ve incirden çıkanlar gibi. Kimini de tabiatından çıkarıp hafifçe çürüterek içilir sulara çeviririz: arpadan ve buğdaydan şarap yapanların yaptığı ve Mısır'da zythos denen içki gibi. Bütün bunların ilkeleri ve kuvvetleri tabiidir, ama ortaya çıkan şeyler daha çok tekhnēnin ve aklın eseridir. Düşünceyle ve tekhnēyle meydana gelenleri kendi başlarına incelemek gerekir; tabii özsuların hâllerini ve oluşumlarını ise söylenenlerden yola çıkarak incelemeliyiz.

6.11.2

οὕτω δὲ πάντες ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ καί εἰσιν ὥσπερ ἐλέχθη πάντες ἐν ξηροῖς. ἀλλὰ τοὺς μὲν ἀποχωρίζομεν αὐτῶν καθάπερ τοῦ βότρυος καὶ τῆς ἐλάας· τοῦτο δὲ [οὐ] πρὸς τὴν χρείαν ὁρῶντες. ἐνίους δὲ καὶ ὕδωρ ἐπιχέοντες λαμβάνουσιν ὥσπερ τοὺς ἀπὸ τῶν ἀκροδρύων καὶ σύκων· τοὺς δὲ καὶ ἐξίσταντες τῆς φύσεως καὶ ὑποσήποντες εἰς χυλοὺς ἄγουσι ποτίμους οἷον ὡς οἱ τοὺς οἴνους ποιοῦντες ἐκ τῶν κριθῶν καὶ τῶν πυρῶν καὶ τὸ ἐν Αἰγύπτῳ καλούμενον ζῦθος. ἁπάντων δὲ τούτων αἱ μὲν ἀρχαὶ καὶ ⟨αἱ⟩ δυνάμεις φυσικαὶ τὰ δὲ γινόμενα τέχνης μᾶλλον καὶ συνέσεως. ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἀπὸ διανοίας καὶ τέχνης γινομένων αὐτὰ καθ᾽ αὑτὰ δεῖ θεωρεῖν, τῶν δὲ φυσικῶν χυλῶν τὰ πάθη καὶ τὰς γενέσεις ἐκ τῶν εἰρημένων θεωρητέον.

6.11.3Bunlar kabul edilip gösterildikten sonra şu sorulabilir: tat güzelliği ile güzel koku niçin bütün bitkilerde aynı kısımlarda oluşmaz da kiminde yukarıdaki kısımlarda, kiminde aşağıdakilerde, köklerin çevresinde oluşur? Yukarıdakiler arasında da hepsinde aynı yerde değildir: kiminde meyvenin etli kısmında, kiminde yapraklarda, kiminde çiçeklerde ve filizlerde; bu da kokular için tatlardan daha çok böyledir. Nitekim bazılarında kabukta da bulunur. Güzel kokulu bitkilerde ise çiçekler hemen hemen hiç güzel kokmaz; kekikte, sisymbrionda ve helenionda olduğu gibi.

6.11.3

ὑποκειμένων δ᾽ οὖν καὶ δεδειγμένων τούτων ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί ποτ᾽ οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς μέρεσιν ἡ εὐχυμία καὶ ἡ εὐοσμία γίνεται πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς μὲν ἐν τοῖς ἄνω τοῖς δὲ ἐν τοῖς κάτω καὶ περὶ τὰς ῥίζας. καὶ οὐδὲ τῶν ἄνω πάντων ἐν τοῖς αὐτοῖς ἀλλὰ τῶν μὲν ἐν τοῖς περικαρπίοις τῶν δὲ ἐν τοῖς φύλλοις τῶν δὲ ἐν τοῖς ἄνθεσι καὶ τοῖς κλωσὶν, καὶ μᾶλλον αἱ ὀσμαὶ τῶν χυμῶν· ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς φλοιοῖς ἐνίων· ἐπὶ δὲ τῶν εὐόσμων ὅλως ἥκισθ᾽ ὡς εἰπεῖν εὔοσμα τὰ ἄνθη καθάπερ ἑρπύλλου σισυμβρίου ἑλενίου·

6.11.4Oysa öteki bitkilerde –ki bunlar kokusuzdur– en güzel kokan kısmın, güzel kokulu bitkilerde de en hoş kokan kısım olması akla uygun olurdu. Bazılarında çiçeğin pek hoş kokması, öteki kısımlarının ise hiç kokmaması da şaşırtıcıdır; menekşede ve gülde olduğu gibi. İlk söylediğimiz şey de bir aporia doğurur: tat güzelliği ve güzel koku kökte bulunan bitkiler. Çünkü bu ikisi de olgunlaşmayla meydana gelir; oysa en çok besini taşıyan, bu besin hep taze olan ve öteki kısımlara dağıtımın kendisinden yapıldığı kısmın, tat güzelliğine ya da güzel kokuya varacak bir olgunlaşmaya ulaşması hiç akla yatkın değildir; hayvanların mideleri de böyle bir olgunlaşmaya ulaşmaz.

6.11.4

καίτοι κατὰ λόγον ἦν ὃ καὶ τοῖς ἄλλοις εὐοσμότατον ἀόσμοις οὖσι τοῦτο καὶ ἐν τοῖς εὐόσμοις εὐωδέστατον εἶναι. θαυμαστὸν δὲ καὶ τὸ ἐνίων τὸ μὲν ἄνθος ἥδιστον ὄζειν τῶν δ᾽ ἄλλων μορίων ὅλως μηδὲν ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἴων καὶ τῶν ῥόδων. ἔχει δὲ καὶ τὸ πρῶτον λεχθὲν ἀπορίαν ὅσων ἐν ταῖς ῥίζαις ἡ εὐχυμία καὶ ἡ εὐοσμία τυγχάνει· ἄμφω μὲν γὰρ ταῦτα πέψει γίνεται. τὸ δὲ πλείστην ἔχον καὶ ἀεὶ καινὴν τροφὴν ἀφ᾽ οὗ τοῖς ἄλλοις ἡ διάδοσις ἥκιστ᾽ εὔλογον εἰς πέψιν ἥκειν ἢ εὐχυλίας ἢ εὐοσμίας ὡς οὐδὲ τῶν ζώων αἱ κοιλίαι.

6.11.5Bu ve benzeri meselelerde, sık sık söylediğimiz ilkeyi, yani bunların bir tür olgunlaşmayla meydana geldiğini temel alarak, sonra pazı için ilk söylediğimiz şeyi de hesaba katmak gerekir: kökler bitkiler için mide gibidir, çünkü besin onlarda bir şekilde değişir. Bu kabul edilmese bile şu açıktır: köklerde hiçbir artık yoktur, ama olgunlaştırma kuvvetleri vardır. Böyle olduklarına göre, bu türden bir karışım almış olanların tat güzelliği ve güzel koku taşımasına hiçbir engel yoktur. Nitekim hayvanların midelerinde de, artık bulunduğu hâlde, altta bir tür iyi özsu olan bir nem bulunur; olgunlaşma da vardır, çünkü bu türden değişim en çok orada olur.

6.11.5

περὶ δὴ τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἀρχῇ χρωμένους τῇ πολλάκις εἰρημένῃ δι᾽ ὅτι πέψει τινὶ ταῦτα γίνεται τὸ μετὰ τοῦτο δεῖ λαβεῖν ἐπὶ τοῦ τευτλίου λεχθὲν τὸ πρῶτον ὅτι αἱ ῥίζαι ὡς κοιλίαι τοῖς φυτοῖς εἰσι πάντως διὰ τὸ τὴν τροφὴν ἀλλοιοῦσθαί πως ἐν αὐταῖς. εἰ δὲ μὴ τοῦτό τις θείη ἀλλ᾽ ἐκεῖνό γε φανερὸν ὡς οὐκ ἔχουσιν οὐδὲν περίττωμα δύναμιν δὲ ἔχουσιν εἰς τὸ πέττειν. τοιαύτας δ᾽ οὔσας οὐδὲν κωλύει εὐχυμίαν καὶ εὐοσμίαν ἔχειν ὅσαι κρᾶσιν εἰλήφασι τοιαύτην. ἐπεὶ καὶ ἐν ταῖς τῶν ζώων κοιλίαις περιττώματα ἔχουσιν ὅμως ὕπεστιν ὑγρότης εὐχυλία τις οὖσα καὶ πέψις ὡς μάλιστα τῆς τοιαύτης ἀλλοιώσεως ἐνταῦθα γινομένης.

6.11.6Ağaçlardan yağlı olanlarda da böyledir, çam gibi; çünkü daha önce söylendiği gibi her çamın kökleri çıralıdır. Sebebi hayvanlardaki ile aynıdır: hep ısınan ve olgunlaşan kısım, en saf olduğu için çöker, birikip sıklaşınca da bir yağlılık meydana getirir. Yukarıdaki kısımlara giden ise toprak üstündeki kısımlara besin olur; ama bu yağlılığın içinden değil, başka birtakım geçitlerden geçerek. Nitekim ağaçlar bütünüyle çıralaşırsa, söylendiği gibi, boğulup ölür, çünkü havaya hiçbir geçit kalmaz.

6.11.6

καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων ὅσα πίονα τυγχάνει καθάπερ ἡ πεύκη· πᾶσα γὰρ ἔνδᾳδος ταῖς ῥίζαις ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον· αἴτιον δ᾽ ὅπερ ἐπὶ τῶν ζώων ὅτι τὸ διαθερμαινόμενον ἀεὶ καὶ πεττόμενον καθαρώτατον ὂν προσίζει καὶ ἀθροιζόμενον καὶ πυκνωθὲν ἐποίησέ τινα πιότητα. τὸ δὲ ἰὸν εἰς τὰ ἄνω μέρη τροφὴ γίνεται τοῖς ὑπὲρ γῆς οὐ διὰ τῆς πιότητος ταύτης ἀλλ᾽ ἔχον τινὰς ἑτέρους πόρους· ἐπεὶ πάντων γε δᾳδωθέντων ἀπόλλυται τὰ δένδρα καθάπερ ἐλέχθη συμπνιγόμενα καὶ οὐδεμίαν ἔχοντα δίοδον τῷ πνεύματι.

6.11.7Aşırı yağlanan hayvanlarda da aynı şey olur: iç yağın sıklığı yüzünden geçitler tıkanır ve soluk sonuna kadar geçemez. İçinde hiç yağlılık ve semizlik bulunmayanlarda, ya da bu çok ve cisimli değilse, böyle bir kalınlaşma olmaz; bulunanlarda ise, sıcaklık baskın gelince, olur.

6.11.7

τοῦτο δὲ συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ὅσα διαπιαίνεται· ξυμφράττονται γὰρ οἱ πόροι διὰ τὴν πυκνότητα τῆς πιμελῆς ὥστε μὴ διϊέναι εἰς τέλος τὴν πνοήν· οἷς μὲν οὖν μὴ ἔνεστιν ὅλως λιπαρότης καὶ πιότης ἢ αὕτη μὴ πολλὴ μηδὲ σωματώδης τούτοις οὐ γίνεται τοιαύτη πάχυνσις· οἷς δ᾽ ἔνεστι γίνεται κατισχυού- σης τῆς θερμότητος.

6.11.8Odunun damarlı ve kıvrık oluşu da buna benzer: gövdedeki odun hep yukarıdakinden daha kıvrık damarlıdır, gövdenin de aşağı kısmı yukarısından; tıpkı en sık ve en kalın kısmın da aşağıda olması gibi. Bu, besinin burada daha çok konaklayıp toplanmasından ileri gelir; tıpkı genel olarak kalınlığına büyümenin de böyle olması gibi. Yukarıya geçip giden besin ise sürgün ve boy içindir. Burada besin durup adeta kıvrıldığı için odunun sıklığı ve kıvrık damarı oluşur; öteki besin ise hep ileriye geçip gider. Bu yüzden genç ağaçlarda kıvrık damar olmaz, çünkü onlar büyümeye yönelmiştir; boyca büyüme durunca olur, hayvanlarda olduğu gibi.

6.11.8

παρόμοιον δὲ τούτῳ καὶ τὸ περὶ τὴν οὐλότητα τῶν ξύλων ἐστίν· οὐλότερα γὰρ ἀεὶ τὰ μὲν ἐν τοῖς στελέχεσιν τῶν ἄνω, τούτων δὲ αὐτῶν τὰ κάτω καθάπερ καὶ πυκνότατα καὶ παχύτατα. συμβαίνει δὲ τοῦτο διὰ τὸ μᾶλλον καταλύειν καὶ ξυνίστασθαι τὴν τροφὴν ὥσπερ ὅλως καὶ ἡ εἰς βάθος αὔξησις· ἡ δ᾽ εἰς τὸ ἄνω διϊοῦσα πρὸς τὴν βλάστην καὶ τὸ μῆκός ἐστιν. ἐφισταμένης οὖν καὶ ὥσπερ εἰλουμένης ἐνταῦθα καὶ ἡ πυκνότης καὶ ἡ οὐλότης γίνεται τῶν ξύλων, ἐκείνη δὲ ἀεὶ διΐεται πρὸς τὸ πόρρω. δι᾽ ὃ καὶ οὐκ ἐν τοῖς νέοις ἐστὶν οὐλότης ἅτε καὶ ἐπ᾽ αὔξησιν ὡρμηκότων ἀλλ᾽ ὅταν στῇ τὰ τοῦ μήκους ὥσπερ ἐπὶ τῶν ζώων.

6.11.9Genç ağaçların hiç çıra, zift ve reçine taşımamasının sebebi de aynı ya da buna çok yakındır: bütün besin büyümeye ve meyve vermeye harcanır. Ancak sonradan çıralaşırlar ve genel olarak bu türden nemi meyve vermeye başladıktan sonra, hem de bolca diyebileceğimiz ölçüde alırlar. Çünkü o zaman, boya doğru atılım kalkmış, kökler ve bütün ağaç da daha güçlenmiş olduğundan, bu tabii bir artık gibi oluşur. Bu konu, sebebinin akrabalığından ötürü burada yer aldı.

6.11.9

ἡ αὐτὴ δὲ καὶ σύνεγγυς αἰτία καὶ διὰ τί δᾷδα καὶ πίτταν καὶ ῥητίνην ὅλως οὐκ ἔχει τὰ νέα· καταναλίσκεται γὰρ ἡ τροφὴ πᾶσα πρὸς τὴν αὔξησιν καὶ καρπογονίαν· ὕστερον γὰρ ἐκδᾳδοῦνται καὶ ὅλως τὴν τοιαύτην ὑγρότητα ⟨μετὰ⟩ τὴν καρπογονίαν λαμβάνουσιν ὥστε γε καὶ πλῆθος εἰπεῖν· τότε γὰρ οἷον περίττωμα γίνεται τοῦτο φυσικὸν ἀφῃρημένης μὲν τῆς εἰς τὸ μῆκος ὁρμῆς, ἰσχυόντων δὲ μᾶλλον τῶν ῥιζῶν καὶ τοῦ ὅλου δένδρου. τοῦτο μὲν οὖν διὰ τὸ συγγενὲς τῆς αἰτίας ἔλαβε τὴν χώραν ταύτην.

6.11.10Bazı köklerin, öteki kısımlar olmadan, tat güzelliği, tatlılığı ve güzel kokusu ise söylenen sebepten doğar. Bu, daha küçük bitkilerde de açıktır, örneğin otsu ve sebze türü bitkilerde ve bazı çalılarda: bunların kökleri tatlıdır, toprak üstündeki kısımları ise öyle değildir. Ayrık otunu, kypeirosu, pazıyı, kerevizi, deli kerevizi ve göllerde, ırmaklarda yetişen yenebilir bitkileri kastediyorum. Bunların çoğunun kökleri tatlı ve yenebilir, sapları da öyle; ama yaprakları değil. Bütün bu türden bitkilerde sebep iki şeydedir.

6.11.10

ἡ δ᾽ εὐχυμία καὶ ἡ γλυκύτης καὶ ἡ εὐοσμία ἐνίων ῥιζῶν ἄνευ τῶν ἄλλων μερῶν διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν γίνεται. φανερὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἐλαττόνων ἐστὶν οἷον ποιωδῶν καὶ λαχανωδῶν καὶ ἐνίων ὑληματικῶν ὧν αἱ μὲν ῥίζαι γλυκεῖαι τὰ δὲ ὑπὲρ γῆς οὐχ ὅμοια, λέγω δ᾽ οἷον ἀγρωστίδος κυπείρου τευτλίου σελίνου ἱπποσελίνου τῶν ἐν ταῖς λίμναις καὶ τῶν ἐν τοῖς ποταμοῖς τούτων φυομένων ἐδωδίμων· αἱ μὲν γὰρ ῥίζαι γλυκεῖαι πολλῶν καὶ ἐδώδιμοι καὶ οἱ καυλοὶ τὰ φύλλα δ᾽ οὔ. τὸ δ᾽ αἴτιον ἐπὶ πάντων τῶν τοιούτων ἐν δυσίν.

6.11.11Ya yukarıdaki kısımlar daha nemli ve daha sulu olur, pazıda ve göl bitkilerinde olduğu gibi: bunlar hem sulu hem incedir, olgunlaşma geçirmezler; olgunlaşmayınca da hoşa gidecek belirgin bir özsuları olmaz; kökle sapın ise vardır. Ya da tersine, yukarıdaki kısımlar kuru olduğu için, ayrık otunda ve genel olarak bütün kamışımsı bitkilerde olduğu gibi: bunların yukarı kısımları kuru, aşağı kısımları nemlidir. Özsu ise ne kurulukta oluşur ne de nem fazlalığında. Bu yüzden ayrık otunun, sisyrinkhionun ve bu türden öteki bitkilerin kökleri tatlıdır, yukarı kısımları ise kuru ve hoş olmayan, adeta özsuyu olmayan şeylerdir. Kerevizde ve deli kerevizde de aynı şey vardır: kökleri etli ve ağza hoş gelir, yaprakları ise daha kuru ve sanki daha keskindir. Ötekilerde de böyledir.

6.11.11

ἢ γὰρ ὑγρότερα καὶ ὑδατωδέστερα καθάπερ ἐπὶ τοῦ τευτλίου καὶ τῶν λιμναίων· ἅμα γὰρ ὑδατώδη καὶ λεπτὰ καὶ οὐκ ἔχει πέψιν μὴ ἔχοντα δ᾽ οὐδὲ χυλὸν ἔνδηλον εἰς ἡδονὴν, ἡ δὲ ῥίζα καὶ ὁ καυλὸς ἔχουσιν. ἢ πάλιν διὰ ξηρότητα τῶν ἄνω καθάπερ ἡ ἄγρωστις καὶ ἁπλῶς πάντα τὰ καλαμώδη· ξηρὰ γὰρ τὰ ἐπάνω τὰ κάτω δ᾽ ἔνυγρα· χυλὸς δὲ οὔτε ἐν ξηρότητι οὔτε ἐν ὑγρότητος πλήθει δι᾽ ὃ καὶ τῆς ἀγρωστίδος καὶ τοῦ σισυριγχίου καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων αἱ μὲν ῥίζαι γλυκεῖαι τὰ δ᾽ ἄνω ξηρὰ καὶ οὐχ ἡδέα καθάπερ ἄχυλα. ταὐτὸ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν σελίνων καὶ ἱπποσελίνων· αἱ μὲν γὰρ ῥίζαι σαρκώδεις καὶ εὔστομοι τὰ δὲ φύλλα ξηρότερα καὶ ὥσπερ δριμύτερα· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως.

6.11.12Hemen hemen hepsinin sebebi bu iki sebepten biridir. Bu yüzden besinin daha bol olduğu yerde, tabiatça kuru olan bitkilerin yukarı kısımları da yenebilir olur; Mısır'da bataklıklarda yetişen kamışta olduğu gibi. Çünkü başka kamışların da uçlarında biraz tatlılık bulunur, ama pek kısa bir kısımda; o kamış ise besinin bolluğu sayesinde daha uzun bir kısmı boyunca hem yumuşak hem tatlıdır. Kökler de kuruyuncaya kadar tatlılıklarını korur, kuruduktan sonra artık korumaz; çünkü kuru olan ne yenebilir ne de tat taşır. Bu yüzden sapların da bir olgunluk çağı vardır.

6.11.12

ἅπαντα δ᾽ ὡς εἰπεῖν ἐν ταύταις ταῖς αἰτίαις ἐστὶ, δι’ ὃ καὶ ὅπου πλείων εὐτροφία καὶ τὰ ἄνω τῶν φύσει ξηρῶν ἐδώδιμα καθάπερ ἐν Αἰγύπτῳ τοῦ καλάμου τοῦ ἐν τοῖς ἕλεσιν· ἔχει μὲν γάρ τινα γλυκύτητα καὶ ἄλλος ἐπὶ τῶν ἄκρων ἀλλ᾽ ἐπὶ βραχὺ πάντως ἐκεῖνος δὲ διὰ τὴν εὐτροφίαν ἁπαλός τε ἐπὶ πλεῖόν ἐστι καὶ γλυκύς. ἔχουσι δὲ καὶ αἱ ῥίζαι τὴν γλυκύτητα μέχρι οὗ ἂν ξηρανθῶσι ἀναξηρανθεῖσαι δὲ οὐκέτι· τὸ γὰρ ξηρὸν οὔτε ἐδώδιμον οὔτ᾽ ἔγχυμον δι᾽ ὃ καὶ τῶν καυλῶν ἀκμή τις.

6.11.13Koku ise bunlarda hemen hemen tersinedir: kökler yeşilken kokmaz ya da aynı ölçüde kokmaz, kuruyunca kokar; süsenin kökü ve kamışların, sazların, genel olarak sulak yer bitkilerinin kökleri gibi. Nitekim kypeiros da, kokulu ve kuru olmayan bir bitki olduğu hâlde, taze iken daha az kokar. Ama bunların da bir olgunluk çağı vardır; öyle ki fazla solunca kokuları azalır.

6.11.13

ἡ δ᾽ ὀσμὴ σχεδὸν ἀνάπαλιν ἐπί γε τούτων· χλωραὶ μὲν γὰρ οὐκ ὄζουσιν ἢ οὐχ ὁμοίως ἀποξηρανθεῖσαι δ᾽ ὄζουσιν ὥσπερ καὶ τῆς ἴριδος καὶ ἡ τῶν καλάμων δὲ καὶ σχοίνων καὶ ἁπλῶς τῶν ἐνύγρων. ἐπεὶ καὶ τὸ κύπειρον καίπερ ὀσμῶδες ὂν καὶ μὴ ξηρὸν ὂν ἧττον ὄζει πρόσφατον. ἀκμὴ δέ τις καὶ τούτων ὥστ᾽ ἀπομαραινόμενα μᾶλλον ἀοσμότερα γίνεσθαι.

6.11.14Bu, söylediklerimizle adeta uyum içindedir. Tatların kuvvetleri de öteki bitkilerde aynı durumdadır: bazılarında tat en çok köklerdedir, keskin olanlarda olduğu gibi, örneğin sarımsakta, soğanda, turpta; ilaç bitkilerinde de böyledir. Bunların kökleri de hep etlidir; yine de ilaç bitkilerinin kuvvetleri, kökler kuruyunca da bir süre devam eder, sonra doruğuna erer. Nitekim genel olarak kökler kuruyunca, sulu kısım gittiği için, daha güçlü olur. Bütün usareler de cisimleşince işe yarar hâle gelir; cisimleşme ise sulu kısmın ayrılmasıyla olur. Bu yüzden onları hazırlarken kimini sıkıp suyunu alarak kurutur, kimini de güneş ve hava katılaştırsın diye çizerler; reçineler ve bu türden başka şeyler, günnük, mür ve silphion usaresi gibi.

6.11.14

ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὥσπερ σύμφωνον οἱ δὲ χυμοὶ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ὁμοίως ἔχουσι τὰς δυνάμεις. ἐνίων γὰρ ἐν ταῖς ῥίζαις μάλιστά εἰσι καθάπερ τῶν δριμέων οἶον σκόρδων κρομύων ῥαφανίδων ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν φαρμακωδῶν· ἅπασαι δὲ καὶ αὗται σαρκώδεις οὐ μὴν ἀλλὰ διαμένουσιν αἱ δυνάμεις τῶν φαρμακωδῶν ἀποξηραινομένων μέχρι τινὸς, εἶτ᾽ ἀκμάζουσιν· ἐπεὶ τὸ ὅλον γ᾽ ἰσχυρότεραι ξηρανθεῖσαι διὰ τὸ ἀφῃρῆσθαι τὸ ὑδατῶδες· οὕτω γὰρ καὶ οἵ γ᾽ ὀποὶ πάντες χρήσιμοι καὶ σωματωθέντες· ἡ δὲ σωμάτωσις ἐκκρινομένου τοῦ ὑδατώδους, δι᾽ ὃ καὶ παρασκευάζουσιν αὐτοὺς τὰ μὲν ἐγχυλίζοντες καὶ ξηραίνοντες τὰ δ᾽ ἐντέμνοντες ὅπως ὁ ἥλιος καὶ ὁ ἀὴρ πήξῃ καθάπερ τὰς ῥητίνας καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα καὶ τὸν λιβανωτὸν καὶ τὴν σμύρναν καὶ τὸν ὀπὸν τοῦ σιλφίου.

6.11.15Bazılarında çizik hem yukarıda hem köklerde yapılır, bazı ilaç bitkilerinde ve silphionda olduğu gibi: hem kök hem sap çizilir ve usare her ikisinden de gelir. Bazılarında ise bu bölüşülmüştür: kiminde köklerde, kiminde saplarda yapılır; hangisi tabiatça buna elverişliyse: kökler özsuca daha zenginse kökler, yukarı kısımlar daha zenginse saplar çizilir. Nitekim kökleri kuru ve odunsu olanlar usare vermez. Kendiliğinden katılaşan damlalar için de durum aynıdır; bunlar sakız ağacında, bazı dikenlerde ve ağaçlarda, örneğin badem ağacında, erkek göknarda ve menengiçte sızar. Bunların kimi hem ağza hoş gelir hem güzel kokar, kimi ise tatsız ve kokusuzdur; Mısır'daki dikenin zamkı gibi.

6.11.15

ἔστι δὲ [καὶ] τῶν μὲν καὶ ἄνω καὶ ἐν ταῖς ῥίζαις ἡ ἐντομὴ καθάπερ φαρμακωδῶν τέ τινων καὶ τοῦ σιλφίου· καὶ γὰρ ἡ ῥίζα καὶ ὁ καυλὸς ἐντέμνεται καὶ ἑκατέρωθεν ὁ ὀπός· τῶν δὲ μεμερισμένη τῶν μὲν ἐν ταῖς ῥίζαις τῶν δὲ ἐν τοῖς καυλοῖς ὡς ἂν ἔχωσιν ἑκάτερα τῆς φύσεως· ἐὰν μὲν τὰς ῥίζας εὐχυλοτέρας ταύτας ἐὰν δὲ τὰ ἄνω τοὺς καυλούς· ἐπεὶ ὧν γε ξηραὶ καὶ ξυλώδεις οὐκ ὀπίζουσιν. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν αὐτομάτως ἐπιπηγνυμένων δακρύων οἷον ἐπί τε τῆς σχίνου κἀν ἀκάνθαις τισὶ καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων διαδίδωσι ὥσπερ ἀμυγδαλῆ καὶ ἡ ἄρρην ἐλάτη καὶ τέρμινθος· τούτων δὲ καὶ τὰ μὲν καὶ εὔστομα καὶ εὐώδη τὰ δ᾽ ἄχυμα καὶ ἄοσμα καθάπερ τὸ κόμμι τὸ τῆς ἀκάνθης τῆς ἐν Αἰγύπτῳ.

6.11.16Kimine usare, kimine damla derler; usare daha genel bir addır, ama belki aralarında hiçbir fark yoktur. Çünkü en genel olanı, adı konmadan söylenirse, her bitkinin kendine özgü, olgunlaşmış nemidir. Bazı nemler daha cisimli ve yapışkan, bazıları sulu ve yapışkansız olduğu için kimi katılaşır, kimi katılaşmaz. Bazılarına katılaşsın ve toplanabilsin diye bir şey de katarlar.

6.11.16

καλοῦσι δὲ τὰ μὲν ὀποὺς τὰ δὲ δάκρυα, κοινότερον δὲ ὀπὸς, διαφέρει δὲ ἴσως οὐδέν· ἐπεὶ τό γε κοινότατον ἀνωνύμως λεγόμενον ἡ ὑγρότης ἡ οἰκεία καθ᾽ ἕκαστον πέψιν ἔχουσα. διὰ δὲ τὸ σωματωδεστέρας εἶναι καὶ γλίσχρας τὰς δ᾽ ὑδατώδεις ἀγλίσχρους τῶν μὲν γίνεται πῆξις τῶν δ᾽ οὔ. πρὸς ἐνίας δὲ καὶ παρεμβάλλουσί τι τοῦ πῆξαι καὶ συλλέγειν.

6.12.112. Bölüm

Bu kuvvetleri kimi bitkilerin köklerde, kimilerinin saplarda taşımasının sebebi olarak, biraz önce söylenen sebebi kabul etmek gerekir: her iki kısmın tabiatı kuvvete göre ölçülüdür; birinde yeterli nem, ötekinde daha az nem taşır, kuru için de aynı şekilde; ayrıca bitkinin ousiası daha çok bir yana ya da öbür yana meyleder. Büyüme ve büyüklük için de durum budur: kimi bitkiler bunu daha çok yukarı kısımlarda, kimileri köklerde taşır. Hıyarların, kabakların ve daha başka birkaç bitkinin yukarı kısımları daha büyük, kökleri ise küçüktür; adasoğanının, bolbosun ve genel olarak baş köklülerin ise yukarı kısımları ince ve zayıf, kökleri büyük ve etlidir.

6.12.1

Ὅτι δὲ τὰ μὲν ἐν ταῖς ῥίζαις τὰ δ᾽ ἐν τοῖς καυλοῖς τὰς δυνάμεις ἔχει ταύτας ἐκείνην χρὴ τὴν αἰτίαν ὑπολαβεῖν τὴν μικρῷ πρότερον λεχθεῖσαν ὡς ἡ φύσις ἑκατέρων σύμμετρος εἰς τὴν δύναμιν ἔνθα μὲν ὑγρὸν ἱκανὸν ἔνθα δὲ ἔλαττον ἔχουσα καὶ ξηρὸν ὡσαύτως, ἔτι δ᾽ ὡς ἡ οὐσία μᾶλλον ἐφ᾽ ἑκάτερα ῥέπει. καὶ γὰρ ἐπὶ τῆς αὐξήσεως καὶ τοῦ μεγέθους τοῦτ᾽ ἐστί· τὰ μὲν ἐν τοῖς ἄνω τὰ δ᾽ ἐν ταῖς ῥίζαις ἔχει μᾶλλον. οἱ μὲν γὰρ σίκυοι καὶ κολοκύνται καὶ ἄλλ᾽ ἄττα πλείω τὰ ἄνω μείζω ῥίζαν δὲ μικρὰν ἔχουσι, σκίλλα δὲ καὶ βολβὸς καὶ ἁπλῶς τὰ κεφαλόρριζα τὰ μὲν ἄνω λεπτὰ καὶ ἀσθενῆ τὰς δὲ ῥίζας μεγάλας καὶ σαρκώδεις.

6.12.2İçinde keskinlik ya da bu türden başka bir kuvvet bulunan bitkilerde bu, daha çok köklerde oluşur; soğanda, sarımsakta ve adasoğanında olduğu gibi. Bu da akla yatkındır, çünkü tabiat daha çok o yöne yönelmiştir; kuvvetler de onu izler. İlaç bitkilerinin de hemen hemen çoğunda durum budur: kökleri daha ilaç gibidir ve kuvveti daha çok taşır. Sebep söylenen iki şeydedir: kısımların ne aşırı nemli ne de aşırı kuru olması. Çünkü kimi kısımlar, nemin çokluğundan olgunlaşamaz, kimileri de kuruluktan ötürü olgunlaşacak maddeye sahip değildir. Olgunlaşma ise, söylendiği gibi, her şeyde o şeyin kendi tabiatına ve kuvvetine göredir.

6.12.2

οἷς δ᾽ ἐνυπάρχει δριμύτης ἢ καὶ ἄλλη τις τοιαύτη δύναμις ἐν ταῖς ῥίζαις γίνεται μᾶλλον ὥσπερ τοῖς κρομύοις καὶ τοῖς σκόρδοις καὶ ταῖς σκίλλαις· τοῦτο δ᾽ εὐλόγως ἐνταῦθα τῆς φύσεως ὡρμηκυίας μᾶλλον· ἀκολουθοῦσι γὰρ ταύτῃ καὶ αἱ δυνάμεις ὃ καὶ ἐπὶ τῶν φαρμακωδῶν ἐστὶ σχεδὸν τῶν πλείστων. αἱ γὰρ ῥίζαι φαρμακωδέστεραι καὶ μᾶλλον ἔχουσι τὴν δύναμιν· ἡ δ᾽ αἰτία ἐν δυοῖν ἐκείνοιν ἅπερ εἴρηται τῷ τε μὴ κάθυγρα καὶ τῷ μὴ κατάξηρα γίνεσθαι. τὰ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει πέψιν διὰ τὸ πλῆθος τὰ δ᾽ [οἷον] ὕλην εἰς τὴν πέψιν διὰ ξηρότητα. πέψις δὲ ἑκάστων ἐστὶν ὥσπερ εἴρηται πρὸς τὴν οἰκείαν φύσιν καὶ δύναμιν.

6.12.3Tatların, kokuların ve genel olarak bu türden kuvvetlerin kimi bitkilerde yukarıda, kimilerinde aşağıda, adeta zıt biçimde bulunduğunu söylenenlerden yola çıkarak görmek gerekir. Ne tatların ne de kokuların yukarıdaki kısımların hepsinde birden bulunmamasının sebebi de söylenen sebeplerden pek uzak değildir. Çünkü kabaca söylersek, her kısım hem tatça hem kokuca bir benzerlik taşır, ama daha çok ya da daha az oluşuyla ayrılır.

6.12.3

ὅτι μὲν οὖν ὥσπερ ἐναντίως τῶν μὲν ἄνω τῶν δὲ κάτω συμβαίνει τοὺς χυμοὺς καὶ τὰς ὀσμὰς καὶ ἁπλῶς τὰς τοιαύτας δυνάμεις ἐκ τῶν εἰρημένων δεῖ θεωρεῖν. ὅτι δ᾽ οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς μέρεσι τοῖς ἄνω πᾶσιν οὔθ᾽ οἱ χυμοὶ τυγχάνουσιν οὔθ᾽ αἱ ὀσμαὶ σχεδὸν οὐ πόρρω τῶν εἰρημένων αἰτιῶν ἐστίν· ὡς μὲν γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν ἔχει τινʹ ὁμοιότητα καὶ κατὰ τοὺς χυμοὺς καὶ κατὰ τὰς ὀσμὰς ἕκαστον τῶν μερῶν διαφέρει δὲ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον.

6.12.4Bu en çok kokuları ve tatları daha keskin, daha katıksız olan bitkilerde görülür; göknarda, çamda, servide, pityste, ekili bitkilerden de incirde. Daha sulu olanlarda ise aynı şekilde değildir; bunlarda kısımlar öyle ayrılır ki kimi tat taşır, kimi tatsız ya da kötü tatlı olur; kimi güzel kokar, kimi kokusuz olur. Asmanın yaprağı ile salkımı gibi kokuca ve tatça birbirinden farklı da olurlar. Genel olarak hepsinin yaprakları ile meyveleri böyledir.

6.12.4

ἐμφανὲς δὲ τοῦτο μάλιστα ἐπὶ τῶν ἀκρατεστέρων ταῖς ὀσμαῖς καὶ τοῖς χυμοῖς οἷον ἐλάτης πεύκης κυπαρίττου πίτυος ἔτι δὲ τῶν ἡμέρων συκῆς. ἐν δὲ τοῖς ὑδαρεστέροις οὐχ ὁμοίως ἀλλ᾽ ἐν τούτοις διαφέρουσιν ὥστε τὰ μὲν ἔγχυμα τὰ δὲ ἄχυμα καὶ δύσχυμα καὶ εὔοσμα τὰ δ᾽ ἄοσμα γίνονται. καὶ διαφέροντα δὲ ταῖς ὀσμαῖς καὶ τοῖς χυμοῖς ὥσπερ τῆς ἀμπέλου τό τε οἴναρον καὶ ὁ βότρυς. καὶ ἁπλῶς δὲ πάντων καὶ τῶν φύλλων καὶ τῶν καρπῶν.

6.12.5Sebep şudur: biri olgunlaşmamış, öteki olgunlaşmıştır; belki daha da çok şudur: ikisi aynı maddeden de oluşmaz; biri adeta saf ve katıksız bir maddeden, ötekiler artık türünden bir maddeden oluşur. Sürgünler, dallar ve bütün kütle daha kaba ve daha cisimli bir maddeden oluşur; dolayısıyla maddeler benzemediği için, her birinin gayesi de kendi tabiatına göre birbirine benzemez, hayvanlarda olduğu gibi. Belki de tersinedir: çünkü her birinin gayesi kendine özgü olduğu için madde de farklıdır; kabaca söylersek hepsi kendi altta yatan tabiatına göre.

6.12.5

αἴτιον δ᾽ ὅτι τὸ μὲν ἄπεπτον τὸ δὲ πεπεμμένον, τάχα δὲ μᾶλλον ὅτι οὐδ᾽ ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης ἑκάτερον ἀλλὰ τὸ μὲν ὥσπερ ἐκ καθαρᾶς τινος καὶ εἰλικρινοῦς τὰ δ᾽ ἐκ περιττωματικῆς. εἰσὶ δ᾽ ἐκ βλοσυρωτέρας καὶ σωματωδεστέρας οἱ βλαστοὶ καὶ ἀκρεμόνες καὶ ὁ ὅλος ὄγκος, ὥστ᾽ ἀνομοίων οὐσῶν ἀνόμοιον καὶ τὸ τέλος ἑκάστου πρὸς τὴν ἰδίαν φύσιν ὥσπερ ἐν τοῖς ζώοις· ἴσως δ᾽ ἀνάπαλιν, ἐπεὶ καὶ τὸ τέλος ἑκάστου ἴδιον καὶ ἡ ὕλη διάφορος, ὡς δὲ ἁπλῶς εἰπεῖν πάντων πρὸς τὴν ὑποκειμένην φύσιν.

6.12.6Bu tabiatlar hem tatça ve tatsızlıkça hem kokuca ve kokusuzlukça farklı olduğundan, bizim hissimize göre değerlendirmede kısımlar arasında bir başkalık ortaya çıkar. Çünkü yapraklardaki karışımın bazen tat alma hissine ölçülü, meyvelerdeki karışımın ise ölçüsüz ve fazla sert olmasına –burukluk ve kekrelik ya da acılık ya da başka bir hâl bakımından– hiçbir engel yoktur. Bu sebzelerde de açıktır: yaprakları ölçülü ve hoştur, tohumları ise keskin, daha acı ve his için genel olarak daha güçlüdür; dolayısıyla durum ağaçlarda ve tahılda hemen hemen tersinedir.

6.12.6

ἐπεὶ δ᾽ αὗται διάφοροι καὶ κατὰ χυμοὺς καὶ ἀχυμίας καὶ ὀσμὰς καὶ ἀοσμίας ἡ δ᾽ ἀναφορὰ πρὸς τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν ἐν ταύτῃ παραλλαγὴ γίνεται τῶν μερῶν· οὐδὲν γὰρ κωλύει τὴν μὲν ἐν τοῖς φύλλοις κρᾶσιν ἐνίοτε σύμμετρον εἶναι τῇ γεύσει τὴν δ᾽ ἐν τοῖς καρποῖς ἀσύμμετρον καὶ σφοδροτέραν ἢ κατὰ στρυφνότητα καὶ αὐστηρίαν ἢ κατὰ πικρότητα καὶ ἄλλην τινὰ διάθεσιν. ὅπερ φανερὸν καὶ ἐπὶ τῶν λαχάνων ἐστί· τὰ μὲν γὰρ φύλλα σύμμετρα καὶ προσφιλῆ τὰ δὲ σπέρματα δριμέα καὶ πικρότερα καὶ ὅλον ἰσχυρότερα πρὸς τὴν αἴσθησιν ὥστε σχεδὸν ἀνάπαλιν ἔχειν καὶ ἐπὶ τῶν δένδρων καὶ ἐπὶ τοῦ σίτου·

6.12.7Birinde meyveler işe yarar, yapraklar işe yaramaz; ötekinde yalnız yapraklar işe yarar, geri kalanlar ancak ilaç yerinde kullanılır. O hâlde bunlarda olan şeyin, ıhlamurda ve başka bazı ağaçlarda da olmasına, yani meyvenin yenmez, yaprağın ise tatlı ve yenebilir olmasına hiçbir engel yoktur. Çünkü meyve tabiatın katıksız ve saf kısmını taşır; ya pek kuru ve odunsu, ya kekre ve acı ya da kötü kokulu olduğu için, ya da başka bir nahoşluk taşıdığı için yenmez olur. Yaprak ise daha nemli ve aynı zamanda karışık olduğundan bir ölçülülük taşır.

6.12.7

τῶν μὲν γὰρ οἱ καρποὶ χρήσιμοι τὰ δὲ φύλλα ἀχρεῖα τῶν δὲ ταῦτα μόνον χρήσιμα τὰ δὲ ἄλλα ὡς ἂν ἐν φαρμάκου λόγῳ. ὅπερ οὖν ἐπὶ τούτων οὐδὲν κωλύει ⟨εἰ⟩ καὶ ἐπὶ τῆς φιλύρας καὶ ἐπ᾽ ἄλλων δένδρων τινῶν ὁ μὲν καρπὸς ἄβρωτος τὸ δὲ φύλλον γλυκὺ καὶ βρωτόν· ἐκεῖνος μὲν γὰρ τὸ ἄκρατον ἔχων καὶ καθαρὸν τῆς φύσεως, εἴτε ξηρὸς ὢν ἄγαν καὶ ξυλώδης εἴτ᾽ αὐστηρὸς καὶ πικρὸς ἢ κακώδης ἢ καὶ ἄλλην τινὰ ἔχων δυσχέρειαν ἄβρωτος γίνεται, τὸ δὲ φύλλον ὑγρότερον ὂν καὶ ἅμα κεκραμένον ἔχει τινὰ συμμετρίαν.

6.12.8Silphionda ve öteki keskin bitkilerde de böyledir: silphionun yaprağı hoştur, meyvesi de taşıdığı nem sayesinde yumuşak olduğu sürece hoştur. Çünkü keskinlik sulu kısımla karışınca ölçülü hâle gelir ve bir tat meydana getirir; meyve kuruyunca ise daha sertleşir; tohumunki daha da sert olur.

6.12.8

ὃ καὶ ἐπὶ τοῦ σιλφίου καὶ ἄλλων δριμέων ἐστίν· ἡδὺ γὰρ τὸ φύλλον αὐτοῦ καὶ ὁ καρπὸς ἁπαλὸς ὢν διὰ τὴν ὑπάρχουσαν ὑγρότητα· σύμμετρος γὰρ ἡ δριμύτης γίνεται κραθεῖσα τῷ ὑδατώδει καὶ ποιεῖ τινα χυμόν, ἀποξηραινομένου δὲ σφοδροτέρα, καὶ ἡ τοῦ σπέρματος δ᾽ ἔτι μᾶλλον.

6.12.9Genel olarak birçok bitkide durum budur: yeşilken, sulu kısımla karışmış oldukları için yenebilir olur ve bir tat taşırlar; kuruyunca ve karışım çözülünce yenmez olurlar. Asmanın sürgünleri böyledir, kuşkonmazınkiler de; ayrıca dikenli olan başka bazı bitkilerinkiler ve baklagillerden bazıları, örneğin bezelye ve bakla; genel olarak biraz tatlılık taşıyan bütün bitkiler. Bu, özsuları kendi başına daha buruk, daha keskin ve daha acı olan bütün bitkilerde hemen hemen ortaktır: tabiat onları sulu kısımla karıştırınca özsuları daha iyi ve daha tatlı kılar; mersinde ve narda da bu olur.

6.12.9

ὅλως δ᾽ ἐν πολλοῖς τοῦτ᾽ ἔστιν ὥστε χλωρὰ μὲν ὄντα βρωτὰ γίνεσθαι καὶ ἔχειν τινὰ χυμὸν διὰ τὸ ἀναμεμίχθαι τῷ ὑδατώδει, καταξηραινόμενα δὲ καὶ λυομένης τῆς κράσεως ἄβρωτα· καὶ γὰρ οἱ τῶν ἀμπέλων βλαστοὶ τοιοῦτοι καὶ οἱ τῶν ἀσφαράγων ἔτι δὲ ἄλλων τινῶν ἀκανθωδῶν ὄντων καὶ τῶν χεδροπῶν ἐνίων οἷον ὤχρων κυάμων καὶ ἁπλῶς ὅσα γλυκύτητά τινα ἔχει. σχεδὸν δ᾽ ἐστὶ κοινὸν τοῦτο ἐπὶ πάντων ὧν στρυφνότεροι καὶ δριμύτεροι καὶ πικρότεροι καθ᾽ αὑτοὺς οἱ χυλοί· κεραννύμενοι γὰρ ὑπὸ τῆς φύσεως τῷ ὑδατώδει βελτίους καὶ γλυκυτέρους ποιοῦσι τοὺς χυλοὺς, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν μύρτων γίνεται καὶ τῶν ῥοῶν.

6.12.10Eğer ağaçların ve genel olarak çalıların arasında, meyvelerini karışımsız, kendi kuvvetini saf hâlde taşıyan şeyler olarak meydana getiren, yapraklarını ya da başka bir kısmını ise karışık meydana getiren bir tabiat varsa, söylendiği gibi bunların yapraklarının yenebilir, meyvesinin ise yenmez olmasına hiçbir engel yoktur. Yenebilir kökler için de buna benzer bir şey vardır: bunların yaprakları kuru ve dikenli olduğu için hemen hemen yenmez; sapları yenebilir, köklerin kendisi ise hoştur da.

6.12.10

εἰ δέ τις τῶν δένδρων καὶ ὅλως τῶν ὑλημάτων τοιαύτη φύσις ἐστὶν ὥστε τοὺς μὲν καρποὺς ἀμίκτους ποιεῖν ἔχοντας τὴν οἰκείαν δύναμιν καθαρὰν τὰ δὲ φύλλα καὶ ἄλλο τι τῶν μορίων μικτὰ τούτων οὐδὲν κωλύει καθάπερ εἴρηται τὰ μὲν φύλλα βρωτὰ τὸν δὲ καρπὸν ἄβρωτον εἶναι. παραπλήσιον δέ τι τούτοις καὶ ἐπὶ τῶν ῥιζῶν τῶν ἐδωδίμων ἐστὶν ὧν τὰ μὲν φύλλα σχεδὸν ἄβρωτα διὰ τὸ ξηρὰ εἶναι καὶ ἀκανθώδη οἱ δὲ καυλοὶ ἐδώδιμοι αὐταὶ δὲ αἱ ῥίζαι καὶ ἡδεῖαι.

6.12.11Bazılarında ise tersine, öteki kısımlar yenebilir ve bir hazza yol açar, kökler ise odunsuluktan, acılıktan, genel olarak kötü tatlı ya da tatsız olmaktan ötürü yenmez. Hayvanların tabiatları yüzünden de az olmayan bir fark vardır: bizim için tatsız olan şeyler, güçleri ve sindirme kabiliyetleri sayesinde öteki hayvanlara tatlı gelir; ⟨kimi şeyler de⟩ kimine, kimi başkasına hem tatça hem hâlce hoş gelir.

6.12.11

τῶν δ᾽ ἀνάπαλιν τὰ μὲν ἄλλα βρωτὰ καὶ ἔχοντα τιν᾽ ἡδονὴν αἱ ῥίζαι δὲ ἄβρωτοι διὰ τὸ ξυλῶδες ἢ πικρὸν ἢ ὅλως δύσχυμον ἢ ἄχυμον· διαφορὰ δὲ οὐ μικρὰ καὶ διὰ τὰς φύσεις τῶν ζώων· τὰ μὲν γὰρ ἡμῖν ἄχυμα τοῖς ἄλλοις ἔγχυμα φαίνεται διὰ τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν κατεργασίαν· ⟨ἄλλα δὲ⟩ ἄλλοις κἀκείνων προσφιλῆ καὶ κατὰ τοὺς χυμοὺς καὶ κατὰ τὰς διαθέσεις.

6.12.12Çünkü kimi hayvanlar daha çok yumuşak şeylerden, kimileri kuru şeylerden hoşlanır. Bazı bitkiler de tersinedir: yumuşakken yenmez, kuruyunca yenebilir olur, çünkü acılık güneşle birlikte olgunlaşıp dışarı atılır; susamda ve erysimonda olduğu gibi. Bunlar yeşilken acılıkları ve kötü tatları yüzünden hiçbir hayvan onlara dokunmaz gibidir; kuruyunca daha çok dokunurlar; meyveleri ise hoştur da. Ama bunların sebepleri de aşağı yukarı bunlardır.

6.12.12

χαίρει γὰρ τὰ μὲν τοῖς ἁπαλοῖς τὰ δὲ τοῖς ξηροῖς μᾶλλον, ἔνια δὲ καὶ ἀνάπαλιν ἁπαλὰ μὲν ὄντα ἄβρωτα ξηραινόμενα δὲ ἐδώδιμα διὰ τὸ συνεκπέττεσθαι καὶ ἐκκρίνεσθαι τὸ πικρὸν ὑπὸ τοῦ ἡλίου καθάπερ τὸ σήσαμον καὶ τὸ ἐρύσιμον· τούτων γὰρ χλωρῶν ὄντων οὐδὲν ἅπτεσθαι δοκεῖ ζῶον διὰ τὴν πικρότητα καὶ δυσχυμίαν, ξηρανθέντων δὲ μᾶλλον, οἱ δὲ δὴ καρποὶ καὶ ἡδεῖς. ἀλλὰ δὴ τούτων μὲν τοιαῦταί τινες αἱ αἰτίαι.

6.13.113. Bölüm

Besin olan meyveler için açıklamanın daha kolay olduğu açıktır: bunlar saf ve katıksızdır, tabiat onları adeta süzmüştür; bu yüzden daha çok canlıya ve daha iyi uyarlar. Ama ilaç bitkilerini ve genel olarak kuvvetleri bakımından bitkileri incelemek gerekir. Çünkü bunlarda da, köklerden başlayarak, bütün kısımların kuvvetleri ne aynıdır ne eşittir; yukarıdaki kısımların, yaprakların, filizlerin ve meyvelerin hepsinde de aynı değildir. Daha çok ya da daha az oluşla ayrılmalarının akla yatkın bir yanı vardır; ama bazı kısımların öteki bir kısmın yaptığını hiç yapamaması, örneğin köklerin yaptığını tohumların ve sapların, ya da yaprakların yaptığını meyvelerin ve köklerin hiç yapamaması daha çok şaşırtabilir.

6.13.1

Περὶ δὲ δὴ τῶν καρπῶν τῶν τροφίμων δῆλον ὅτι ῥᾴων ὁ λόγος· οὗτοι γὰρ καθαροὶ καὶ εἰλικρινεῖς οἷον ἐξηθημένοι πως ὑπὸ τῆς φύσεως ὥστε πλείοσι καὶ μᾶλλον ἁρμόττειν. ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν φαρμακωδῶν καὶ ὅλως ⟨τῶν⟩ κατὰ τὰς δυνάμεις θεωρητέον· καὶ γὰρ ἐν τούτοις οὔθ᾽ αἱ αὐταὶ δυνάμεις οὔτ᾽ ἴσαι πάντων εὐθὺς ἀπὸ τῶν ῥιζῶν ἀρχομένοις· οὐδὲ δὴ τῶν ἄνω πᾶσιν οἷον φύλλοις καὶ κλωσὶ καὶ καρποῖς. καὶ τὸ μὲν τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διάφορον ἔχει τιν᾽ εὐλογίαν τὸ δ᾽ ὅλως ἔνια μηδὲ δύνασθαι ποιεῖν ὥσπερ τὰ τῶν ῥιζῶν ⟨τὰ⟩ σπέρματα καὶ τοὺς καυλοὺς ἢ πάλιν τὰ τῶν φύλλων τοὺς καρποὺς καὶ τὰς ῥίζας μᾶλλον ἄν τις θαυμάσειε.

6.13.2Bunların sebeplerini de söylenenler içinde araştırmak gerekir. Çünkü her kısmın kendine özgü karışımı ve tabiatı, kuvvetlerini de farklı kılar: kimi eritir ve ayrıştırır, kimi bunu yapmaz; kimi daha çok, kimi daha az ısıtır, olgunlaştırır, soğutur, kurutur; ötekiler de böyle. Bu niteliğin en çok meyvelerde bulunması da akla aykırı değildir; çünkü kökün, meyvenin ve öteki kısımların bütün tabiatı da birbirine benzemez: kimi hiç olgunlaşmamış, kimi olgunlaşmıştır ve genel olarak daha çok şeyden bileşiktir; bu yüzden özsularıyla ve kuvvetleriyle de birbirinden ayrılırlar.

6.13.2

τὰς δ᾽ αἰτίας καὶ τούτων ἐν τοῖς εἰρημένοις ἀνασκεπτέον. ἑκάστου γὰρ ἰδία κρᾶσις οὖσα καὶ φύσις διαφόρους ποιεῖ καὶ τὰς δυνάμεις ὥστε τὰ μὲν συντήκειν καὶ διακρίνειν τὰ δὲ μὴ, καὶ τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ᾽ ἧττον καὶ θερμαίνειν καὶ πέττειν καὶ ψύχειν καὶ ξηραίνειν καὶ τἆλλα ὡσαύτως. τὸ δὲ δὴ μάλιστα τοὺς καρποὺς εἶναι τοιούτους οὐκ ἄλογον εἴπερ μηδ᾽ ἡ ὅλη φύσις ὁμοία ῥίζης τε καὶ καρτοῦ καὶ τῶν ἄλλων μορίων ἀλλὰ τὰ μὲν ὅλως ἄπεπτα τὰ δὲ πεπεμμένα καὶ ὅλως ἐκ πλειόνων σύνθετα δι᾽ ὃ καὶ τοῖς χυλοῖς καὶ ταῖς δυνάμεσιν ἕτερα.

6.13.3Bunu yabani ve ekili bitkilerde de görürüz: kökleri acı ve usareli olanların meyveleri tatlıdır; olgunlaşmamış bir şeyden olgunlaşmış gibidirler. İlaçların kuvvetlerinde de aynı şeyin olduğunu kabul etmek gerekir; dolayısıyla bazı şeylere karşı köklerin, bazılarına karşı öteki kısımlardan birinin daha etkili olması akla aykırı değildir. Nitekim aynı cinsten bitkilerde de kökler köklerden, tohumlar tohumlardan, öteki kısımlar da birbirinden, her ülkenin havası yüzünden güçlerince pek farklıdır; tıpkı buğdayın ve öteki ürünlerin de besinleri yüzünden ağırlıkça ve hafiflikçe farklı olması gibi.

6.13.3

τοῦτο γὰρ καὶ ἐπὶ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν ἡμέρων ὁρῶμεν, ὧν αἱ ῥίζαι πικραὶ καὶ ὀπώδεις τούτων τοὺς καρποὺς γλυκεῖς ὄντας ὡς ἂν ἐξ ἀπέπτου τινὸς πεπεμμένους ὄντας· ταὐτὸν δὲ καὶ ἐν ταῖς τῶν φαρμάκων δυνάμεσιν ὑποληπτέον συμβαίνειν ὥστ᾽ οὐκ ἄλογον εἰς ἔνια μὲν τὰς ῥίζας ἰσχύειν μᾶλλον εἰς ἔνια δὲ τῶν λοιπῶν τι μερῶν. ἐπεὶ καὶ ῥίζαι ῥιζῶν ἐν τοῖς ὁμογενέσι καὶ σπέρματα σπερμάτων καὶ τἆλλα μέρη πολὺ διαφέρουσιν ἰσχύϊ διὰ τὸν ἀέρα ἑκάστης χώρας, ὥσπερ καὶ ὁ σῖτος καὶ οἱ ἄλλοι καρποὶ τῇ βαρύτητι καὶ κουφότητι διὰ τὰς τροφάς.

6.13.4Bu yüzden birbirinden pek uzak olmayan yerlerde bile ilaçlar birbirinden üstün olur; örneğin Oita'nın çöplemesi Parnassos'unkinden üstündür: Parnassos'taki daha güçlü sayılır ve kullanıma elverişli değildir. Bu güç, meyvelerde de buna benzer bir sebepten doğar: orada da havanın sertliği ve besinin bolluğu yüzünden, çok topraksı kısım taşıdıkları için ağır olurlar, Boiotia'dakiler gibi; orada da sebepler benzerdir.

6.13.4

καὶ διὰ τοῦτο φάρμακα φαρμάκων ἀμείνω κατὰ τοὺς τόπους οὐ μακρὰν ἀπέχοντας· οἷον ὁ ἐκ τῆς Οἴτης ἐλλέβορος τοῦ ἐν τῷ Παρνασῷ· δοκεῖ γὰρ ἰσχυρότερος εἶναι οὗτος καὶ οὐχ ἁρμόττειν εἰς τὴν χρείαν. ἡ δὲ ἰσχὺς ἐκ παραπλησίας τινὸς αἰτίας γίνεται καὶ ἐπὶ τῶν καρπῶν· καὶ γὰρ ἐνταῦθα σκληρότητί τε τοῦ ἀέρος καὶ πλήθει τῆς τροφῆς βαρεῖς γίνονται διὰ τὸ πολὺ τὸ γεῶδες ἔχειν ὥσπερ οἱ ἐν τῇ Βοιωτίᾳ· κἀκεῖ διὰ τὰς ὁμοίας αἰτίας.

6.13.5Meyvelerde olduğu gibi, farklı kuvvetlere farklı ülkeler elverişlidir; bazı ülkeler ilaç kuvvetlerini hiç olgunlaştıramaz. Nitekim kara çöpleme de öteki kökler de pek çok yerde yetişir, ama körelmiş ve etkisizdir. Buradan bu bitkilerin hem soğuk hem iyi havalanan bir havaya, ayrıca ölçülü besine ihtiyaç duyduğu düşünülebilir. Gerçekten de ilaç bitkilerinin en çok dağlarda, özellikle de en yüksek ve en büyük dağlarda yetiştiği görülür. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.

6.13.5

ἄλλη δὲ πρὸς ἄλλην δύναμιν οἰκεία χώρα καθάπερ ἐπὶ τῶν καρπῶν· ἔνιαι γὰρ οὐδὲ ἐκπέττουσιν ὅλως τὰς φαρμακώδεις δυνάμεις· ἐπεὶ πολλαχοῦ καὶ μέλας ἐλλέβορός ἐστι καὶ ἄλλαι τῶν ῥιζῶν ἀλλ᾽ ἀμβλεῖαι καὶ ἀδύνατοί τινες. ᾗ καὶ δόξειεν ἂν ψυχροῦ τινος ἀέρος ἅμα καὶ εὔπνου δεῖσθαι καὶ ἔτι τροφῆς συμμέτρου· φαίνεται δ᾽ οὖν ἐν τοῖς ὄρεσι πλεῖστα φάρμακα γίνεσθαι καὶ ἐν τοῖς ὑψηλοτάτοις καὶ μεγίστοις μάλιστα. καὶ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

6.14.114. Bölüm

Kokulara gelince, bunlar da kısımlara göre oluştuğundan, aynı ya da benzer sebepleri kabul etmek gerekir: olgunlaşma kiminde daha çok çiçekte, kiminde meyvede, kiminde de yapraklarda ve filizlerde olur. Sulu, adeta özsuyu olmayan ya da keskin bitkilerde çiçeklerde olur, örneğin gülde, safranda ve bu türden bitkilerde. Bunlardan özsuyu iyi olmayanlar kokularında da bir ağırlık gösterir; zambak, leirion ve bunlara benzeyenler gibi.

6.14.1

Περὶ δὲ τῶν ὀδμῶν ἐπειδὴ καὶ αὗται κατὰ μέρη γίνονται τὰς αὐτὰς καὶ παραπλησίας αἰτίας ὑποληπτέον· ἡ γὰρ πέψις τοῖς μὲν ἐν τῷ ἄνθει μᾶλλον τοῖς δὲ καὶ ἐν τῷ καρπῷ τοῖς δὲ καὶ ἐν τοῖς φύλλοις καὶ ἐν τοῖς κλωσὶ γίνεται. τοῖς μὲν ἐν τοῖς ὑδαρέσι καὶ ὥσπερ ἐν τοῖς ἀχύλοις ἢ δριμέσιν. ἐν τοῖς ἄνθεσιν οἷον ῥόδῳ κρόκῳ καὶ τοῖς τοιούτοις. ὅσα δὲ αὐτῶν μὴ εὔχυλα καὶ ἐν ταῖς ὀσμαῖς ἐμφαίνει τινὰ βαρύτητα καθάπερ τὸ κρίνον καὶ τὸ λείριον καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις.

6.14.2Bazıları ise hiç güzel koku taşımaz, koklayınca ağır gelir. Buradan kokunun bir şekilde özsudan doğduğu ve ondan kopuk olmadığı açıktır. Çünkü sulu olanlar genellikle hem tatsız hem kokusuzdur; kokusuzluk hemen hemen iki şeyden ileri gelir: ya özsu tabiatça sulu bir şeydir ya da sulu kısım çoktur. Birincisi adeta karışımsızdır; ikincisinde ise tat, sulu kısmın çokluğu altında kaybolur, bu yüzden o da bir bakıma karışımsız gibidir; koku ise bir karışımda ortaya çıkar. Daha bol ve daha kaba besin alanların, göl bitkileri gibi, kokuları da buna benzer, ağır ve bulanık kokulardır.

6.14.2

ἔνια δ᾽ ὅλως οὐδ᾽ εὐοσμίαν ἀλλὰ βαρύτητα ἔχει κατὰ τὴν ὄσφρησιν καὶ φανερὸν ὡς ἀπὸ τοῦ χυλοῦ πως γίνεται καὶ οὐκ ἔστιν ἀπηρτημένον τὸ τῆς ὀσμῆς. ὅσα γὰρ ὑδαρῆ καὶ ἄχυμα καὶ ἄοσμα ὡς ἐπὶ πᾶν· ἐν δυσὶ γὰρ τούτοιν ὡς εἰπεῖν ἡ ἀοσμία τῷ τε τὸν χυλὸν ὑδαρῆ τιν᾽ ἔχειν φύσει καὶ τὸ πολὺ τὸ ὑδατῶδες. τὸ μὲν γὰρ ὥσπερ ἄμικτον τὰ δ᾽ ὑπὸ τοῦ πλήθους ἀφανίζεται δι᾽ ὃ τρόπον τινὰ καὶ τοῦθ᾽ ὥσπερ ἄμικτον· ἐν μίξει δέ τινι καὶ τὸ τῆς ὀσμῆς. ὅσα δὲ ἐν τροφῇ πλείονι καὶ βλοσυρωτέρᾳ καθάπερ τὰ λιμναῖα ταῦτα καὶ τὰς ὀσμὰς ἔχει παραπλησίας βαρείας τινὰς καὶ θολεράς.

6.14.3Böylece bu türden karışım ve ölçülülük kiminde köklerde, kiminde filizlerde ve yapraklarda, kiminde meyvelerde, çoğunda da çiçeklerde bulunduğuna göre, her bitkide güzel kokan kısmın bunlar olması akla yatkındır. Bu yüzden ağaçlarda çiçeklerin daha azı güzel kokar, öteki kısımlarda da koku daha azdır; çünkü topraksı kısım da nem de daha çoktur. Böyle değilse sebep aranmalıdır. Belki bu küllî ve genel olarak söylenmiştir. Ama söylenen ölçülülükleri tek tek bitkilerde incelemek gerekirse, kokunun çoğunda çiçekte bulunması akla aykırı görünmez; çünkü ⟨nemin⟩ adeta ilk ve en hafif olgunlaşması, nem hem kururken hem değişirken, oradadır.

6.14.3

ἐπεὶ οὖν τῶν μὲν ἐν ταῖς ῥίζαις ἡ τοιαύτη μίξις καὶ συμμετρία τῶν δ᾽ ἐν τοῖς κλωσὶ καὶ τοῖς φύλλοις τῶν δ᾽ ἐν τοῖς καρποῖς πλείστων δ᾽ ἐν τοῖς ἄνθεσιν εὐλόγως εὔοσμα ταῦθ᾽ ἑκάστων. καὶ διὰ τοῦτ᾽ ἐν τοῖς δένδροις τὰ ἐλάττω τῶν ἀνθῶν εὔοσμα καὶ ἧττον ἐν τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ γεῶδες πλέον καὶ ἡ ὑγρότης. εἰ δὲ μὴ ζητητέον αἰτίαν. ἴσως μὲν οὖν καθόλου καὶ ἁπλῶς εἴρηται. εἰ δὲ καθ᾽ ἕκαστον δεῖ σκοπεῖν τὰς εἰρημένας συμμετρίας οὐκ ἂν δόξαιεν ἀλόγως ἐν τῷ ἄνθει τοῖς πλείστοις· ἐνταῦθα γὰρ οἷον πρώτη καὶ ἐλαφροτάτη πέψις ⟨τοῦ ὑγροῦ⟩ ἀποξηραινομένου θ᾽ ἅμα καὶ μεταβάλλοντος·

6.14.4Nem meyveye geçince, orada daha bol nem bulunduğundan, özsuyu tabiatça böyle olmayanlarda koku artık sürmez. Genellikle güzel koku şarapsı meyvelerin bazılarında bulunur –elma, armut ve muşmula böyledir–; ağza hoş gelenlerden bir keskinlik sayesinde güzel kokanlarda, örneğin ardıç meyvesinde, menengiçte ve bu türden meyvelerde; yağlılardan da göknarın, çamın, pitysin ve defnenin meyvesinde.

6.14.4

ὅταν δ᾽ εἰς τὸν καρπὸν ἔλθῃ πλείονος τῆς ὑγρότητος οὔσης οὐκέτι διαμένει τὸ τῆς ὀσμῆς ἐφ᾽ ὧν μὴ φύσει τοιοῦτος ὁ χυλός. ὡς δ᾽ ἐπὶ τὸ πᾶν ἔν τε τῶν οἰνωδῶν τισι καρπῶν ἡ εὐοσμία, τοιοῦτο γὰρ καὶ τὸ μῆλον καὶ τὸ ἄπιον καὶ τὸ μέσπιλον· καὶ τῶν εὐστόμων διὰ δριμύτητός τινος οἷον κεδρίδος τε καὶ τερμίνθου καὶ τῶν τοιούτων· καὶ τῶν λιπαρῶν ὥσπερ ὅ τε τῆς ἐλάτης καὶ τῆς πεύκης καὶ τῆς πίτυος καὶ τῆς δάφνης.

6.14.5Tatlı meyvelerin ise hemen hemen hiçbirinde ya da pek azında güzel koku vardır. Nitekim tatlı elmalar hepsinden az güzel kokar, ne kadar tatlıysa o kadar az; üstelik bunların özsuyu da bir bakıma şarapsıdır. Sebebi, tatlı özsuyun, hele meyvenin etine karışmışsa, daha kalın ve daha topraksı olmasıdır. Koku ise daha ince ve daha kuru olana, buharlaşıp dağılan şeylere aittir; bunları ileride ayrıca açıklamak gerekecek.

6.14.5

τῶν δὲ γλυκέων οὐδεὶς ὡς εἰπεῖν ἢ ἐπὶ μικρόν· ἐπεὶ καὶ τὰ μῆλα τὰ γλυκέα πάντων ἥκιστα εὔοσμα καὶ ὅσῳ ἂν γλυκύτερα ἧττον· ἅμα δὲ καὶ ταῦτ᾽ ἔχει πως οἰνώδη τὸν χυλόν· αἴτιον δ᾽ ὅτι παχύτερος καὶ γεωδέστερος ὁ γλυκὺς χυλὸς ἄλλως τε καὶ ἐν τῷ περικαρπίῳ μεμιγμένος. ἡ δὲ ὀσμὴ λεπτοτέρου καὶ ξηροτέρου καὶ διαπνεομένων μᾶλλόν ἐστιν ὑπὲρ ὧν καὶ ὕστερον διασαφητέον.

6.14.6Ana hatlarıyla güzel koku bu türlerdedir. Yapraklarda, filizlerde ve genel olarak ağaçlarda ve çalılarda ise içinde bir keskinlik ve yağlılık bulunanlarda; tıpkı az önce sözü edilen meyvelerde ve şarapsı meyvelerin bazılarında olduğu gibi. Mersinin meyvesi güzel kokar, bitkinin kendisi de güzel kokar; meyvelerinde ister yağlı ister şarapsı ister başka bir özsuyun böyle bir keskinliğini taşıyan başka bir bitki varsa o da öyledir.

6.14.6

ἀλλ᾽ ὡς ἐπὶ κεφαλαίων ἐν τούτοις τοῖς γένεσιν ἡ εὐοσμία. τῶν δὲ φύλλων καὶ κλωνῶν καὶ ὅλως τῶν δένδρων καὶ ὑλημάτων ἐν οἷς καὶ δριμύτης τις ὑπάρχει καὶ λιπαρότης ὥσπερ ἀμέλει καὶ οἱ προειρημένοι καρποὶ καὶ ἐπὶ τῶν οἰνωδῶν ἐνίων· ὁ γὰρ τοῦ μυρρίνου καρπὸς εὐώδης, εὔοσμος δὲ καὶ αὐτὴ καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτην ἔχει δριμύτητα εἴτε λιπαροῦ τινος εἴτ᾽ οἰνώδους εἴτε καὶ ἄλλου χυλοῦ κατὰ τοὺς καρπούς.

6.14.7Çelenk bitkilerinde de, örneğin kekikte, sisymbrionda ve ötekilerde, sebzelerde de, örneğin sedefotunda, kerevizde ve nanede, kuru, keskin ve bir ölçüde büzücü olan nitelik açıkça hissedilir; meyveleri ya da öteki kısımları böyle bir nem taşımasa bile. Bunların hepsinde de güzel kokulu bitkiler için yaptığımız ayrıma uyan şey bulunur: özsulu kısım kuruyla karışınca bir kuvvet gösterir.

6.14.7

ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν στεφανωμάτων οἷον ἑρπύλλου σισυμβρίου καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, καὶ ἐπὶ λαχάνων οἷον πηγάνου σελίνου μίνθης τό τε ξηρὸν καὶ δριμὺ καὶ στυπτικόν πως ἔνδηλον οὐκ ἐπὶ τοῖς καρποῖς οὐδ᾽ ἐν τοῖς ἄλλοις ἐχόντων τὴν ὑγρότητα τοιαύτην. ἐν ἅπασι δ᾽ ἐνυπάρχει καὶ τούτοις τὸ κατὰ τὸν διωρισμὸν τοῖς εὐώδεσιν ὥστε τὸ ἔγχυλον ξηρῷ ἀπομιγνύμενον ἐμφαίνειν τινὰ δύναμιν.

6.14.8Bitkiler, hem bütün olarak hem kısım kısım, iyi havalanan ve kuru yerlerde daha güzel ve daha hoş kokar; çünkü sulu kısım gitmiş, kalan da daha çok olgunlaşmıştır. Kabaca söylersek kuruluk kokulara daha yakındır ve hepsi daha çok o yana meyleder. Bunun bir işareti de daha sıcak ülkelerde güzel kokulu bitkilerin hem daha çok yetişmesi hem daha güzel kokmasıdır; çünkü açıktır ki daha çok olgunlaşmışlardır. Bazıları kuruyunca kokar, yeşilken kokmaz, kamış ve saz gibi; bazıları kuruyunca daha çok kokar, süsen ve taş yoncası gibi; taş yoncası üstüne şarap serpilince daha da güzel kokar.

6.14.8

εὐοσμότερα δὲ καὶ ἡδίω καὶ ὅλα καὶ κατὰ μέρος ἐν τοῖς εὔπνοις καὶ ξηροῖς τόποις ἀφῃρημένου τοῦ ὑδατώδους καὶ τοῦ καταλοίπου πεπεμμένου μᾶλλον. ὡς γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ ξηρότης οἰκειοτέρα ταῖς ὀσμαῖς καὶ μᾶλλον ἐνταῦθ᾽ ἀποκλίνει πάντα· σημεῖον δὲ καὶ τὸ ἐν ταῖς θερμοτέραις χώραις πλείω γίνεσθαι καὶ μᾶλλον τὰ εὔοσμα· πεπεμμένα γὰρ δῆλον ὅτι μᾶλλον· καὶ ἔνια ξηραινόμενα ὄζει, χλωρὰ δ᾽ οὐκ ὄζει καθάπερ ὁ κάλαμος καὶ ὁ σχοῖνος, τὰ δὲ καὶ μᾶλλον ὄζει ξηρανθέντα καθάπερ ἴρις καὶ ὁ μελίλωτος· οὗτος δὲ καὶ οἴνῳ ῥανθεὶς εὐοσμότερος.

6.14.9Ama hepsi böyle değildir, bazıları tersinedir; bunları ayırmak gerekir. Ayrım basittir: kiminin kokusu zayıftır –genellikle en çok çiçekler böyledir–; bunlar yeşil ve taze iken daha güzel kokar, zaman geçtikçe koku uçup gittiği için körelir. Kokusu daha güçlü olanlar ise –bunlar daha topraksı olanlar, daha topraksı yerlerde yetişenler ve içine sulu bir kuvvet karışmış olanlardır– kurudukça ve eskidikçe bir süreye kadar daha güzel kokar; ayva ve çelenk bitkilerinden keskin kokulu olanlar, özellikle pelin otu, mercanköşk ve safran gibi.

6.14.9

οὐ μὴν πάνθ᾽ οὕτως ἀλλ᾽ ἔνια καὶ ἀνάπαλιν· ἃ δεῖ διαιρεῖν· ἁπλῆ δέ τις ἡ διαίρεσις· τῶν μὲν γὰρ ἀσθενεῖς αἱ ὀσμαὶ· τοιαῦτα δὲ ὡς ἐπὶ πᾶν τὰ ἄνθη μάλιστα· ταῦτα μὲν εὐοσμότερα χλωρὰ καὶ πρόσφατα χρονιζόμενα δὲ ἀμβλύνεται διὰ τὴν ἀποπνοήν· ὧν δ᾽ ἰσχυρότεραι, τοιαῦτα δὲ ὅσα γεωδέστερα καὶ ἐν γεωδεστέροις καὶ οὗ μέμικταί τις ὑδατώδης δύναμις, ταῦτ᾽ ἀποξηραινόμενα καὶ παλαιούμενα μέχρι τινὸς, ὡς καὶ τὰ μῆλα τὰ κυδώνια καὶ ὅσα τῶν στεφανωματικῶν δριμείας ἔχει τὰς ὀσμὰς οἷον τὸ ἀβρότονον μάλιστα καὶ τὸ ἀμάρακον καὶ ὁ κρόκος·

6.14.10Çünkü hem sulu kısım uçup gider hem besin akışı durur; bazıları da kendi içinde adeta bir olgunlaşma geçirir ve bitkiden koparılınca daha güzel kokar, elmalar ve başka birkaç şey gibi. Otsu bitkilerden bazılarının yeşilken nemleri yüzünden kokmayıp kuruyunca kokması da olur; başka bitkiler gibi çemen otu da böyledir. Nitekim şarap da en çok sulu kısmı ayrıldığında olgunlaşır ve koku kazanır. Bu türden şeylerin hepsi eskidikçe daha güzel kokar.

6.14.10

ἅμα γὰρ ἀποπνεῖταί τε τὸ ὑδατῶδες καὶ ἡ τῆς τροφῆς ἐπιρροὴ παύεται καὶ ὥσπερ πέψιν ἐν ἑαυτοῖς ἔνιά γε λαμβάνει καὶ ἀφαιρεθέντα ἀπὸ τῶν φυτῶν εὐωδέστερα καθάπερ τὰ μῆλα καὶ ἄλλ᾽ ἄττα. συμβαίνει δὲ καὶ τῶν ποιωδῶν ἔνια χλωρὰ μὲν ὄντα μὴ ὄζειν διὰ τὴν ὑγρότητα ξηρανθέντα δὲ καθάπερ ἄλλα τε καὶ τὸ βούκερας. ἐπεὶ καὶ ὁ οἶνος τότε μάλιστα παρίσταται καὶ ὀσμὴν λαμβάνει ὅταν ἀποκριθῇ τὸ ὑδατῶδες αὐτοῦ. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα πάντα παλαιούμενα εὐοσμότερα.

6.14.11Zayıf kokular ise çabuk uçup gider, menekşeninki gibi. Beyaz menekşeler eskiyince acı ve kötü kokulu olur; gülün yaptığı gibi, kururken tükeninceye kadar güzel kokularını korumazlar. Ancak gül yeşilken uzaktan da kokar, kuruyunca kokmaz. Sebebi, kendine özgü sıcaklık tükendiği için bir bakıma kaskatı kesilmiş olması ve koku salmamasıdır. Nitekim koku yapanlar ihtiyaçları için bunları da bir süreye kadar kuruturlar, geriye katıksız koku kalsın diye. Taş yoncası ise daha uzun süre güzel kokulu kalır.

6.14.11

τὰ δ᾽ ἀσθενῆ ταχὺ διαπνεῖται καθάπερ τὰ ἴα· καὶ τά γε λευκὰ πικρὰ καὶ κακώδη παλαιούμενα καὶ οὐχ ὥσπερ τὰ ῥόδα διατηρεῖ τὴν εὐοσμίαν ἀποξηραινόμενα μέχρι οὗ ἂν ἐκλίπῃ· πλὴν τὰ μὲν χλωρὰ καὶ πόρρωθεν ὄζει ταῦτα δ᾽ οὔ· τὸ δ᾽ αἴτιον ὅτι κατέσκληκέ πως ἐλλελοιπότος τοῦ οἰκείου θερμοῦ καὶ οὐ δίδωσιν ἀποπνοήν· ἐπεὶ πρός γε τὰς χρείας οἱ μυρεψοὶ καὶ ταῦτα ἀποξηραίνουσι μέχρι τινὸς ὅπως ἄκρατον καταλίπωσι τὴν ὀσμήν. ὁ δὲ μελίλωτος καὶ εἰς πλείω χρόνον εὔοσμος διαμένει.

6.14.12Yine de güzel kokulu bazı şeyler fazla kuruyunca, kokuları daha keskin ve daha sert olduğu için daha kötü kokar. Çünkü şarabın ve genel olarak özsuyun bir sertliği ve gücü olduğu gibi kokuların da vardır. Yabani bitkilerden bazılarının aynı cinsten ekili bitkilere göre durumu da budur: kekik, sisymbrion, sebzelerden de özellikle sedefotu. Bunların kokuları sert ve tatlılıktan yoksundur; ekililerin kokuları ise yumuşaklıkla birlikte bir tatlılık ve hoşluk taşır. Çünkü tatlarda olduğu gibi kokularda da tatlılık vardır. Türlerin öteki adları da hemen hemen ikisinde ortaktır, çünkü ikisinin tabiatı birbirinden uzak değildir.

6.14.12

οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔνιά γε τῶν εὐωδῶν ἄγαν καταξηραινόμενα χείρους ἴσχει τὰς ὀσμὰς τῷ δριμυτέρας εἶναι καὶ σκληροτέρας· ἔστι γάρ τις ὥσπερ καὶ οἴνου καὶ ἁπλῶς χυλοῦ σκληρότης καὶ ἰσχὺς οὕτω καὶ ὀσμῶν ὃ καὶ τῶν ἀγρίων ἔνια ὁμογενῆ δοκεῖ πρὸς τὰ ἥμερα πεπονθέναι καθάπερ ἕρπυλλος καὶ τὸ σισύμβριον καὶ τῶν λαχανωδῶν μάλιστα τὸ πήγανον· σκληραὶ γὰρ αἱ ὀσμαὶ καὶ ἀγλυκεῖς, αἱ δὲ τῶν ἡμέρων ἔχουσί τινα ἅμα τῷ ὑφειμένῳ γλυκύτητα καὶ εὐμένειαν. ἔστι γὰρ ὥσπερ ἐν χυμοῖς καὶ ἐν ὀσμαῖς γλυκύτης. σχεδὸν δὲ καὶ αἱ ἄλλαι προσηγορίαι τῶν εἰδῶν ὡς οὐ πόρρω τῆς φύσεως ἑκατέρας οὔσης.

6.15.115. Bölüm

Hangi kokuların uzun süre kaldığını, hangilerinin kuruyunca daha güzel koktuğunu ve bunlara benzer öteki şeyleri söylenenlerden yola çıkarak incelemek gerekir; çünkü söylenmeyenleri de bunlardan görmek kolaydır. Kısım kısım değil bütünüyle güzel kokan bitkiler hakkında ise, daha önce de söylendiği gibi, şu sorulabilir: bunların çiçeği niçin güzel kokmaz ya da orantılı biçimde kokmaz? Çünkü güzel kokulu olmayan öteki bitkilerde bile çiçek güzel kokuyorsa, bunlarda, tabiatları zaten önceden bu niteliği taşıdığı için, hepsinden çok kokması gerekirdi.

6.15.1

Ἀλλὰ γὰρ ποῖαι μέν τινες ὀσμαὶ χρόνιοι καὶ ποῖαι ξηραινομένων εὐοσμότεραι καὶ τἆλλα τὰ τούτοις ὅμοια διὰ τῶν εἰρημένων θεωρείσθω· καὶ γὰρ ὅσα μὴ εἴρηται ῥᾴδιον ἐκ τούτων συνιδεῖν. ὅσα δὲ μὴ κατὰ μέρος εὔοσμα ἀλλ᾽ ὅλα τυγχάνει περὶ τούτων ἀπορήσειεν ἄν τις ὃ καὶ πρότερον ἐλέχθη, διὰ τί τὸ ἄνθος οὐκ εὔοσμον αὐτῶν ἢ οὐ κατὰ λόγον. ἔδει γὰρ καὶ τοῖς ἄλλοις μὴ οὖσιν εὐόσμοις τούτοις μάλιστα διὰ τὸ προϋπάρχειν τὴν φύσιν.

6.15.2Sebep şu görünür: çiçeklenme bir olgunlaşmadır; olgunlaşan ise var olanın değişmesi içindedir. Dolayısıyla kendileri kokulu olmayan bitkilerde, özsuları olgunlaşınca çiçek bir güzel koku kazanır, çünkü olgunlaşma bir değişmedir. Güzel kokulu olanlarda ise değişme yüzünden kokunun başkalaşması zorunludur; bitkiler kokulu olduğuna göre çiçek daha az güzel kokacaktır. Çünkü bu başkalaşma, önceden var olan kokunun ve kuvvetin bir tür buharlaşması gibidir; bu yüzden o sırada bitkilerin daha az koktuğunu da söylerler. Bunun gerçekten olup olmadığını incelemek gerekir; çünkü olursa söylediğimize bir inandırıcılık katar.

6.15.2

αἴτιον δὲ φαίνεται δι᾽ ὅτι πέψις τις ἡ ἄνθησις τὸ δὲ πεττόμενον ἐν μεταβολῇ τοῦ ὑπάρχοντος. ὅσα μὲν οὖν αὐτὰ μὴ ὀσμώδη τούτων πεττομένων τῶν χυλῶν λαμβάνει τινὰ τὸ ἄνθος εὐοσμίαν ἐπείπερ ἡ πέψις ἐν μεταβολῇ· ὅσα δ᾽ εὔοσμα τούτων διὰ τὴν μεταβολὴν ἀναγκαῖον ἐξαλλάττειν τὴν ὀσμήν· ὀσμωδῶν δὲ ὄντων ἧττον εὔοσμον ἔσται τὸ ἄνθος. αὕτη γὰρ ἡ ἐξαλλαγὴ ἔοικεν ὥσπερ ἐξάτμισίς τις εἶναι τῆς προϋπαρχούσης ὀσμῆς καὶ δυνάμεως, δι᾽ ὃ καὶ ἧττόν φασιν ὄζειν τότε. τοῦτο μὲν οὖν εἰ γίνεται σκεπτέον· φέρει γάρ τινα πίστιν.

6.15.3Olan şey, gayesine ermiş ve olgunlaşmış özsuların, olgunlaşmamışlara kıyasla, ateşte ya da güneşte tutulduklarında başlarına gelene benzer görünüyor: bir değişme olunca kimi daha iyiye, kimi daha kötüye döner; çünkü sıcaklık kimini olgunlaştırır, kimini adeta bozar. Değişme, şey gayesine ermişken olursa, zorunlu olarak daha kötüye doğrudur. Burada da olan bu gibi görünür: koku daha yumuşak hâle gelir, katıksız olan adeta gevşer. Aynı zamanda tabiatça kuru olan bitki çiçeklenme sırasında nemlenir de.

6.15.3

φαίνεται δὲ παρόμοιον συμβαίνειν ὥσπερ ἐπὶ τῶν χυλῶν τῶν τοιούτων τῶν ἐν τέλει καὶ πεπεμμένων πρὸς τοὺς ἀπέπτους ὅταν πυρῶνται καὶ ἡλιῶνται· μεταβολῆς γὰρ γινομένης οἱ μὲν εἰς τὸ βέλτιον οἱ δὲ εἰς τὸ χεῖρον μεταβάλλουσι· τοὺς μὲν γὰρ πέττει τοὺς δ᾽ οἷον ἐξίστησι τὸ θερμόν· ἀνάγκη γὰρ ὅταν ἐν τῷ τέλει γίνηται τὴν μεταβολὴν εἶναι πρὸς τὸ χεῖρον, ὃ δὴ καὶ ἐνταῦθα φαίνεται συμβαῖνον μαλακωτέρας τῆς ὀσμῆς γινομένης· οἷον γὰρ ἄνεσίς τις γίνεται τῆς ἀκράτου. ἅμα δὲ καὶ διυγραίνεσθαι συμβαίνει ξηρὸν ὂν φύσει κατὰ τὴν ἄνθησιν·

6.15.4Oluşumu bunlar olmadan gerçekleşmeyen şeylerde bu yoldan da bir gevşeme olabilir. Nem olmasa bile, meyvenin oluşumu için adeta bir tatlılık meydana gelir; çünkü her şey tatlıdan doğar, bu yüzden çiçeklerin çoğu da tatlıdır. Kokunun gevşek ve daha dişi olması, katıksız keskinlik kalkmış olduğundan adeta tatlımsı olması da akla yatkındır. Bunlar için böyle bir sebep kabul etmek gerekir.

6.15.4

ὧν γένεσις οὐκ ἄνευ τούτων κἂν ταύτῃ γίνοιτό τις ἄνεσις· εἰ δὲ μὴ ὑγρότης ἀλλ᾽ οἷον γλυκύτης ἐγγίνεται πρὸς τὴν τοῦ καρποῦ γένεσιν· ἅπαντα γὰρ ἐκ γλυκέος γεννᾶται δι᾽ ὃ καὶ τὰ πολλὰ τῶν ἀνθῶν ἐστι γλυκέα. καὶ τοῦτο κατὰ λόγον ἐκλελυμένην τε καὶ θηλυτέραν εἶναι τὴν ὀσμὴν οἷον ἐπιγλυκαίνουσαν ἀφῃρημένης τῆς ἀκράτου δριμύτητος. τούτων μὲν οὖν τοιαύτην τινὰ αἰτίαν ὑποληπτέον.

6.16.116. Bölüm

Yabani meyveler aynı cinsten ekililerden niçin daha güzel kokar: elmalar, yabani armutlar, üvezler, muşmulalar ve ötekiler? Elmaların kendisi arasında da, gerek yabanilerde gerek ekililerde, en buruk olanlar niçin en güzel kokar? Oysa koku olgunlaşmayla meydana geldiğine göre, en çok olgunlaşmış olanların güzel kokması gerekirdi. Bu konuda kabaca şu söylenebilir: yabaniler, öteki durumlarda olduğu gibi, daha sert oldukları için daha güzel kokar. Ama daha yerinde bir açıklama da yapılabilir: özsuyun olgunlaşması ile kokunun olgunlaşmasını ayırıp her birinin neyde gerçekleştiğini belirleyebilirsek. Çünkü aralarında bir fark varmış gibi görünür; ister ayrı şeyler olsunlar, ister aynı şeyin değişmesi.

6.16.1

Διὰ τί δ᾽ οἱ ἄγριοι καρποὶ τῶν ἡμέρων εὐοσμότεροι τῶν ὁμογενῶν οἷον μῆλά τε καὶ ἀχράδες καὶ οὖα καὶ μέσπιλα καὶ τἆλλα καὶ αὐτῶν δὲ τῶν μήλων ἔν τε τοῖς ἀγρίοις καὶ τοῖς ἡμέροις τὰ στρυφνότατα εὐοσμότατα — καίτοι διὰ πέψιν γινομένης τῆς ὀσμῆς προσῆκεν εὐοσμεῖν τὰ μάλιστα πεπεμμένα — περὶ δὴ τούτων ἔστι μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ὅτι τὰ ἄγρια ὡς σκληρότερα εὐοσμότερα καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις. ἔστι δὲ καὶ οἰκειοτέρως εἴ τις δύναιτο διελεῖν τὰς πέψεις τήν τε τοῦ χυλοῦ καὶ τὴν τῆς ὀσμῆς ἐν τίνι ἑκατέρα γίνεται· φαίνεται γάρ τινα ἔχειν διαφορὰν εἴθ’ ἑτέρων ὄντων εἴτε τοῦ αὐτοῦ μεταβάλλοντος.

6.16.2Bu, küllî olarak ayrıca bir ayrım ister; şimdiki konu için şu kadarı yeter, ki bu açıktır da: tatlılık ve genel olarak ağza hoş gelme, özsuların koyulaşmasıyla olur; bu yüzden meyvelerin hepsi yaşlandıkça ve güneşte kaldıkça daha tatlı olur, çünkü sulu kısım gidince koyulaşırlar. Kokuların olgunlaşması ise daha önceki ve daha eksik bir olgunlaşmadadır. Bunun işareti şudur: armut, elma ve öteki güzel kokulu meyveler tam olgunlaşmamışken daha güzel kokar. Oysa özsu en çok tam olgunlukta olgunlaşmış olur.

6.16.2

τοῦτο μὲν οὖν καθόλου διαίρεσιν ἔχει, πρὸς δὲ τὸ νῦν ἱκανὸν τοσοῦτον ὅπερ καὶ φανερὸν ὅτι ἡ μὲν γλυκύτης καὶ ὅλως ἡ εὐστομία παχύνσει τῶν χυλῶν δι᾽ ὃ καὶ γηράσκοντες οἱ καρποὶ καὶ ἡλιούμενοι πάντες γλυκύτεροι· παχύνονται γὰρ ἀφαιρουμένου τοῦ ὑδατώδους. ἡ δὲ τῶν ὀσμῶν ἐν προτέρᾳ τινὶ καὶ ἀτελεστέρᾳ πέψει. σημεῖον δὲ καὶ ὅτι αὐτὰ τὰ εὐώδη καθάπερ ἄπιοι καὶ μῆλα καὶ τὰ ἄλλα μᾶλλον εὔοσμα γίνεται μὴ τελέως ἐκπεπανθέντα. καίτοι τότε τοῦ χυλοῦ μάλιστα πέψις.

6.16.3Öyle görünüyor ki güzel koku, özsuların ilk değişmelerinde –çünkü bunlar birden fazladır– meydana gelir; o zaman koku adeta uçucu bir şeydir ve özsu henüz kendine özgü tabiatına kavuşmamıştır. Özsu koyulaşıp olgunlaşarak bu tabiata ulaşınca kokusu azalır, kendine özgü tatlılığı ve genel olarak hisse uygun olanı kazanır. Yabaniler ilk değişmeye kadar ilerlediği için güzel kokuyu taşımaları akla uygundur. Ekililer ise olgunlaşmayla tamamlandıkları ve görülen emek sayesinde iyi beslendikleri için özsularını tatlılığa ve ağza hoş gelene çevirirler.

6.16.3

καὶ ἔοικε ἐν ταῖς προτέραις μεταβολαῖς τῶν χυλῶν, πλείους γὰρ, εὐοσμία γίνεσθαι καθάπερ ἅμα πνευματική τις οὖσα καὶ οὔπω τοῦ χυλοῦ τὴν οἰκείαν ἔχοντος φύσιν· ὅταν δ᾽ εἰς ταύτην ἐπέλθῃ παχυνθεὶς καὶ πεφθεὶς τὰ μὲν τῆς ὀσμῆς ἐλάττω τὴν δὲ γλυκύτητα τὴν οἰκείαν καὶ ὅλως τὴν τῇ αἰσθήσει πρόσφορον λαμβάνει. τὰ μὲν οὖν ἄγρια μέχρι τῆς προτέρας προϊόντα καὶ τὴν εὐωδίαν ἔχει κατὰ λόγον. τὰ δὲ ἥμερα τελεούμενα τῇ πέψει καὶ εὐτροφοῦντα διὰ τὴν κατεργασίαν μεταβάλλει τοὺς χυλοὺς εἰς γλυκύτητα καὶ εὐστομίαν.

6.16.4Nemin ve kuruluğun, bol ve az besinin, iyi havalanmanın da kokulara bir katkısı olması muhtemeldir; çünkü genel olarak kuru olanlar, kuru yerlerde yetişenler, az beslenenler ve iyi havalanan yerlerde olanlar daha güzel kokar. Daha bol nem karışınca kokuyu köreltir; bu yüzden gölgeli ve sulak yerlerde yetişenler güzel kokmaz; bunlar da, söylendiği gibi, değişmeyi en çok koyulaşma yoluyla geçirir.

6.16.4

ἅμα δὲ καὶ τὴν ὑγρότητα καὶ τὴν ξηρότητα καὶ τὴν πολυτροφίαν καὶ τὴν ὀλιγοτροφίαν καὶ τὴν εὔπνοιαν εἰκός τι συμβάλλεσθαι πρὸς τὰς ὀσμὰς εἴπερ ὅλως καὶ τὰ ξηρὰ καὶ ἐν ξηροῖς καὶ ὀλιγότροφα καὶ ἐν εὔπνοις εὐοσμότερα· μιγνυμένη γὰρ ἡ πλείων ὑγρότης ἀμβλύνει τὴν ὀσμήν· δι᾽ ὃ καὶ ἐν τοῖς παλισκίοις καὶ ἐφύδροις οὐκ εὔοσμα καὶ μάλιστα δὴ τῇ παχύνσει καθάπερ εἴρηται λαμβάνει τὴν μεταβολήν.

6.16.5Kabaca söylersek yabaniler daha kuru, daha az beslenen, daha çok havalanan ve güneş alan bitkilerdir; ayrıca özsuları daha incedir ve ekililerdeki gibi etle karışmış değildir. Bütün bunlar güzel kokuya katkıda bulunur. Bunu şaraplarda da görmek mümkündür: tatlı şaraplar ve yumuşak şaraplar hiç kokmaz; ötekilerden de ince olanlar daha güzel kokar ve yağlı, kalın şaraplardan daha çabuk olgunlaşır.

6.16.5

ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν καὶ ξηρότερα τὰ ἄγρια καὶ ὀλιγοτροφώτερα καὶ ἐν εὐπνοίᾳ μᾶλλον καὶ ἐν ἡλιώσει καὶ ἔτι λεπτοχυλότερα καὶ οὐχ ὁμοίως τὸν χυλὸν ἀναμεμιγμένον ἔχοντα τῇ σαρκὶ τοῖς ἡμέροις· ἅπαντα δὴ ταῦτα συμβάλλεται πρὸς εὐοσμίαν. ἰδεῖν δὲ τοῦτ᾽ ἔστι καὶ ἐπὶ τῶν οἴνων· οἱ μὲν γὰρ γλυκεῖς ὅλως ἄοσμοι καὶ οἱ μαλακοὶ, τῶν δὲ ἄλλων οἱ λεπτοὶ μᾶλλον εὐώδεις καὶ θᾶττον τῶν πιόνων παριστάμενοι καὶ παχέων·

6.16.6Ayrıca güzel koku ile birlikte nemli kısım ile topraksı kısım arasında bir ayrılma da olur, tortu dibe çöker; bunun yanında sulu kısım da uçup gider. Dolayısıyla güzel koku her durumda incelik, ayrılma ve buharlaşma sayesindedir. Nitekim aynı küpte de tortuya yakın kısım daha az güzel kokar. Süzülen şarapların daha çabuk olgunlaşmasının sebebi de aynıdır: daha incedirler ve adeta baştan karışımsızdırlar. İnce topraklı, güneşi iyi alan ve iyi havalanan yerlerin asmalarından ve yaşlı asmalardan, genç asmalardan çıkandan daha güzel kokulu şarap çıkması da buna tanıklık eder. Ayrıca kokusu bol ve güçlü olan şaraplar tadımda yumuşak değildir; çünkü özsuyun ağza hoş gelmesi ile kokunun bolluğu ve gücü bir arada bulunmaz.

6.16.6

ἔτι δὲ ἅμα τῇ εὐοσμίᾳ συμβαίνει καθάπερ χωρισμόν τινα γίνεσθαι τοῦ ὑγροῦ καὶ τοῦ γεώδους ὑφισταμένης τῆς τρυγὸς καὶ πρὸς τούτοις ἀποπνοὴν τοῦ ὑδατώδους ὥστε διὰ πάντων εἶναι τὴν εὐωδίαν λεπτότητός τε καὶ χωρισμοῦ καὶ διαπνοῆς· ἐπεὶ καὶ αὐτοῦ τοῦ κεραμίου τὸ πρὸς τῇ τρυγὶ ἧττον εὔοσμον. ἡ δ᾽ αὐτὴ αἰτία καὶ τοῦ θᾶττον παρίστασθαι τοὺς ἠθητικούς τῶν οἴνων· λεπτότεροι γὰρ καὶ ὥσπερ εὐθὺς ἄμικτοι. συνεπιμαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ ἐκ τῶν λεπτοτέρων καὶ εὐείλων καὶ εὐπνόων εὐωδεστέρους γίνεσθαι καὶ ἐκ τῶν πρεσβυτέρων ἢ νεωτέρων· ἔτι δ᾽ ὅσοι πολύοσμοι καὶ ἰσχυροὶ ταῖς ὀσμαῖς οὐκ ἔχουσιν ἐν τῇ γεύσει τὸ μαλακὸν ὡς οὐκ οὔσης ἅμα τῆς τε κατὰ τὸν χυλὸν εὐστομίας καὶ πολυοσμίας καὶ ἰσχύος.

6.16.7Kokulu yağlarda, tütsülerde, çelenk bitkilerinde ve öteki güzel kokulu şeylerde de bu olur: bu türden şeylerin hepsi, bademler gibi, acı ve kötü tatlıdır. Dağ şaraplarının bazılarının da kokusu vardır, ama serttirler ve özsuları iyi değildir. Bütün bunlardan güzel kokuyu meydana getirenin başka bir şey olduğu açıktır. Eğer karışım bir ölçülülük kazanırsa, ikisinden doğan şey en hoş olandır; hele zevki tat almada olan şeylerde. Nitekim bu alanda bazı yabani bitkilerin keskin ve katıksız oluşunun rahatsız ettiğini söylemiştik, kekiğin, pelin otunun ve sedefotunun ki gibi; doğuştan bir nem karışınca, özsuları iyileştiği için ağza daha hoş gelirler. İkisinden biri ağır basarsa eksik olanı ararız; çünkü bu türden tadılan şeylerde zevk bir bakıma koku ile özsuyun bir aradalığındadır.

6.16.7

ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν μύρων καὶ ἐπὶ τῶν θυμιαμάτων καὶ ἐπὶ τῶν στεφανωμάτων καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν εὐόσμων συμβαίνει· πάντα γὰρ πικρὰ καὶ δύσχυμα τὰ τοιαῦτα καθάπερ αἱ ἀμυγδάλαι. καὶ οἱ ὀρεινοὶ δὲ τῶν οἴνων ὀσμὴν μὲν ἔχουσιν ἔνιοι σκληροὶ δὲ καὶ οὐκ εὔχυλοι. ἐξ ἁπάντων οὖν τούτων δῆλον ὡς ἕτερον τὸ τὴν εὐοσμίαν ποιοῦν. ἐὰν οὖν συμμετρίαν τινὰ λάβῃ τῆς κράσεως ἥδιστον τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἄλλως τε καὶ ὧν κατὰ τὴν γεῦσιν ἡ ἀπόλαυσις. ἐπεὶ καὶ τῶν ἐν ταύτῃ ἀγρίων τινῶν ἔφαμεν λυπεῖν τὸ δριμὺ καὶ ἄκρατον ὥσπερ ἑρπύλλου καὶ ἀβροτόνου καὶ πηγάνου· μιχθείσης δὲ ὑγρότητος συμφύτου μᾶλλον εὔστομον γίνεται εὐχυλοτέρων γινομένων· ἐὰν δὲ ὑπεραίρῃ θάτερον ἐπιζητοῦμεν τὸ ἐλλεῖπον· ἅμα γάρ πως ἡ ἀπόλαυσις ἐν τοῖς τοιούτοις τῶν γευστῶν ὀσμῶν καὶ χυλῶν.

6.16.8Söylediğimiz gibi şunu da küllî olarak ayırmaya çalışmak gerekir: ağza hoş gelme ve tatlılık özsuyun içinde, koku ise özsudan geliyorsa, her biri ne türden bir özsudur ve nasıl bir durumdadır? Başta sorulan şey, yani yabani meyvelerin niçin daha güzel koktuğu, söylenenlerden açıktır. Şu da buna uygun görünüyor: güzel koku eksik kalmış ve bir yoksunluk taşıyan özsularda daha çok bulunur; nitekim bunların kimi acı, kimi keskin, kimi kekre, kimi buruktur, kimi de başka nahoşluklar taşır. Belki bu akla aykırı da değildir, çünkü bunlardan daha çok buhar yayılır; öyle ki buhar iyi bir karışım kazanırsa koklamaya ölçülü gelir, aşırıya giderse artık nahoş ve ağır olur. Böyle bir cinsin bir yoksunluk içinde olduğu da düşünülmez; aksine başka bir tabiatı vardır, çünkü bu tatların bazıları uç tatları meydana getirir. Kabaca söylersek güzel koku bu yüzden tatlı olmayan ve özsuyu kötü olan şeylerde daha çok bulunur. Her bitkinin kokusunun gücü ise, açıktır ki, altta yatan tabiata göredir.

6.16.8

χρὴ δὲ πειρᾶσθαι καθόλου διαιρεῖν ὥσπερ εἴπομεν εἰ ἐν τῷ χυλῷ μὲν ἡ εὐστομία καὶ ἡ γλυκύτης ἀπὸ τοῦ χυλοῦ δὲ ἡ ὀσμὴ ποῖος ἑκάτερος καὶ πῶς ἔχων. ἐκεῖνο δ᾽ οὖν φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἠπορήθη διὰ τί οἱ ἄγριοι τῶν καρπῶν εὐοσμότεροι. φαίνεται δὲ κἀκεῖνο συμφωνεῖν ὥστε ἐν τοῖς ἀτέλεσι καὶ τοῖς στερητικοῖς χυλοῖς μᾶλλον εἶναι τὴν εὐοσμίαν εἴ γε τὰ μὲν πικρὰ τὰ δὲ δριμέα τὰ δ᾽ αὐστηρὰ τὰ δὲ στρυφνὰ τὰ δὲ ἄλλας ἔχοντα δυσχερείας. οὐκ ἀλόγως δ᾽ ἴσως· ἡ ἀποπνοὴ γάρ τις μᾶλλον ἀπὸ τούτων ὥστ᾽ ἐὰν μὲν εὔκρατα λάβῃ σύμμετρον εἶναι πρὸς τὴν ὄσφρησιν ἐὰν δὲ ὑπερβάλλοντα δυσχερῆ καὶ βαρεῖαν ἤδη. καὶ οὐκ ἂν δόξειεν ἐν στερήσει τοιοῦτον εἶναι γένος ἀλλ᾽ ἑτέραν τινα φύσιν ἔχειν εἴ γε ἔνια ποιητικὰ τῶν ἄκρων. ἡ μὲν οὖν εὐοσμία διὰ τοῦτο ἐν τοῖς μὴ γλυκέσι καὶ δυσχύλοις μᾶλλον ὡς εἰπεῖν. τῶν δ᾽ ὀσμῶν ἡ μὲν ἰσχὺς ἑκάστων δῆλον ὅτι κατὰ τὴν ὑποκειμένην φύσιν.

6.17.117. Bölüm

Ama bazı çiçekler uzaktan, yanlarına yaklaşınca olduğundan daha güzel kokar; menekşenin de böyle olduğu kabul edilir. Sebebi şudur: uzağa koku saf ve karışımsız olarak gider; yakında ise öteki kısımlardan da bazı şeyler onunla birlikte akar, bunlar da daha topraksı ve daha kalın oldukları için uzağa ulaşamaz. Çünkü genel olarak zayıf kokulara karışımsızlık, daha güçlülerin bazılarına ise kendilerine uygun karışımlar daha yararlıdır; özsularda olduğu gibi. Mürde de böyledir:

6.17.1

Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔνιά γε τῶν ἀνθέων ἐξ ἀποστάσεως ἢ πλησίον ἐλθοῦσιν εὐοσμότερα καθάπερ καὶ τὰ ἴα δοκεῖ. τὸ δ᾽ αἴτιον ὅτι πρὸς μὲν τὰ πόρρω καθαρὰ φέρεται καὶ ἀμιγὴς ἡ ὀσμὴ πλησίον δ᾽ ὄντων ὅτι συναπορρεῖ τινα καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων μορίων ἅπερ οὐ διϊκνεῖται πρὸς τὰ πόρρω διὰ τὸ γεωδέστερα καὶ παχύτερα εἶναι. καθόλου γὰρ ταῖς μὲν ἀσθενέσι τῶν ὀσμῶν ἡ ἀμιξία τῶν δ᾽ ἰσχυροτέρων ἐνίαις αἱ μίξεις αἱ οἰκεῖαι χρησιμώτεραι καθάπερ τοῖς χυλοῖς οἷον καὶ τῇ σμύρνῃ·

6.17.2mürün ballı suyla ya da tatlı şarapla ıslatılarak tütsülendiğinde daha iyi koktuğu kabul edilir; çünkü karışınca koku daha yumuşak ve daha tatlı olur. Özsularda da aynı şey olur: bazıları ağza hoş gelmek için karışıma ihtiyaç duyar. Kabaca söylersek kokular sabahleyin en bol ve en katıksızdır, öğleye yaklaştıkça azalır, öğlen en azdır; çünkü güneş kurutur.

6.17.2

δοκεῖ γὰρ ἄμεινον θυμιᾶσθαι καταβραχεῖσα μελικράτῳ ἢ γλυκεῖ· μαλακωτέρα γὰρ ὀσμὴ κεραννυμένη καὶ γλυκυτέρα γίνεται. ταὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῶν χυλῶν. ἔνιοι γὰρ δέονται μίξεως πρὸς εὐστομίαν. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν ἕωθεν καὶ ὀσμαὶ πλεῖσται καὶ ἀκρατέστεραι, προσιούσης δὲ τῆς μεσημβρίας ἧττον, μεσημβρίας δ᾽ ἥκιστα διὰ τὸ ἀναξηραίνειν τὸν ἥλιον.

6.17.3Günün saatlerinde olduğu gibi yılın mevsimlerinde de durum buna uygundur; meğer ki bazı bitkilerin kokusu ve olgunlaşması başka bir mevsime düşsün ya da havanın karışımı bazılarının kokusuna uygun gelsin. Akşam çiçeği denen bitkide akşamleyin olan budur: bu bitki geceleyin daha çok kokar. Yaşa göre ise bitkiler uç yaşlarda değil, olgunluk çağında ve bu çağı biraz aştıklarında en güzel kokar.

6.17.3

ὡς δ᾽ ἐν ταῖς τῆς ἡμέρας ὥραις ὁμοίως καὶ ἐν ταῖς τοῦ ἐνιαυτοῦ κατὰ λόγον πλὴν εἴ τινων ὀσμαὶ καὶ πεπάνσεις κατ᾽ ἄλλην ὥραν ἢ εἴ τινων αἱ κράσεις τοῦ ἀέρος σύμμετροι πρὸς τὰς ὀσμὰς, ὅπερ καὶ καθ᾽ ἑσπέραν ἐστὶν ἐπὶ τῆς ἑσπερίδος καλουμένης· αὕτη γὰρ τῆς νυκτὸς ὄζει μᾶλλον. κατὰ δὲ τὰς ἡλικίας οὐκ ἐν ταῖς ἄκραις ἀλλ᾽ ἐν ταῖς ἀκμαῖς εὐοσμότατα μικρόν τε παρεγκλίνοντα τὴν ἀκμήν.

6.17.4Çünkü özsuyun ve kokunun olgunlaşması belki aynı değildir. Genç bitki daha çok besin çektiği için olgunlaştıramaz; yaşlanmış olan ise sıcaklık eksikliğinden zayıflar. Yine de yaşlılar gençlerden daha güzel kokar; çünkü nemleri daha azdır, dolayısıyla sıcaklık daha çok baskın gelir, ince topraklı ülkelerde yetişenlerde olduğu gibi. Kabaca söylersek, olgunluk çağındakiler hem özsu güzelliği hem güzel koku bakımından en iyileridir; çünkü her ikisi bakımından gayeleri oradadır.

6.17.4

οὐ γὰρ ἴσως ἡ αὐτὴ χυλοῦ καὶ ὀσμῆς πέψις. τὸ μὲν γὰρ νέον ἅτε πλείω τροφὴν ἐπισπώμενον οὐ πέττει τὸ δὲ γεγηρακὸς ἐξασθενεῖ δι᾽ ἔνδειαν θερμότητος. οὐ μὴν ἀλλὰ ταῦτά γε εὐοσμότερα τῶν νέων· ἐλάττων γὰρ ἡ ὑγρότης ὥστ᾽ ἐπικρατεῖ μᾶλλον ὥσπερ καὶ τὰ ἐν ταῖς χώραις ταῖς λεπτογείοις. ὡς δ᾽ ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ ἐν τῇ ἀκμῇ καὶ πρὸς εὐχυλίαν ἄριστα καὶ πρὸς εὐοσμίαν ὧν ἑκατέροις ἐνταῦθα τὸ τέλος.

6.17.5Soğuklarda ve donlarda özsular da kokular da donma yüzünden körelir; çünkü donmuş şeyler yayılmaz. Aynı zamanda soğuk daha çok baskın gelince hem bunlar hem his bir şekilde kaybolur; çünkü soğuk ikisini de yerinden oynatır, ama bunları daha çok. Nitekim donmayla buharlaştırıp havaya çevirerek meyvelerin tatlılığını da giderir. Aynı şekilde sıcakların aşırılığı da özsulara zarar verir: kimini yakar, kimini olgunlaştırmaz, kimini de, incirler için söylendiği gibi, adeta çürütüp sulandırır. Kokuları ise belki bazılarında daha iyi korur.

6.17.5

ἐν δὲ τοῖς ψύχεσι καὶ πάγοις ἀμβλύτεροι καὶ οἱ χυλοὶ καὶ αἱ ὀσμαὶ διὰ τὴν πῆξιν· πεπηγότα γὰρ οὐ διαδίδωσιν. ἅμα δὲ καὶ ἀφανίζεταί πως ὑπὸ τοῦ ψύχους κατακρατοῦντος μᾶλλον κἀκεῖνα καὶ ἡ αἴσθησις· ἀμφότερα γὰρ ἐξίστησιν ἐκεῖνα δὲ μᾶλλον. ἐπεὶ καὶ τῶν καρπῶν ἐξαιρεῖται τὴν γλυκύτητα διατμίζον τῇ πήξει καὶ ἐξαεροῦν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τῶν καυμάτων ὑπερβολὴ τοὺς χυλοὺς λυμαίνεται· τὰ μὲν γὰρ κατακάει τὰ δὲ οὐ πέττει τὰ δ᾽ ὥσπερ σήπει καὶ διυγραίνει καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν συκῶν ἐλέχθη· τὰς δ᾽ ὀσμὰς ἴσως ἐνίων μᾶλλον διατηρεῖ.

6.17.6Belki kuru şeylerde oluşan kokuları meydana da getirir, çünkü bunlar katıksızdır; ama birçoğunu da bozar. Meyvelerdeki kokular ise daha özsulu ve bir ölçüde karışıktır; meyveler iyi olgunlaşmazsa oluşmaz. Genel olarak karışım bir ölçülülük içinde olmalı ve kurunun tabiatı kokularda bir şekilde kendini göstermelidir; çünkü kokuları, ya hepsinde ya bazılarında, meydana getiren budur. Bu, böyle yağmurlarda toprağın kendisinde de hemen görülür: yazın kavrulmuş toprakta sıcaklık bir şekilde suyla birlikte güzel kokuyu meydana getirir.

6.17.6

τάχα δὲ καὶ ποιεῖ τάς γε ἐν τοῖς ξηροῖς γινομένας, ἄκρατοι γὰρ αὗται. πολλὰς δὲ καὶ φθείρει· τὰς δ᾽ ἐν τοῖς καρποῖς ἐγχυλοτέρας καὶ μεμιγμένας τινὰς εἶναι μὴ πεπαινομένων δὲ καλῶς οὐ γίνεσθαι. τὸ δ᾽ ὅλον ἐν συμμετρίᾳ τινὶ τὴν μίξιν ὑπάρχειν καὶ ἐμφαίνεσθαί πως τὴν τοῦ ξηροῦ φύσιν ἐν ταῖς ὀσμαῖς. τοῦτο γὰρ τὸ τὰς ὀσμὰς ποιοῦν ἢ πάντων ἤ τινων· ὅπερ φανερὸν εὐθὺ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ἐστιν ἐν τοῖς τοιούτοις ὑετοῖς. διακεκαυμένης γὰρ ἐν τῷ θέρει τὸ θερμόν πως καὶ τὸ ὕδωρ ποιεῖ τὴν εὐωδίαν.

6.17.7Bu ikisi başka şeylerde de bunu yapar. Gökkuşağı hakkında söylenen, nereye inerse ağaçları ve yeri güzel kokulu kıldığı sözü de bu türdendir. Bunu her durumda yapmaz; yeni yanmış bir çalılık varsa yapar; belki de kendi başına değil, bir bakıma araz olarak; çünkü nerede durursa orayı ıslatır. Çalılık ateşte yanmış olduğundan, suyun karışması bir buhar ve güzel koku meydana getirir. Gelen su da bol değildir, çoğunlukla bir çiseltidir; böylece sıcaklığa ve kuruluğa ölçülü düşer. Çalılığın kendisinin de önceden belli bir nitelikte olması gerekir; çünkü bu her çalılıkta ve her durumda olmaz.

6.17.7

ταῦτα δὲ ποιεῖ καὶ ἐν ἄλλοις. καὶ γὰρ τὸ περὶ τὴν ἴριν λεγόμενον ὡς ὅπου ἂν κατάσχῃ ποιεῖ τὰ δένδρα καὶ τὸν τόπον εὐώδη τοιοῦτόν ἐστι· ποιεῖ γὰρ οὐ πάντως ἀλλ᾽ ἐὰν ὕλη τις ᾖ νεόκαυτος οὐδ᾽ ἴσως καθ᾽ αὑτὴν ἀλλὰ τρόπον τινὰ κατὰ συμβεβηκός· ἐφύει γὰρ ὅπου ἂν ἐπιστῇ· πεπυρωμένης γὰρ τῆς ὕλης ἡ κατάμιξις ποιεῖ τινα ἀτμίδα καὶ εὐωδίαν· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ γίνεται πλῆθος ὕδατος ἀλλ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ψεκὰς ὥστε συμμετρίαν εἶναι πρὸς τὴν θερμότητα καὶ ξηρότητα. δεῖ δὲ καὶ αὐτὴν τὴν ὕλην ποιάν τινα προϋπάρχειν, οὐ γὰρ ἐν πάσῃ καὶ πάντως.

6.17.8Genel olarak başka şeylerde de ateşte yakma ve yakılmış şeylerin karışması, ölçülü olursa, bazı güzel kokular, genel olarak da kokular meydana getirir. Nitekim tütsüler de ateşte yakılınca güzel koku salar; ama yumuşak, kavurmayan bir ateşte. Çünkü koku için ölçülü olan budur; öteki ise bozulmadır.

6.17.8

ὅλως δὲ καὶ ἐν ἄλλοις ἡ πύρωσις καὶ ἡ κατάμιξις τῶν πεπυρωμένων ποιεῖ τινας εὐωδίας καὶ τὸ ὅλον ὀσμὰς ἐὰν ἔχῃ τὸ σύμμετρον. ἐπεὶ καὶ τὰ θυμιάματα ταῦτα πυρωθέντα ἀνίει εὐωδίας μαλακῇ δὲ καὶ οὐ κατακαιούσῃ· τὸ γὰρ σύμμετρον οὕτω πρὸς ὀσμὴν ἐκείνως δὲ φθορά.

6.17.9Buna çok yakın, bir bakıma aynı şey de şudur: ağaçların ve genel olarak çalıların birçoğu güzel kokuludur, ama hiçbir hayvan değildir; meğer ki, söylendiği gibi, parsın yırtıcı hayvanlara güzel koktuğu doğru olsun. Çünkü bitkiler tabiatça sıcak ve kuru olduğundan buharları daha ince ve daha saftır; hayvanlar ise daha bol ve daha maddi bir nem içindedir, bu yüzden buharları da öyledir. Genel olarak bitkilerin besini basit ve artıksız, hayvanlarınki ise çeşitli ve artık bırakan bir besindir.

6.17.9

πάρεγγυς δὲ καὶ ταὐτό πως τούτῳ εἰ ἔστι μὲν τῶν δένδρων καὶ ὅλως τῶν ὑλημάτων εὔοσμα πολλὰ ζῶον δὲ οὐδὲν εἰ μὴ τὴν πάρδαλίν φασι καθάπερ ἐλέχθη τοῖς θηρίοις. τὰ μὲν γὰρ θερμὰ καὶ ξηρὰ τὴν φύσιν ὥστε λεπτοτέρα καὶ καθαρωτέρα τις ἡ αὐτῶν ἀποπνοὴ, τὰ δ᾽ ἐν ὑγρότητι πλείονι καὶ ὑλωδεστέρᾳ δι᾽ ὃ καὶ ἡ ἀποπνοὴ τοιαύτη καὶ ὅλως ἡ τροφὴ τῶν μὲν ἁπλῆ καὶ ἀπερίττωτος τῶν δὲ ποικίλη καὶ περιττωματική.

6.17.10Tabiatın da önceden belli bir nitelikte olması güzel kokuya bir katkıda bulunur, çünkü ilke ve ilk olan budur; nitekim bütün ağaçlar da benzer karışımlara sahip olmadıkları için güzel kokulu değildir. Belki de hayvanlardaki güzel koku, koklama hissimiz en kötüsü olduğu için bize belli olmaz; öteki hayvanlar uzaktan da hisseder, yakını da daha keskin hisseder. Ya da belki onlara kimi şeyler güzel kokulu, kimileri bütünüyle nahoş gelir; tıpkı bize de bazı şeylerin ötekilerden daha hoş gelmesi, bazılarından da tamamen kaçmamız gibi.

6.17.10

συμβάλλεται δέ τι καὶ τοῦτο πρὸς εὐοσμίαν ὅταν ἡ φύσις ἅμα προϋπάρχῃ ποιά τις, ἀρχὴ γὰρ αὕτη καὶ πρῶτον· ἐπεὶ οὐδὲ τὰ δένδρα πάντα εὐώδη διὰ τὸ μὴ τὰς ὁμοίας ἔχειν κράσεις. τάχα δὲ καὶ ἡμῖν οὐκ ἔνδηλον ἐκ τῶν ζώων τὸ εὔοσμον διὰ τὸ χειρίστην εἶναι τὴν ὄσφρησιν· ἐπεὶ τά γ᾽ ἄλλα καὶ πόρρωθεν αἰσθάνεται καὶ τὸ σύνεγγυς ἀκριβέστερον· ἢ καὶ τὰ μὲν ἴσως αὐτοῖς εὐώδη τὰ δὲ καὶ ἀηδῆ πάντα φαίνεται καθάπερ καὶ ἡμῖν ἕτερα ἑτέρων μᾶλλον ἔνια δὲ καὶ ὅλως φεύγομεν.

6.17.11Ama daha önce de söylediğimiz şey tuhaftır: bize kötü kokulu ve kokusuz gelen şeyin onlara güzel kokması. Belki de tuhaf değildir. Bunun başka şeylerde de olduğunu görüyoruz, örneğin doğrudan besinlerin kendisinde; bunun sebebi olarak en çok, düzensiz oldukları için hayvanların karışımları gösterilebilir. Çünkü, söylendiği gibi, Demokritos'un şekilleri belirli biçimler taşıdıklarına göre, belirli hâller ve […] meydana getirmeleri gerekirdi. Ama bunlar hakkında bu kadarını söylemek gerekir.

6.17.11

ἀλλ᾽ ἐκεῖνο ἄτοπον ὃ καὶ πρότερον εἴπομεν εἰ τὸ ἡμῖν κακῶδες καὶ ἄοσμον ἐκείνοις εὔοσμον γίνεται· τάχα δ᾽ οὐκ ἄτοπον. ὁρῶμεν δ᾽ οὖν τοῦτο καὶ ἐφ᾽ ἑτέροις συμβαῖνον οἷον ἐν αὐταῖς εὐθὺ ταῖς τροφαῖς ὧν μάλιστ᾽ ἄν τις αἰτιάσαιτο τὰς κράσεις ἀνωμαλεῖς γε οὔσας. ἐπεὶ τά γε σχήματα Δημοκρίτου καθάπερ ἐλέχθη τεταγμένα ἔχοντα τὰς μορφὰς τεταγμένα καὶ τὰ πάθη καὶ […] ἐχρῆν ποιεῖν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτω λεκτέον.

6.17.12Az önce söylediğimizi şimdi yeniden söyleyelim: güzel koku da tat güzelliği de ülkenin, havanın ve besinin belli bir niteliğini ister. Besin, altta yatan tabiata göre ne aşırı ne eksik ne de ona yabancı olmalıdır; çünkü fazlası olgunlaşmayı engeller, eksiği adeta madde bulamaz, uygun olmayanı da tabiatın işini yapmaz. Bu da en çok toprağın, havanın ve güneş sıcaklığının belli nitelikte olmasına bağlıdır; çünkü besini ve olgunlaşmayı gerektiği gibi meydana getiren bunlardır. Başka meyveler ve özsular için başka ve farklı bir nitelik gerekir.

6.17.12

ὃ δὲ καὶ μικρῷ πρότερον ἐλέχθη καὶ νῦν πάλιν εἴπωμεν ὅτι καὶ ἡ εὐοσμία καὶ ἡ εὐχυμία ζητεῖ τινα καὶ χώρας καὶ ἀέρος ποιότητα καὶ τροφῆς. δεῖ γὰρ μήτε ὑπερβάλλειν μήτ᾽ ἐλλείπειν μήτε ἀλλοτρίαν εἶναι τοῖς ὑποκειμένοις τὴν τροφὴν ὡς τὸ μὲν πλῆθος κωλύει τὴν πέψιν τὸ δ᾽ ἐνδεὲς οἷον ὕλην οὐκ ἔχει τὸ δὲ μὴ οἰκεῖον οὐ ποιεῖ τὸ τῆς φύσεως. τοῦτο δὲ μάλιστα ἐν τῷ ποιόν τι τὸ ἔδαφος εἶναι καὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν θερμότητα τοῦ ἡλίου· ταῦτα γάρ ἐστι τὰ τὰς τροφὰς καὶ τὰς πέψεις οἵας δεῖ ποιοῦντα. πρὸς ἑτέρους δὲ καρποὺς καὶ χυλοὺς ἑτέρα καὶ διάφορος.

6.17.13Bu sözün doğru olduğu birçok şeyden açıktır. Çünkü farklı bitkiler farklı ülkelerde güzel kokulu ve iyi özsulu, verimli ya da verimsiz, sürgüne yatkın ya da sürgünsüz olur. Bunlar da aynı sebebin altına girer; bunların sebebi olarak havadan gelen karışımdan ve topraktan gelen besinden başka bir şey gösterilemez. Çünkü engelleyen de büyüten de, olgunlaşmayı ve özsu güzelliğini meydana getiren de bunlardır. Kokular ve özsular da çok türlü olduğundan, hepsine uygun tek bir karışım ve tek bir besin yoktur; her biri için kendi tabiatına uygun olanı vardır.

6.17.13

ὅτι δὲ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον ἐκ πολλῶν φανερόν. ἄλλα γὰρ ἐν ἄλλῃ χώρᾳ καὶ εὔοσμα καὶ εὔχυλα καὶ κάρπιμα καὶ ἄκαρπα καὶ βλαστητικὰ καὶ ἀβλαστῆ. καὶ γὰρ ἂν ταῦθ᾽ ὑπὸ τὴν αἰτίαν τὴν αὐτὴν πίπτοι περὶ ὧν οὐδὲν ἕτερον ἄν τις αἰτιάσαιτο παρὰ τὴν ἐκ τοῦ ἀέρος κρᾶσιν καὶ τὴν ἐκ τοῦ ἐδάφους τροφήν. καὶ γὰρ τὰ κωλύοντα καὶ αὔξοντα ταῦτα καὶ τὰ τὴν πέψιν ποιοῦντα καὶ εὐχυλίαν. ἐπεὶ δὲ καὶ αἱ ὀσμαὶ καὶ οἱ χυλοὶ πολυειδεῖς διὰ τοῦτ᾽ οὐ μία κρᾶσις οὐδὲ μία τροφὴ πᾶσι πρόσφορος ἀλλ᾽ ἑκάστοις ἡ πρὸς τὴν ἰδίαν φύσιν.

6.18.118. Bölüm

Buradan şu aporianın da çözümü çıkar: sıcak yerler daha güzel kokulu olduğuna göre, niçin bütün güzel kokulu bitkiler bütün sıcak yerlerde yetişmez? Daha da önemlisi, niçin başka yerlerde kokusuz olan bazı bitkiler bu yerlerde güzel kokar, Suriye'deki kamış ve saz gibi; başka yerlerde güzel kokan bazıları ise oralarda hiç daha güzel kokmaz, kimilerinin dediğine göre daha az bile kokar? Oysa bunların da daha güzel kokması akla uygun olurdu. Ama bütün bunlar söylenen sebebin altına girer: türler farklı olduğundan, havanın ve besinin farklılığı da farklı türlere uyar.

6.18.1

Ὅθεν καὶ ταύτης τῆς ἀπορίας λύσις διὰ τί ποτε μᾶλλον ὄντων εὐόσμων τῶν θερμῶν τόπων οὐχ ἅπαντα ἐν ἅπασι τοῖς θερμοῖς τὰ εὔοσμα, ἔτι δὲ μᾶλλον διὰ τί ποτε τὰ μὲν παρὰ τοῖς ἄλλοις ἄοσμα παρὰ τούτοις εὔοσμα καθάπερ κάλαμος καὶ σχοῖνος ἐν Συρίᾳ, τὰ δὲ παρὰ τοῖς ἄλλοις εὔοσμα παρ᾽ ἐκείνοις οὐδὲν μᾶλλον ὡς δέ τινές φασι καὶ ἧττον· καίτοι κατὰ λόγον καὶ ταῦτα μᾶλλον· ὑπὸ γὰρ τὴν λεχθεῖσαν αἰτίαν ἅπαντα ταῦτ᾽ ἐστίν. ἡ γὰρ ἀνωμαλία τοῦ ἀέρος καὶ τῆς τροφῆς ἑτέρων ὄντων τῶν εἰδῶν ἄλλη πρὸς ἄλλους ἁρμόττει.

6.18.2Suriye'nin kendisinde de kamışın ve sazın yetiştiği yerin küçük bir alan olmasının sebebi budur. Yine pelesenk ağacı ve güzel kokuları meydana getiren öteki bitkiler bakımından ülke kendilerine uygun […], başka yerlerde güzel kokan bitkiler bakımından ise benzer ya da daha kötü bir karışıma sahiptir. Meyvelerde de olan budur: hepsi eşit ya da benzer bir sıcaklığa ihtiyaç duymaz; kimi daha çok, kimi daha az ve daha yumuşak bir sıcaklık ister; pişirilen şeylerde ve genel olarak tekhnēlerle meydana gelen şeylerde olduğu gibi.

6.18.2

διὰ τοῦτο γὰρ καὶ αὐτῆς τῆς Συρίας βραχύς τις τόπος καὶ τοῦ καλάμου καὶ τοῦ σχοίνου. καὶ πάλιν τὸ ὀποβάλσαμον καὶ τῶν ἄλλων τῶν τὰς εὐοσμίας ποιούντων πρὸς μὲν τὴν οἰκείαν […] πρὸς δὲ τὰ παρὰ τοῖς ἄλλοις εὐώδη παραπλησίαν ἢ χείρω κρᾶσιν ἔχει. καθάπερ συμβαίνει καὶ ἐπὶ καρπῶν· οὐ γὰρ ἴσης πάντα δεῖ θερμότητος οὐδ᾽ ὁμοίας ἀλλὰ τὰ μὲν πλείονος τὰ δὲ ἐλάττονος καὶ μαλακωτέρας ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἑψομένων καὶ ὅλως τῶν κατὰ τὰς τέχνας γινομένων.

6.18.3Bazı yerlerde bu, tek tek örneklerde de açıkça görülür: Mısır'da çiçekler ve çelenk bitkileri hemen hemen en kötüsüdür, çünkü hava sisli ve çiy yüklüdür. Böyle ülkelerde, olgunlaşma olmadığı için, genel olarak güzel koku oluşmaz; daha çok kupkuru ülkelerde oluşur, çünkü bitkiler orada tam olgunlaşır. Kyrene çevresindeki bitkilerin, özellikle de gül ile safranın güzel kokması bu yüzdendir: ülke ince topraklı, kurudur ve pek sıcak değildir; havası da saf ve kurudur. Bu türden besinler güzel kokuya ölçülü düşer; gül ve safran da az besinle yetinen bitkilerdir, bu yüzden ötekilerden daha güzel kokarlar.

6.18.3

ἐνιαχοῦ δὲ καὶ τοῖς καθ᾽ ἕκαστα εὔδηλον· ἐν Αἰγύπτῳ γὰρ χείριστα τὰ ἄνθη καὶ τὰ στεφανώμαθ᾽ ὡς εἰπεῖν ὅτι ὁ ἀὴρ ὁμιχλώδης καὶ δροσοβόλος. ἐν δὲ ταῖς τοιαύταις χώραις οὐ γίνεται τὸ ὅλον εὐωδία διὰ τὸ μὴ γίνεσθαι πέψιν ἀλλὰ μᾶλλον ἐν ταῖς καταξήροις, ἐν ταύτῃ γὰρ ἐκπέττουσιν· ἐπεὶ τὰ περὶ Κυρήνην διὰ ταῦτα εὔοσμα τά τ᾽ ἄλλα καὶ μάλιστα τὸ ῥόδον καὶ ὁ κρόκος. ἡ γὰρ χώρα λεπτὴ καὶ ξηρὰ καὶ οὐκ ἄγαν θερμὴ καθαρῷ δὲ τῷ ἀέρι καὶ ἀνύδρῳ. πρὸς εὐωδίαν δὲ αἱ τοιαῦται τροφαὶ συμμετροῦνται· τὸ δὲ ῥόδον καὶ ὁ κρόκος ὀλιγότροφα δι᾽ ὃ καὶ τῶν ἄλλων εὐοσμότερα.

6.18.4Mısır'da mersinlerin durumu daha şaşırtıcıdır: öteki bitkiler kokusuzken bunlar güzel kokularıyla öne çıkar. Çünkü kuruluk ve sıcaklık bazı başka ülkelerde de daha az değil, daha çok bulunur; hisse gelen öteki nitelikler de hemen hemen öyledir. Belki ayrı bir cins de vardır; bu cins başka ülkelere, örneğin Kıbrıs'a, Rodos'a, Knidos'a dikilince kuvvetinden bir şey gösterir; ama aynı niteliklerin hiçbirini korumaz, yaprakları da daha geniş olur –Mısır'daki ise ince yapraklıdır–, kokusu da onunkine yaklaşmaz.

6.18.4

θαυμασιώτερον δ᾽ ἐν Αἰγύπτῳ τὸ περὶ τὰς μυρρίνας ὅτι τῶν ἄλλων ὄντων ἀόσμων ὑπερβάλλουσιν αὗται τῇ εὐοσμίᾳ· καὶ γὰρ ἡ ξηρότης καὶ ἡ θερμότης οὐχ ἧττον ἀλλὰ μᾶλλον ἔν τισιν ὑπάρχει τῶν λοιπῶν καὶ τὰ ἄλλα δὲ σχεδὸν τὰ κατὰ τὴν αἴσθησιν. ἔστι μὲν δὴ καί τι γένος ἴσως ὃ μεταφυτευόμενον εἰς ἑτέρας χώρας οἷον Κύπρον Ῥόδον Κνίδον ἐμφαίνει τι τῆς δυνάμεως· οὐθὲν μέντοι τῶν αὐτῶν ἀλλὰ καὶ πλατυφυλλοτέρα γίνεται, λεπτὴ γὰρ ἐκείνη, καὶ τὴν εὐωδίαν οὐκ ἐγγὺς πρὸς ἐκείνην.

6.18.5Yine de sebebin en büyük kısmı ülkededir; ötekilerden ayrılan ve hayranlık uyandıran özelliği meydana getiren de odur. Meyvesinin küçük, beyaz değil kara olması da güzel kokuya aykırı değildir; çünkü ikisi de kuruluktandır. Küçük meyveli olmasının sebebini de yağmur yağmamasında görürler: meyve yağmuru arar, çiyler ise yardım etmez.

6.18.5

οὐ μὴν ἀλλὰ τό γε πλεῖστον ἐν τῇ χώρᾳ τὸ αἴτιον καὶ τὴν ἰδιότητα ποιεῖ πρὸς τὰ ἄλλα τὴν θαυμαζομένην. τὸ γὰρ αὖ πάλιν μικρόκαρπον εἶναι μήτε λευκὴν ἀλλὰ μέλαιναν οὐχ ὑπεναντίον πρὸς τὴν εὐωδίαν· ἄμφω γὰρ ἡ ξηρότης· αἰτιῶνται δὲ ὡς μικρόμυρτον διὰ τὸ μὴ γίνεσθαι τὸ οὐράνιον ὕδωρ ὡς ἐπιζητοῦντα τὸν καρπὸν, τὰς δὲ δρόσους οὐ βοηθεῖν.

6.18.6Bu ve bazı yerlerde ötekilerden farklı, kendine özgü kuvvetler taşıyan buna benzer başka bir şey varsa, bunlar daha özel açıklamalar ister. Çünkü ülkelerin birçok farklılık getirdiği yolundaki genel açıklama doğrudur, ama ayrıca kendine özgü kuvvetleri ve farkları da göstermeyi gerektirir. Kilikya'da narlarda olan şey de buna benzer görünüyor: orada kuvvet ve özellik özsuda, burada kokudadır.

6.18.6

τοῦτο μὲν οὖν καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ᾧ συμβαίνει δυνάμεις ἰδίας ἔχειν παρὰ τὰ ἄλλα κατὰ τόπους ἐνίους ἰδιωτέρων δεῖται λόγων. ὁ γὰρ κοινὸς ὅτι πολλὰς ἀνωμαλίας αἱ χῶραι φέρουσιν ἀληθὴς μὲν προσαπαιτεῖ δὲ καὶ τὰς οἰκείας δυνάμεις καὶ διαφοράς. ἔοικεν οὖν ὁμοίως καὶ τὸ ἐν Κιλικίᾳ περὶ τὰς ῥόας συμβαῖνον· ὡς γὰρ ἐκεῖ περὶ τὸν χυλὸν ἐνταῦθα περὶ τὴν ὀσμὴν ἡ δύναμις καὶ ἡ ἰδιότης.

6.18.7Orada sebep olarak ırmağın yakınlığı ve tabiatı gösterilebilir: nar suyu seven bir ağaçtır ve bol su alırsa ekşiden tatlıya döndüğü söylenir; dolayısıyla içinden akan ırmak hem bolluğuyla hem niteliğiyle böyle bir değişme meydana getiriyorsa bunda tuhaf bir şey yoktur. Burada ise güzel kokuya özgü bir sebep aramaya çalışmak gerekir. Bu sebep en çok, her şeyin bir araya gelmesinden doğan şey gibi görünüyor: mersinin genel cinsi ile bu özel cinsi, toprak ve hava.

6.18.7

ἐκεῖ μὲν οὖν αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις τὴν τοῦ ποταμοῦ γειτνίασίν τε καὶ φύσιν· ἡ γὰρ ῥόα φίλυδρον καὶ μεταβάλλειν φασὶν ἐξ ὀξέος εἰς γλυκὺν ἐὰν ἔχῃ πολυϋδρίαν ὥστ᾽ εἰ διαρρέων ὁ ποταμὸς ἅμα τῷ πλήθει καὶ τῇ ποιότητι ποιεῖ τοιαύτην μεταβολὴν οὐδὲν ἄτοπον. ἐνταῦθα δὲ πειρᾶσθαί γέ τινα δεῖ ζητεῖν αἰτίαν ἥτις οἰκεία πρὸς τὴν εὐοσμίαν· ἔοικε δὲ μάλιστα τοιαύτη τις εἶναι συντιθεμένων εἰς ταὐτὸ πάντων οἷον τοῦ τε κοινοῦ καὶ τοῦ ἰδίου γένους τῆς μυρρίνης καὶ τοῦ ἐδάφους καὶ τοῦ ἀέρος.

6.18.8Bitkinin kendisi bütünüyle kurudur, bu cins de ötekilerden daha kurudur. Bunu yapraklarının darlığı, meyvesinin küçüklüğü ve rengi gösterir; çünkü bunların hepsi kuruluk işaretidir. Kuru olan az nem taşır, az olan kolay olgunlaşır; güzel koku ise koklamaya yönelik bir olgunlaşmadadır; bu olgunlaşma da tatlılık ve özsu güzelliği getirmez.

6.18.8

αὐτό γε τὸ φυτὸν ὅλως ξηρὸν καὶ τὸ γένος τοῦτο μᾶλλον τῶν ἄλλων. δηλοῖ δὲ ἡ στενοφυλλία καὶ ἡ μικροκαρπία καὶ ἡ χρόα τοῦ καρποῦ, πάντα γὰρ ταῦτα ξηρότητος. τὸ δὲ ξηρὸν ὀλίγον ὑγρὸν ἔχει τὸ δ᾽ ὀλίγον εὔπεπτον ἡ εὐωδία δ᾽ ἐν πέψει τῇ πρὸς ὄσφρησιν αὕτη δ᾽ ἀγλυκὴς καὶ οὐκ εὔχυλος.

6.18.9Bitkiden gelen ve önceden var olan nitelikler bunlardır; topraktan ve havadan gelenler ise şunlardır: toprak kurudur, hava yumuşaktır; ikisi de olgunlaşmaya katkıda bulunur: biri birlikte pişirerek, öteki nemlendirerek. Nitekim burada da yabani mersinler ekililerden, güneşli yerlerdekiler gölgeli yerlerdekilerden, en çok da güneye bakanlar daha güzel kokar. Bunların hepsi daha az besin ve daha çok olgunlaştırıcı güç taşır; bu yüzden boyca da iyi büyümezler, daha çalımsı olurlar. Çünkü kalınlaşırlar ve daha çok dallanırlar; olgunlaştıran sıcaklık sayesinde birçok başlangıç noktası edinip her yöne bölünürler. Gölgeli yerlerdekilerin atılımı ise tek bir yönedir; bu yüzden filizleri daha çok boy alır, kalınlık almaz; asalar da bunlardan yapılır, başka yerlerde ve Skiathos'ta olduğu gibi.

6.18.9

ἀπὸ μὲν οὖν τοῦ φυτοῦ ταῦτα προϋπάρχοντα ἀπὸ δὲ τοῦ ἐδάφους καὶ τοῦ ἀέρος ὅτι τὸ μὲν ξηρὸν ὁ δ᾽ ἀὴρ μαλακὸς ἄμφω δὲ ταῦτ᾽ εἰς πέψιν τὸ μὲν τῷ συνέψειν ὁ δὲ τῷ καθυγραίνειν. ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα αἱ ἄγριαί τε τῶν ἡμέρων εὐοσμότεραι καὶ αἱ ἐν προσείλοις τῶν ἐν παλισκίοις καὶ μάλισθ᾽ αἱ πρὸς μεσημβρίαν. ἅπασαι δ᾽ αὗται τροφὴν ἐλάττω καὶ τὸ πέττον πλέον ἔχουσιν δι᾽ ὃ καὶ οὐδ᾽ εὐαυξεῖς εἰς μῆκος ἀλλὰ θαμνωδέστεραι. καὶ γὰρ πάχος λαμβάνουσι καὶ σχίζονται μᾶλλον διὰ τὸ πολλὰς λαμβάνειν ἀρχὰς πέττοντος τοῦ θερμοῦ καὶ μερίζονται πανταχῆ· τῶν δ᾽ ἐν τοῖς παλισκίοις εἰς ἓν μόνον ἡ ὁρμὴ δι᾽ ὃ καὶ μήκη μὲν αἱ ῥάβδοι μᾶλλον λαμβάνουσι πάχη δ᾽ οὔ, καὶ ἐκ τούτων αἱ βακτηρίαι καθάπερ ἄλλοθί τε καὶ ἐν Σκιάθῳ.

6.18.10Bu belki bütün ağaçlarda ortaktır. Geriye öteki bitkilerin orada niçin güzel kokmadığını söylemek kalıyor. Bunun sebebi olarak güneşe açık yerlere düşen çiy gösterilmelidir. Bu çiy bol düşerek çiçekleri ve tabiatça daha nemli olanları daha çok, karışımsız ve kuru olanları ise daha az ve daha zayıf biçimde nemlendirir; bu yüzden çiçekler aynı nem tarafından daha çok bastırılır. Mersin ise […]. Onun hakkında söylenen şey de bunun işaretidir: yukarıdan gelen suyu yeterince almadığı için küçük meyveli olduğu kabul edilir. Dolayısıyla mersinin sebeplerini bunlar aracılığıyla araştırmaya çalışmak gerekir.

6.18.10

κοινὸν δὲ τοῦτο ἴσως ἐπὶ πάντων τῶν δένδρων ἐστί. λοιπὸν δ᾽ οὖν εἰπεῖν διὰ τί ταῦτα οὐκ εὐώδη· τούτων δ᾽ αἰτιατέον δρόσον τὴν πρόσειλον. αὕτη δὴ πολλὴ πίπτουσα καθυγραίνει τὰ μὲν ἄνθη καὶ ὑγρότερα τὴν φύσιν ὄντα μᾶλλον τὰ δὲ ἄμικτα καὶ ξηρὰ ἔλαττον καὶ ἀσθενέστερον, δι᾽ ὃ καὶ κρατεῖται μᾶλλον ἀπὸ τῆς αὐτῆς ὑγρότητος. ὁ δὲ μύρρινος […] σημεῖον δὲ καὶ τὸ εἰρημένον ὑπέρ αὐτοῦ· μικρόκαρπος γὰρ εἶναι δοκεῖ διὰ τὸ μὴ λαμβάνειν τὸ κατὰ κεφαλῆς ὕδωρ ἱκανόν. ὥστε τοῦ μὲν μυρρίνου διὰ τούτων πειρατέον ἀναζητεῖν τὰς αἰτίας.

6.18.11Soğuk ülkelerde güzel kokan bitkiler için sebebin topraktaki sıcaklık olduğunu düşünmek gerekir. Çünkü olgunlaştıran her yerde sıcaklıktır; bu sıcaklık kimi zaman dışarıdan gelir, kimi zaman içeri kapanır; meyvenin olgunlaşmasında da olduğu gibi. Burada olan da buna benzer: sıcaklık soğuk tarafından kuşatılıp toprağın içine sıkışınca olgunlaştırır. Toprağın da ne çamurlu ne yağlı ne de yapışkan olması gerekir; çünkü nem ve yapışkanlık yüzünden sıcaklık aynı şekilde iş göremez. Toprak öyle olmalı ki havadan gelen soğuğu içine almasın, kendi içindeki sıcaklığı da dışarı bırakmayıp korusun.

6.18.11

τῶν δ᾽ ἐν τοῖς ψυχροῖς εὐόδμων τὴν θερμότητα τὴν ἐν τῇ γῇ νομιστέον εἶναι· πανταχοῦ γὰρ τὸ θερμὸν τὸ πέττον ἄλλοτε μὲν ἐκτὸς προσπίπτον ὁτὲ δὲ κατακλειόμενον ὥσπερ καὶ ἐν τῇ τῆς ὀπώρας πεπάνσει· παραπλήσιον γὰρ τὸ συμβαῖνον· ἀντιπεριϊσταμένη γὰρ ἡ θερμότης εἰς τὴν γῆν καὶ συνελαυνομένη πέττει. δεῖ δὲ καὶ τὴν γῆν μήτε πηλώδη μήτε πίειραν εἶναι μήτε γλίσχραν· διὰ γὰρ τὴν ὑγρότητα καὶ τὴν γλισχρότητα οὐχ ὁμοίως ἐργάσεται τὸ θερμὸν, ἀλλὰ χρὴ τοιαύτην ὥστε μήτε τὸ ἐκ τοῦ ἀέρος δέχεσθαι ψυχρὸν τό τε ἐν αὐτῇ θερμὸν ἀποστέγειν καὶ τηρεῖν.

6.18.12Bu yüzden süsen İllyria'da Makedonya'dakinden daha iyidir; Trakya'da ve daha soğuk, aynı zamanda olgunlaştırmaya daha az elverişli ülkelerde ise hiç kokmaz; çünkü toprak yağlı, nem bol ve kış aşırıdır. Ilık ve ince topraklı ülkelerde de havanın yumuşaklığı yüzünden kokusuzdur; çünkü sıcaklığı içeri sıkıştıran kuşatma aynı ölçüde olmaz. Toprak üstünde güzel kokan bitkilerde olduğu gibi, olgunlaşmaya katkıda bulunan kuvvetleri her ikisinden, hem topraktan hem havadan aramak gerekir. Bunlar hakkında söylenenler yeter.

6.18.12

διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐν τῇ Ἰλλυρίδι βελτίων ἡ ἴρις ἢ ἐν Μακεδονίᾳ, ἐν δὲ τῇ Θράκῃ καὶ ταῖς ἔτι ψυχροτέραις ἅμα καὶ ἀπεπτοτέραις ὅλως ἄοσμος· καὶ γὰρ ἡ γῆ πίειρα καὶ ἡ ὑγρότης πολλὴ καὶ ὁ χειμὼν ἔκτοπος· ἐν δὲ ταῖς ἀλεειναῖς καὶ λεπταῖς διὰ τὴν μαλακότητα τοῦ ἀέρος ἄοδμος· οὐκ ἴση γὰρ ἡ ἀντιπερίστασις. ἐξ ἀμφοῖν δὲ ζητητέον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ὑπὲρ γῆς εὐόδμοις καὶ ἐκ τοῦ ἐδάφους καὶ ἐκ τοῦ ἀέρος τὰς δυνάμεις τὰς εἰς τὴν πέψιν συνεργούσας. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἱκανῶς εἰρήσθω.

6.19.119. Bölüm

Kokulara gelince: meyveler birbirlerinin kokusunu çekmez; genel olarak bitkilerdeki kısımlardan hiçbiri, en azından açıkça bir etki gösterecek ölçüde, çekmez. Hatta keskin bitkilerden bazılarını, sarımsak ve soğan gibi, çelenk bitkilerinin yanına dikeriz; güzel kokuya yararlı olduğunu söylerler. Bu doğruysa sebep olarak iki şeyden biri gösterilebilir: ya kötü kokuyu onlar alıp götürür –çünkü her bitki kendine uygun olanla beslenir ve akrabasını çeker; yabancı olan alınınca da geri kalan daha saf ve daha güzel kokulu olur–; ya da sıcaklıkları ve çok besin almaları yüzünden yeri kuruturlar; kuru yerlerde ise her şey daha güzel kokar. Bu bir varsayım olarak söylenmiş olsun.

6.19.1

Τὰς δ᾽ ὀσμὰς ἤδη τὰς ἀπ᾽ ἀλλήλων οἱ καρποὶ μὲν οὐχ ἕλκουσιν οὐδ᾽ ὅλως οὐδὲν τῶν ἐν τοῖς φυτοῖς μορίων ὥστε γε καὶ ποιεῖν τι δῆλον. ὥστε καὶ παραφυτεύομέν γ᾽ ἔνια τῶν δριμέων οἷον σκόρδα καὶ κρόμυα τοῖς στεφανώμασι· φασὶ γὰρ ὠφελεῖν εἰς εὐωδίαν. τοῦτο δ᾽ εἴπερ ἀληθὲς δυοῖν θάτερον αἰτιάσαιτ᾽ ἄν τις ὡς τὸ κακῶδες ἀφαιρουμένων. ἕκαστον γὰρ δὴ τρέφεται τῷ οἰκείῳ καὶ ἕλκει τὸ συγγενὲς, ἀφαιρεθέντος δὲ τοῦ ἀλλοτρίου καθαρώτερον καὶ εὐωδέστερον τὸ λοιπόν· ἢ ὡς καταξηραινόντων τὸν τόπον διὰ τὴν θερμότητα καὶ πολυτροφίαν· ἐν δὲ τοῖς ξηροῖς ἅπαντα εὐοδμότερα. τοῦτο μὲν οὖν ὡς ἂν καθ᾽ ὑπόθεσιν εἰρήσθω.

6.19.2Özsular ise bitkiden ayrılınca kokuları çeker, özellikle zeytinyağı ve şarap. Bu da akla aykırı görünür: su ince parçacıklı, kokusuz, tatsız ve bütünüyle saydam olduğu hâlde niçin kokuları almaz da, tat taşıyan, kokulu ve daha kalın olan bu sıvılar alır? Şarap, kokulu şeyler içine konmasa, yalnız yanında dursa bile alır. Çünkü kendi içinde bir sıcaklık taşıdığı için çeker; çeken de budur; su ise bunu hiç taşımaz, çünkü tabiatça soğuktur.

6.19.2

οἱ δὲ χυλοὶ χωρισθέντες ἕλκουσι, καὶ μάλιστα τό τε ἔλαιον καὶ ὁ οἶνος. ὃ δὴ καὶ ἄλογον φαίνεται τί δή ποτε τὸ μὲν ὕδωρ καὶ λεπτομερὲς ὂν τοῦτο καὶ ἄοδμον καὶ ἄχυμον καὶ ὅλως ὂν διειδὲς οὐ δέχεται τὰ δὲ καὶ ἔγχυμα καὶ ὀδμώδη καὶ παχύτερα δέχεται ὁ δὲ οἶνος καὶ μὴ ἐμβαλλομένων ἀλλὰ πλησίον ὄντων· ἕλκει γὰρ τῷ ἔχειν τινὰ θερμότητα ἐν ἑαυτῷ· τοῦτο γὰρ τὸ ἕλκον, τὸ δ᾽ ὕδωρ ἥκιστα ἔχει, φύσει γὰρ ψυχρόν.

6.19.3Kokuyu hem alacak hem koruyacak olan şey çok ince olmamalı, sızdırmaz ve koruyucu bir şey olmalıdır. İnce olan, süzgeç gibi, kokuyu geçirir, çünkü onu tutacak bir şeyi yoktur; daha cisimli ve daha sık olan ise her ikisine ölçülü düştüğü için hem almaya hem korumaya elverişlidir; bu iki nitelik de şarapta ve zeytinyağında bulunur. Koku yapanlar da kokuları zeytinyağına koyarlar; çünkü hem başka bakımlardan kullanıma uygundur hem de değişmediği için kokuyu en iyi saklayabilir. Su ise kokuyu hemen uçurur, adeta yıkayıp dağıtır. İncelik ise, söylediğimiz gibi, işe yaramaz; nitekim hava da kokuyu tutamaz, yalnız iletir.

6.19.3

δεῖ δὲ τὸ δεξόμενόν τε ἅμα καὶ διατηρῆσον μὴ οὕτω λεπτόν τι ὡς στεγνὸν καὶ φυλακτικόν τι εἶναι· τὸ μὲν γὰρ διΐησιν ὥσπερ ἠθμὸς οὐκ ἔχον ᾧ στέγει· τὸ δὲ σωματωδέστερον καὶ πυκνότερον εἴς τε τὸ δέξασθαι καὶ τηρεῖν εὐφυὲς πρὸς ἄμφω συμμετρίαν ἔχον, ἅπερ ἀμφότερα τῷ οἴνῳ καὶ τῷ ἐλαίῳ συμβέβηκε. καὶ οἱ μυρεψοὶ δὲ τὰς ὀσμὰς εἰς τὸ ἔλαιον τίθενται· καὶ γὰρ ἄλλως ἁρμόττον πρὸς τὴν χρείαν καὶ ἅμα δύναται μάλιστα θησαυρίζειν διὰ τὴν ἀμεταβλησίαν· τὸ δὲ ὕδωρ εὐθὺς διαπνεῖ καὶ ὥσπερ ἐκπλύνει καὶ διΐστησιν. ἡ δὲ λεπτότης ὥσπερ εἴπομεν οὐ χρήσιμος, ἐπεὶ οὐδ᾽ ὁ ἀὴρ δύναται κατέχειν ἀλλὰ διαπέμψαι μόνον.

6.19.4Kuru şeylerden kokuyu en çok seyrek dokulu, kokusuz ve özsuyu olmayanlar alır: yün, giysiler ve bu türden başka şeyler. Ama özsu ve koku taşıyanlar da alır, örneğin elma: o da özsulardan gelen kokuları alır ve çeker, çünkü kendisi daha çok özsuludur. Kabaca söylersek kokuyu alacak olan ne kül ya da kum gibi kupkuru ne de sırılsıklam olmalıdır; çünkü birinde koku içinden geçip gider ve tutunmaz, ötekinde dağılıp yıkanır.

6.19.4

τῶν δὲ ξηρῶν μάλιστα μὲν ὅσα μανὰ καὶ ἄοσμα καὶ ἄχυλα καθάπερ ἔρια καὶ τὰ ἱμάτια καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὅσα χυλοὺς ἔχει καὶ ὀσμὰς ὥσπερ καὶ τὸ μῆλον· καὶ γὰρ τοῦτο δέχεται καὶ ἕλκει τὰς ἐκ τῶν χυλῶν ὀσμάς· ἔγχυλον γὰρ αὐτὸ μᾶλλον· χρὴ γὰρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν μήτε κατάξηρον εἶναι τὸ δεξόμενον ὥσπερ τέφραν ἢ ἄμμον μήτε κάθυγρον· τὸ μὲν γὰρ διϊὸν οὐχ ἅπτεται ἐν τῷ δὲ διαχεῖται καὶ ἐκκλύζεται.

6.19.5Tavşan izlerinin, tam av sırasında hafifçe çiselediğinde daha belirgin olmasının sebebi de budur: iz o zaman daha iyi kalır, çünkü ayak kuvvetle ve derine basar; toprak kuruyken olduğu gibi yüzeyde kalmaz, yağmurda ve güney rüzgârında olduğu gibi çamura da batmaz. Çünkü rüzgârlar da yağmurlar da kokulara düşmandır, ikisi de onları yok eder. Toprağın, yüzük mühürlerinin basıldığı mum gibi, orta bir karışımda olması gerekir. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.

6.19.5

διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὰ ἴχνη τῶν λαγῶν εὐσημότερα ψεκασθέντα μαλακῶς ὑπ᾽ αὐτὴν τὴν κυνηγίαν· ἐμμένει γὰρ μᾶλλον διὰ τὸ σφοδρῶς ἀπερείδεσθαι καὶ εἰς βάθος καὶ οὐχ ὥσπερ ξηρᾶς οὔσης ἐπιπολῆς οὐδ᾽ αὖ πηλώδους ὥσπερ ἐφ᾽ ὕδατι καὶ νότῳ. ἐναντία γὰρ καὶ τὰ πνεύματα καὶ τὰ ὕδατα καὶ ἀπόλλυσιν ἄμφω τὰς ὀσμάς. ἀλλὰ δεῖ καθάπερ τὰ ἀπομάγματα τῶν δακτυλίων μέσην τινὰ κρᾶσιν ἔχειν. καὶ περὶ μὲν τούτων ἅλις.

6.20.120. Bölüm

Güzel kokulu bitkilerde güzel koku, ekili ya da yabani oluşa göre cins cins bir düzen izlemez: kimi zaman ekili olan güzel kokar, gül gibi; kimi zaman yabani olan, kara menekşe ve safran gibi. Kekik ile helenion ise yabani hâlde daha keskindir; sebzelerden sedefotu da öyle. Genel olarak söylersek sebep daha önce söylenendir: her biri ölçülülüğü, kokuların kaynağı olan nem ve kuruluktan hangisi gerekiyorsa onun sayesinde kazanır.

6.20.1

Ἐπεὶ δὲ τὰ μὲν ἥμερα τὰ δ᾽ ἄγρια τῶν ἀόσμων οὐκ ἀκολουθεῖ κατὰ τὸ γένος ἀλλ᾽ ἔνθα μὲν εὔοσμον τὸ ἥμερον καθάπερ τὸ ῥόδον ἔνθα δὲ τὸ ἄγριον ὥσπερ ἴον τὸ μέλαν καὶ ὁ κρόκος. ὁ δὲ ἕρπυλλος καὶ τὸ ἑλένιον δριμύτερα καθάπερ καὶ τῶν λαχανωδῶν τὸ πήγανον. αἴτιον δὲ ὡς μὲν εἰπεῖν καθόλου τὸ καὶ πρότερον λεχθὲν ὅτι τὴν συμμετρίαν ἑκάτερα λαμβάνει δι᾽ ἑκατέρου τῆς ὑγρότητος καὶ ξηρότητος ἐξ ὧν αἱ ὀσμαί.

6.20.2Tek tek inceleyenlere bu açıktır. Kara menekşe ve safran çok besine ihtiyaç duymaz, kendilerinden de yeterli […]; çünkü baş köklüdürler; dolayısıyla ekili olanlarda bulunan daha bol besin daha az olgunlaşmış olur. Bu yüzden kiminin çevresine kül döker, kiminin üstüne serperler. Gül, kekik ve bunlara benzeyenler ise yabaniyken ölçülü olandan daha kuru olur; bu yüzden yabani gül zayıftır, adeta kokusuz ve özsuz bir şeydir. Nitekim beyaz menekşe de aşırı kuru ve ince topraklı ülkelerde güzel kokmaz, havanın çok sıcak ve kavurucu olduğu yerlerde de kokmaz; çünkü hava onu kurutur.

6.20.2

ὡς δὲ καθ᾽ ἕκαστα φανερὸν ἐπισκοποῦσι. τὸ μὲν γὰρ ἴον τό γε μέλαν καὶ ὁ κρόκος οὔτε πολλῆς δεῖται τροφῆς ἐξ αὑτῶν θ᾽ ἱκανήν […] κεφαλόρριζα γὰρ ὥστ᾽ ἐν τοῖς ἡμέροις ἡ πλείων ἀπεπτοτέρα. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς μὲν τέφραν περιβάλλουσι τοῖς δ᾽ ἐπιπάττουσι. τὸ δὲ ῥόδον καὶ ὁ ἕρπυλλος καὶ ὅσα ὅμοια τούτοις ἄγρια μὲν ὄντα ξηρότερα τοῦ συμμέτρου γίνεται δι᾽ ὃ τὸ μὲν ῥόδον ἀσθενὲς οἷόν τι ἄοδμον καὶ ἄνικμον ὄν· οὐδὲ γὰρ τὸ ἴον τὸ λευκὸν ἐν ταῖς ἄγαν ξηραῖς καὶ λεπταῖς εὔοσμον οὐδ᾽ ὅπου θερμὸς σφόδρα καὶ ἔμπυρος ὁ ἀήρ· ἀναξηραίνει γάρ.

6.20.3Kekik, helenion ve bu türden ötekiler ise kuruluk yüzünden fazla keskin ve sert kokular taşır, ekilince daha yumuşak kokular kazanır. Ölçülülüğün olgunlaşmayı da meydana getirdiği açıktır. Nitekim güzel kokulu bitkilerin kokuları, toprağın iyi karışımının yanı sıra havanın da iyi karışımını ister; öyle ki ikisi birbirine karışsın ve koku hiçbirinin engeline uğramasın.

6.20.3

ὁ δ᾽ ἕρπυλλος καὶ τὸ ἑλένιον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα διὰ τὴν ξηρότητα δριμείας ἄγαν ἴσχει καὶ σκληρὰς τὰς ὀδμὰς ἡμερούμενα δὲ μαλακωτέρας. ἡ δὲ συμμετρία δι᾽ ὅτι καὶ πέψιν ποιεῖ φανερόν. ἐπεὶ καὶ τῶν εὐωδῶν ὀσμαὶ πρὸς τῇ τοῦ ἐδάφους καὶ τὴν τοῦ ἀέρος εὐκρασίαν ἀπαιτοῦσιν ὥστ᾽ ἀναμίγνυσθαι μήτε κωλύεσθαι μήθ᾽ ὑφ᾽ ἑνός.

6.20.4Az önce andığımız tavşan izlerinde de böyle bir şey oluyor gibidir: bunlar ne yazın ne kışın ne de ilkbaharda iyi kokar, en çok sonbaharda kokar. Kışın nemli, yazın ise kurumuş olurlar; bu yüzden öğleyin en kötü kokarlar. İlkbaharda çiçeklerin kokuları araya girip rahatsız eder; sonbaharın ise her bakımdan ölçülü bir karışımı vardır. Bitkilerdeki ve meyvelerdeki kokular ve özsular hakkında bunlardan yola çıkarak incelemek gerekir. Karışımlarda, birbirine karşı hâllerde ve kuvvetlerde olanları ise kendi başlarına ele almak gerekir.

6.20.4

ἔοικε γὰρ τοιοῦτόν τι συμβαίνειν καὶ περὶ τὰ ἴχνη τῶν λαγῶν ὧν καὶ ἀρτίως ἐμνήσθημεν. οὔτε γὰρ θέρους εὔοσμα οὔτε χειμῶνος οὔτε ἦρος ἀλλὰ μάλιστα τοῦ φθινοπώρου. χειμῶνος μὲν γὰρ ὑγρὰ θέρους δ᾽ αὖ ξηρανθέντα δι᾽ ὃ καὶ μεσημβρίας χείριστα· τοῦ δ᾽ ἦρος αἱ τῶν ἀνθῶν ὀσμαὶ παρενοχλοῦσι· τὸ δὲ μετόπωρον σύμμετρον ἔχει πρὸς ἅπαντα τὴν κρᾶσιν. περὶ μὲν οὖν ὀσμῶν καὶ χυλῶν τῶν ἐν τοῖς φυτοῖς καὶ καρποῖς ἐκ τούτων θεωρητέον. ὅσα δ᾽ ἤδη κατὰ τὰς μίξεις καὶ τὰ πάθη πρὸς ἄλληλα καὶ τὰς δυνάμεις ταῦτα καθ᾽ αὑτὰ λεκτέον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…