Sextus Empiricus · Pyrrhonculuğun Ana Hatları
I. Kitap
1.toc.tocİçindekiler
Pyrrhonculuğun Ana Hatları'nın birinci kitabında şunlar vardır:
- Felsefeler arasındaki en temel ayrım
- Septikliğin anlatım türleri
- Septikliğin adları
- Septikliğin kavramı nedir
- Septik üzerine
- Septikliğin ilkeleri
- Septik dogma kurar mı
- Bir okulu var mı
- Tabiat araştırması yapar mı
- Görünenleri ortadan kaldırır mı
- Septikliğin ölçütü
- Septikliğin gayesi
- Septikliğin genel tarzları
- On tarz
- Beş tarz
- İki tarz
- Sebep açıklamalarını çürüten tarzlar hangileridir
- Septik deyişler
- "Daha çok değil" deyişi
- Söz söylememe
- "Belki", "mümkündür" ve "olabilir"
- "Hükmü askıya alıyorum"
- "Hiçbir şeyi belirlemiyorum"
- "Her şey belirsizdir"
- "Her şey kavranamaz"
- "Kavrayamıyorum" ve "kavramıyorum"
- "Her söze eşit bir söz karşı durur"
- Septik deyişler üzerine ek notlar
- Septik yol Herakleitos felsefesine götürür mü
- Demokritos okulu septiklikten farklı mıdır
- Kyrene okulu septiklikten farklı mıdır
- Protagoras'ın görüşü septiklikten farklı mıdır
- Septiklik Akademilerden farklı mıdır
- Hekimlikteki empirizm septiklikle aynı mıdır1.toc.toc
Τάδε ἔνεστιν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Πυρρωνείων ὑποτυπώσεων· α′ περὶ τῆς ἀνωτάτω διαφορᾶς τῶν φιλοσοφιῶν β′ περὶ τῶν λόγων τῆς σκέψεως γ′ περὶ τῶν ὀνομασιῶν αὐτῆς δ′ τίς ἔννοια σκέψεως ε′ περὶ τοῦ σκεπτικοῦ ς′ περὶ τῶν ἀρχῶν αὐτῆς ζ′ εἰ δογματίζει ὁ σκεπτικός η′ εἰ αἵρεσιν ἔχει θ′ εἰ φυσιολογεῖ ι′ εἰ ἀναιρεῖ τὰ φαινόμενα ια′ περὶ τοῦ κριτηρίου τῆς σκέψεως ιβ′ περὶ τοῦ τέλους αὐτῆς ιγ′ περὶ τῶν ὁλοσχερῶν τρόπων τῆς σκέψεως ιδ′ περὶ τῶν δέκα τρόπων ιε′ περὶ τῶν πέντε τρόπων ις′ περὶ τῶν δύο τρόπων ιζ′ τίνες τρόποι <τῆς> τῶν αἰτιολογικῶν ιη′ περὶ τῶν σκεπτικῶν φωνῶν ιθ′ περὶ τῆς ‘οὐ μᾶλλον᾿ <φωνῆς> κ′ περὶ ἀφασίας κα′ περὶ τοῦ ‘τάχα’ καὶ τοῦ ‘ἒξεστι’· καὶ τοῦ ‘ἐνδέχεται’ κβ′ περὶ τοῦ ‘ἐπέχω’ κγ′ περὶ τοῦ ῾οὐδὲν ὁρίζω᾿ κδ′ περὶ τοῦ ῾πάντα ἐστὶν ἀόριστα’ κε′ περὶ τοῦ ῾πάντα ἐστὶν ἀκατάληπτα᾿ κζ′ περὶ τοῦ ῾ἀκαταληπτῶ᾿ <καἲ ῾οὐ καταλαμβάνω>᾿ κζ′ περὶ τοῦ ῾παντὶ <λόγῳ λόγον ἲσον ἀντικεῖσθαι >᾿ κη′ παραπήγματα περὶ τῶν σκεπτικῶν φωνῶν κθ′ εἰ ἡ σκεπτικὴ ὁδός ἐστιν ἐπὶ τὴν Ἡρακλείτειον φιλοσοφίαν λ′ εἰ διαφέρειἡ Δημοκρέτειος αἵρεσις τῆς σκέψεως λα′ εἰ διαφέρει ἡ Κυρηναϊκὴ τῆς σκέψεως λβ′ εἰ διαφέρει ἡ Πρωταγόρειος τῆς σκέψεως λγ′ εἰ διαφέρει τῶν Ἀκαδημιῶν ἡ σκέψις λδ′ εἰ ἡ κατὰ τὴν ἰατρικὴν ἐμπειρία ἡ αὐτή ἐστι τῇ σκέψει
1. Bölüm: Felsefeler arasındaki en temel ayrım
Bir şeyi araştıranların sonunda ya bulmaları, ya bulmayı reddedip kavranamazlığı kabul etmeleri, ya da araştırmayı sürdürmeleri beklenir.
Τοῖς ζητοῦσί τι πρᾶγμα ἢ εὕρεσιν ἐπακολουθεῖν εἰκὸς ἢ ἄρνησιν εὑρέσεως καὶ ἀκαταληψίας ὁμολογίαν ἢ ἐπιμονὴν ζητήσεως.
1.1.2Belki bu yüzden felsefede araştırılan konularda da kimileri hakikati bulduklarını söylemiş, kimileri onun kavranamayacağını ileri sürmüş, kimileri de hâlâ araştırmaktadır.
διόπερ ἴσως καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ φιλοσοφίαν ζητουμένων οἱ μὲν εὑρηκέναι τὸ ἀληθὲς ἔφασαν, οἱ δ᾿ ἀπεφήναντο μὴ δυνατὸν εἶναι τοῦτο καταληφθῆναι, οἱ δὲ ἔτι ζητοῦσιν.
1.1.3Bulduklarını sananlar, özel olarak dogmatikler diye anılanlardır; örneğin Aristoteles, Epikuros ve Stoacılar çevresindekiler ile başka bazıları. Kleitomakhos ve Karneades çevresindekiler ile öteki Akademiacılar, kavranamaz şeylerden söz ettiklerini ileri sürmüştür. Septikler ise araştırır.
καὶ εὑρηκέναι μὲν δοκοῦσιν οἱ ἰδίως καλούμενοι δογματικοί, οἶον οἱ περὶ Ἀριστοτέλην καὶ Ἐπίκουρον καὶ τοὺς Στωικοὺς καὶ ἄλλοι τινές, ὡς δὲ περὶ ἀκαταλήπτων ἀπεφήναντο οἱ περὶ Κλειτόμαχον καὶ Καρνεάδην καὶ ἂλλοι Ἀκαδημαïκοί, ζητοῦσι δὲ οἱ σκεπτικοί.
1.1.4Bu yüzden en temel felsefelerin üç olduğunu düşünmek yerindedir: dogmatik, Akademiacı ve septik felsefe. Ötekiler hakkında konuşmak başkalarına düşer; biz şimdilik septik yol hakkında ana hatlarıyla konuşacağız. Önce şunu belirtelim: Söyleyeceğimiz şeylerin hiçbiri hakkında, kesinlikle dediğimiz gibi olduğunu ileri sürmüyoruz; her biri hakkında, bize şu an nasıl görünüyorsa öyle, bir tarihçi gibi bilgi veriyoruz.
ὅθεν εὐλόγως δοκοῦσιν αἱ ἀνωτάτω φιλοσοφίαι τρεῖς εἶναι, δογματικὴ Ἀκαδημαïκὴ σκεπτική. περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἑτέροις ἁρμόσει λέγειν, περὶ δὲ τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς ὑποτυπωτικῶς ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡμεῖς ἐροῦμεν, ἐκεῖνο προειπόντες, ὅτι περὶ οὐδενὸς τῶν λεχθησομένων διαβεβαιούμεθα ὡς οὕτως ἔχοντος πάντως καθάπερ λέγομεν, ἀλλὰ κατὰ τὸ νῦν φαινόμενον ἡμῖν ἱστορικῶς ἀπαγγέλλομεν περὶ ἑκάστου.
1.2.52. Bölüm: Septikliğin anlatım türleri
Septik felsefenin bir anlatımı genel, bir anlatımı özel diye adlandırılır. Genel anlatımda septikliğin karakterini ortaya koyarız: Kavramının ne olduğunu, ilkelerinin ve kanıtlarının neler olduğunu, ölçütünün ve gayesinin ne olduğunu, hükmü askıya almanın tarzlarının neler olduğunu, septik deyişleri nasıl anladığımızı ve septikliği ona komşu felsefelerden nasıl ayırdığımızı anlatırız;
Τῆς σκεπτικῆς οὖν φιλοσοφίας ὁ μὲν λέγεται καθόλου λόγος ὁ δὲ εἰδικός, καὶ καθόλου μὲν ἐν ᾧ τὸν χαρακτῆρα τῆς σκέψεως ἐκτιθέμεθα, λέγοντες τίς ἔννοια αὐτῆς καὶ τίνες ἀρχαὶ καὶ τίνες λόγοι, τί τε κριτήριον καὶ τί τέλος, καὶ τίνες οἱ τρόποι τῆς ἐποχῆς, καὶ πῶς παραλαμβάνομεν τἀς σκεπτικὰς ἀποφάσεις, καὶ τὴν διάκρισιν τῆς σκέψεως ἀπὸ τῶν παρακειμένων αὐτῇ φιλοσοφιῶν·
1.2.6özel anlatımda ise felsefe denen şeyin her bir bölümüne karşı itiraz ederiz. Öyleyse önce genel anlatımı ele alalım ve açıklamaya septik yolun adlarından başlayalım.
εἰδικὸς δὲ ἐν ᾡ πρὸς ἕκαστον μέρος τῆς καλουμένης φιλοσοφίας ἀντιλέγομεν. περὶ τοῦ καθόλου δὴ πρῶτον διαλάβωμεν λόγου, ἀρξάμενοι τῆς ὑφηγήσεως ἀπὸ τῶν τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς ὀνομάτων.
1.3.73. Bölüm: Septik yolun adları
Septik yol, araştırma ve inceleme (skepsis) etkinliğinden ötürü "araştırıcı" diye de adlandırılır; araştırmadan sonra inceleyende meydana gelen hâlden ötürü "hükmü askıya alan"; kimilerinin dediği gibi her şey hakkında aporia içinde kalıp araştırdığı için, ya da onaylamaya veya reddetmeye bir yol bulamadığı için "aporetik"; Pyrrhon da bize septikliğe kendinden öncekilerden daha bütünüyle ve daha belirgin biçimde yönelmiş göründüğü için "Pyrrhoncu" diye de adlandırılır.
Ἡ σκεπτικὴ τοίνυν ἀγωγὴ καλεῖται μὲν καὶ ζητητικὴ ἀπὸ ἐνεργείας τῆς κατὰ τὸ ζητεῖν καὶ σκέπτεσθαι, καὶ ἐφεκτικὴ ἀπὸ τοῦ μετὰ τὴν ζήτησιν περὶ τὸν σκεπτόμενον γινομένου πάθους, καὶ ἀπορητικὴ ἤτοι ἀπὸ τοῦ περὶ παντὸς ἀπορεῖν καὶ ζητεῖν, ὡς ἔνιοί φασιν, ἢ ἀπὸ τοῦ ἀμηχανεῖν πρὸς συγκατάθεσιν ἢ ἄρνησιν, καὶ Πυρρώνειος ἀπὸ τοῦ φαίνεσθαι ἡμῖν τὸν Πύρρωνα σωματικώτερον καὶ ἐπιφανέστερον τῶν πρὸ αὐτοῦ προσεληλυθέναι τῇ σκέψει.
1.4.84. Bölüm: Septiklik nedir
Septiklik, görünenleri ve düşünülenleri herhangi bir biçimde birbirine karşı koyma yetisidir; bu yetiyle, karşı karşıya konan şeylerde ve sözlerde bulunan eş güçlülük yüzünden önce hükmü askıya almaya (epokhē), ardından dinginliğe (ataraksia) varırız.
Ἒστι δὲ ἡ σκεπτικὴ δύναμις ἀντιθετικὴ φαινομένων τε καὶ νοουμένων καθ’ οἱονδήποτε τρόπον, ἀφ’ ἧς ἐρχόμεθα διὰ τὴν ἐν τοῖς ἀντικειμένοις πράγμασι καὶ λόγοις ἰσοσθένειαν τὸ μὲν πρῶατον εἰς ἐποχήν, τὸ δὲ μετὰ τοῦτο εἰς ἀταραξίαν.
1.4.9Ona "yeti" derken ince bir anlam gözetmiyor, yalnızca "yapabilmek" anlamında söylüyoruz. "Görünenler" derken burada duyulur şeyleri kastediyoruz; bu yüzden onların karşısına düşünülür şeyleri koyuyoruz. "Herhangi bir biçimde" ifadesi hem "yeti"ye bağlanabilir, böylece dediğimiz gibi "yeti" kelimesini yalın anlamıyla almış oluruz; hem de "görünenleri ve düşünülenleri karşı karşıya koyma"ya. Çünkü bunları çeşitli biçimlerde karşı karşıya koyarız: görüneni görünene, düşünüleni düşünülene ya da birini ötekine; bütün karşıtlıklar kapsansın diye "herhangi bir biçimde" deriz. Ya da ifade "herhangi bir biçimde görünenler ve düşünülenler" diye anlaşılabilir; görünenlerin nasıl göründüğünü ya da düşünülenlerin nasıl düşünüldüğünü araştırmayalım da onları olduğu gibi alalım diye.
‘δύναμιν’ μὲν οὖν αὐτὴν καλοῦμεν οὐ κατὰ τὸ πε- ρίεργον ἀλλ’ ἀπλῶς κατὰ τὸ δύνασθαι· ‘φαινόμενα’ δὲ λαμβάνομεν νῦν τὰ αἰσθητά, διόπερ ἀντ’ ἀντιδιαστέλλομεν αὐτοῖς τὰ νοητά. τὸ δὲ ‘καθ’ οἱονδήποτε τρόπον’ δύναται προσαρμόζεσθαι καὶ τῇ δυνάμει, ἴνα ἁπλῶς τὸ τῆς δυνάμεως ὄνομα, ὧς εἰρήκαμεν, παραλαμβάνωμεν, καὶ τῷ ‘ἀντιθετικὴ φαινομένων τε καὶ νοουμένων’· ἐπεὶ γὰρ ποικίλως ἀντιτίθεμεν ταῦτα, ἢ φαινόμενα φαινομένοις ἢ νοούμενα νοουμένοις ἢ ἐναλλὰξ ἀντιτιθέντες, ἴνα πᾶσαι αἱ ἀντιθέσεις ἐμπεριέχωνται, λέγομεν ‘καθ’ οἱονδήποτε τρόπον’. ἢ ‘καθ’ οἱονδήποτε τρόπον φαινομένων τε καὶ νοουμένων’, ἴνα μὴ ζητῶμεν πῶς φαίνεται τὰ φαινόμενα ἢ πῶς νοεῖται τὰ νοούμενα, ἀλλ’ ἁπλῶς ταῦτα λαμβάνωμεν.
1.4.10"Karşıt" sözleri mutlaka olumsuzlama ve olumlama olarak değil, yalnızca "çatışan" anlamında alıyoruz. "Eş güçlülük" derken inandırıcı olup olmama bakımından eşitliği kastediyoruz; öyle ki çatışan sözlerden hiçbiri ötekinden daha inandırıcı diye öne çıkmasın. Hükmü askıya alma, düşüncenin bir duruşudur; bu duruş yüzünden hiçbir şeyi ne ortadan kaldırırız ne de ortaya koyarız. Dinginlik, psykhē'nin rahatsız edilmemesi ve sükûnetidir. Dinginliğin hükmü askıya almayla nasıl birlikte geldiğini gaye üzerine olan bölümde (§ 25–30) hatırlatacağız.
‘ἀντικειμένους’ δὲ λόγους παραλαμβάνομεν οὐχὶ πάντως ἀπόφασιν καὶ κατάφασιν, ἀλλ’ ἀπλῶς ἀντὶ τοῦ μαχινένους. ‘ἰσοσθενειαν’ δὲ λέγομεν τὴν κατὰ πίστιν καὶ ἀπιστίαν ἰσότητα, ὡς μηδένα μηδενὸς προκεῖσθαι τῶν μαχομένων λόγων ὡς πιστότερον. ‘ἐποχὴ δέ ἐστι στάσις διανοίας δι’ ἣν οὔτε αἴρομέν τι οὔτε τίθεμεν. ‘ἀταρακία’ δέ ἐστι ψυχῆς ἀοχλησία καὶ γαληνότης. πῶς δὲ τῇ ἐποχῇ συνεισέρχεται ἡ ἀταραξία, ἐν τοῖς περὶ τέλους (§ 25 — 30) ὑπομνήσομεν.
1.5.115. Bölüm: Septik üzerine
Pyrrhoncu filozof da septik yolun kavramıyla birlikte örtük olarak tarif edilmiş olur; çünkü o, bu yetiye sahip olan kişidir.
Καὶ ὁ Πυρρώνειος δὲ φιλόσοφος δυνάμει τῇ τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς ἐννοίᾳ συναποδέδοται· ἔστι γὰρ ὁ μετέχων ταύτης τῆς δυνάμεως.
1.6.126. Bölüm: Septikliğin ilkeleri
Septikliğin sebep olan ilkesinin dinginliğe kavuşma umudu olduğunu söylüyoruz. Çünkü insanların yetenekli olanları, şeylerdeki tutarsızlık yüzünden huzursuz olup hangilerine onay vermeleri gerektiği konusunda aporia'ya düşünce, şeylerde neyin doğru, neyin yanlış olduğunu araştırmaya giriştiler; bunları ayırt ederek dinginliğe kavuşacaklarını umuyorlardı. Septikliğin kuruluş ilkesi ise en başta şudur: Her söze eşit bir söz karşı durur. Çünkü bundan ötürü sonunda dogma kurmamaya vardığımızı düşünüyoruz.
Ἀρχῆν δὲ τῆς σκεπτικῆς αἰτιώδη μέν φαμεν εἶναι τὴν ἐλπίδα τοῦ ἀταρακτήσειν· οἱ γὰρ μεγαλοφυεῖς τῶν ἀνθρώπων ταρασσόμενοι διὰ τὴν ἐν τοῖς πράγμασιν ἀνωμαλίαν, καὶ ἀποροῦντες τίσιν αὐτῶν χρὴ μᾶλλον συγκατατίθεσθαι, ἦλθον ἐπὶ τὸ ζητεῖν, τί τε ἀληθές ἐστιν ἐν τοῖς πράγμασι καὶ τί ψεῦδος, ὧς ἐκ τῆς ἐπικρίσεως τούτων ἀταρακτήσοντες. συστάσεως δὲ τῆς σκεπτικῆς ἐστιν ἀρχὴ μάλιστα τὸ λόγῳ λόγον ἴσον ἀντικεῖσθαι· ἀπὸ γὰρ τούτου καταπαντὶ λήγειν δοκοῦμεν εἰς τὸ μὴ δογματίζειν.
1.7.137. Bölüm: Septik dogma kurar mı
Septiğin dogma kurmadığını söylerken, kimilerinin daha genel olarak bir şeyi uygun bulmayı dogma saydığı anlamda söylemiyoruz (çünkü septik, tasavvurun zorla getirdiği hâllere onay verir; örneğin ısınırken ya da üşürken "Isınmıyor ya da üşümüyor gibiyim" demez). Dogma kurmadığını, kimilerinin dogmayı epistēmē'lerde araştırılan, açık olmayan şeylerden birine onay vermek diye tarif ettiği anlamda söylüyoruz; çünkü Pyrrhoncu açık olmayan şeylerin hiçbirine onay vermez.
Λέγομεν δὲ μὴ δογματίζειν τὸν σκεπτικὸν οὐ κατ’ ἐκεῖνο τὸ σημαινόμενον τοῦ δόγματος καθ’ ὃ δόγμα εἶναί φασί τινες κοινότερον τὸ εὐδοκεῖν τινι πράγματι (τοῖς γὰρ κατὰ φαντασίαν κατηναγκασμένοις πάθεσι συγκατατίθεται ὁ σκεπτικός, οἷον οὐκ ἂν εἴποι θερμαινόμενος ἡ ψυχόμενος ὅτι δοκῶ μὴ θερμαίνεσθαι ἢ ψύχεσθαι), ἀλλὰ μὴ δογματίζειν λέγομεν καθ’ ὃ δόγμα εἷναί φασί τινες τήν τινι πράγματι τῶν κατὰ τἀς ἐπιστήμας ζητουμένων ἀδήλων συγκατάθεσιν (οὐδενὶ γὰρ τῶν ἀδήλων συγκατατίθεται ὁ Πυρρώνειος).
1.7.14Açık olmayan şeyler hakkında "hiçbir şey daha çok değil", "hiçbir şeyi belirlemiyorum" gibi septik deyişleri ya da ileride ele alacağımız ötekilerden birini dile getirirken de dogma kurmaz. Çünkü dogma kuran, hakkında dogma kurduğu söylenen şeyi var olan bir şey olarak ortaya koyar; septik ise bu deyişleri mutlaka var olan şeyler olarak ortaya koymaz. Şöyle düşünür: "Her şey yanlıştır" deyişi ötekilerle birlikte kendisinin de yanlış olduğunu, "hiçbir şey doğru değildir" deyişi de aynı şekilde kendisinin de doğru olmadığını söyler; "hiçbir şey daha çok değil" deyişi de öyle, ötekilerle birlikte kendisinin de daha çok olmadığını söyler ve bu yüzden ötekileri sınırlarken kendini de sınırlar. Aynı şeyi öteki septik deyişler için de söylüyoruz.
ἀλλ’ οὐδὲ ἐν τῷ προφέρεσθαι περὶ τῶν ἀδήλων τἀς σκεπτικὰς φωνάς, οἷον τὴν ‘οὐδὲν μᾶλλον’ ἢ τὴν ‘οὐδὲν ὁρίζω’ ἤ τινα τῶν ἄλλων περὶ ὧν ὕστερον λέξομεν (§ sqq.) δογματίζει. ὁ μὲν γὰρ δογματίζων ὧς ὑπάρχον τίθεται τὸ πρᾶγμα ἐκεῖνο ὃ λέγεται δογματίζειν, ὁ δὲ σκεπτικὸς τἀς φωνὰς τίθησι ταύτας οὐχ ὧς πάντως ὑπαρχούσας· ὐπολαμβάνει γὰρ ὅτι, ὥσπερ ἡ ‘πάντα ἐστὶ ψευδῆ’ φωνὴ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ ἑαυτὴν ψευδῆ εἶναι λέγει, καὶ ἡ ‘οὐδέν ἐστιν ἀληθές ὁμοίως, οὕτως καὶ ἡ ‘οὐδὲν μᾶλλον’ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ ἑαυτήν φησι μὴ μᾶλλον εἶναι καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἄλλοις ἑαυτὴν συμπεριγράφει. τὸ δ’ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων σκεπτικῶν φωνῶν λέγομεν.
1.7.15Kısacası, dogma kuran hakkında dogma kurduğu şeyi var olan bir şey olarak ortaya koyarken, septik kendi deyişlerini kendi kendilerini örtük olarak sınırlayan sözler olarak dile getiriyorsa, bunları dile getirirken dogma kurduğu söylenemez. En önemlisi de şu: Bu deyişleri dile getirirken kendine görüneni söyler ve kendi hâlini, kanaate kapılmadan, dışarıda dayanak olan şeyler hakkında hiçbir şey ileri sürmeden bildirir.
πλὴν ἀλλ’ εἰ ὁ δογματίζων τίθησιν ὧς ὑπάρχον τοῦτο ὃ δογματίζει, ὁ δὲ σκεπτικὸς τἀς φωνὰς αὑτοῦ προφέρεται ὧς δυνάμει ὑφ’ ἑαυτῶν περιγράφεσθαι, οὐκ ἂν ἐν τῇ προφορᾷ τούτων δογματίζειν λεχθείη. τὸ δὲ μέγιστον, ἐν τῇ προφορᾷ τῶν φωνῶν τούἀταρακτήσαντες τῶν τὸ ἑαυτῷ φαινόμενον λέγει καὶ τὸ πάθος ἀπαγγέλλει τὸ ἑαυτοῦ ἀδοξάστως, μηδὲν περὶ τῶν ἔξωθεν ὑποκειμένων διαβεβαιούμενος.
1.8.168. Bölüm: Septiğin bir okulu var mı
Septiğin bir okulu olup olmadığı sorulduğunda da benzer biçimde davranırız. Biri okulu, birbirleriyle ve görünenlerle tutarlı birçok dogmaya yatkınlık diye tarif eder ve dogmayı açık olmayan bir şeye onay diye anlarsa, septiğin bir okulu olmadığını söyleriz.
Ὁμοίως δὲ φερόμεθα καὶ ἐν τῷ ἐρωτᾶσθαι εἰ αἵρεσιν ἔχει ὁ σκεπτικός. εἰ μὲν <γάρ> τις αἵρεσιν εἷναι πρόσκλισιν δόγμασι πολλοῖς ἀκολουθίαν ἔχουσι πρὸς ἄλληλά τε καὶ <τὰ> φαινόμενα, καὶ λέγει δόγμα πράγματι ἀδήλῳ συγκατάθεσιν, φήσομεν μὴ ἒχειν αἳρεσιν.
1.8.17Ama biri okulu, görünene uygun olarak bir logos'u izleyen bir yaşayış yolu diye tarif ederse, ki bu logos doğru yaşamış görünmenin nasıl mümkün olduğunu gösterir ("doğru" yalnız aretē'ye göre değil, daha geniş anlamda) ve hükmü askıya alabilmeye kadar uzanır, o zaman bir okulu olduğunu söyleriz. Çünkü görünene uygun olarak, bize atalardan kalma âdetlere, kanunlara, yaşayış biçimlerine ve kendi hâllerimize göre yaşamayı gösteren bir logos'u izleriz.
εἰ δέ τις αἵρεσιν εἷναι φάσκει τὴν λόγῳ τινὶ κατὰ τὸ φαινόμενον ἀκολουθοῦσαν ἀγωγήν, ἐκείνου τοῦ λόγου ὡς ἔστιν ὀρθῶς δοκεῖν ζῆν ὑποδειχνύοντος (τοῦ ὀρθῶς μὴ μόνον κατ’ ἀρετὴν ἀλλ’ ἀφελέστερον) καὶ ἐπὶ τὸ ἐπέχειν δύνασθαι διατείνοντος, αἵρεσίν φαμεν ἔχειν· ἀκολουθοῦμεν γάρ τινι λόγῳ κατὰ τὸ φαινόμενον ὑποδεικνύντι ἡμῖν τὸ ζῆν πρὸς τὰ πάτρια ἔθη καὶ τοὺς νόμους καὶ τἀς ἀγωγὰς καὶ τὰ οἰκεῖα πάθη.
1.9.189. Bölüm: Septik tabiat araştırması yapar mı
Septiğin tabiat araştırmasıyla uğraşması gerekip gerekmediği araştırıldığında da benzer şeyler söyleriz. Tabiat araştırmasında dogma olarak ileri sürülen şeylerden biri hakkında sağlam bir inançla hüküm vermek için tabiat araştırması yapmayız; ama her söze eşit bir söz karşı koyabilmek ve dinginliğe ulaşmak için tabiat araştırmasına el atarız. Felsefe denen şeyin mantık ve ahlak bölümlerini de aynı şekilde ele alırız.
Παραπλήσια δὲ λέγομεν καὶ ἐν τῷ ζητεῖν εἰ φυσιολογητέον τῷ σκεπτικῷ· ἕνεκα μὲν γὰρ τοῦ μετὰ βεβαίου πείσματος ὃς ἀποφαίνεσθαι περί τινος τῶν κατὰ τὴν φυσιολογίαν δογματιζομένων οὐ φυσιολογοῦμεν, ἕνεκα δὲ τοῦ παντὶ λόγῳ λόγον ἴσον ἔχειν ἀντιτιθέναι καὶ τῆς ἀταραξίας ἁπτόμεθα τῆς φυσιολογίας. οὕτω δὲ καὶ τὸ λογικὸν μέρος καὶ τὸ ἠθικὸν τῆς λεγομένης φιλοσοφίας ἐπερχόμεθα.
1.10.1910. Bölüm: Septikler görünenleri ortadan kaldırır mı
Septiklerin görünenleri ortadan kaldırdığını söyleyenler, bana kalırsa, bizim söylediklerimizi hiç duymamışlardır. Çünkü edilgin bir tasavvurla bizi istemimiz dışında onaya götüren şeyleri, daha önce de söylediğimiz gibi, alt üst etmiyoruz; görünenler de bunlardır. Dayanak olan şeyin göründüğü gibi olup olmadığını araştırdığımızda, göründüğünü kabul ederiz; araştırdığımız şey görünenin kendisi değil, görünen hakkında söylenendir; bu da görünenin kendisini araştırmaktan farklıdır.
Οἱ δὲ λέγοντες ὅτι ἀναιροῦσι τὰ φαινόμενα οἱ σκεπτικοὶ ἀνήκοοι μοι δοκοῦσιν εἶναι τῶν παρ’ ἡμῖν λεγομένων· τὰ γὰρ κατὰ φαντασίαν παθητικὴν ἀβουλήτως ἡμᾶς ἄγοντα εἰς συγκατάθεσιν οὐκ ἀνατρέπομεν, ὧς καὶ ἒμπροσθεν (§ 17) ἐλέγομεν· ταῦτα δέ ἐστι τὰ φαινόμενα. ὅταν δὲ ζητῶμεν, εἰ τοιοῦτον ἔστι τὸ ὑποκείμενον ὁποῖον φαίνεται, τὸ μὲν ὅτι φαίνεται δίδομεν, ζητοῦμεν δ’ οὐ περὶ τοῦ φαινομένου ἀλλὰ περὶ ἐκείνου ὃ λέγεται περὶ τοῦ φαινομένου· τοῦτο δὲ διαφέρει τοῦ ζητεῖν περὶ αὐτοῦ τοῦ φαινομένου.
1.10.20Örneğin bal bize tatlı geliyor (bunu kabul ediyoruz, çünkü duyularımızla tatlılığı tadıyoruz); ama logos açısından da tatlı olup olmadığını araştırıyoruz; bu ise görünen değil, görünen hakkında söylenendir. Görünenlere karşı sözler ileri sürsek bile, bunları görünenleri ortadan kaldırmak için değil, dogmatiklerin aceleciliğini göstermek için ortaya koyarız. Çünkü logos, görünenleri bile neredeyse gözümüzün önünden kapacak kadar aldatıcıysa, açık olmayan şeylerde onu izleyip aceleciliğe düşmeyelim diye ondan kuşkulanmak gerekmez mi?
οἶον φαίνεται <μὲν> ἡμῖν γλυκάζειν τὸ μέλι (τοῦτο συγχωροῦμεν· γλυκαζόμεθα γὰρ αἰσθητικῶς), εἰ δὲ καὶ γλυκὺ ἔστιν ὅσον ἐπὶ τῷ λόγῳ, ζητοῦμεν· ὃ οὐκ ἔστι τὸ φαινόμενον ἀλλὰ <τὸ> περὶ τοῦ φαινομένου λεγόμενον. ἐὰν δὲ καὶ κατὰ τῶν φαινομένων ἐρωτῶμεν λόγους, οὐκ ἀναιρεῖν βουλόμενοι τὰ φαινόμενα τούτους ἐκτιθέμεθα, ἀλλ’ ἐπιδεικνύντες τὴν τῶν δογματικῶν προπέτειαν· εἰ γὰρ τοιοῦτος άπατεών ἐστιν ὁ λόγος ὥστε καὶ τὰ φαινόμενα μόνον οὐχὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἡμῶν ὑφαρπάζειν, πῶς οὐ χρὴ ὑφορᾶσθαι αὐτὸν ἐν τοῖς ἀδήλοις, ὥστε μὴ κατακολουθοῦντας αὐτῷ προπετεύεσθαι;
1.11.2111. Bölüm: Septik yolun ölçütü
Görünenlere dikkat ettiğimiz, septik yolun ölçütü hakkında söyleyeceklerimizden açıkça anlaşılır. Ölçüt iki anlamda söylenir. Biri, bir şeyin var olduğuna ya da olmadığına inanmak için başvurulan ölçüttür; bundan itiraz bölümünde söz edeceğiz. Öteki eylemin ölçütüdür; hayatta ona dikkat ederek kimi şeyleri yapar, kimilerini yapmayız; şimdi bundan söz ediyoruz.
ὅτι δὲ τοῖς φαινομένοις προσέχομεν, δῆλον ἀπὸ τῶν λεγομένων ἡμῖν περὶ τοῦ κριτηρίου τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς. κριτήριον δὲ λέγεται διχῶς, τό τε εἰς πίστιν ὑπάρξεως ἢ ἀνυπαρξέας λαμβανόμενον, περὶ οὗ ἐν τῷ ἀντιρρητικῷ λέξομεν λόγῳ (= ΙΙ 14 sqq.), τό τε τοῦ πράσσειν, ᾧ προσέχοντες κατὰ τὸν βίον τὰ μὲν πράσσομεν τὰ δ’ οὔ, περὶ οὖ νῦν λέγομεν.
1.11.22Septik yolun ölçütünün görünen olduğunu söylüyoruz; bu adla aslında görünenin tasavvurunu kastediyoruz. Çünkü tasavvur bir kabullenişte ve istem dışı bir hâlde yattığı için araştırma konusu olmaz. Bu yüzden dayanak olan şeyin şöyle ya da böyle göründüğü hakkında belki kimse tartışmaz; araştırılan, onun göründüğü gibi olup olmadığıdır.
κριτήριον τοίνυν φαμὲν εἶναι τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς τὸ φαινόμενον, δυνάμει τὴν φαντασίαν οὕτω καλοῦντες· ἐν πείσει γὰρ καὶ ἀβουλήτῳ πάθει κειμένη ἀζήτητός ἐστιν. διὸ περὶ μὲν τοῦ φαίνεσθαι τοῖον ἢ τοῖον τὸ ὑποκείμενον οὐδεὶς ἴσως ἀμφισβητήσει, περὶ δὲ τοῦ εἰ τοιοῦτον ἔστιν ὁποῖον φαίνεται ζητεῖται.
1.11.23Demek ki görünenlere dikkat ederek, gündelik hayatın kurallarına uyarak, kanaate kapılmadan yaşarız; çünkü büsbütün eylemsiz kalamayız. Gündelik hayatın bu kuralları dört kısımdan oluşur gibi görünüyor: Biri tabiatın yol göstericiliğinde, biri hâllerin zorlamasında, biri kanunların ve âdetlerin aktarılmasında, biri de tekhnē'lerin öğretilmesinde yatar. Tabiatın yol göstericiliği,
τοῖς φαινομένοις οὖν προσέχοντες κατὰ τὴν βιωτικὴν τήρησιν ἀδοξάστως βιοῦμεν, ἐπεὶ μὴ δυνάμεθα ἀνενέργητοι παντάπασιν εἶναι. ἔοικε δὲ αὕτη ἡ βιωτικὴ τήρησις τετραμερὴς εἶναι καὶ τὸ μέν τι ἔχειν ἐν ὑφηγήσει φύσεως, τὸ δὲ ἐν ἀνάγκῃ παθῶν, τὸ δὲ ἐν παραδόσει νόμων τε καὶ ἐθῶν, τὸ δὲ ἐν διδασκαλίᾳ τεχνῶν, ὑφηγήσει μὲν φυσικῇ
1.11.24tabiatça duyabilen ve düşünebilen varlıklar olmamızdır; hâllerin zorlaması, açlığın bizi yiyeceğe, susuzluğun içeceğe götürmesidir; âdetlerin ve kanunların aktarılması, gündelik hayatta dindarlığı iyi, dinsizliği kötü olarak benimsememizdir; tekhnē'lerin öğretilmesi de edindiğimiz tekhnē'lerde eylemsiz kalmamamızdır. Bütün bunları kanaate kapılmadan söylüyoruz.
καθ᾿ ἣν φυσικῶς αἰσθητικοὶ καὶ νοητικοί ἐσμεν, παθῶν δὲ ἀνάγκῃ καθ᾿ ἣν λιμὸς μὲν ἐπὶ τροφὴν ἡμᾶς ὁδηγεῖ, δίψος δ᾿ ἐπὶ πόμα, ἐθῶν δὲ καὶ νόμων παραδόσει καθ’ ἣν τὸ μὲν εὐσεβεῖν παραλαμβάνομεν βιωτικῶς ὡς ἀγαθὸν τὸ δὲ ἀσεβεῖν ὡς φαῦλον, τεχνῶν δὲ διδασκαλίᾳ καθ᾿ ἣν οὐκ ἀνενέργητοί ἐσμεν ἐν αἷς παραλαμβάνομεν τέχναις. ταῦτα δὲ πάντα φαμὲν ἀδοξάστως.
1.12.2512. Bölüm: Septikliğin gayesi nedir
Bunların ardından septik yolun gayesini ele almak yerinde olur. Gaye, her şeyin uğruna yapıldığı ya da düşünüldüğü, ama kendisi hiçbir şeyin uğruna olmayan şeydir; ya da istenen şeylerin en sonuncusudur. Şimdiye kadar söylediğimiz şudur: Septiğin gayesi, kanaate bağlı şeylerde dinginlik, zorunlu olarak başa gelen şeylerde ise duygularda ölçülülüktür.
Τούτοις ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ περὶ τοῦ τέλους τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς διεξελθεῖν. ἔστι μὲν οὖν τέλος τὸ οὗ χάριν πάντα πράττεται ἢ θεωρεῖται, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἓνεκα, ἢ τὸ ἔσχατον τῶν ὀρεκτῶν. φαμὲν δὲ ἄχρι νῦν τέλος εἶναι τοῦ σκεπτικοῦ τὴν ἐν τοῖς κατὰ δόξαν ἀταραξίαν καὶ ἐν τοῖς κατηναγκασμένοις μετριοπάθειαν.
1.12.26Çünkü septik, tasavvurları ayırt edip hangilerinin doğru, hangilerinin yanlış olduğunu kavrayarak dinginliğe kavuşmak için felsefeye başlamış, ama eş güçlü bir anlaşmazlığa düşmüş, onu çözemeyince de hükmünü askıya almıştır; hükmünü askıya alınca da kanaate bağlı şeylerdeki dinginlik, rastlantıyla, onun peşinden gelmiştir.
ἀρξάμενος γὰρ φιλοσοφεῖν ὑπὲρ τοῦ τἀς φαντασίας ἐπικρῖναι καὶ καταλαβεῖν, τίνες μέν εἰσιν ἀληθεῖς τίνες δὲ ψευδεῖς, ὥστε ἀταρακτῆσαι, ἐνέπεσεν εἰς τὴν ἰσοσθενῆ διαφωνίαν, ἣν ἐπικρῖναι μὴ δυνάμενος ἐπέσχεν· ἐπισχόντι δὲ αὐτῷ τυχικῶς παρηκολούθησεν ἡ ἐν τοῖς δοξαστοῖς ἀταραξία.
1.12.27Bir şeyin tabiatça iyi ya da kötü olduğu kanaatinde olan sürekli huzursuzdur. İyi saydığı şeyler elinde olmadığında, tabiatça kötü olan şeylerin kendisini kovaladığını düşünür ve iyi sandığı şeylerin peşine düşer. Onları edinince de daha çok huzursuzluğa düşer: Hem logos'a aykırı ve ölçüsüzce kabarır, hem de değişimden korkarak iyi saydığı şeyleri yitirmemek için her şeyi yapar.
ὁ μὲν γὰρ δοξάζων τι καλὸν τῇ φύσει ἢ κακὸν εἶναι ταράσσεται διὰ παντός· καὶ ὅτε μὴ πάρεστιν αὐτῷ τὰ καλὰ εἶναι δοκοῦντα, ὑπό τε τῶν φύσει κακῶν νομίζει ποινηλατεῖσθαι καὶ διώκει τὰ ἀγαθά, ὧς οἴεται· ἅπερ κτησάμενος πλείοσι ταραχαῖς περιπίπτει, διά τε τὸ παρὰ λόγον καὶ ἀμέτρως ἐπαίρεσθαι καὶ φοβούμενος τὴν μεταβολὴν πάντα πράσσει, ἴνα μὴ ἀποβάλῃ τὰ ἀγαθὰ αὐτῷ δοκοῦντα εἶναι.
1.12.28Tabiatça iyi ya da kötü olan şeyler hakkında bir belirleme yapmayan ise hiçbir şeyden hararetle kaçmaz, hiçbir şeyin peşinden de hararetle koşmaz; bu yüzden dingindir. Ressam Apelles hakkında anlatılan şey septiğin de başına gelmiştir. Derler ki Apelles bir at resmi yaparken atın köpüğünü resimde taklit etmek istemiş, ama öyle başaramamış ki sonunda vazgeçip fırçasındaki boyaları sildiği süngeri resme fırlatmış; sünger resme çarpınca da atın köpüğünün bir benzerini ortaya çıkarmış.
ὁ δὲ ἀοριστῶν περὶ τῶν πρὸς τὴν φύσιν καλῶν ἢ κακῶν οὔτε φεύγει τι οὔτε διώκει συντόνως· διόπερ ἀταρακτεῖ. ὅπερ οὖν περὶ Ἀπελλοῦ τοῦ ζωγράφου λέγεται, τοῦτο ὑπῆρξε τῷ σκεπτικῷ. φασὶ γὰρ ὅτι ἐκεῖνος ἵππον γράφων καὶ τὸν ἀφρὸν τοῦ ἵππου μιμήσασθαι τῇ γραφῇ βουληθεὶς οὕτως ἀπετύγχανεν ὧς ἀπειπεῖν καὶ τὴν σπογγιὰν εἰς ἣν ἀπέμασσε τὰ ἀπὸ τοῦ γραφείου χρώματα προσρῖψαι τῇ εἰκόνι· τὴν δὲ προσαψαμένην ἵππου ἀφροῦ ποιῆσαι μίμημα.
1.12.29Septikler de görünenlerdeki ve düşünülenlerdeki tutarsızlığı ayırt ederek dinginliğe kavuşmayı umuyorlardı; bunu yapamayınca hükmü askıya aldılar; hükmü askıya alınca da dinginlik, gölgenin bedeni izlemesi gibi, adeta rastlantıyla peşlerinden geldi. Yine de septiğin hiçbir şekilde rahatsız olmadığını düşünmüyoruz; zorunlu olarak başa gelen şeylerden rahatsız olduğunu söylüyoruz; çünkü zaman zaman üşüdüğümüzü, susadığımızı ve bu türden şeyler yaşadığımızı kabul ediyoruz.
καὶ οἱ σκεπτικοὶ οὖν ἤλπιζον μὲν τὴν ἀταραξίαν ἀναλήψεσθαι διὰ τοῦ τὴν ἀνωμαλίαν τῶν φαινομένων τε καὶ νοουμένων ἐπικρῖναι, μὴ δυνηθέντες δὲ ποιῆσαι τοῦτο ἐπέσχον· ἐπισχοῦσι δὲ αὐτοῖς οἷον τυχικῶς ἡ ἀταραξία παρηκολούθησεν ὧς σκιὰ σώματι. οὐ μὴν ἀόχλητον πάντῃ τὸν σκεπτικὸν εἶναι νομίζομεν, ἀλλ’ ὀχλεῖσθαί φαμεν ὑπὸ τῶν κατηναγκασμένων· καὶ γὰρ ῥιγοῦν ποτε ὁμολογοῦμεν καὶ διψῆν καὶ τοιουτότροπά τινα πάσχειν.
1.12.30Ama bu durumlarda bile sıradan insanlar iki sıkıntıyla kuşatılır: hem hâllerin kendisiyle, hem de, ondan aşağı kalmayarak, bu durumların tabiatça kötü olduğu kanaatiyle. Septik ise bunların her birinin tabiatça kötü olduğu yolundaki ek kanaati ortadan kaldırarak bu durumlardan da daha ölçülü bir biçimde sıyrılır. İşte bu yüzden septiğin gayesinin, kanaate bağlı şeylerde dinginlik, zorunlu olarak başa gelenlerde duygularda ölçülülük olduğunu söylüyoruz. Saygın septiklerden bazıları bunlara araştırmalarda hükmü askıya almayı da eklemiştir.
ἀλλὰ καὶ ἐν τούτοις οἱ μὲν ἰδιῶται δισσαῖς συνέχονται περιστάσεσιν, ὑπό τε τῶν παθῶν αὐτῶν καὶ οὐχ ἧττον ὑπὸ τοῦ τἀς περιστάσεις ταύτας κακὰς εἷναι φύσει δοκεῖν· ὁ δὲ σκεπτικὸς τὸ προσδοξάζειν ὅτι ἔστι κακὸν τούτων ἕκαστον ὡς πρὸς τὴν φύσιν περιαιρῶν μετριώτερον καὶ ἐν τούτοις ἀπαλλάσσει. διὰ τοῦτο οὖν ἐν μὲν τοῖς δοξαστοῖς ἀταραξίαν τέλος εἶναί φαμεν τοῦ σκεπτικοῦ, ἐν δὲ τοῖς κατηναγκασμένοις μετριοπάθειαν. τινὲς δὲ τῶν δοκίμων σκεπτικῶν προσέθηκαν τούτοις καὶ τὴν ἐν ταῖς ζητήσεσιν ἐποχήν.
1.13.3113. Bölüm: Hükmü askıya almanın genel tarzları
Dinginliğin her şey hakkında hükmü askıya almanın ardından geldiğini söylediğimize göre, hükmü askıya almanın bizde nasıl meydana geldiğini anlatmak yerinde olur. Kabaca söylersek, bu, şeylerin karşı karşıya konmasıyla olur. Görüneni görünene, düşünüleni düşünülene ya da birini ötekine karşı koyarız. Görüneni görünene, örneğin
Επεὶ δὲ τὴν ἀταραξίαν ἀκολουθεῖν ἐφάσκομεν τῇ περὶ πάντων ἐποχῇ, ἀκόλουθον ἂν εἴη λέγειν ὅπως ἡμῖν ἡ ἐποχὴ περιγίνεται. γίνεται τοίνυν αὕτη, ὧς ἂν ὁλοσχερέστερον εἴποι τις, διὰ τῆς ἀντιθέσεως τῶν πραγμάτων. ἀντιτίθεμεν δὲ ἢ φαινόμενα φαινομένοις ἢ νοούμενα νοουμένοις ἢ ἐναλλάξ, οἷον φαινόμενα μὲν φαινομένοις,
1.13.32"Aynı kule uzaktan yuvarlak, yakından dört köşe görünüyor" dediğimizde; düşünüleni düşünülene, gök cisimlerinin düzeninden bir ilahi takdirin var olduğunu kanıtlamaya çalışana karşı iyilerin çoğu zaman kötü durumda, kötülerin ise iyi durumda olduğunu ileri sürüp bundan ilahi takdirin olmadığı sonucunu çıkardığımızda;
ὅταν λέγωμεν ‘ὁ αὐτὸς πύργος πόρρωθεν μὲν φαίνεται στρογγύλος, ἐγγύθεν δὲ τειράγωνος’, νοούμενα δὲ νοουμένοις, ὅταν πρὸς τὸν κατασκευάζοντα ὅτι ἔστι πρόνοια ἐκ τῆς τάξεως τῶν οὐρανίων, ἀντιτιθῶμεν τὸ τοὺς μὲν ἀγαθοὺς δυσπραγεῖν πολλάκις τοὺς δὲ κακοὺς εὐπραγεῖν, καὶ διὰ τούτου συνάγωμεν τὸ μὴ εἶναι πρόνοιαν·
1.13.33düşünüleni görünene, Anaksagoras'ın, karın beyaz olduğunu söyleyene karşı "Kar donmuş sudur, su ise siyahtır; öyleyse kar da siyahtır" demesinde olduğu gibi. Başka bir bakımdan da bazen şimdiki şeyleri şimdiki şeylere karşı koyarız, az önce söylenenler gibi; bazen de şimdiki şeyleri geçmiş ya da gelecek şeylere. Örneğin biri bize çözemediğimiz bir argüman ileri sürdüğünde ona şöyle deriz:
νοούμενα δὲ φαινομένοις, ὡς ὁ Ἀναξαγόρας (A 97 Diels) τῷ <κατασκευάζοντι> λευκὴν εἶναι τὴν χιόνα ὅτι ἡ χιὼν ὕδωρ ἐστὶ πεπηγός, τὸ δὲ ὕδωρ ἐστὶ μέλαν, καὶ ἡ χιὼν ἄρα μέλαινά ἐστιν. καθ’ ἑτέραν δὲ ἐπίνοιαν ἀντιτίθεμεν ὁτὲ μὲν παρόντα παροῦσιν, ὧς τὰ προειρημένα· ὁτὲ δὲ παρόντα παρεληλυθόσιν ἢ μέλλουσιν, οἷον ὅταν τις ἡμᾶς ἐρωτήσῃ λόγον ὃν λῦσαι οὐ δυνάμεθα, φαμὲν πρὸς αὐτὸν ὅτι,
1.13.34"Bağlı olduğun okulu kuran kişi doğmadan önce, o okulun argümanı henüz sağlam görünmüyordu, ama tabiatta yine de mevcuttu; aynı şekilde senin şimdi ileri sürdüğün argümanın karşıtı da tabiatta mevcut olup bize henüz görünmemiş olabilir; bu yüzden şimdi güçlü görünen argümana henüz onay vermemiz gerekmez."
ὥσπερ πρὸ τοῦ γεμέσιαο τὸν εἰσηγησάμενον τὴν αἳρεσιν ἣν μετέρχῃ, οὐδέπω ὁ κατ’ αὐτὴν λόγος ὑγιὴς ὢν ἐφαίνετο, ὑπέκειτο μέντοι ὧς πρὸς τὴν φύσιν, οὕτως ἐνδέχεται καὶ τὸν ἀντικείμενον τῷ ὑπὸ σοῦ ἐρωτηθέντι νῦν λόγῳ ὑποκεῖσθαι μὲν ὧς πρὸς τὴν φύσιν, μηδέπω δ’ ἡμῖν φαίνεσθαι, ὥστε οὐδέπω χρὴ συγκατατίθεσθαι ἡμᾶς τῷ δοκοῦντι νῦν ἰσχυρῷ εἶναι λόγῳ.
1.13.35Bu karşıtlıkları daha açık kavrayabilmemiz için, hükmü askıya almanın kendileriyle sağlandığı tarzları da sıralayacağım; ama sayıları ya da güçleri hakkında kesin bir şey ileri sürmeden; çünkü çürük de olabilirler, söyleyeceklerimden daha fazla da olabilirler.
ὑπὲρ δὲ τοῦ τὰς ἀντιθέσεις ταύτας ἀκριβέστερον ἡμῖν ὑποπεσεῖν, καὶ τοὺς τρόπους ὑποθήσομαι δι’ ὧν ἡ ἐποχὴ συνάγεται, οὔτε περὶ τοῦ πλήθους οὔτε περὶ τῆς δυνάμεως αὐτῶν διαβεβαιούμενος· ἐνδέχεται γὰρ αὐτοὺς καὶ σαθροὺς εἶναι καὶ πλείους τῶν λεχθησομένων.
1.14.3614. Bölüm: On tarz
Daha eski septiklerde, hükmü askıya almanın kendileriyle sağlandığı düşünülen tarzlar genellikle on tane olarak aktarılır; bunlara eşanlamlı olarak "argümanlar" ve "kalıplar" da derler. Bunlar şunlardır: Birincisi canlıların çeşitliliğine dayanan, ikincisi insanlar arasındaki farka dayanan, üçüncüsü duyu organlarının farklı yapılarına dayanan, dördüncüsü koşullara dayanan, beşincisi konumlara, uzaklıklara ve yerlere dayanan, altıncısı karışımlara dayanan,
Παραδίδονται τοίνυν συνήθως παρὰ τοῖς ἀρχαιοτέροις σκεπτικοῖς τρόποι, δι’ ὧν ἡ ἐποχὴ συνάγεσθαι δοκεῖ, δέκα τὸν ἀριθμόν, καὶ λόγους καὶ τύπους συνωνύμως καλοῦσιν. εἰσὶ δὲ οὗτοι, πρῶτος ὁ παρὰ τὴν τῶν ζῴων ἀξαλλαγήν, δεύτερος ὁ παρὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων διαφοράν, τρίτος ὁ παρὰ τἀς διαφόρους τῶν αἰσθητηρίων κατασκευάς, τέταρτος ὁ παρὰ τἀς περιστάσεις, πέμπτος ὁ παρὰ τἀς θέσεις καὶ τὰ διαστήματα καὶ τούς τόπους, ἕκτος ὁ παρὰ τἀς ἐπιμιξίας,
1.14.37yedincisi dayanak olan şeylerin kemiyetlerine ve hazırlanışlarına dayanan, sekizincisi görelilikten çıkan, dokuzuncusu sık ya da seyrek karşılaşmalara dayanan, onuncusu da yaşayış biçimlerine, âdetlere, kanunlara, mitlere duyulan inançlara ve dogmatik kanılara dayanan tarz.
ἕβδομος ὁ παρὰ τὰς ποσότητας καὶ σκευασίας τῶν ὑποκειμένων, ὄγδοος ὁ ἀπὸ τοῦ πρός τι, ἔννατος ὁ παρὰ τὰς συνεχεῖς ἢ σπανίους ἐγκυρήσεις, δέκατος ὁ παρὰ τἀς ἀγωγὰς καὶ τὰ ἔθη καὶ τοὺς νόμους καὶ τἀς μυθικὰς πίστεις καὶ τἀς δογματικὰς ὑπολήψεις.
1.14.38Bu sıralamayı keyfî olarak kullanıyoruz. Bunların üstünde üç tarz vardır: hüküm verenden çıkan, hüküm verilen şeyden çıkan ve ikisinden birden çıkan. Hüküm verenden çıkan tarzın altına ilk dördü girer (çünkü hüküm veren ya bir canlıdır, ya bir insan, ya bir duyu, ya da belli bir koşul içindedir); hüküm verilen şeyden çıkan tarza yedinci ve onuncu bağlanır; ikisinden birden oluşan tarza da beşinci, altıncı, sekizinci ve dokuzuncu.
χρώμεθα δὲ τῇ τάξει ταύτῃ θετικῶς. τούτων δὲ ἐπαναβεβηκότες εἰσὶ τρόποι τρεῖς, ὁ ἀπὸ τοῦ κρίνοντος, ὁ ἀπὸ τοῦ κρινομένου, ὁ ἐξ ἀμφοῖν· τῷ μὲν γὰρ ἀπὸ τοῦ κρίνοντος ὑποτάσσονται οἱ πρῶτοι τέσσαρες τὸ γὰρ κρῖνον ἢ ζῷόν ἐστιν ἢ ἄνθρωπος ἢ αἴσθησις ἢ ἔν τινι περιστάσει), εἰς δὲ τὸν ἀπὸ τοῦ κρινομένου <ἀνάγονται> ὁ ἕβδομος καὶ ὁ δέκατος, εἰς δὲ τὸν ἐξ ἀμφοῖν σύνθετον ὁ πέμπτος καὶ ὁ ἕκτος καὶ ὁ ὄγδοος καἰ ὁ ἔννατος.
1.14.39Bu üçü de yeniden görelilik tarzına bağlanır; öyle ki en genel tarz görelilik, türler o üçü, onların altındakiler de o ondur. Sayıları hakkında, inandırıcı göründüğü kadarıyla, bunları söylüyoruz; güçleri hakkında da şunları.
πάλιν δὲ οἱ τρεῖς οὗτοι ἀνάγονται εἰς τὸν πρός τι, ὡς εἶναι γενικώτατον μὲν τὸν πρός τι, εἰδικοὺς δὲ τούς τρεῖς, ὑποβεβηκότας δὲ τούς δέκα. ταῦτα μὲν περὶ τῆς ποσότητος αὐτῶν κατὰ τὸ πιθανὸν λέγομεν· περὶ δὲ τῆς δυνάμεως τάδε.
1.14.40Birinci tarz: Canlıların çeşitliliği
Birinci tarzın, canlılar arasındaki farktan ötürü aynı şeylerden aynı tasavvurların oluşmadığını gösteren argüman olduğunu söylemiştik. Bunu hem doğuşlarındaki farktan hem de bedenlerinin yapısındaki çeşitlilikten çıkarıyoruz.
Πρῶτον ἐλέγομεν εἶναι λόγον καθ’ ὃν <παρὰ> τὴν δια- φορὰν τῶν ζῴων οὐχ αἱ αὐταὶ ἀπὸ τῶν αὐτῶν ὑποπίπτουσι φαντασίαι. τοῦτο δὲ ἐπιλογιζόμεθα ἔκ τε τῆς περὶ τὰς γενέσεις αὐτῶν διαφορᾶς καὶ ἐκ τῆς περὶ τὰς συστάσεις τῶν σωμάτων παραλλαγῆς.
1.14.41Doğuşları bakımından: Canlıların kimi çiftleşme olmadan, kimi de birleşmeyle doğar. Çiftleşme olmadan doğanların kimi ateşten doğar, ocaklarda görülen küçük canlılar gibi; kimi bozulan sudan, sivrisinekler gibi; kimi ekşiyen şaraptan, şarap sinekleri gibi; kimi topraktan [...]; kimi balçıktan, kurbağalar gibi; kimi çamurdan, solucanlar gibi; kimi eşeklerden, bok böcekleri gibi; kimi sebzelerden, tırtıllar gibi; kimi meyvelerden, yaban incirinden çıkan incir arıları gibi; kimi de çürüyen canlılardan, boğalardan çıkan arılar ve atlardan çıkan eşekarıları gibi.
περὶ μὲν οὖν τὰς γενέσεις, ὅτι τῶν ζῴων τὰ μὲν χωρὶς μίξεως γίνεται τὰ δ’ ἐκ συμπλοκῆς. καὶ τῶν μὲν χωρὶς μίξεως γινομένων τὰ μὲν ἐκ πυρὸς γίνεται ὡς τὰ ἐν ταῖς καμίνοις φαινόμενα χωΰωια, τὰ δ’ ἐξ ὕδατος φθειρομένου ὡς κώνωπες , τὰ δ’ ἐξ οἴνου τρεπομένου ὡς σκνῖπες, τὰ δ’ ἐκ γῆς <ὡς . . . . >,τὰ δ’ ἐξ ἰλύος ὡς βάτραχοι, τὰ δ’ ἐκ βορβόρου ὡς σκώληκες, τὰ δ’ ἐξ ὄνων ὡς κάνθαροι τὰ δ’ ἐκ λαχάνων ὡς κάμπαι, τὰ δ’ ἐκ καρπῶν ὡς οἱ ἐκ τῶν ἐρινεῶν ψῆνες, τὰ δ’ ἐκ ζῴων νῶν ὡς μέλισσαι ταύρων καὶ σφῆκες ἱππὼν·
1.14.42Birleşmeyle doğanların çoğu aynı türden canlılardan doğar, katır gibi bazıları da farklı türlerden. Ayrıca genel olarak canlıların kimi canlı yavru doğurur, insanlar gibi; kimi yumurtlar, kuşlar gibi; kimi de bir et parçası doğurur, ayılar gibi.
τῶν δ’ ἐκ συμπλοκῆς τὰ μὲν ἐξ ὁμοιογενῶν ὡς τὰ πλεῖστα, τὰ δ’ ἐξ ἀνομοιογενῶν ὡς ἡμίονοι. πάλιν κοινῇ τῶν ζῴων τὰ μὲν χωοτοκεὶται ὡς ἄνθρωποι, τὰ δ’ ᾠοτοκεῖται ὡς ὄρνιθες, τὰ δὲ σαρκοτοκεῖται ὡς ἄρκτοι.
1.14.43Doğuştaki bu benzemezliklerin ve farkların büyük karşıt yatkınlıklar doğurması, bu yatkınlıkların da uyuşmazlığı, uyumsuzluğu ve çatışmayı oradan alıp getirmesi akla yatkındır.
εἰκὸς οὖν τὰς περὶ τὰς γενέσεις ἀνομοιότητας ἀνομοιότητας καὶ διαφορὰς μεγάλας ποιεῖν ἀντιπαθείας, τὸ ἀσύγκρατον καὶ ἀσυνάρμοστον καὶ μαχόμενον ἐκεῖθεν φερομένας.
1.14.44Ayrıca bedenin en önemli parçalarındaki, özellikle de ayırt etmek ve hissetmek için yaratılmış olanlardaki fark, canlıların çeşitliliğinden ötürü tasavvurlar arasında çok büyük bir çatışma doğurabilir. Nitekim sarılık hastaları bize beyaz görünen şeylerin sarı olduğunu, gözüne kan oturmuş olanlar da kan kırmızısı olduğunu söyler. Canlıların da kiminin gözü sarı, kiminin kanlı, kiminin beyazımsı, kiminin başka renkte olduğuna göre, sanırım renkleri algılayışlarının da farklı olması akla yatkındır.
ἀλλὰ καὶ ἡ διαφορὰ τῶν κυριωτάτων μερῶν τοῦ σώματος, καὶ μάλιστα τῶν πρὸς τὸ ἐπικρίνειν καὶ πρὸς τὸ αἰσθάνεσθαι πεφυκότων , μεγίστην δύναται ποιεῖν μάχην τῶν φαντασιῶν παρὰ τὴν τῶν ζῴων παραλλαγήν]. οἱ γοῦν ἰκτεριῶντες ὠχρά φασιν εἶναι τὰ ἡμῖν φαινόμενα λευκὰ, καὶ οἱ ὑπόσφαγμα ἔχοντες αἱμωπά. ἐπεὶ οὖν καὶ τῶν ζῴων τὰ μὲν ὠχρούς ἔχει τοὺς ὀφθαλμοὺς τὰ δ’ ὑφαίμους τὰ δὲ λευκανθίζοντας τὰ δ’ ἄλλην χροιὰν ἔχοντας, εἰκός, οἶμαι, διάφορον αὐτοῖς τὴν τῶν χρωμάτων ἀντίληψιν γίγνεσθαι.
1.14.45Uzun süre güneşe bakıp sonra bir kitaba eğildiğimizde harfler bize altın renkli ve dönüp duruyormuş gibi gelir. Bazı canlıların gözlerinde de tabiatça bir parlaklık bulunduğuna ve gözlerinden ince ve çevik bir ışık yaydıklarına, öyle ki geceleyin de görebildiklerine göre, dışarıdaki şeylerin bize ve onlara aynı biçimde görünmediğini düşünmemiz yerinde olur.
ἀλλὰ καὶ ἐνατενίσαντες ἐπὶ πολύν χρόνον τῷ ἡλίῳ , εἶτα ἐγκύψαντες βιβλίῳ τὰ γράμματα χρυσοειδῆ δοκοῦμεν εἶναι καὶ περιφερόμενα. ἐπεὶ οὖν καὶ τῶν ζῴων τινὰ φύσει λαμπηδόνα ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἔχει καὶ φῶς λεπτομερές τε καὶ εὐκίνητον ἀπ’ αὐτῶν ἀποστέλλει, ὡς καὶ νυκτὸς ὁρᾶν, δεόντως ἂν νομίζοιμεν ὅτι μὴ ὅμοια ἡμῖν τε κἀκείνοις τὰ ἐκτὸς ὑποπίπτει.
1.14.46Hokkabazlar da fitilleri bakır pasıyla ve mürekkep balığının mürekkebiyle sıvayarak, karışıma katılan şeyin azıcık saçılmasıyla oradakilerin bazen bakır renkli, bazen siyah görünmesini sağlarlar. Öyleyse canlıların görme yetisine farklı sıvılar karışmışken onların da
καί γε οἱ γόητες χρίοντες τὰς θρυαλλίδας ἰῷ χαλκοῦ καὶ θολῷ σηπίας ποιοῦσιν ὁτὲ μὲν χαλκοῦς ὁτὲ δὲ μέλανας φαίνεσθαι τοὺς παρόντας διὰ τὴν βραχεῖαν τοῦ μιχθέντος παρασποπάν. πολὺ δήπου εὐλογώτερόν ἐστι, χυμῶν διαφόρων ἀνακεκραμένων τῇ ὁράσει τῶν <καὶ;>
1.14.47farklı tasavvurlara sahip olması çok daha akla yatkındır. Gözümüzü yandan bastırdığımızda da görülen şeylerin görünüşleri, şekilleri ve büyüklükleri uzun ve dar görünür. Öyleyse keçiler, kediler ve benzerleri gibi göz bebeği eğik ve uzun olan canlıların, dayanak olan şeyleri farklı biçimde tasavvur etmesi, onları göz bebeği yuvarlak olan canlıların kavradığı gibi kavramaması akla yatkındır.
φαντασίας αὐτοῖς γίνεσθαι. ὅταν τε παραθλίψωμεν τὸν ὀφθαλμόν, ἐπιμήκη καὶ στενὰ φαίνεται τὰ εἴδη καὶ τὰ σχήματα καὶ τὰ μεγέθη τῶν ὁρατῶν. εἰκὸς οὖν ὅτι ὅσα τῶν ζῴων λοξὴν ἔχει τὴν κόρην καὶ προμήκη, καθάπερ αἶγες αἴλουροι καὶ τὰ ἐοικότα, διάφορα φαντάζεται τὰ ὑποκείμενα εἶναι, καὶ οὐχ οἵα τὰ περιφερῆ τὴν κόρην ἔχοντα ζῷα εἶναι αὐτὰ ὑπολαμβάνει.
1.14.48Aynalar da farklı yapılarından ötürü dışarıdaki şeyleri bazen çok küçük gösterir, içbükey olanlar gibi; bazen uzun ve dar gösterir, dışbükey olanlar gibi; kimi de aynaya bakanın başını aşağıda, ayaklarını yukarıda gösterir.
τά τε κάτοπτρα παρὰ τὴν διάφορον κατασκευὴν ὁτὲ μὲν μικρότατα δείκνυσι τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενα ὧς τὰ κοῖλα, ὁτὲ δ’ ἐπιμήκη καὶ στενά ὡς τὰ κυρτά· τινὰ δὲ τὴν μὲν κεφαλὴν κάτω δείκνυσι τοῦ κατοπτριζομένου , τοὺς δὲ πόδας ἄνω.
1.14.49Canlıların görme organlarının da kimi dışbükeylik yüzünden iyice dışarı fırlamış, kimi daha çukur, kimi de düz bir yüzeyde durduğuna göre, bu yüzden de tasavvurların değişmesi akla yatkındır; köpekler, balıklar, aslanlar ve insanlar aynı şeyleri ne büyüklükçe eşit ne biçimce benzer görür; her biri, görüneni alan görme yetisinin oluşturduğu ize göre görür.
ἐπεὶ οὖν καὶ τῶν περὶ τὴν ὄψιν ἀγγείων τὰ μὲν ἐξόφθαλμα κομιδῇ προπέπτωκεν ὑπὸ κυρτότητος, τὰ δὲ κοιλότερά ἐστι, τὰ δ’ ἐν ὑπτίῳ πλάτει βέβηκεν, εἰκὸς καὶ διὰ τοῦτο ἀλλοιοῦσθαι τὰς φαντασίας, τασίας, καὶ μήτε ἴσα τοῖς μεγέθεσι μήτε ὅμοια ταῖς μορφαῖς ὁρᾶν τὰ αὐτὰ κύνας ἰχθύας λέοντας ἀνθρώπους ἀλλ’ οἵαν ἑκάστου ποιεῖ τύπωσιν ἡ δεχομένη τὸ φαινόμενον ὄψις.
1.14.50Aynı argüman öteki duyular için de geçerlidir. Kabuklu, etli, dikenli, tüylü ya da pullu canlıların dokunma bakımından aynı biçimde etkilendiği nasıl söylenebilir? İşitme yolu çok dar olanlarla çok geniş olanların, ya da kulakları kıllı olanlarla çıplak olanların aynı biçimde işittiği nasıl söylenebilir? Biz bile kulaklarımızı tıkadığımızda bir türlü, onları olduğu gibi kullandığımızda başka türlü işitiyoruz.
ὁ δὲ αὐτὸς καὶ περὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσέων λόγος· πῶς γὰρ ἂν λεχθείη ὁμοίως κινεῖσθαι κατὰ τὴν ἁφὴν τά τε ὀστρακόδερμα καὶ τὰ σαρκοφανῆ καὶ τὰ ἠκανθωμένα καὶ τὰ ἐπτερωμένα ἢ λελεπιδωμένα; πῶς δὲ ὁμοίως ἀντιλαμβάνεσθαι κατὰ τὴν ἀκοὴν τά τε στενώτατον ἔχοντα τὸν πόρον τὸν ἀκουστικὸν καὶ τὰ εὐρυτάτῳ τούτῳ κεχρημένα, ἢ τὰ τετριχωμένα τὰ ὦτα καὶ τὰ ψιλὰ ταῦτα ἔχοντα; ὅπου γε καὶ ἡμεῖς ἄλλως μὲν κινούμεθα κατὰ τὴν ἀκοὴν παραβύσαντες τὰ ὧτα, ἄλλως δὲ ἢν ἀπλῶς αὐτοῖς χρώμεθα.
1.14.51Koku alma da canlıların çeşitliliğine göre farklılık gösterebilir. Biz bile üşütüp içimizde balgam çoğaldığında bir türlü, başımızın çevresindeki kısımlara fazla kan geldiğinde başka türlü etkileniyoruz: Başkalarına güzel kokulu gelen şeylerden yüz çeviriyor, onlardan adeta çarpılıyormuşuz gibi oluyoruz. Canlıların da kimi tabiatça nemli ve balgamlı, kimi çok kanlı, kimi de sarı ya da kara safrası baskın ve fazla olduğuna göre, bu yüzden de kokuların her birine farklı görünmesi akla yatkındır.
καὶ ἡ ὄσφρησις δὲ διαφέροι ἂν παρὰ τὴν τῶν ζῴων ἐξαλλαγήν· εἰ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἄλλως μὲν κινούμεθα ἐμψυγέντες καὶ τοῦ φλέγματος πλεονάσαντος ἐν ἡμῖν, ἄλλως δὲ ἢν τὰ περὶ τὴν κεφαλὴν ἡμῶν μέρη πλεονασμὸν αἵματος ὑποδέξηται, ἀποστρεφόμενοι τὰ εὐώδη τοῖς ἄλλοις δοκοῦντα εἶναι καὶ ὥσπερ πλήττεσθαι ὑπ’ αὐτῶν νομίζοντες, ἐπεὶ καὶ τῶν ζῴων τὰ μὲν πλαδαρά τέ ἐστι φύσει καὶ φλεγματώδη, τὰ δὲ πολύαιμα σφόδρα, τὰ δ’ ἐπικρατοῦσαν καὶ πλεονάζουσαν ἔχοντα τὴν ξανθὴν χολὴν ἢ τὴν μέλαιναν, εὔλογον καὶ διὰ τοῦτο διάφορα ἑκάστοις αὐτῶν φαίνεσθαι τὰ ὀσφρητά.
1.14.52Tatlar da öyledir; kiminin dili pürüzlü ve kuru, kiminin de çok nemlidir. Biz bile ateşliyken dilimiz kuruyunca, ağzımıza aldığımız şeyleri topraksı, tatsız ya da acı buluyoruz; bunu içimizde bulunduğu söylenen sıvılardan birinin ya da ötekinin baskın gelmesi yüzünden yaşıyoruz. Canlıların tat organı da farklı olduğuna ve farklı sıvılarla dolu olduğuna göre, dayanak olan şeylerin tat bakımından da farklı tasavvurlarını edinirler.
καὶ τὰ γευστὰ ὁμοίως τῶν μὲν τραχεῖαν καὶ ἄνικμον ἐχόντων τὴν γλῶσσαν τῶν δὲ ἔνυγρον σφόδρα, εἴγε καὶ ἡμεῖς ξηροτέραν ἐν πυρετοῖς τὴν γλῶτταν σχόντες γεώδη καὶ κακόχυμα ἢ πικρὰ τὰ προσφερόμενα εἶναι νομίζομεν, τοῦτο δὲ πάσχομεν καὶ παρὰ τὴν διάφορον ἐπικράτειαν τῶν ἐν ἡμῖν χυμῶν εἶναι λεγομέων· μένων· ἐπεὶ οὖν καὶ τὰ ζῷα διάφορον τὸ γευστικὸν αἰσθητήριον ἔχει καὶ διαφόροις χυμοῖς πλεονάζον, διαφόρους ἂν καὶ κατὰ τὴν γεῦσιν φαντασίας τῶν ὑποκειμένων λαμβάνοι.
1.14.53Nasıl aynı besin bedene dağıldığında bir yerde toplardamar, bir yerde atardamar, bir yerde kemik, bir yerde sinir ve ötekilerin her biri olur, onu alan parçaların farkına göre farklı bir güç gösterir; nasıl tek ve tek türden su ağaçlara dağıldığında bir yerde kabuk, bir yerde dal, bir yerde meyve, hatta incir, nar ve ötekilerin her biri olur;
ὥσπερ γὰρ ἡ αὐτὴ τροφὴ ἀναδιδομένη ὅπου μὲν γίνεται φλὲψ ὅπου δὲ ἀρτηρία ὅπου δὲ ὀστέον ὅπου δὲ νεῦρον καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν ὑποδεχομένων αὐτὴν μερῶν διάφορον ἐπιδεικνυμένη δύναμιν, καὶ ὥσπερ τὸ ὕδωρ ‘ὲν καὶ μονοειδὲς ἀναδιδόμενον εἰς τὰ δένδρα ὅπου μὲν γίνεται φλοιὸς ὅπου δὲ κλάδος ὅπου δὲ καρπὸς καὶ ἤδη σῦκον καὶ ῥοιὰ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον,
1.14.54nasıl müzisyenin flüte üflediği tek ve aynı nefes bir yerde tiz, bir yerde pes olur, elin lirin teline aynı biçimde basması bir yerde pes, bir yerde tiz bir ses çıkarır; aynı şekilde dışarıda dayanak olan şeylerin de, tasavvurları alan canlıların farklı yapısına göre farklı görülmesi akla yatkındır.
καὶ καθάπερ τὸ τοῦ μουσουργοῦ πνεῦμα ‘ὲν καὶ τὸ αὐτὸ ἐμπνεόμενον τῷ αὐλῷ ὅπου μὲν γίνεται ὀξὺ ὅπου δὲ βαρύ, καὶ ἡ αὐτὴ ἐπέρεισις τῆς χειρὸς ἐπὶ τῆς λύρας ὅπου μὲν βαρὺν φθόγγον ποιεῖ ὅπουδὲὀξύν,οὕτωςεἰκὸςκαὶ τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενα φόρα θεωρεῖσθαι παρὰ τὴν διάφορον κατασκευὴν τῶν τὰς φαντασίας ὑπομενόντων ζῴων.
1.14.55Bu, canlıların tercih ettiği ve kaçındığı şeylerden daha açıkça öğrenilebilir. Örneğin güzel koku insanlara çok hoş gelir, ama bok böceklerine ve arılara dayanılmazdır. Zeytinyağı insanlara yararlıdır, ama eşekarılarının ve arıların üzerine serpilince onları öldürür. Deniz suyu insan içince tatsız ve zehirlidir, balıklar için ise çok hoş ve içilirdir.
ἐναργέστερον δὲ τὸ τοιοῦτον ἔστι μαθεῖν ἀπὸ τῶν αἱρετῶν τε καὶ φευκτῶν τοῖς ζῴοις. μύρον γοῦν ἀνθρώποις μὲν ἥδιστον φαίνεται, κανθάροις δὲ καὶ μελίσσαις δυσανάσχετον· καὶ τὸ ἔλαιον τοὺς μὲν ἀνθρώπους ὠφελεῖ, σφῆκας δὲ καὶ μελίσσας ἀναιρεῖ καταρραινόμενον· καὶ τὸ θαλάττιον ὕδωρ ἀνθρώποις μὲν ἀηδές ἐστι πινόμενον καὶ φαρμακῶδες, ἰχθύσι δὲ ἥδιστον καὶ πότιμον.
1.14.56Domuzlar duru ve temiz suda yıkanmaktansa en pis kokulu çamurda yıkanmayı daha çok sever. Canlıların kimi ot yer, kimi çalı yer, kimi ormanda otlar, kimi tohum yer, kimi et yer, kimi süt emer; kimi bayat besinden, kimi taze besinden hoşlanır; kimi çiğ besinden, kimi pişirilip hazırlanmış besinden. Genel olarak, kimine hoş gelen şeyler kimine tatsız, kaçınılacak ve öldürücüdür.
σύες τε ἥδιον βορβόρῳ λούονται δυσωδεστάτῳ ἢ ὕδατι διειδεῖ καὶ καθαρῷ. τῶν τε ζέων τὰ μέν ἐστι ποηφάγα τὰ δὲ θαμνοφάγα τὰ δὲ ὑληνόμα τὰ δὲ σπερμοφάγα τὰ δὲ σαρκοφάγα τὰ γαλακτοφάγα, καὶ τὰ μὲν σεσηπυίᾳ χαίρει τροφῇ τὰ δὲ νεαρᾷ, καὶ τὰ μὲν ὠμῇ τὰ δὲ μαγειρικῶς ἐσκευασμένῃ. καὶ κοινῶς τὰ ἄλλοις ἡδέα ἄλλοις ἐστὶν ἀηδῆ καὶ φευκτά καὶ θανάσιμα.
1.14.57Örneğin baldıran bıldırcınları, banotu da domuzları semirtir; domuzlar semender yemekten de hoşlanır, tıpkı geyiklerin zehirli hayvanları, kırlangıçların da kantaritleri yemekten hoşlanması gibi. Karıncalar ve şarap sinekleri insan yutunca bulantıya ve sancıya yol açar; ayı ise bir hastalığa yakalanırsa onları yalayıp yiyerek güçlenir.
τὸ γοῦν κώνειον νεῖον πιαίνει τοὺς ὄρτυγας καὶ ὁ ὑοσκύαμος τὰς ὗς, αἵ δὴ χαίρουσι καὶ σαλαμάνδρας ἐσθίουσαι, ὡσπεροῦν ἔλαφοι τὰ ἰοβόλα ζῷα καὶ αἱ χελιδόνες κανθαρίδας. οἴ τε μύρμηκες καὶ οἱ σκνῖπες ἀνθρώποις μὲν ἀηδίας καὶ στρόφους ἐμποιοῦσι καταπινόμενοι· ἡ δὲ ἄρκτος ἢν ἀρρωστίᾳ τινὶ περιπέσῃ, τούτους καταλιχμωμένη ῥώννυται.
1.14.58Engerek kendisine bir meşe dalı dokunsa uyuşur, yarasa da bir çınar yaprağı dokunsa. Fil koçtan, aslan horozdan, deniz canavarları kavrulan baklaların çıtırtısından, kaplan da davul sesinden kaçar. Bunlardan daha çok şey de söylenebilir; ama gereğinden fazla oyalanıyor görünmeyelim: Aynı şeyler kimine tatsız, kimine hoş geliyorsa ve hoş ile tatsız tasavvurda yatıyorsa, dayanak olan şeylerden canlılarda farklı tasavvurlar oluşur.
ἔχιδνα δὲ θιγόντος αὐτῆς μόνον φηγοῦ κλάδου καροῦται, καὶ νυκτερὶς πλατάνου φύλλου. φεύγει δὲ κριὸν μὲν ἐλέφας, λέων δὲ ἀλεκτρυόνα, καὶ θραγμὸν κυάμων ἐρεικομένων τὰ θαλάττια κήτη, καὶ τίγρις ψόφον τυμπάνου. καὶ ἄλλα δὲ πλείω τούτων ἔνεστι λέγειν· ἀλλ’ ἴνα μὴ μᾶλλον τοῦ δέοντος ἐνδιατρίβειν δοκῶμεν, εἰ τὰ αὐτὰ τοῖς μέν ἐστιν ἀηδῆ τοῖς δὲ ἡδέα, τὸ δὲ ἡδὺ καὶ ἀηδὲς ἐν φαντασίᾳ κεῖται, διάφοροι γίνονται τοῖς ζῴοις ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων φαντασίαι.
1.14.59Aynı şeyler canlıların çeşitliliğinden ötürü farklı görünüyorsa, dayanak olan şeyin bize nasıl göründüğünü söyleyebileceğiz, ama tabiatı bakımından nasıl olduğu konusunda hükmü askıya alacağız. Çünkü kendi tasavvurlarımızla öteki canlıların tasavvurları arasında kendimiz karar veremeyeceğiz; zira kendimiz de anlaşmazlığın bir tarafıyız ve bu yüzden kendimiz hüküm verebilmekten çok, hüküm verecek birine muhtacız.
εἰ δὲ τὰ αὐτὰ πράγματα ἀνόμοια φαίνεται παρὰ τὴν τῶν ζῴων ἐξαλλαγήν, ὁποῖον μὲν ἡμῖν θεωρεῖται τὸ ὑποκείμενον ἕξομεν λέγειν, ὁποῖον δὲ ἔστι πρὸς τὴν σιν ἐφέξομεν. οὐδὲ γὰρ ἐπικρίνειν αὐτοὶ δυνησόμεθα τὰς φαντασίας τάς τε ἡμετέρας καὶ τἀς τῶν ἄλλων ζῴων, μέρος ρος καὶ αὐτοὶ τῆς διαφωνίας ὄντες καὶ διὰ τοῦτο τοῦ ἐπικρινοῦντος κρινοῦντος δεησόμενοι μᾶλλον ἢ αὐτοὶ κρίνειν δυνάμενοι.
1.14.60Üstelik kendi tasavvurlarımızı akılsız canlılarda oluşan tasavvurlara ne ispatsız ne de ispatla üstün tutabiliriz. Çünkü ileride hatırlatacağımız gibi belki ispat diye bir şey yoktur; ama olsa bile, ispat denen şeyin kendisi ya bize görünür ya da görünmez. Görünmüyorsa onu güvenle ileri süremeyiz; bize görünüyorsa, araştırılan şey canlılara görünenler olduğundan ve ispat da canlı olan bize göründüğünden, ispatın kendisinin de, görünen bir şey olduğu ölçüde, doğru olup olmadığı araştırılacaktır.
καὶ ἄλλως οὔτε ἀναποδείκτως δυνάμεθα προκρίνειν τὰς ἡμετέρας φαντασίας τῶν παρὰ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις γινομένων οὔτε μετ’ ἀποδείξεως. πρὸς γὰρ τῷ μὴ εἷναι ἀπόδειξιν ἴσως, ὡς ὑπομνήσομεν, αὐτὴ ἡ λεγομένη ἀπόδειξις ἤτοι φαινομένη ἡμῖν ἔσται ἢ οὐ φαινομένη. καὶ εἰ μὲν μὴ φαινομένη, οὐδὲ μετὰ πεποιθήσεως αὐτὴν προοισόμεθα· εἰ δὲ φαινομένη ἡμῖν, ἐπειδὴ περὶ τῶν φαινομένων τοῖς ζώοις ζητεῖται καὶ ἡ ἀπόδειξις ἡμῖν φαίνεται ζῴοις οὖσι, καὶ αὐτὴ ζητηθήσεται εἰ ἔστιν ἀληθὴς καθό ἐστι φαινομένη.
1.14.61Araştırılan bir şeyi yine araştırılan bir şeyle kanıtlamaya kalkışmak ise saçmadır; çünkü aynı şey hem inanılır hem inanılmaz olacaktır, ki bu imkânsızdır: ispatlamak istediği bakımından inanılır, ispatlandığı bakımından inanılmaz. Demek ki kendi tasavvurlarımızı akılsız denen canlılarda oluşan tasavvurlara üstün tutmamızı sağlayacak bir ispatımız olmayacaktır. Öyleyse tasavvurlar canlıların çeşitliliğinden ötürü farklıysa ve aralarında karar vermek imkânsızsa, dışarıda dayanak olan şeyler hakkında hükmü askıya almak zorunludur.
ἄτοπον δὲ τὸ ζητούμενον διὰ τοῦ ζητουμένου κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖν, ἐπεὶ ἔσται τὸ αὐτὸ πιστὸν καὶ ἄπιστον, ὅπερ ἀμήχανον, πιστὸν μὲν ἡ βούλεται ἀποδεικνύειν, ἄπιστον δὲ ᾗ ἀποδείκνυται. οὐχ ἕξομεν ἄρα ἀπόδειξιν δι’ ἧς προκρινοῦμεν τὰς ἑαυτῶν φαντασίας τῶν παρὰ τοῖς ἀλόγοις καλουμένοις ζῴοις γινομένων. εἰ οὖν διάφοροι γίνονται αἱ φαντασίαι παρὰ τὴν τῶν ζῴων ἐξαλλαγήν, ἃς ἐπικρῖναι ἀμήχανόν ἐστιν, ἐπέχειν ἀνάγκη περὶ τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων.
1.14.62İşin fazlası olarak, akılsız denen canlıları tasavvur bakımından insanlarla da karşılaştırıyoruz; çünkü ciddi argümanlardan sonra kibirli ve kendini öven dogmatiklerle alay etmeyi de geri çevirmiyoruz. Bizimkiler genellikle akılsız canlıların çokluğunu toptan insanla karşılaştırırlar;
’Εκ περιουσίας δὲ καὶ συγκρίνομεν τὰ ἄλογα καλούμενα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις κατὰ φαντασίαν· καὶ γὰρ καταπαίζειν τῶν δογματικῶν τετυφωμένων καὶ περιαυτολογούντων οὐκ ἀποδοκιμάζομεν μετὰ τοὺς πρακτικοὺς τῶν λόγων. οἱ μὲν οὖν ἡμέτεροι τὸ πλῆθος τῶν ἀλόγων ζῴων ἀπλῶς εἰώθασι συγκρίνειν τῷ ἀνθρώπῳ·
1.14.63ama dogmatikler kılı kırk yararak karşılaştırmanın denk olmadığını söylediklerinden, biz bol bol yetecek kadar elimizde olduğu için şakayı daha da ileri götürüp argümanı tek bir canlıya, istersen en değersiz sayılan köpeğe dayandıracağız. Böyle bile olsa, sözünü ettiğimiz canlıların görünenlerin inanılırlığı bakımından bizden geri kalmadığını göreceğiz.
ἐπεὶ δὲ εὑρεριλογοῦντες οἱ δογματικοὶ ἄνισον εἶναί φασι τὴν σύγκρισιν, ἡμεῖς ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἐπὶ πλέον παίζοντες ἐπὶ ἑνὸς ζῴου στήσομεν τὸν λόγον, οἶον ἐπὶ κυνός, εἰ δοκεῖ, τοῦ εὐτελεστάτου δοκοῦντος εἶναι. εὑρήσομεν γὰρ καὶ οὕτω μὴ λειπόμενα ἡμῶν τὰ ζῷα, περὶ ὧν ὁ λόγος, ὡς πρὸς τὴν πίστιν τῶν φαινομένων.
1.14.64Bu canlının his bakımından bizden üstün olduğunu dogmatikler de kabul eder: Koku alarak bizden daha iyi algılar, göremediği av hayvanlarının izini bununla sürer; gözleriyle onları bizden daha çabuk görür, kulağıyla da keskin biçimde duyar.
ὅτι τοίνυν αἰσθήσει διαφέρει τοῦτο τὸ ζῷον ἡμῶν, οἱ δογματικοὶ συνομολογοῦσιν· καὶ γὰρ τῇ ὀσφρήσει μᾶλλον ἡμῶν ἀντιλαμβάνεται, τὰ μὴ ὁρώμενα αὐτῷ θηρία διὰ ταύτης ἀνιχνεύων καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς θᾶττον ἡμῶν ταῦτα ὁρῶν καὶ τῇ ἀκοῇ αἰσθανόμενος ὀξέως.
1.14.65Öyleyse logos'a gelelim. Logos'un bir türü içte duran, öteki dile getirilen logos'tur. Önce içte durana bakalım. Şu an bize en çok karşı çıkan dogmatiklere, Stoacılara göre bu, şunlarda yatar gibi görünüyor: kendine uygun olanı seçmek ve yabancı olandan kaçmak, buna katkıda bulunan tekhnē'leri bilmek, kendi tabiatına uygun aretē'leri ve hâllerle ilgili olanları kavramak.
οὐκοῦν ἐπὶ τὸν λόγον ἔλθωμεν. τούτου δὲ ὁ μέν ἐστιν ἐνδιάθετος ὁ δὲ προφορικός. ἴδωμεν οὗν πρότερον περὶ τοῦ ἐνδιαθέτου. οὗτος τοίνυν κατὰ τοὺς μάλιστα ἡμῖν ἀντιδοξοῦντας νῦν δογματικούς, τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς, ἐν τούτοις ἔοικε σαλεύειν, τῇ αἱρέσει τῶν οἰκείων καὶ φυγῇ τῶν ἀλλοτρίων, τῇ γνώσει τῶν εἰς τοῦτο συντεινουσῶν τεχνῶν, τῇ ἀντιλήψει τῶν κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν ἀρετῶν <καὶ> τῶν περὶ τὰ πάθη.
1.14.66Argümanı örnek olarak dayandırmaya karar verdiğimiz köpek, kendine uygun olanı seçer ve zararlı olandan kaçar: Yiyeceğin peşine düşer, kamçı kalkınca geri çekilir. Kendine uygun olanı sağlayan bir tekhnē'si de vardır: avcılık.
ὁ τοίνυν κύων, ἐφ’ οὗ τὸν λόγον ἔδοξε στῆσαι παραδείγματος ἕ αἴρεσιν ποιεῖται ποιεῖται τῶν οἰκείων καὶ φυγὴν τῶν βλαβερῶν, τὰ μὲν τρόφιμα διώκων, μάστιγος δὲ ἀναταθείσης ὑποχωρῶν. ἀλλὰ καὶ τέχνην ἔχει ποριστικὴν τῶν οἰκείων, τὴν θηρευτικήν.
1.14.67Aretē'den de yoksun değildir. Adalet herkese değerince verme yetisi olduğuna göre, yakınlarına ve kendisine iyilik edenlere kuyruk sallayıp onları koruyan, yabancılara ve haksızlık edenlere karşı kendini savunan köpek adaletten payını almamış sayılmaz.
ἔστι δὲ οὐδ’ ἀρετῆς ἐκτός· τῆς γέ τοι δικαιοσύνης οὔσης τοῦ κατ’ ἀξίαν ἀποδοτικῆς ἑκάστῳ, ὁ κύων τοὺς μὲν οἰκείους γε καὶ εὖ ποιοῦντας σαίνων καὶ φρουρῶν τούς δὲ ἀνοικείους καὶ ἀδικοῦντας ἀμυνόμενος οὐκ ἔξω ἂν εἴη τῆς δικαιοσύνης.
1.14.68Adaleti taşıyorsa, aretē'ler birbirini gerektirdiğinden öteki aretē'leri de taşır; oysa bilgeler insanların çoğunun bunlara sahip olmadığını söyler. Onu savunmada yiğit ve anlayışlı da görüyoruz. Homeros da buna tanıklık etmiştir: Odysseus'u bütün yakınlarının tanımadığı, yalnız Argos'un tanıdığı biri olarak anlatır; köpek ne adamın bedenindeki değişiklikle aldanmış ne de kavrayıcı tasavvurdan sapmıştır; bu tasavvura insanlardan daha çok sahip olduğu ortaya çıkmıştır.
εἰ δὲ ταύτην ἔχει, τῶν ἀρετῶν ἀντακολουθουσῶν καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἔχει, ἃς οὔ φασιν ἔχειν τοὺς πολλούς ἀνθρώπους οἱ σοφοί. καὶ ἄλειμον δὲ ὄντα ὁρῶμεν ἐν ταῖς ἀμύναις καὶ συνετόν, ὧς λαὶ Ὅμηρος ἐμαρτύρησεν, ποιήσας τὸν Ὀδυσσέα πᾶσι μὲν τοῖς οἰκείοις ἀνθρώποις ἀγνῶτα ὄντα ὑπὸ μόνου δὲ τοῦ Ἀργοῦ σθέντα, μήτε ὑπὸ τῆς ἀλλοιώσεως τῆς κατὰ τὸ σῶμα τἀνδρὸς ἀπατηθέντος τοῦ κυνός, μήτε ἐκστάντος τῆς καταληπτικῆς φαντασίας, ἣν μᾶλλον τῶν ἀνθρώπων ἔχων ἐφάνη.
1.14.69Akılsız canlılara en çok savaş açan Khrysippos'a göre köpek o ünlü diyalektikten de pay alır. Nitekim bu adam, köpeğin birden çok terimli beşinci ispatsız kıyasa başvurduğunu söyler: Üç yol ağzına gelip av hayvanının geçmediği iki yolu koklayınca, üçüncüsünü koklamadan hemen ondan atılır. Çünkü bu eski düşünüre göre köpek örtük olarak şöyle akıl yürütür: "Hayvan ya buradan, ya buradan, ya da buradan geçti; ne buradan geçti ne buradan;
κατὰ δὲ τὸν Χρύσιππον τὸν μάλιστα συμπολεμοῦντα τοῖς ἀλόγοις ζῴοις καὶ τῆς ἀοιδίμου διαλεκτικῆς μετέχει. φησὶ γοῦν αὐτὸν ὁ προειρημένος ἀνὴρ ἐπιβάλλειν τῷ πέμπτῳ διὰ πλειόνων ἀναποδείκτῳ, ὅταν ἐπὶ τρίοδον ἐλθὼν καὶ τἀς δύο ὁδούς ἰχνεύσας δι’ ὧν οὐ διῆλθε τὸ θηρίον, τὴν τρίτην μηδ’ ἰχνεύσας εὐθέως ὁρμήσῃ δι’ αὐτῆς. δυνάμει γὰρ τοῦτο αὐτὸν λογίζεσθαί φησιν ὁ ἀρχαῖος ‘τῇδε ἢ τῇδε ἢ τῇδε διῆλθε τὸ θηρίον· οὔτε δὲ τῇδε οὔτε τῇδε·
1.14.70öyleyse buradan geçti." Kendi hâllerini de kavrar ve onları hafifletir: Ayağına bir diken battığında, ayağını yere sürterek ve dişleriyle onu çıkarmaya girişir. Bir yerinde yara varsa, kirli yaralar zor iyileştiği, temiz yaralar ise kolayca tedavi edildiği için, oluşan irini yavaşça yalayıp temizler.
τῇδε ἄρα.’ ἀλλὰ καὶ τῶν ἑαυτοῦ παθῶν ἀντιληπτικός τέ ἐστι καὶ παραμυθητικός· σκόλοπος γὰρ αὐτῷ καταπαγέντος ἐπὶ τὴν ἄρσιν τούτου ὁρμᾷ τῇ τοῦ ποδὸς πρὸς τὴν γῆν παρατρίψει καὶ διὰ τῶν ὀδόντων. ἕλκος τε εἰ ἔχει που, ἐπεὶ τὰ μὲν ῥυπαρὰ ἕλκη δυσαλθῆ ἐστιν, τὰ δὲ καθαρὰ ῥᾳδίως θεραπεύεται, πρᾴως ἀποψᾷ τὸν γινόμενον ἰχῶρα.
1.14.71Hippokrates'in öğüdüne de çok iyi uyar: Ayağın ilacı hareketsizlik olduğundan, ayağı yaralanırsa onu havaya kaldırır ve elden geldiğince sarsmadan tutar. Uygun olmayan sıvılardan rahatsız olunca ot yer; onunla birlikte uygun olmayanı kusup iyileşir.
ἀλλὰ καὶ τὸ ‘Ιπποκράτειον φυλάσσει μάλα καλῶς· ἐπεὶ γὰρ ποδὸς ἄκος ἀκινησία, εἴ ποτε τραῦμα ἐν ποδὶ σχοίη, μετεωρίζει τοῦτον καὶ ὧς οἶόν τε ἄσκυλτον τηρεῖ. ὀχλούμενός τε ὑπὸ χυμῶν ἀνοικείων πόαν ἐσθίει, μεθ’ ἧς ἀποβλύζων βλύζων τὸ ἀνοίκειον ὑγιάζεται.
1.14.72Argümanı örnek olsun diye dayandırdığımız canlının kendine uygun olanı seçtiği ve rahatsız edenden kaçtığı, kendine uygun olanı sağlayan bir tekhnē'ye sahip olduğu, kendi hâllerini kavrayıp hafifletebildiği ve aretē'den yoksun olmadığı görüldüğüne göre, içte duran logos'un kusursuzluğu da bunlarda yattığına göre, köpek bu bakımdan kusursuz olurdu. Sanırım bazı filozoflar kendilerini bu yüzden bu canlının adıyla onurlandırmışlardır.
εἰ τοίνυν ἐφάνη τὸ ζῷον, ἐφ’ οὗ τὸν λόγον ἐστήσαμεν παραδείγματος ἕνεκα, καὶ αἱρούμενον τὰ οἰκεῖα καὶ τὰ ὀχληρὰ φεῦγον, τέχνην τε ἔχον ποριστικὴν τῶν οἰκείων, καὶ τῶν ἑαυτοῦ παθῶν ἀντιληπτικὸν καὶ παραμυθητικόν, καὶ οὐκ ἔξω ἀρετῆς, ἐν οἷς κεῖται ἡ τελειότης τοῦ ἐνδιαθέτου λόγου, τέλειος ἂν εἴη κατὰ τοῦτο ὁ κύων· ὅθεν μοι δοκοῦσί τινες τῶν κατὰ φιλοσοφίαν ἑαυτοὺς σεμνῦναι τῇ τοῦ ζῴου τούτου προσηγορίᾳ.
1.14.73Dile getirilen logos'u şimdilik araştırmak gerekmez; çünkü dogmatiklerin bazıları bile onu aretē'nin edinilmesine engel diye reddetmiş, bu yüzden öğrenim süresince susmayı alışkanlık edinmişlerdir. Üstelik, varsayalım ki bir insan dilsiz olsun, kimse onun logos'tan yoksun olduğunu söylemez. Bunları da bir yana bıraksak, sözünü ettiğimiz canlıların, saksağanlar ve başka bazıları gibi, insan sesleri çıkardığını da görüyoruz.
περὶ δὲ τοῦ προφορικοῦ λόγου τέως μὲν οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον ζητεῖν· τοῦτον γὰρ καὶ τῶν δογματικῶν ἔνιοι παρῃτήσαντο ὧς ἀντιπράττοντα τῇ τῆς ἀρετῆς ἀναλήψει, διὸ καὶ παρὰ τὸν τῆς μαθήσεως χρόνον ἤσκησαν σιωπήν· καὶ ἄλλως, εἰ καθ’ ὑπόθεσιν εἴη ἄνθρωπος ἐνεός, οὐδεὶς φήσει αὐτὸν εἶναι ἄλογον. ἵνα δὲ καὶ ταῦτα παραλίπωμεν, μάλιστα μὲν ὁρῶμεν τὰ ζῷα, περὶ ὧν ὁ λόγος, καὶ ἀνθρωπίνας προφερόμενα φωνάς, ὧς κίττας καὶ ἄλλα τινά.
1.14.74Bunu da bırakalım: Akılsız denen canlıların seslerini anlamasak bile, onların konuşması, bizim ise anlamamamız hiç de akla aykırı değildir; çünkü barbarların dilini duyduğumuzda da anlamayız, onu tekdüze bir ses sanırız.
ἴνα δὲ καὶ τοῦτο ἐάσωμεν, εἰ καὶ μὴ συνίεμεν τὰς φωνὰς τῶν ἀλόγων καλουμένων ζῴων, ὅλως οὐκ ἔστιν ἀπεικὸς διαλέγεσθαι μὲν ταῦτα, ἡμᾶς δὲ μὴ συνιέναι· καὶ γὰρ τῆς τῶν βαρβάρων φωνῆς ἀκούοντες οὐ συνίεμεν ἀλλὰ μονοειδῆ ταύτην εἶναι δοκοῦμεν.
1.14.75Köpeklerin birilerine karşı koyarken bir ses, uluduklarında başka bir ses, dövüldüklerinde başka bir ses, kuyruk sallarken de farklı bir ses çıkardığını duyuyoruz. Kısacası, buna dikkatle bakan, bu canlıda da öteki canlılarda da farklı koşullarda seste büyük bir çeşitlilik bulur; öyle ki bu yüzden akılsız denen canlıların dile getirilen logos'tan da pay aldığı haklı olarak söylenebilir.
καὶ ἀκούομεν δὲ τῶν κυνῶν ἄλλην μὲν φωνὴν προϊεμένων ὅταν ἀμύνωνταί τινας, ἄλλην δὲ ὅταν ὠρύωνται, καὶ ἄλλην ὅταν τύπτωνται, καὶ διάφορον ἐπὰν σαίνωσιν. καὶ ὅλως εἰ τις εἰς τοῦτο ἀτενίσειεν, εὖροι ἂν πολλὴν παραλλαγὴν τῆς φωνῆς παρὰ τούτῳ τε καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐν ταῖς διαφόροις περιστάσεσιν, ὥστε διὰ ταῦτα εἰκότως λέγοιτ’ ἂν καὶ τοῦ προφορικοῦ μετέχειν γου τὰ καλούμενα ἄλογα ζῷα.
1.14.76Bu canlılar ne duyuların keskinliğinde, ne içte duran logos'ta, işin fazlası olarak söylersek ne de dile getirilen logos'ta insanlardan geri kalıyorsa, tasavvurları bakımından bizden daha az inanılır olmazlar.
εἰ δὲ μήτε ἀκριβείᾳ τῶν αἰσθήσεων λείπεται τῶν ἀνθρώπων ταῦτα μήτε τῷ ἐνδιαθέτῳ λόγῳ, ἐκ περιουσίας δὲ εἰπεῖν μηδὲ τῷ προφορικῷ, οὐκ ἂν ἀπιστότερα ἡμῶν εἴη κατὰ τὰς φαντασίας.
1.14.77Argümanı akılsız canlıların her birine dayandırarak da belki bunları ispatlamak mümkündür. Örneğin kuşların zekâca üstün olduğunu ve dile getirilen logos'u kullandığını kim söylemez? Onlar yalnız şimdiki şeyleri değil, olacakları da bilir ve bunları anlayabilenlere hem başka işaretlerle hem de sesleriyle önceden bildirirler.
καὶ ἐφ’ ἑκάστου δὲ τῶν ἀλόγων ζῴων ἴσως ἱστάντας τὸν λόγον ταῦτα ἀποδεικνύειν δυνατόν ἐστιν. οἶον γοῦν τίς οὐκ ἂν εἴποι τοὺς ὄρνιθας ἀγχινοίᾳ τε διαφέρειν καὶ τῷ προφορικῷ κεχρῆσθαι λόγῳ; οἴ γε οὐ μόνον τὰ παρόντα ἀλλὰ καὶ τὰ ἐσόμενα ἐπίστανται καὶ ταῦτα τοῖς συνιέναι δυναμένοις προδηλοῦσιν, ἄλλως τε σημαίνοντες καὶ τῇ φωνῇ προαγορεύοντες.
1.14.78Daha önce de belirttiğim gibi, bu karşılaştırmayı işin fazlası olarak yaptım; sanırım kendi tasavvurlarımızı akılsız canlılarda oluşanlara üstün tutamayacağımızı daha önce yeterince göstermiştim. Akılsız canlılar tasavvurları değerlendirmede bizden daha az inanılır değilse ve canlıların çeşitliliğinden ötürü farklı tasavvurlar oluşuyorsa, dayanak olan şeylerin her birinin bana nasıl göründüğünü söyleyebileceğim, ama tabiatça nasıl olduğu konusunda, söylenenlerden ötürü hükmü askıya almak zorunda kalacağım.
Τὴν δὲ σύγκρισιν ἐποιησάμην, ὡς καὶ ἔμπροσθεν ἐπεσημηνάμην, ἐκ περιόντος, ἱκανῶς, ὧς οἶμαι, δείξας ἔμπροσθεν] ὅτι μὴ δυνάμεθα προκρίνειν τὰς ἡμετέρας φαντασίας τῶν παρὰ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις γινομένων. ἀλλ’ εἰ μή ἐστιν ἀπιστότερα τά ἄλογα ζῷα ἡμῶν πρὸς τὴν κρίσιν τῶν φαντασιῶν, καὶ διάφοροι γίνονται φαντασίαι παρὰ τὴν τῶν ζῴων παραλλαγήν, ὁποῖον μὲν ἕκαστον τῶν ὑποκειμένων ἐμοὶ φαίνεται δυνήσομαι λέγειν, ὁποῖον δὲ ἔστι τῇ φύσει διὰ τὰ προειρημένα ἐπέχειν ἀναγκασθήσομαι.
1.14.79İkinci tarz: İnsanlar arasındaki fark
Hükmü askıya almanın birinci tarzı böyledir. İkincisinin, insanlar arasındaki farktan çıkan tarz olduğunu söylemiştik. Çünkü biri, varsayım olarak, insanların akılsız canlılardan daha inanılır olduğunu kabul etse bile, yalnız bizim aramızdaki farka bakarak da hükmü askıya almanın gerektiğini göreceğiz. İnsanın psykhē ve beden olmak üzere iki şeyden oluştuğu söylendiğine göre, bu ikisinin her bakımından birbirimizden farklıyız; örneğin bedence hem biçimlerimizle hem de kendimize özgü bünyelerimizle.
Καὶ ὁ μὲν πρῶτος τῆς ἐποχῆς τρόπος τοιοῦτός ἐστι, δεύτερον δὲ ἐλέγομεν εἶναι τὸν ἀπὸ τῆς διαφορᾶς τῶν ἀνθρώπων· ἴνα γὰρ καθ’ ὑπόθεσιν καὶ συγχωρήσῃ τις πιστοτέρους εἶναι τῶν ἀλόγων ζῴων τοὺς ἀνθρώπους, εὑρήσομεν καὶ ὅσον ἐπὶ τῇ ἡμετέρᾳ διαφορᾷ τὴν ἐποχὴν εἰσαγομένην. δύο τοίνυν εἶναι λεγομένων ἐξ ὧν σύγκειται ὁ ἄνθρωπος, ψυχῆς καὶ σώματος, κατ’ ἄμφω ταῦτα διαφέρομεν ἀλλήλων, οἷον κατὰ σῶμα ταῖς τε μορφαῖς καὶ ταῖς ἰδιοσυγκρισίαις.
1.14.80Bir İskit'in bedeni biçimce bir Hintlinin bedeninden farklıdır; dedikleri gibi bu çeşitliliği sıvılardan birinin ya da ötekinin baskın olması yaratır. Sıvıların farklı baskınlığına göre tasavvurlar da farklı olur; bunu birinci argümanda göstermiştik. İşte bu yüzden dış şeyleri seçmede ve onlardan kaçınmada da insanlar arasında büyük fark vardır: Hintliler başka şeylerden, bizim buralılar başka şeylerden hoşlanır; farklı şeylerden hoşlanmak da dayanak olan şeylerden farklı tasavvurlar edinildiğini gösterir.
διαφέρει μὲν γὰρ κατὰ μορφὴν σῶμα Σκύθου Ἰνδοῦ σώματος, τὴν δὲ παραλλαγὴν ποιεῖ, καθάπερ φασίν, ἡ διάφορος τῶν χυμῶν ἐπικράτεια. παρὰ δὲ τὴν διάφορον τῶν χυμῶν ἐπικράτειαν διάφοροι γίνονται καὶ αἱ φαντασίαι, καθάπερ καὶ ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ (ξ 52) παρεστήσαμεν. ταῦτά τοι καὶ ἐν τῇ αἱρέσει καὶ φυγῇ τῶν ἐκτὸς διαφορὰ πολλὴ κατ’ αὐτούς ἐστιν· ἄλλοις γὰρ χαίρουσιν Ἰνδοὶ καὶ ἄλλοις οἱ καθ’ ἡμᾶς, τὸ δὲ διαφόροις χαίρειν τοῦ παρηλλαγμένας ἀπὸ τῶν ὑποκειμένων φαντασίας, λαμβάνειν ἐστὶ μηνυτικόν.
1.14.81Kendimize özgü bünyelerimiz bakımından da öyle farklıyız ki bazıları sığır etini kaya balıklarından daha kolay sindirir, Lesbos'un hafif şarabıyla ise kusma ve ishal nöbetine tutulur. Derler ki Attikalı bir yaşlı kadın otuz dirhem baldıranı tehlikesizce içermiş; Lysis de dört dirhem afyonu sıkıntısız alırmış.
κατὰ δὲ ἰδιοσυγκρισίας διαφέρομεν ὡς ἐνίους κρέα βόεια πετραίων ἰχθυδίων ῥᾷον πέττειν καὶ ὑπὸ Λεσβίου οἰναρίου εἰς χολέραν περιτρέπεσθαι. ἦν δέ, φασίν, γραῦς Ἀττικὴ τριάκοντα ὁλκὰς κωνείου ἀκινδύνως προσφερομένη, Λῦσις δὲ καὶ μηκωνείου τέσσαρας ὁλκὰς ἀλύπως ἐλάμβανεν.
1.14.82İskender'in sofracısı Demophon güneşte ya da hamamda üşür, gölgede ısınırmış; Argoslu Athenagoras'ı akrepler ve zehirli örümcekler soksa bir şey olmazmış; Psylloi denenler ise yılanlar ya da kobralar ısırsa bile zarar görmezmiş;
καὶ Δημοφῶν μὲν ὁ Ἀλεξάνδρου τραπεζοποιὸς ἐν ἡλίῳ γινόμενος ἢ ἐν βαλανείῳ ἐρρίγου, ἐν σκιᾷ δὲ ἐθάλπετο, Ἀθηναγόρας δὲ ὁ Ἀργεῖος ὑπό σκορπίων καὶ φαλαγγίων ἀλύπως ἐπλήσσετο, οἱ δὲ καλούμενοι Ψθλλαεῖς οὐδ’ ὑπὸ ὄφεων ἤ ἀσπίδων δακνόμενοι βλάπτονται,
1.14.83Mısırlılardan Tentyralılar da timsahlardan zarar görmez. Meroe'nin karşı yakasında, Astapus ırmağı kıyısında yaşayan Etiyopyalılar da akrepleri, yılanları ve benzerlerini tehlikesizce yer. Khalkisli Rufinus da helleborus içince ne kusar ne de hiç müshil etkisi görürmüş; onu alışık olduğu bir şey gibi alıp sindirirmiş.
οἱ δὲ Τεντυρῖται τῶν Αἰγυπτίων οὐ βλάπτονται πρὸς ἄνω κάτω] τῶν κροκοδείλων. ἀλλά καὶ Αἰθιόπων οἱ ἀντιπέραν τῆς Μερόης παρὰ τὸν ’Αστάπουν ποταμὸν οἰκοῦντες σκορπίους καὶ ὄφεις καὶ τὰ παραπλήσια ἀκινδύνως ἐσθίουσιν. καὶ Ῥουφῖνος δὲ ὁ ἐν Χαλκίδι πίνων ἑλλέβορον οὔτε ἤμει οὔτε ὅλως ἐκαθαίρετο, ἀλλ’ ὥς τι τῶν συνήθων προσεφέρετο καὶ ἔπεσσεν.
1.14.84Herophilosçu Khrysermos biber yediğinde kalp krizi tehlikesi geçirirmiş. Cerrah Soterikhos yayın balığı kızartmasının kokusunu duyunca kusma ve ishal nöbetine yakalanırmış. Argoslu Andron susuzluğa o kadar dayanıklıymış ki suyu olmayan Libya'yı bile içecek aramadan geçmiş. Caesar Tiberius karanlıkta görürmüş. Aristoteles de Thasoslu birini anlatır: Bir insan hayalinin hep önünden yürüdüğünü sanırmış.
Χρύσερμος δὲ ὁ Ἡροφίλειος εἴ ποτε πέπερι προσηνέγκατο, καρδιακῶς ἐκινδύνευεν. καὶ Σωτήριχος δὲ ὁ χειρουργὸς εἴ ποτε σιλούρων ᾔσθετο κνίσσης, χολέρᾳ ἡλίσκετο. Ἄνδρων δὲ ὁ Ἀργεῖος οὕτως ἄδιψος ἦν ὡς καὶ διὰ τῆς ἀνύδρου Λιβύης ὁδεύειν αὐτὸν μὴ ἐπιζητοῦντα ποτόν. Τιβέριος δὲ ὁ Καῖσαρ ἐν σκότῳ ἑώρα. Ἀριστοτέλης δὲ ἱστορεῖ (Meteor. p.373b4) Θάσιόν τινα ᾧ ἐδόκει ἀνθρώπου εἴδωλον προηγεῖσθαι αὐτοῦ διὰ παντός.
1.14.85Dogmatiklerin aktardığı pek çok örnekten birkaçını söylemekle yetinirsek, insanlar arasında bedence bu kadar çeşitlilik bulunduğuna göre, insanların psykhē bakımından da birbirlerinden farklı olması akla yatkındır; çünkü fizyonomi bilgeliğinin de gösterdiği gibi beden psykhē'nin bir tür kalıbıdır. İnsanların düşünce bakımından çok ve sınırsız farklılığının en büyük kanıtı da dogmatiklerin başka konularda ve özellikle neyi seçmek, neden kaçınmak gerektiği konusunda söylediklerindeki anlaşmazlıktır.
τοσαύτης οὖν parἀλλαγῆς οὔσης ἐν τοῖς ἀνθρώποις κατὰ τὰ σώματα, ἵνα ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν τῶν παρὰ τοῖς δογματικοῖς κειμένων ἀρκεσθῶμεν εἰπόντες, εἰκός ἐστι καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν ψυχὴν διαφέρειν ἀλλήλων τοὺς ἀνθρώπους· τύπος γάρ τίς ἐστι τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς, ὧς καὶ ἡ φυσιογνωμονικὴ σοφία δείκνυσιν. τὸ δὲ μέγιστον δεῖγμα τῆς κατὰ τὴν διάνοιαν τῶν ἀνθρώπων πολλῆς καὶ ἀπείρου διαφορᾶς ἡ διαφωνία τῶν παρὰ τοῖς δογματικοῖς λεγομένων περί τε τῶν ἄλλων καὶ περὶ τοῦ τίνα μὲν αἱρεῖσθαι προσήκει τίνα δὲ ἐκκλίνειν.
1.14.86Şairler de bu konuda yerinde sözler söylemiştir. Pindaros şöyle der:
Kimini fırtına ayaklı atların şerefleri ve çelenkleri sevindirir, kimini altın dolu odalarda bir hayat; kimi de hızlı bir gemiyle denizin dalgasını aşmaktan haz duyar.
Şair de şöyle der:
Kimi şu işlerden hoşlanır, kimi bu işlerden.
Tragedya da bu tür sözlerle doludur; örneğin:
Herkes için aynı şey güzel ve bilgece olsaydı, insanlar arasında tartışmalı bir kavga olmazdı.
Ve yine:
Ne tuhaf, aynı şey ölümlülerin kimine hoş gelir, kimine nefret konusu olur.
Seçmek ve kaçınmak hazda
δεόντως οὖν καὶ οἱ ποιηταὶ περὶ τούτων ἀπεφήναντο· ὁ μὲν γὰρ Πίνδαρός φησιν (fr. 242 Boeckh, 221 Schroed.) ἀελλοπόδων μέν τιν’ εὐφραίνουσιν ἱππὼν τιμαί <τε> καὶ στέφανοι, τοὺς δ’ ἐν πολυχρύσοις θαλάμοις βιοτά· τέρπεται δὲ καί τις ἐπ’ οἶδμ’ ἅλιον ναὶ· θοᾷ διαμείβων. ὁ δὲ ποιητὴς λέγει (ξ 228) ἄλλος γάρ τ’ ἄλλοισιν ἀνὴρ ἐπιτέρπεται ἔργοις. ἀλλὰ καὶ ἡ τραγῳδία μεστὴ τῶν τοιούτων ἐστί· λέγει γοῦν (Eurip. Phoen. 499) εἰ πᾶσι ταὐτὸν καλὸν ἔφυ σοφόν θ’ ἅμα, οὐκ ἦν ἂν ἀμφίλεκτος ἀνθρώποις ἔρις, καὶ πάλιν (Fragm. Trag. adesp. 462 Nauck) δεινόν γε ταὐτὸν τοῖς μὲν ἁνδάνειν βροτῶν τοῖς δ’ ἔχθος εἶναι. ἐπεὶ οὖν ἡ αἵρεσις καὶ ἡ φυγὴ ἐν ἡδονῇ
1.14.87ve hoşnutsuzlukta yattığına, haz ve hoşnutsuzluk da his ve tasavvurda yattığına göre, aynı şeyleri kimileri seçip kimileri onlardan kaçındığında, onların aynı şeylerden aynı biçimde etkilenmediği sonucunu çıkarmamız gerekir; yoksa aynı şeyleri aynı biçimde seçer ya da onlardan kaçınırlardı. Aynı şeyler insanlar arasındaki farka göre farklı biçimde etkiliyorsa, bu bakımdan da hükmü askıya almak haklı olarak gerekir: Dayanak olan şeylerin her birinin her bir farka göre nasıl göründüğünü belki söyleyebiliriz, ama tabiatı bakımından ne olduğunu ileri süremeyiz.
καὶ ἀηδισμῷ ἐστιν, ἡ δὲ ἡδονὴ καὶ ὁ ἀηδισμὸς ἐν αἰσθήσει κεῖται καὶ φαντασίᾳ, ὅταν τὰ αὐτὰ οἱ μὲν αἱρῶνται οἱ δὲ φεύγωσιν, ἀκόλουθον ἡμᾶς ἐπιλογίζεσθαι ὅτι οὐδὲ ὁμοίως ὑπὸ τῶν αὐλουθον κινοῦνται, ἐπεὶ ὁμοίως ἂν τὰ αὐτὰ ᾑροῦντο ἢ ἐξέκλινον. εἰ δὲ τὰ <αὐτὰ> διαφόρως κινεῖ παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν ἀνθρώπων, θρώπων, εἰσάγοιτ’ ἂν εἰκότως καὶ κατὰ τοῦτο ἡ ἐποχή, ὅ τι μὲν ἕκαστον φαίνεται τῶν ὑποκειμένων ὧς πρὸς ἑκάστην διαφορὰν ’ίσως λέγειν ἡμῶν δυναμένων, τί δὲ ἔστι κατὰ δύναμιν] ὡς πρὸς τὴν φύσιν οὐχ οἰῶν τε ὄντων ἀποφήνασθαι.
1.14.88Çünkü ya bütün insanlara inanacağız ya da bazılarına. Bütün insanlara inanırsak, imkânsız bir işe girişmiş olacak ve birbirine karşıt şeyleri kabul edeceğiz; bazılarına inanırsak, hangilerine onay vermemiz gerektiğini bize söylesinler. Platoncu "Platon'a", Epikurosçu "Epikuros'a" diyecek, ötekiler de buna benzer şekilde; böylece aralarında çözümsüz bir çekişmeye girip bizi yine hükmü askıya almaya götürecekler.
ἤτοι γὰρ πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις πιστεύσομεν ἢ τισίν. ἀλλ’ εἰ μὲν πᾶσιν, καὶ ἀδυνάτοις ἐπιχειρήσομεν καὶ τὰ ἀντικείμενα παραδεξόμεθα· εἰ δὲ τισίν, εἰπάτωσαν ἡμῖν τίσι χρὴ συγκατατίθεσθαι· ὁ μὲν γὰρ Πλατωνικὸς λέξει ὅτι Πλάτωνι, ὁ Ἐπικούρειος δὲ Ἐπικούρῳ, καὶ οἱ ἄλλοι ἀναλόγως, καὶ οὕτως ἀνεπικρίτως στασιάζοντες αὖθις ἡμᾶς εἰς τὴν ἐποχὴν περιστήσουσιν.
1.14.89Çoğunluğa onay vermek gerektiğini söyleyen ise çocukça bir şey ileri sürmüş olur; çünkü kimse bütün insanları dolaşıp çoğunluğun neyi uygun bulduğunu hesaplayamaz. Bizim bilmediğimiz bazı halklarda bizde seyrek olan şeyler çoğunlukta bulunabilir, bizde çoğunluğun başına gelen şeyler de seyrek olabilir: Örneğin çoğu, zehirli örümcekler ısırınca acı duymaz, yalnız bazıları seyrek olarak acı duyar; daha önce sözü edilen öteki bünye özellikleri için de buna benzer şeyler söylenebilir. Demek ki insanlar arasındaki farktan ötürü de hükmü askıya almak zorunludur.
ὁ δὲ λέγων ὅτι τοῖς πλείστοις δεῖ συγκατατίθεσθαι παιδαριῶδές τι προοίσεται, οὐδενὸς δυναμένου πάντας τοὺς ἀνθρώπους ἐπελθεῖν καὶ διαλογίσασθαι τί τοῖς πλείστοις ἀρέσκει, ἐνδεχομένου τοῦ ἔν τισιν ἔθνεσιν, ἃ ἡμεῖς οὐκ ἴσμεν, τὰ μὲν παρ’ ἡμῖν σπάνια τοῖς πλείοσι προσεῖναι τὰ δὲ ἡμῶν τοῖς πολλοῖς συμβαίνοντα σπάνια ὑπάρχειν, ὧς τοὺς πολλούς μὲν ὑπὸ φαλαγγίων δακνομένους μὴ ἀλγεῖν, τινὰς δὲ σπανίως ἀλγεῖν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν ἔμπροσθεν (ξ 81 sqq.) εἰρημένων ἰδιοσυγκρισιῶν τὸ ἀνάλογον. ἀναγκαῖον οὖν καὶ διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων διαφορὰν εἰσάγεσθαι τὴν ἐποχήν.
1.14.90Üçüncü tarz: Duyular arasındaki fark
Biraz kendini beğenmiş olan dogmatikler, şeyler hakkında hüküm verirken kendilerini öteki insanlardan üstün tutmak gerektiğini söylüyorlar. Bu iddianın saçma olduğunu biliyoruz (çünkü kendileri de anlaşmazlığın bir tarafıdır; kendilerini üstün tutarak görünenler hakkında böyle hüküm verirlerse, hükmü kendilerine bırakarak, daha hükme başlamadan araştırılan şeyi peşinen kabul etmiş olurlar);
Ἐπεὶ δὲ φίλαυτοί τινες ὄντες οἱ δογματικοί φασι δεῖν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἑαυτούς προκρίνειν ἐν τῇ κρίσει τῶν πραγμάτων, ἐπιστάμεθα μὲν ὅτι ἄτοπός ἐστιν ἡ ἀξίωσις αὐτῶν μέρος γάρ εἰσι καὶ αὐτοὶ τῆς διαφωνίας· καὶ ἐὰν αὐτοὺς προκρίνοντες οὕτω κρίνωσι τὰ φαινόμενα, πρὶν ἄρξασθαι τῆς κρίσεως τὸ ζητούμενον συναρπάζουσιν, ἑαυτοῖς τὴν κρίσιν ἐπιτρέποντες),
1.14.91yine de argümanı tek bir insana, örneğin onların hayalini kurduğu bilgeye dayandırarak da hükmü askıya almaya varmak için sırada üçüncü olan tarzı ele alıyoruz. Bunun duyular arasındaki farktan çıkan tarz olduğunu söylemiştik. Duyuların birbirinden farklı olduğu apaçıktır.
ὁμῶ ’ς δ’ οὖν ἔνα καὶ ἐπὶ ἑνὸς ἀνθρώπου τὸν λόγον ἱστάντες, οἷον τοῦ παρ’ αὐτοῖς ὀνειροπολουμένου σοφοῦ, ἐπὶ τὴν ἐποχὴν καταντῶμεν, τὸν τρίτον τῇ τάξει τρόπον προχειριζόμεθα. τοῦτονδ᾿ ἐλέγομεν τὸν ἀπὸ τῆς διαφορᾶς τῶν αἰσθήσεων. ὅτι δὲ διαφέρονται αἱ αἰσθήσεις πρὸς ἀλλήλας, πρόδηλον.
1.14.92Örneğin resimler göze girintili çıkıntılı görünür, ama dokunmaya öyle gelmez. Bal da bazılarının diline hoş, gözlerine ise rahatsız edici gelir; demek ki salt olarak hoş mu yoksa rahatsız edici mi olduğunu söylemek imkânsızdır. Güzel koku için de aynı şey geçerlidir: Koku duyusunu sevindirir, tat duyusunu tiksindirir.
αἱ γοῦν γραφαὶ τῇ μὲν ὄψει δοκοῦσιν εἰσοχὰς καὶ ἐξοχὰς ἔχειν, οὐ μὴν καὶ τῇ ἁφῇ. καὶ τὸ μέλι τῇ μὲν γλώττῃ ἡδύ φαίνεται ἐπί τινων, τοῖς δ’ ὀφθαλμοῖς ἀηδές· ἀδύνατον οὖν ἐστιν εἰπεῖν πότερον ἡδύ ἐστιν εἰλικρινῶς ἢ ἀηδές. καὶ ἐπὶ τοῦ μύρου ὁμοίως· τὴν μὲν γὰρ ὄσφρησιν εὐφραίνει, τὴν δὲ γεῦσιν ἀηδίζει.
1.14.93Sütleğen de gözlere acı verip bedenin geri kalanına acı vermediğinden, kendi tabiatı bakımından bedenlere salt olarak acısız mı yoksa acı verici mi olduğunu söyleyemeyeceğiz. Yağmur suyu gözlere yararlıdır, ama soluk borusunu ve ciğerleri tahriş eder; zeytinyağı da cildi yatıştırdığı hâlde öyle yapar. Torpil balığı da el ve ayak uçlarına konunca uyuşukluk yapar, ama bedenin geri kalanına konunca zarar vermez. Bu yüzden bunların her birinin tabiatı bakımından nasıl olduğunu söyleyemeyeceğiz, ama her seferinde nasıl göründüğünü söylemek mümkündür.
τό τε εὐφόρβιον ἐπεὶ τοῖς μὲν ὀφθαλμοῖς λυπηρόν ἐστι τῷ δὲ ἄλλῳ σώματι παντὶ ἄλυπον, οὐχ ἕξομεν εἰπεῖν, πότερον ἄλυπόν ἐστιν εἰλικρινῶς τοῖς σώμασιν ὅσον ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἢ λυπηρόν. τό τε ὄμβριον ὕδωρ ὀφθαλμοῖς μέν ἐστιν ὠφέλιμον, ἀρτηρίαν δὲ καὶ πνεύμονα τραχύνει, καθάπερ καὶ τὸ ἔλαιον, καίτοι τὴν ἐπιφάνειαν παρηγοροῦν. καὶ ἡ θαλαττία νάρκη τοῖς μὲν ἄκροις τεθεῖσα ναρκᾶν ποιεῖ, τῷ δ’ ἄλλῳ σώματι ἀλύπως παραξξ τίθεται. διόπερ ὁποῖον μὲν ἔστι πρὸς τὴν φύσιν ἕκαστον τούτων οὐχ ἕξομεν λέγειν, ὁποῖον δὲ φαίνεται ἑκάστοτε δυνατὸν εἰπεῖν.
1.14.94Bunlardan daha çok şey de söylenebilir; ama oyalanmayalım, eserin amacı gereği şunu söylemeliyiz: Bize görünen duyulur şeylerin her biri çok yönlü olarak algılanır gibidir; örneğin elma pürüzsüz, güzel kokulu, tatlı ve sarı görünür. Bu yüzden elmanın gerçekten yalnız bu keyfiyetleri mi taşıdığı, yoksa tek bir keyfiyeti olup duyu organlarının farklı yapısına göre mi farklı göründüğü, yahut görünenlerden daha çok keyfiyeti olup bazılarının bize mi ulaşmadığı açık değildir.
καὶ ἄλλα δὲ πλείω τούτων ἔνεστι λέγειν· ἀλλ’ ἴνα μὴ διατρίβωμεν, διὰ τὴν πρόθεσιν τοῦ τρόπου] τῆς συγγραφῆς ἐκεῖνο λεκτέον. ἕκαστον τῶν φαινομένων ἡμῖν αἰσθητῶν ποικίλον ὑποπίπτειν δοκεῖ, οἷον τὸ μῆλον λεῖον εὐῶδες γλυκὺ ξανθόν. ἄδηλον οὖν πότερόν ποτε ταύτας μόνας ὄντως ἔχει τἀς ποιότητας, ἢ μονόποιον μέν ἐστιν, παρὰ δὲ τὴν διάφορον κατασκευὴν τῶν αἰσθητηρίων διάφορον φαίνεται, ἢ καὶ πλείονας μὲν τῶν φαινομένων ἔχει ποιότητας, ἡμῖν δ’ οὐχ ὑποπίπτουσί τινες αὐτῶν.
1.14.95Elmanın tek bir keyfiyeti olabileceği, daha önce söylediklerimizden, bedenlere dağılan besinden, ağaçlara dağılan sudan, flütlere, kavallara ve benzeri çalgılara üflenen nefesten çıkarılabilir; çünkü elma da tek türden olup, onu algılayan duyu organlarının farkına göre farklı görülebilir.
μονόποιον μὲν γὰρ εἷναι τοῦτο ἐνδέχεται λογίζεσθαι ἐκ τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν εἰρημένων (j53) τῆς εἰς τὰ σώμάτα ἀναδιδομένης τροφῆς καὶ τοῦ ὕδατος τοῦ εἰς τὰ δένδρα ἀναδιδομένου καὶ τοῦ πνεύματος τοῦ ἐν] αὐλοῖς καὶ σύριγξι καὶ τοῖς παραπλησίοις ὀργάνοις <ἐμπνεομένον>· δύναται γὰρ καὶ τὸ μῆλον μονοειδὲς μὲν εἶναι, διάφορον δὲ θεωρεῖσθαι παρὰ τὴν διαφορὰν τῶν αἰσθητηρίων περὶ ἃ γίνεται αὐτοῦ ἡ ἀντίληψις.
1.14.96Elmanın bize görünenlerden daha çok keyfiyeti olabileceğini de şöyle çıkarıyoruz: Doğuştan dokunma, koku ve tat duyusuna sahip olan, ama ne işiten ne gören birini düşünelim. Bu kişi görülebilir ya da işitilebilir hiçbir şeyin hiç var olmadığını sanacak, yalnız algılayabildiği o üç tür keyfiyetin var olduğunu düşünecektir.
πλείονας δὲ τῶν φαινομένων ἡμῖν ποιοτήτων ἔχειν τὸ μῆλον ποιότητας δύνασθαι οὕτως ἐπιλογιζόμεθα. ἐννοήσωμέν τινα ἐκ γενετῆς ἁφὴν μὲν ἔχοντα καὶ ὄσφρησιν καὶ γεῦσιν, μήτε δὲ ἀκούοντα μήτε ὁρῶντα. οὗτος τοίνυν ὑπολήψεται μήτε ὁρατόν τι εἶναι τὴν ἀρχὴν μήτε ἀκουστόν, ἀλλὰ μόνα ἐκείνα τὰ τρία γένη τῶν ποιοτήτων ὑπάρχειν ὧν ἀντιλαμβάνεσθαι δύναται.
1.14.97Biz de yalnız beş duyuya sahip olduğumuz için elmanın keyfiyetlerinden yalnız algılayabildiklerimizi algılıyor olabiliriz; ama sahip olmadığımız başka duyu organlarına ulaşan başka keyfiyetler de var olabilir; bu yüzden onlara karşılık gelen duyulur şeyleri de algılamıyoruzdur.
καὶ ἡμᾶς οὖν ἐνδέχεται τἀς πέντε μόνας αἰσθήσεις ἔχοντας μόνον ἀντιλαμβάνεσθαι, ἐκ τῶν περὶ τὸ μῆλον ποιοτήτων, ὧν ἐσμεν ἀντιληπτικοί· ὑποκεῖσθαι δὲ ἄλλας οἶόν τέ ἐστι ποιότητας, ὑποπιπτούσας ἑτέροις αἰσθητηρίοις, ὧν ἡμεῖς οὐ μετεσχήκαμεν, διὸ οὐδὲ ἀντιλαμβανόμεθα τῶν κατ’ αὐτὰς αἰσθητῶν.
1.14.98"Ama tabiat duyuları duyulur şeylere göre ölçüp biçmiştir," diyecek biri. Hangi tabiat? Dogmatikler arasında onun varlığı hakkında bu kadar çözümsüz bir anlaşmazlık varken? Çünkü tabiatın var olup olmadığına karar verecek kişi sıradan biriyse, onlara göre inanılır olmayacak; filozofsa anlaşmazlığın bir tarafı olacak, hüküm veren değil, kendisi hakkında hüküm verilen olacaktır.
ἀλλ’ ἡ φύσις συνεμετρήσατο, φήσει τις, τἀς αἰσθήσεις πρὸς τὰ αἰσθητὰ. ποία φύσις, διαφωνίας τοσαύτης επικρίτου παρὰ τοῖς δογματικοῖς οὔσης περὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς κατ’ αὐτήν; ὁ γὰρ ἐπικρίνων αὐτὸ τοῦτο εἰ ἔστι φύσις, εἰ μὲν ἰδιώτης εἴη, ἄπιστος ἔσται κατ’ αὐτούς, φιλόσοφος δὲ ὢν μέρος ἔσται τῆς διαφωνίας καὶ κρινόμενος αὐτὸς ἀλλ’ οὐ κριτής.
1.14.99Kısacası, elmada yalnız algıladığımızı sandığımız keyfiyetlerin bulunması da, bunlardan daha çoğunun bulunması da, hatta bize ulaşanların bile bulunmaması da mümkünse, elmanın nasıl bir şey olduğu bizim için açık olmayacaktır. Aynı argüman öteki duyulur şeyler için de geçerlidir. Duyular dış şeyleri kavramadığına göre düşünce de onları kavrayamaz, çünkü kılavuzları onu yanıltır; öyle ki bu argümanla da dışarıda dayanak olan şeyler hakkında hükmü askıya almanın sonuç olarak çıktığı görülecektir.
πλὴν ἀλλ’ <εἰ> ἐνεχώρει καὶ ταύτας μόνας ὑποκεῖσθαι παρὰ τῷ μήλῳ τὰς ποιότητας ὣν ἀντιλαμβάνεσθαι δοκοῦμεν, καὶ πλείους τούτων, ἢ πάλιν μηδὲ τἀς ἡμῖν ὑποπιπτούσας, ἄδηλον ἡμῖν ἔσται ὁποῖόν ἐστι τὸ μῆλον. ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν λόγος. τῶν τῶν αἰσθήσεων μέντοι μὴ καταλαμβανουσῶν τὰ ἐκτός, οὐδὲ ἡ διάνοια ταῦτα δύναται κατ’ καταλαμβάνειν, <σφαλλουσῶν αὐτὴν τῶν ὁδηγῶν> ὥστε καὶ διὰ τοῦτον τὸν λόγον ἡ περὶ τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων ἐποχὴ συνάγεσθαι δόξει.
1.14.100Dördüncü tarz: Koşullar
Argümanı tek tek her duyuya dayandırarak, hatta duyuları bir yana bırakarak da hükmü askıya almaya varabilmek için dördüncü tarzı da ele alıyoruz. Bu, koşullara dayanan tarz diye adlandırılır; koşullar derken içinde bulunulan durumları kastediyoruz. Bu tarzın şunlarda görüldüğünü söylüyoruz: tabiata uygun ya da tabiata aykırı bir durumda olmakta, uyanık olmakta ya da uyumakta, yaşlarda, hareket etmekte ya da durmakta, nefret etmekte ya da sevmekte, aç ya da tok olmakta, sarhoş ya da ayık olmakta, önceden içinde bulunulan durumlarda, cesur olmakta ya da korkmakta, acı duymakta ya da sevinmekte.
Ἵνα δὲ καὶ ἐπὶ μιᾶς ἑκάστης αἰσθήσεως ἱστάντες τὸν λόγον, ἢ καὶ ἀφιστάμενοι τῶν αἰσθήσεων, ἔχωμεν καταλήγειν εἰς τὴν ἐποχήν, παραλαμβάνομεν καὶ τὸν τέταρτον τρόπον αὐτῆς. ἔστι δ’ οὗτος ὁ παρὰ τὰς περιστάσεις καλούμενος, λούμενος, περιστάσεις λεγόντων ἡμῶν τὰς διαθέσεις. θεωρεῖσθαι δ’ αὐτόν φαμεν ἐν τῷ κατὰ φύσιν ἢ παρὰ φύσιν <ἔχειν> ἐν τῷ ἐγρηγορέναι ἢ καθεύδειν, παρὰ τὰς ἡλικίας, παρὰ τὸ κινεῖσθαι ἢ ἠρεμεῖν, παρὰ τὸ μισεῖν ἤ φιλεῖν, παρὰ τὸ ἐνδεεῖς εἶναι ἢ κεκορεσμένους, παρὰ τὸ μεθύειν ἢ νήφειν, παρὰ τἀς προδιαθέσεις, παρὰ τὸ θαρρεῖν ἢ δεδιέναι, ἢ] παρὰ τὸ λυπεῖσθαι ἢ χαίρειν.
1.14.101Örneğin tabiata uygun ya da tabiata aykırı bir durumda olmaya göre şeyler farklı algılanır: Sayıklayanlar ve tanrının etkisine kapılmış olanlar daimōn'ları işittiklerini sanır, biz ise işitmeyiz. Aynı şekilde, biz hiçbir şey duymazken onlar çoğu zaman sığala reçinesinin, günnüğün ya da buna benzer bir şeyin ve başka pek çok şeyin kokusunu aldıklarını söylerler. Aynı su, iltihaplı yerlere dökülünce kaynar gibi gelir, bize ise ılık. Aynı giysi gözüne kan oturmuş olanlara turuncu görünür, bana ise öyle görünmez. Aynı bal bana tatlı görünür, sarılık hastalarına ise acı.
οἶον παρὰ μὲν τὸ κατὰ φύσιν ἢ παρά φύσιν ἔχειν ἀνόμοια ὑποπίπτει τὰ πράγματα, ἐπεὶ οἱ μὲν φρενιτίζοντες καὶ οἱ θεοφορούμενοι δαιμόνων ἀκούειν δοκοῦσιν, ἡμεῖς δὲ οὔ. ὁμοίως δὲ ἀποφορᾶς στύρακος ἢ λιβανωτοῦ ἤ τινος τοιούτου καὶ ἄλλων πλειόνων ἀντιλαμβάνεσθαι πολλάκις λέγουσιν, ἡμῶν μὴ αἰσθανομένων. καὶ τὸ αὐτὸ ὕδωρ φλεγμαίνουσι μὲν τόποις ἐπιχυθὲν ζεστὸν εἶναι δοκεῖ, ἡμῖν δὲ χλιαρόν. καὶ τὸ αὐτὸ ἱμάτιον τοῖς μὲν ὑπόσφαγμα ἔχουσι φαίνεται κιρρόν, ἐμοὶ δὲ οὔ. καὶ τὸ αὐτὸ μέλι ἐμοὶ μὲν φαίνεται γλυκύ, τοῖς δὲ ἰκτερικοῖς πικρόν.
1.14.102Biri, tabiata aykırı durumda olanlarda bazı sıvıların karışmasının dayanak olan şeylerden yabancı tasavvurlar doğurduğunu söylerse, şöyle demek gerekir: Sağlıklı olanların içinde de karışmış sıvılar bulunduğundan, dışarıdaki dayanak olan şeyler aslında tabiata aykırı durumda olduğu söylenenlere göründükleri gibi olabilir ve sağlıklı olanlara başka türlü görünmelerine bu sıvılar yol açıyor olabilir.
εἰ δέ τις λέγει ὅτι χυμῶν τινων παραπλοκὴ ἀνοικείους φαντασίας ἐκ τῶν ὑποκειμένων ποιεῖ τοῖς παρὰ φύσιν ἔχουσιν, λεκτέον ὅτι ἐπεὶ καὶ οἱ ὑγιαίνοντες χυμοὺς ἔχουσιν ἀνακεκραμένους, δύνανται οὗτοι τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενα, τοιαῦτα ὄντα τῇ φύσει ὁποῖα φαίνεται τοῖς παρὰ φύσιν ἔχειν λεγομένοις, ἑτεροῖα φαίνεσθαι ποιεῖν τοῖς ὑγιαίνουσιν.
1.14.103Çünkü o sıvılara dayanak olan şeyleri değiştirme gücü tanıyıp bunlara tanımamak uydurmadır. Nasıl sağlıklı olanlar sağlıklılara göre tabiata uygun, hastalara göre tabiata aykırı durumdaysa, hastalar da sağlıklılara göre tabiata aykırı, hastalara göre tabiata uygun durumdadır; öyle ki onlara da, görece tabiata uygun durumda oldukları için inanmak gerekir.
τὸ γὰρ ἐκείνοις μὲν τοῖς χυμοῖς μεταβλητικὴν τῶν ὑποκειμένων διδόναι δύναμιν, τούτοις δὲ μή, πλασματικόν ἐστιν, ἐπεὶ καὶ ὥσπερ οἱ ὑγιαίνοντες κατὰ φύσιν μὲν τὴν τῶν ὑγιαινόντων ἔχουσι, παρὰ φύσιν δὲ τὴν τῶν νοσούντων, οὕτω καὶ οἱ νοσοῦντες παρὰ φύσιν μὲν ἔχουσι τὴν τῶν ὑγιαινόντων, κατὰ φύσιν δὲ τὴν τῶν νοσούντων, ὥστε κἀκείνοις πρός τι κατὰ φύσιν ἔχουσι πιστευτέον.
1.14.104Uyumaya ya da uyanık olmaya göre de farklı tasavvurlar oluşur; çünkü uykuda nasıl tasavvur ediyorsak uyanıkken öyle tasavvur etmeyiz, uyanıkken nasıl tasavvur ediyorsak uykuda öyle tasavvur etmeyiz; öyle ki tasavvurların var olması ya da olmaması salt değil, görelidir: uykuya ya da uyanıklığa göre. Uykuda, uyanıkken var olmayan şeyleri görmemiz bu yüzden doğaldır; ama bunlar büsbütün var olmayan şeyler değildir; çünkü uykuda vardırlar, tıpkı uyanıkken var olan şeylerin uykuda olmasalar da var olması gibi.
παρὰ δὲ τὸ ὑπνοῦν ἢ ἐγρηγορέναι διάφοροι γίνονται φαντασίαι, ἐπεὶ ὧς καθ’ ὕπνους φανταζόμεθα, οὐ φανταζόμεθα ἐγρηγορότες, οὐδὲ ὡς φανταζόμεθα ἐγρηγορότες, καὶ κατὰ τοὺς ὕπνους φανταζόμεθα, ὥστε εἶναι αὐταῖς ἢ μὴ εἶναι γίνεται οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ πρός τι· πρὸς γὰρ τὸ καθ’ ὕπνους ἢ πρὸς ἐγρήγορσιν. εἰκότως οὖν καθ’ ὕπνους ὁρῶμεν ταῦτα ἅ ἐστιν ἀνύπαρκτα ἐν τῷ ἐγρηγορέναι, οὐ[κ ἐν τῷ] καθάπαξ ἀνύπαρκτα ὄντα· ἔστι γὰρ καθ’ ὕπνους, ὥσπερ τὰ ὕπαρ ἔστιν κἂν μὴ ᾖ καθ’ ὕπνους.
1.14.105Yaşlara göre: Aynı hava yaşlılara soğuk, gençlere ılıman gelir; aynı renk yaşlılara soluk, gençlere koyu görünür; aynı ses de kimine boğuk, kimine iyice işitilir gelir.
παρὰ δὲ τὰς ἡλικίας, ὅτι ὁ αὐτὸς ἀὴρ τοῖς μὲν γέρουσι ψυχρὸς εἶναι δοκεῖ τοῖς δὲ ἀκμάζουσιν εὔκρατος, καὶ τὸ αὐτὸ χρῶμα τοῖς μὲν πρεσβυτέροις ἀμαυρὸν φαίνεται τοῖς δὲ ἀκμάζουσι κατακορές, καὶ φωνὴ ὁμοίως ἡ αὐτὴ τοῖς μὲν ἀμαυρὰ δοκεῖ τυγχάνειν τοῖς δ’ ἐξάκουστος.
1.14.106Seçme ve kaçınma bakımından da yaşça farklı olanlar farklı biçimde etkilenir: Örneğin çocuklar için toplar ve çemberler ciddi uğraşlardır; gençler başka şeyleri, yaşlılar başka şeyleri seçer. Bundan, aynı dayanak olan şeylerden farklı yaşlara göre de farklı tasavvurlar oluştuğu sonucu çıkar.
καὶ παρὰ τἀς αἱρέσεις δὲ καὶ φυγὰς ἀνομοίως κινοῦνται οἱ ταῖς ἡλικίαις διαφέροντες· παισὶ μὲν γάρ, εἰ τύχοι, σφαῖραι καὶ τροχοὶ διὰ σπουδῆς εἰσιν, οἱ ἀκμάζοντες δὲ ἄλλα αἱροῦνται, καὶ ἄλλα οἱ γέροντες. ἐξ ὧν συνάγεται ὅτι διάφοροι γίνονται φαντασίαι ὑπὸ τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων καὶ παρὰ τὰς διαφόρους ἡλικίας.
1.14.107Hareket etmeye ya da durmaya göre şeyler farklı görünür; çünkü dururken hareketsiz gördüğümüz şeyleri gemiyle yanlarından geçerken hareket ediyor sanırız.
παρὰ δὲ τὸ κινεῖσθαι ἢ ἠρεμεῖν ἀνόμοια φαίνεται τὰ πράγματα, ἐπεὶ ἅπερ ἑστῶτες ὁρῶμεν ἀτρεμοῦντα, ταῦτα παραπλέοντες κινεῖσθαι δοκοῦμεν.
1.14.108Sevmeye ya da nefret etmeye göre: Kimileri domuz etinden son derece tiksinir, kimileri ise onu büyük bir zevkle yer. Menandros da bu yüzden şöyle demiştir:
Görünüşü bile nasıl görünüyor bak, böyle biri olduğundan beri! Ne canavar! Haksızlık etmemek bizi güzel de yapar.
Pek çokları da çirkin sevgililerini çok güzel sanır.
παρὰ δὲ τὸ φιλεῖν ἤ μισεῖν, ὅτι κρέα ὕεια τινὲς μὲν ἀποστρέφονται καθ’ ὑπερβολήν, τινὲς δὲ ἥδιστα προσφέρονται. ὅθεν καὶ ὁ Μένανδρος (fr. 518 Kock cf. Nauck Mel. gr. VI 120 Cobet N. L. p. 85.) ἔφη οἶος δὲ καὶ τὴν ὄψιν εἶναι φαίνεται; ἀφ’ οὗ τοιοῦτος γέγονεν; οἶον θηρίον. τὸ μηδὲν ἀδικεῖν καὶ καλοὺς ἡμᾶς ποιεῖ. πολλοὶ <δὲ> καὶ ἐρωμένας αἰσχρὰς ἔχοντες ὡραιοτάτας αὐτὰς εἷναι δοκοῦσιν.
1.14.109Aç ya da tok olmaya göre: Aynı yemek açlara çok lezzetli, toklara tatsız gelir. Sarhoş ya da ayık olmaya göre: Ayıkken utanç verici saydığımız şeyler sarhoşken bize utanç verici görünmez.
παρὰ δὲ τὸ πεινῆν ἢ κεκορέσθαι, ὅτι τὸ αὐτὸ ἔδεσμα τοῖς μὲν πεινῶσιν ἥδιστον εἶναι δοκεῖ, τοῖς δὲ κεκορεσμένοις ἀηδές. παρὰ δὲ τὸ μεθύειν ἢ νήφειν, ὅτι ἅπερ νήφοντες αἰσχρὰ εἶναι δοκοῦμεν, ταῦτα ἡμῖν μεθύουσιν οὐκ αἰσχρὰ φαίνεται.
1.14.110Önceden içinde bulunulan durumlara göre: Aynı şarap, önceden hurma ya da kuru incir yemiş olanlara ekşi gelir, ceviz ya da nohut yemiş olanlara ise tatlı. Hamamın giriş salonu da dışarıdan girenleri ısıtır, çıkanları ise orada oyalanırlarsa üşütür.
παρὰ δὲ τὰς προδιαθέσεις, ὅτι ὁ αὐτὸς οἶνος τοῖς μὲν φοίνικας ἢ ἰσχάδας προφαγοῦσιν ὀξώδης φαίνεται, τοῖς δὲ κάρυα ἢ ἐρεβίνθους προσενεγκαμένοις ἡδὺς εἶναι δοκεῖ, καὶ ἡ τοῦ βαλανείου παραστὰς τοὺς μὲν ἔξωθεν εἰσιόντας θερμαίνει, ψύχει δὲ τοὺς ἐξιόντας, εἰ ἐν αὐτῇ διατρίβοιεν.
1.14.111Korkmaya ya da cesur olmaya göre: Aynı şey korkağa korkunç ve dehşet verici görünür, daha cesur olana ise hiç öyle görünmez. Acı duymaya ya da sevinmeye göre: Aynı şeyler acı duyanlara bıktırıcı, sevinenlere hoş gelir.
παρὰ δὲ τὸ φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν, ὅτι τὸ αὐτὸ πρᾶγμα τῷ μὲν δειλῷ φοβερὸν καὶ δεινὸν εἶναι δοκεῖ, τῷ θαρραλεωτέρῳ δὲ οὐσαμῶς. παρὰ δὲ τὸ λυπεῖσθαι ἢ χαίρειν, ὅτι τὰ αὐτὰ πράγματα τοῖς μὲν λυπουμένοις ἐστὶν ἐπαχθῆ τοῖς δὲ xaqiroysin ἡδέα.
1.14.112Durumlara göre de bu kadar tutarsızlık bulunduğuna ve insanlar bir zaman bir durumda, bir zaman başka bir durumda olduğuna göre, dayanak olan şeylerin her birinin her birine nasıl göründüğünü söylemek belki kolaydır, ama ne olduğunu söylemek artık kolay değildir; çünkü bu tutarsızlık hakkında karar verilemez. Ona karar verecek kişi ya sözü edilen durumlardan bazılarının içindedir ya da hiçbir durumun içinde değildir. Hiçbir durumun içinde olmadığını, yani ne sağlıklı ne hasta, ne hareket hâlinde ne durgun olduğunu, hiçbir yaşta bulunmadığını, öteki durumlardan da kurtulmuş olduğunu söylemek büsbütün saçmadır. Belli bir durumdayken tasavvurlar hakkında hüküm verirse anlaşmazlığın bir tarafı olacaktır;
Τοσαύτης οὖν οὔσης ἀνωμαλίας καὶ παρὰ τὰς διαθέσεις, καὶ ἄλλοτε ἄλλως ἐν ταῖς διαθέσεσι τῶν ἀνθρώπων γινομένων, ὁποῖον μὲν ἕκαστον τῶν ὑποκειμένων ἑκάστῳ φαίνεται ῥᾴδιον ἴσως εἰπεῖν, ὁποῖον δὲ ἔστιν οὐκέτι, ἐπεὶ καὶ ἀνεπίκριτός ἐστιν ἡ ἄνωμαλία. ὁ γὰρ ἐπικρίνων ταύτην ἤτοι ἔν τισι τῶν προειρημένων διαθέσεων ἐστιν ἢ ἐν οὐδεμιᾷ τὸ παράπαν ἐστὶ διαθέσει. τὸ μὲν οὖν λέγειν ὅτι ἐν οὐδεμιᾷ διαθέσει τὸ σύνολόν ἐστιν, οἷον οὔτε ὑγιαίνει οὔτε νοσεῖ, οὔτε κινεῖται οὔτε ἠρεμεῖ, οὔτε ἔν τινι ἡλικίᾳ ἐστίν, ἀπήλλακται δὲ καὶ τῶν ἄλλων διαθέσεων, τελέως ἀπεμφαίνει. εἰ δὲ ἔν τινι διαθέσει ὢν κρινεῖ τὰς φαντασίας, μέρος ἔσται τῆς διαφωνίας,
1.14.113üstelik içinde bulunduğu durumlar onu bulandırdığı için dışarıda dayanak olan şeylerin arı bir yargıcı da olmayacaktır. Ne uyanık olan, uyuyanların tasavvurlarını uyanıkların tasavvurlarıyla karşılaştırabilir, ne de sağlıklı olan, hastaların tasavvurlarını sağlıklıların tasavvurlarıyla; çünkü mevcut olmayan şeylerden çok, mevcut olan ve bizi o an etkileyen şeylere onay veririz.
καὶ ἄλλως οὐκ εἰλικρινὴς τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων ἔσται κριτὴς διὰ τὸ τεθολῶσθαι ταῖς διαθέσεσιν ἐν αἷς ἔστιν· οὔτε οὖν ὁ ἐγρηγορὼς δύναται συγκρίνειν τἀς τῶν καθευδόντων φαντασιάς ταῖς τῶν ἐγρηγορότων, οὔτε ὁ ὑγιαίνων τὰς τῶν ωοσούντων ταῖς τῶν ὑγιαινόντων· τοῖς γὰρ παροῦσι καὶ κινοῦσιν ἡμᾶς κατὰ τὸ παρὸν συγκατατιθέμεθα μᾶλλον ἢ τοῖς μὴ παροῦσιν.
1.14.114Bu tür tasavvurlardaki tutarsızlık hakkında başka bir yoldan da karar verilemez. Bir tasavvuru bir tasavvura, bir koşulu bir koşula üstün tutan, bunu ya değerlendirmeden ve ispatsız yapar ya da değerlendirip ispatlayarak. Ama ne bunlar olmadan yapabilir (çünkü inanılır olmaz) ne de bunlarla. Çünkü tasavvurlar hakkında hüküm verecekse, mutlaka bir ölçütle hüküm verecektir.
καὶ ἄλλως δὲ ἀνεπίκριτός ἐστιν ἡ τῶν τοιούτων φαντασιῶν ἀνωμαλία. ὁ γὰρ προκρίνων φαντασίαν φαντασίας καὶ περίστασιν περιστάσεως ἤτοι ἀκρίτως καὶ ἄνευ ἀποδείξεως τοῦτο ποιεῖ ἢ κρίνων καὶ ἀποδεικνύς. ἀλλ’ οὔτε ἄνευ τούτων (ἄπιστος γὰρ ἔσται), οὔτε σύν τούτοις. εἰ γὰρ κρινεῖ τὰς φαντασίας, πάντως κριτηρίῳ κρινεῖ.
1.14.115Bu ölçütün ya doğru ya da yanlış olduğunu söyleyecektir. Yanlışsa inanılır olmayacaktır. Doğru olduğunu söylerse, ölçütün doğru olduğunu ya ispatsız ya da ispatla söyleyecektir. İspatsızsa inanılır olmayacaktır; ispatla söylerse ispatın da mutlaka doğru olması gerekecektir, yoksa inanılır olmaz. Peki ölçütü doğrulamak için başvurduğu ispatın doğru olduğunu, onu değerlendirmiş olarak mı yoksa değerlendirmeden mi söyleyecektir?
τοῦτο οὖν τὸ κριτήριον ἤτοι ἀληθὲς εἶναι λέξει ἢ ψευδές. ἀλλ’ εἰ μὲν ψευδές, ἄπιστος ἔσται. εἰ δὲ ἀληθὲς εἶναι τοῦτο φήσει, ἤτοι ἄνευ ἀποδείξεως λέξει ὅτι ἀληθές ἐστι τὸ κριτήριον, ἢ μετὰ ἀποδείξεως. καὶ εἰ μὲν ἄνευ ἀποδείξεως, ἄπιστος ἔσται· εἰ δὲ μετὰ ἀποδείξεως, πάντως δεήσει καὶ τὴν ἀπόδειξιν ἀληθῆ εἶναι, ἐπεὶ ἄπιστος ἔσται. ἀληθῆ οὖν λέξει τὴν ἀπόδειξιν τὴν εἰς πίστωσιν τοῦ κριτηρίου λαμβανομένην πότερον κεκρικὼς αὐτὴν ἢ μὴ κεκρικώς;
1.14.116Değerlendirmeden söylerse inanılır olmayacaktır; değerlendirmişse, açıktır ki bir ölçütle değerlendirdiğini söyleyecektir; biz de o ölçütün ispatını, o ispatın da ölçütünü arayacağız. Çünkü ispat sağlamlaşmak için her zaman bir ölçüte, ölçüt de doğruluğu gösterilmek için bir ispata muhtaçtır; ne önceden doğru bir ölçüt olmadan ispat sağlam olabilir, ne de ispat önceden doğrulanmadan ölçüt doğru olabilir.
κώς; εἰ μὲν γὰρ μὴ κρίνας, ἄπιστος ἔσται, εἰ δὲ κρίνας, δῆλον ὅτι κριτηρίῳ φήσει κεκρικέναι, οὗ κριτηρίου ζητήσομεν ἀπόδειξιν, κἀκείνης κριτήριον. χρῄζει γὰρ ἀεὶ καὶ ἡ ἀπόδειξις κριτηρίου, ἴνα βεβαιωθῇ, καὶ τὸ κριτήριον ἀποδείξεως, ἵν́α ἀληθὲς εἶναι δειχθῇ· καὶ οὔτε ἀπόδειξις ὑγιὴς εἶναι δύναται μὴ προϋπάρχοντος κριτηρίου ἀληθοῦς, οὔτε κριτήριον ἀληθὲς μὴ προπεπιστωμένης τῆς ἀποδείξεως.
1.14.117Böylece ölçüt ile ispat, ikisinin de inanılmaz çıktığı karşılıklı dayanma tarzına düşer; çünkü her biri ötekinin doğrulanmasını beklediğinden, öteki kadar inanılmazdır. Öyleyse kimse bir tasavvuru bir tasavvura ne ispat ve ölçüt olmadan ne de bunlarla üstün tutamıyorsa, farklı durumlara göre oluşan farklı tasavvurlar hakkında karar verilemeyecektir; öyle ki bu tarz bakımından da dışarıda dayanak olan şeylerin tabiatı hakkında hükmü askıya almak gerekir.
καὶ οὕτως ἐμπίπτουσιν εἰς τὸν διάλληλον τρόπον τό τε κριτήριον καὶ ἡ ἀπόδειξις, ἐν ᾧ ἀμφότερα εὑρίσκεται ἄπιστα· ἑκάτερον γὰρ τὴν θατέρου πίστιν περιμένον ὁμοίως τῷ λοιπῷ ἐστιν ἄπιστον. εἰ οὖν μήτε ἄνευ ἀποδείξεως <καὶ< κριτηρίου μήτε σὺν τούτοις δύναταί τις προκρῖναι φαντασίαν φαντασίας, ἀνεπίκριτοι ἔσονται αἱ παρὰ τὰς διαφόρους διαθέσεις διάφοροι γινόμεναι φαντασίαι, ὥστε εἰσάγεται ἡ περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων ἐποχὴ καὶ ὅσον ἐπὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ.
1.14.118Beşinci tarz: Konumlar, uzaklıklar ve yerler
Beşinci argüman konumlara, uzaklıklara ve yerlere dayanandır; çünkü bunların her birine göre aynı şeyler farklı görünür. Örneğin aynı revak, uçlarından birinden bakılınca gittikçe daralıyormuş gibi, ortasından bakılınca her yanı orantılı görünür; aynı gemi uzaktan küçük ve duruyormuş gibi, yakından büyük ve hareket ediyormuş gibi görünür; aynı kule uzaktan yuvarlak, yakından dört köşe görünür.
Πέμπτος ἐστὶ λόγος ὁ παρά τὰς θέσεις καὶ τὰ διαστήματα καὶ τούς τόπους· καὶ γὰρ παρὰ τούτων ἕκαστον τὰ αὐτὰ πράγματα διάφορα φαίνεται, οἷον ἡ αὐτὴ στοὰ ἀπὸ μὲν τῆς ἑτέρας ἀρχῆς ὁρωμένη μείουρος φαίνεται, ἀπὸ δὲ τοῦ μέσου σύμμετρος πάντοθεν, καὶ τὸ αὐτὸ πλοῖον πόρρωθεν μὲν μικρὸν φαίνεται καὶ ἑστὼς, ἐγγύθεν δὲ μέγα καὶ κινούμενον, καὶ ὁ αὐτὸς πόργος πόρρωθεν μὲν φαίνεται στρογγύλος ἐγγύθεν δὲ τετράγωνος.
1.14.119Bunlar uzaklıklara göre. Yerlere göre ise: Kandil ışığı güneşte soluk, karanlıkta parlak görünür; aynı kürek suyun içinde kırık, suyun dışında düz görünür; yumurta tavuğun içinde yumuşak, havada serttir; vaşak taşı vaşağın içinde sıvı, havada serttir; mercan denizde yumuşak, havada serttir; ses de kavalda bir türlü, flütte başka türlü, açık havada başka türlü duyulur.
ταῦτα μὲν παρὰ τὰ διαστήματα, παρὰ δὲ τούς τόπους ὅτι τὸ λυχνιαῖον φῶς ἐν ἡλίῳ μὲν ἀμαυρὸν φαίνεται ἐν σκότῳ δὲ λαμπρόν, καὶ ἡ αὐτὴ κώπη ἔναλος μὲν κεκλασμένη ἔξαλος δὲ εὐθεῖα, καὶ τὸ ᾠὸν ἐν μὲν τῇ ὄρνιθι ἁπαλὸν ἐν ἀέρι δὲ σκληρόν, καὶ τὸ λυγγούριον ἐν μὲν λυγγὶ ὑγρὸν ἐν ἀέρι δὲ σκληρόν, καὶ τὸ κοράλον ἐν θαλάττῃ μὲν ἁπαλὸν ἐν ἀέρι δὲ σκληρόν, καὶ φωνὴ ἀλλοία μὲν φαίνεται ἐν σύριγγι γινομένη, ἀλλοία δὲ ἐν αὐλῷ, ἀλλοία δὲ ἐν ἀέρι ἁπλῶς.
1.14.120Konumlara göre: Aynı resim arkaya yatırılınca düz görünür, biraz öne eğilince girintili çıkıntılı görünür. Güvercinlerin boyunları da farklı eğilişlere göre farklı renklerde görünür.
παρὰ δὲ τὰς θέσεις ὅτι ἡ αὐτὴ εἰκὼν ἐξυπτιαζομένη μὲν λεία φαίνεται, ποσῶς δὲ ἐπινευομένη εἰσοχὰς καὶ ἐξοχὰς ἔχειν δοκεῖ. καὶ οἱ τράχηλοι δὲ τῶν περιστερῶν παρὰ τὰς διαφόρους ἐπικλίσεις διάφοροι φαίνονται κατὰ χρῶμα.
1.14.121Görünen her şey bir yerde, belli bir uzaklıktan ve belli bir konumda görüldüğüne, bunların her biri de, hatırlattığımız gibi, tasavvurlarda büyük bir çeşitlilik yarattığına göre, bu tarzla da hükmü askıya almaya varmak zorunda kalacağız. Çünkü bu tasavvurlardan bazılarını ötekilere üstün tutmak isteyen imkânsız bir işe girişmiş olur.
ἐπεὶ οὖν πάντα τὰ φαινόμενα ἔν τινι θεωρεῖται καὶ ἀπό τινος διαστήματος καὶ κατά τινα θέσιν, ὧν ἕκαστον πολλὴν ποιεῖ παραλλαγὴν περὶ τἀς φαντασίας, σίας, ὧς ὑπεμνήσαμεν (ξ 118spp.), ἀναγκασθησόμεθα καὶ διὰ τούτου τοῦ τρόπου καταντᾶν εἰς ἐποχήν. καὶ γὰρ ὁ βουλόμενος τούτων τῶν φαντασιῶν προκρίνειν τινὰς ἀδυνάτοις ἐπιχειρήσει.
1.14.122Hükmünü yalınca ve ispatsız bildirirse inanılır olmayacaktır. İspat kullanmak isterse: İspatın yanlış olduğunu söylerse kendi kendini çürütecek; doğru olduğunu söylerse ondan ispatın doğru olduğunun ispatı istenecek, onun için de başka bir ispat, çünkü o da doğru olmalıdır; böylece sonsuza dek gidecektir. Sonsuz sayıda ispat ortaya koymak ise imkânsızdır;
εἰ μὲν γὰρ ἀπλῶς καὶ ἄνευ ἀποδείξεως ποιήσεται τὴν ἀπόφασιν, ἄπιστος ἔσται· εἰ δὲ ἀποδείξει βουλήσεται χρήσασθαι, εἰ μὲν ψευδῆ λέξει τὴν ἀπόδειξιν εἷναι, ἑαυτὸν περιτρέψει, ἀληθῆ δὲ λέγων εἶναι τὴν ἀπόδεξιν αἰτηθήσεται ἀπόδειξιν τοῦ ἀληθῆ αὐτὴν εἶναι, κἀκείνης ἄλλην, ἐπεὶ καὶ αὐτὴν ἀληθῆ εἶναι δεῖ, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δέ ἐστιν ἀπείρους ἀποδείξεις παραστῆσαι·
1.14.123demek ki ispatla da bir tasavvuru bir tasavvura üstün tutamayacaktır. Kimse sözü edilen tasavvurlar arasında ne ispatsız ne de ispatla karar veremeyecekse, hükmü askıya almak sonuç olarak çıkar: Her şeyin şu konumda, şu uzaklıkta ya da şu yerde nasıl göründüğünü belki söyleyebiliriz, ama söylenenlerden ötürü tabiatı bakımından nasıl olduğunu ileri süremeyiz.
οὐκοῦν οὐδὲ μετὰ ἀποδείξεως δυνήσεται προκρίνειν φαντασίαν φαντασίας. εἰ δὲ μήτε ἄνευ ἀποδείξεως μήτε μετὰ ἀποδείξεως δυνατὸς ἔσται τις ἐπικρίνειν τἀς προειρημένας φαντασίας, συνάγεται ἡ ἐποχή, ὁποῖον μὲν φαίνεται ἕκαστον κατὰ τήνδε τὴν θέσιν ἢ κατὰ τόδε τὸ διάστημα ἤ ἐν τῷδε εἰπεῖν ἴσως δυναμένων ἡμῶν, ὁποῖον δέ ἐστιν ὡς πρὸς τὴν φύσιν ἀδυνατούντων ἀποφαίνεσθαι διὰ τὰ προειρημένα.
1.14.124Altıncı tarz: Karışımlar
Altıncı tarz karışımlara dayanandır. Bu tarzla şu sonuca varırız: Dayanak olan şeylerin hiçbiri bize kendi başına değil, bir şeyle birlikte ulaştığına göre, dış şeyle onunla birlikte görüldüğü şeyden oluşan karışımın nasıl olduğunu belki söyleyebiliriz, ama dışarıda dayanak olan şeyin salt olarak nasıl olduğunu söyleyemeyiz. Dış şeylerin hiçbirinin bize kendi başına değil, mutlaka bir şeyle birlikte ulaştığı ve bu yüzden başka türlü göründüğü, sanırım apaçıktır.
Ἕκτος ἐστὶ τρόπος ὁ παρὰ τὰς ἐπιμιγάς, καθ’ ὃν συνάγομεν ὅτι, ἐπεὶ μηδὲν τῶν ὑποκειμένων καθ’ ἑαυτὸ ἡμῖν ὑποπίπτει ἀλλὰ σύν τινι, ὁποῖον μέν ἐστι τὸ μῖγμα ἔκ τε τοῦ ἐκτὸς καὶ τοῦ ᾧ συνθεωρεῖται τάχα δυνατὸν εἰπεῖν, ὁποῖον δέ ἐστι τὸ ἐκτὸς ὑποκείμενον εἰλικρινῶς οὐκ ἂν ἔχοιμεν λέγειν. ὅτι δὲ οὐδὲν τῶν ἐκτὸς καθ’ αὑτὸ ὑποπίπτει ἀλλὰ πάντως σύν τινι, καὶ ὅτι παρὰ τοῦτο ἀλλοῖον θεωρεῖται, πρόδηλον, οἶμαι.
1.14.125Örneğin tenimizin rengi ılık havada bir türlü, soğuk havada başka türlü görünür; tenimizin renginin tabiatça nasıl olduğunu değil, bunların her biriyle birlikte nasıl göründüğünü söyleyebiliriz. Aynı ses ince havada bir türlü, yoğun havada başka türlü duyulur; güzel kokular hamamda ve güneşte soğuk havada olduğundan daha keskindir; beden de suyla çevrilince hafif, havayla çevrilince ağırdır.
τὸ γοῦν ἡμέτερον χρῶμα ἀλλοῖον μὲν ὁρᾶται ἐν ἀλεεινῷ ἀέρι, ἀλλοῖον δὲ ἐν τῷ] ψυχρῷ, καὶ οὐκ ἂν ἔχοιμεν εἰπεῖν ὁποιον ἔστι τῇ φύσει τὸ χρῶμα ἡμῶν, ἀλλ’ ὁποῖον σὺν ἑκάστῳ τούτων θεωρεῖται. καὶ ἡ αὐτὴ φωνὴ ἀλλοία μὲν φαίνεται σὺν λεπτῷ ἀέρι, ἀλλοία δὲ σὺν παχυμερεῖ, καὶ τὰ ἀρώματα ἐν βαλανείῳ καὶ ἡλίῳ πληκτικώτερα μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἐν ἀέρι καταψύχρῳ, καὶ τὸ σῶμα ὑπὸ ὕδατος μὲν περιεχόμενον κοῦφόν ἐστιν, ὑπὸ δὲ ἀέρος βαρύ.
1.14.126Dışarıdan gelen karışımı bir yana bıraksak bile, gözlerimizin kendi içinde zarlar ve sıvılar vardır. Görülen şeyler bunlar olmadan görülmediği için tam olarak kavranamayacaktır; çünkü algıladığımız karışımdır. Bu yüzden sarılık hastaları her şeyi sarı, gözüne kan oturmuş olanlar kırmızımsı görür. Aynı ses açık yerlerde bir türlü, dar ve kıvrımlı yerlerde başka türlü, temiz havada bir türlü, bulanık havada başka türlü duyulduğuna göre, sesi salt olarak algılamamamız akla yatkındır; çünkü kulakların yolları kıvrımlı ve dardır, baş bölgesinden yükseldiği söylenen buharlarla da bulanmıştır.
ἔνα δὲ καὶ τῆς ἔξωθεν ἐπιμιξίας ἀποστῶμεν, οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν ἔχουσιν ἐν ἑαυτοῖς καὶ χιτῶνας καὶ ὑγρά. τὰ οὖν ὁρατὰ ἐπεὶ μὴ ἄνευ τούτων θεωρεῖται, οὐ καταληφθήσεται πρὸς ἀκρίβειαν· τοῦ γὰρ μίγματος ἀντιλαμβανόμεθα, καὶ διὰ τοῦτο οἱ μὲν ἰκτερικοὶ πάντα ὠχρὰ ὁρῶσιν, οἱ δ’ ὑπόσφαγμα ἔχοντες ὕφαιμα. καὶ ἐπεὶ ἡ φωνὴ ἡ αὐτὴ ἀλλοία μὲν φαίνεται ἐν ἀναπεπταμένοις τόποις, ἀλλοία δὲ ἐν στενοῖς καὶ ἑλικοειδέσι, καὶ ἀλλοία μὲν ἐν καθαρῷ ἀέρι, ἀλλοία δὲ ἐν τεθολωμένῳ, εἰκός ἐστι μὴ ἀντιλαμβάνεσθαι ἡμᾶς εἰλικρινῶς τῆς φωνῆς· τὰ γὰρ ὦτα σκολιόπορά ἐστι καὶ στενόπορα καὶ ἀτμώδεσιν ἀποφορήσεσιν, αἳ δὴ ἀπὸ τῶν περὶ τὴν κεφαλὴν φέρεσεαι λέγονται τόπων, τεθολωμένα.
1.14.127Burun deliklerinde ve tat alma bölgelerinde de bazı maddeler bulunduğundan, tatları ve kokuları onlarla birlikte algılarız, salt olarak değil. Demek ki karışımlar yüzünden duyular dışarıda dayanak olan şeylerin tam olarak nasıl olduğunu algılamaz.
ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς μυξωτῆρσι καὶ ἐν τοῖς τῆς γεύσεως τόποις ὑλῶν ὑποκειμένων, μετ’ ἐκείνων ἀντιλαμβανόμεθα τῶν γευστῶν καὶ τῶν ὀσφρητῶν, ἀλλ’ οὐκ εἰλικρινῶς. ὥστε διὰ τὰς ἐπιμιξίας αἱ αἰσθήσεις οὐκ ἀντιλαμβάνονται ὁποῖα πρὸς ἀκρίβειαν τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενά ἐστιν.
1.14.128Düşünce de algılamaz; her şeyden önce, kılavuzları olan duyular yanıldığı için; belki de düşüncenin kendisi duyuların bildirdiklerine kendine özgü bir karışım katar. Çünkü dogmatiklerin yönetici yetinin bulunduğunu sandıkları yerlerin her birinde, ister beyin ister kalp, ister canlının herhangi bir başka parçası olsun, bazı sıvıların bulunduğunu görürüz. Demek ki bu tarza göre de, dışarıda dayanak olan şeylerin tabiatı hakkında hiçbir şey söyleyemediğimiz için hükmü askıya almak zorunda kaldığımızı görüyoruz.
ἀλλ’ οὐδὲ ἡ διάνοια, μάλιστα μὲν ἐπεὶ αἱ ὁδηγοὶ αὐτῆς αἰσθήσεις σφάλλονται· ἴσως δὲ καὶ αὕτη ἐπιμιξίαν τινὰ ἰδίαν ποιεῖται πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν ἀισθήαὐτὸ σέων ἀναγγελλόμενα· περὶ γὰρ ἕκαστον τῶν τόπων ἐν οἷς τὸ ἡγεμονικὸν εἷναι δοκοῦσιν οἱ δογματικοί, χυμούς τινας ὑποκειμένους θεωροῦμεν, εἴτε περὶ ἐγκέφαλον εἴτε περὶ καρδίαν εἴτε περὶ ὁτιδήποτε οὖν μέρος τοῦ ζῴου τοῦτο τίθεσθαι βούλοιτό τις. καὶ κατὰ τοῦτον οὖν τὸν τρόπον ὁρῶμεν, ὅτι περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων οὐδὲν εἰπεῖν ἔχοντες ἐπέχειν ἀναγκαζόμεθα.
1.14.129Yedinci tarz: Kemiyetler ve hazırlanışlar
Yedinci tarzın, dayanak olan şeylerin kemiyetlerine ve hazırlanışlarına dayanan tarz olduğunu söylemiştik; "hazırlanış" derken genel olarak bileşimleri kastediyoruz. Bu tarza göre de şeylerin tabiatı hakkında hükmü askıya almak zorunda kaldığımız açıktır. Örneğin keçi boynuzundan kazınan talaşlar tek başlarına, bileşimden ayrı bakıldığında beyaz görünür; boynuzun bütünlüğü içinde bir araya gelmiş hâlde ise siyah görülür. Gümüşün parçaları, yani eğe tozları da tek başlarına siyah görünür, bütünle birlikteyken ise beyaz olarak algılanır.
Ἕβδομον τρόπον ἐλέγομεν εἶναι τὸν παρὰ τὰς ποσότητας καὶ σκευασίας τῶν ὑποκειμένων, σκευασίας λέγοντες κοινῶς τἀς συνθέσεις. ὅτι δὲ καὶ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον ἐπέχειν ἀναγκαζόμεθα περὶ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτῶν, δῆλον. οἷον γοῦν τὰ ξέσματα τοῦ κέρατος τῆς αἰγὸς φαίνεται μὲν λευκὰ ἁπλῶς καὶ ἄνευ συνθέσεως θεωρούμενα, συντιθέμενα δὲ ἐν τῇ τοῦ κέρατος ὑπάρξει μέλανα θεωρεῖται. καὶ τοῦ ἀργύρου τὰ μέρη] τὰ ῥινήματα κατ’ ἰδίαν μὲν ὄντα μέλανα φαίνεται, σύν δὲ τῷ ὅλῳ ὡς λευκὰ ὑποπίπτει.
1.14.130Tainaron taşının parçaları cilalanınca beyaz görünür, bütün hâlindeyken ise sarı. Birbirinden ayrı dağılmış kum taneleri pürüzlü görünür, ama yığın hâlinde bir araya gelince duyuya yumuşak gelir. Çöpleme otu ince, tüy gibi bir toz hâlinde verilirse boğulma yapar, iri taneli olursa artık yapmaz.
καὶ τῆς Ταιναρείας λίθου τὰ μὲν μέρη λευκὰ ὁρᾶται ὅταν λεανθῇ, σὺν δὲ τῇ ὁλοσχερεῖ ξανθὰ φαίνεται. καὶ αἱ ἀπ’ ἀλλήλων ἐσκεδασμέναι ψάμμοι τραχεῖαι φαίνονται, ὧς σωρὸς δὲ συντεθεῖσαι ἁπαλῶς κινοῦσι τὴν αἴσθησιν. καὶ ὁ ἐλλέβορος λεπτὸς μὲν καὶ χνοώδης προδφερόμενος πνιγμὸν ἐπιφέρει, κριμνώδης δὲ ὢν οὐκέτι.
1.14.131Şarap ölçülü içilince bizi güçlendirir, fazla alınınca bedeni gevşetir. Besin de aynı şekilde miktarına göre farklı bir etki gösterir: çoğu zaman fazla yendiği için hazımsızlıklar ve safralı ishallerle bedeni boşaltır.
καὶ ὁ οἶνος σύμμετρος μὲν πινόμενος ῥώννυσιν ἡμᾶς, πλείων δὲ λαμβανόμενος παραλύει τὸ σῶμα. καὶ ἡ τροφὴ παραπλησίως παρὰ τὴν ποσότητα διάφορον ἐπιδείκνυται δύναμιν· πολλάκις γοῦν διὰ τὸ πολλὴ προσενεχθῆναι καθαίρει τὸ σῶμα διά τε ἀπεψιῶν καὶ χολερικῶν παθῶν.
1.14.132Demek ki burada da boynuzun incecik bir parçasının nasıl, birçok ince parçadan oluşan bir yığının nasıl olduğunu; ufalanmış gümüşün nasıl, birçok parçadan oluşan gümüşün nasıl olduğunu; Tainaron taşının küçücük bir kırıntısının nasıl, birçok küçük parçadan oluşanının nasıl olduğunu söyleyebileceğiz. Kum, çöpleme otu, şarap ve besin için de bu göreli yanı söyleyebiliriz; ama şeylerin kendi başına tabiatını, bileşimlere göre tasavvurlarda ortaya çıkan tutarsızlık yüzünden artık söyleyemeyiz.
ἕξομεν οὖν κἀνταῦθα λέγειν ὁποῖόν ἐστι τοῦ κέρατος τὸ λεπτὸν καὶ ὁποῖον τὸ ἐκ πολλῶν λεπτομερῶν συγκείμενον, καὶ ὁποῖος μέν ἐστιν ὁ μικρομερὴς ἄργυρος ὁποῖος δὲ ὁ ἐκ πολλῶν συγκείμενος, καὶ ὁποία μὲν ἡ ἀκαριαία Ταιμεκρομερῶν ναρεία λίθος ὁποία δὲ ἡ ἐκ πολλῶν μικρῶν συγκειμένη, καὶ ἐπὶ τῶν ψάμμων καὶ τοῦ ἐλλεβόρου καὶ τοῦ οἴνου καὶ τῆς τροφῆς τὸ πρός τι, τὴν μέντοι φύσιν τῶν πραγμάτων καθ’ ἑαυτὴν οὐκέτι διὰ τὴν παρὰ τὰς συνθέσεις τῶν φαντασιῶν ἀνωμαλίαν.
1.14.133Çünkü genel olarak, yararlı şeyler bile miktarca ölçüsüz kullanılınca zarar verir, zararlı sanılanlar ise son derece az miktarda alınınca zarar vermez gibi görünür. Bu sözü en çok hekimlikte ilaçların etkilerinde gözlenen şey doğrular: tek tek ilaçlar tam ölçüsünde karıştırılınca bileşik yararlı olur; ama bazen en küçük bir ağırlık farkı gözden kaçınca bileşik yalnız yararsız kalmakla kalmaz, çoğu zaman son derece zararlı, hatta zehirli olur.
καθόλου γὰρ δοκεῖ καὶ τὰ ὠφέλιμα λυπηρὰ γίνεσθαι παρὰ τὴν κατὰ ποσότητα ἄμετρον αὐτῶν χρῆσιν, καὶ τὰ βλαβερὰ εἶναι δοκοῦντα ἐν τῷ καθ’ ὑπερωβολὴν παραλαμβάνεσθαι ἀκαριαῖα μὴ λυπεῖν. μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ μάλιστα τὸ κατὰ τὰς ἰατρικὰς δυνάμεις θεωρούμενον, ἐν αἷς ἡ μὲν πρὸς ἀκρίβειαν μῖξις τῶν ἁπλῶν φαρμάκων ὠφέλιμον ποιεῖ τὸ συντεθέν, ῥοπῆς δὲ βραχυτάτης ἐνίοτε παροραθείσης οὐ μόνον οὐκ ὠφέλιμον ἀλλὰ καὶ βλαβερώτατον καὶ δηλητήριον πολλάκις.
1.14.134Böylece kemiyetlere ve hazırlanışlara dayanan argüman, dışarıda dayanak olan şeylerin nasıl var olduğunu bulandırır. Bu yüzden bu tarzın da, dışarıda dayanak olan şeylerin tabiatı hakkında katışıksız bir hüküm bildiremediğimiz için, bizi hükmü askıya almaya götürmesi yerindedir.
οὕτως ὁ κατὰ τὰς ποσότητας καὶ σκευασίας λόγος συγχεῖ τὴν τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων ὕπαρξιν. διόπερ εἰκότως ἂν καὶ οὗτος ὁ τρόπος εἰς ἐποχὴν ἡμᾶς περιάγοι μὴ δυναμένους εἰλικρινῶς ἀποφήνασθαι περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων.
1.14.135Sekizinci tarz: Görelilik
Sekizinci tarz görelilikten çıkan tarzdır. Bu tarza göre, her şey göreli olduğundan, şeylerin mutlak olarak ve tabiatları bakımından ne olduğu hakkında hükmü askıya alacağımız sonucunu çıkarırız. Yalnız şunu bilmek gerekir: burada da, başka yerlerde olduğu gibi, "…dır" sözünü gevşek bir anlamda, "…görünür" yerine kullanıyoruz; aslında söylediğimiz şudur: "Her şey göreli görünür." Bu da iki anlamda söylenir: birincisi hüküm verene göre (çünkü dışarıda dayanak olan ve hakkında hüküm verilen şey, hüküm verene göre görünür); ikincisi, onunla birlikte gözlenen şeylere göre, tıpkı sağın sola göre olması gibi.
ὄγδοος ἐστι τρόπος ὁ ἀπὸ τοῦ πρός τι, καθ’ ὃν ὅν δθνάγομεν ὅτι, ἐπεὶ πάντα ἐστὶ πρός τι, περὶ τοῦ τίνα ἐστὶν ἀπολύτως καὶ ὧς πρὸς τὴν φύσιν ἐφέξομεν. ἐκεῖνο δὲ χρὴ γινώσκειν ὅτι ἐνταῦθα, ὥσπερ καὶ ἐν ἄλλοις, τῷ ‘ἔστι’ καταχρώμεθα χρώμεθα ἀντὶ τοῦ ‘φαίνεται’, δυνάμει τοῦτο λέγοντες ‘πρός τι πάντα φαίνεται.’ τοῦτο δὲ διχῶς λέγεται, ἅπαξ μὲν ὡς πρὸς τὸ κρῖνον τὸ γὰρ ἐκτὸς ὑποκείμενον καὶ κρινόμενον πρὸς τὸ κρῖνον φαίνεται), καθ’ ἕτερον δὲ τρόπον πρὸς τὰ συνθεωρούμενα, ὧς τὸ δεξιὸν πρὸς τὸ ἀριστερόν.
1.14.136Her şeyin göreli olduğunu daha önce de göstermiştik: hüküm veren bakımından, her şeyin şu canlıya, şu insana, şu duyuya ve şu koşula göre göründüğünü; birlikte gözlenen şeyler bakımından da her şeyin şu karışıma, şu tarza, şu bileşime, şu miktara ve şu konuma göre göründüğünü.
ὅτι δὲ πάντα ἐστὶ πρός τι, ἐπελογισάμεθα μὲν καὶ ἔμπροσθεν, οἷον κατὰ τὸ κρῖνον, ὅτι πρὸς τόδε τὸ ζῷον καὶ τόνδε τὸν ἄνθρωπον καὶ τήνδε τὴν αἴσθησιν ἕκαστον φαίνεται καὶ πρὸς τοιάνδε περίστασιν, κατὰ δὲ τὰ συνθεωρούμενα, ὅτι πρὸς τήνδε τὴν ἐπιμιξίαν καὶ τόνδε τὸν τρόπον καὶ τὴν σύνθεσιν τήνδε καὶ τὴν ποσότητα καὶ τὴν θέσιν ἕκαστον φαίνεται.
1.14.137Her şeyin göreli olduğu ayrıca şöyle de çıkarılabilir: Kendi ayırıcı özellikleriyle var olan şeyler göreli şeylerden farklı mıdır, değil midir? Farklı değilse, onlar da görelidir. Farklıysa, farklı olan her şey göreli olduğundan (çünkü farklı olduğu şeye göre söylenir), kendi ayırıcı özellikleriyle var olanlar da görelidir.
καὶ ἰδίᾳ δὲ ἐνδέχεται συνάγειν ὅτι πάντα ἐστὶ πρός τι, τόνδε τὸν τρόπον· πότερον διαφέρει τῶν πρός τι τὰ κατὰ διαφορὰν ἢ οὔ; εἰ μὲν οὐ διαφέρει, καὶ αὐτὰ πρός τι ἐστίν· εἰ δὲ διαφέρει, ἐπεὶ πᾶν τὸ διαφέρον πρός τι ἐστίν λέγεται γὰρ πρὸς ἐκεῖνο οὗ διαφέρει), πρός τι ἐστὶ τὰ κατὰ διαφοράν.
1.14.138Dogmatiklere göre var olan şeylerin kimi en üst cinsler, kimi en alt türler, kimi de hem cins hem türdür; bunların hepsi ise görelidir; demek ki her şey görelidir. Yine kendi söylediklerine göre, var olan şeylerin kimi apaçık, kimi gizlidir; görünenler işaret eder, gizli olanlar ise görünenler tarafından işaret edilir, çünkü onlara göre "görünenler gizli olanların görünüşüdür." İşaret eden ile işaret edilen ise görelidir; demek ki her şey görelidir.
τῶν τε ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἀνωτάτω γένη κατὰ τοὺς δογματικούς, τὰ δ’ ἔσχατα εἴδη, τὰ δὲ γένη καὶ εἴδη· πάντα δὲ ταῦτά ἐστι πρός τι· πάντα ἄρα ἐστὶ πρός τι. ἔτι τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι πρόδηλα, τὰ δὲ ἄδηλα, ὧς αὐτοί φασιν, καὶ σημαίνοντα μὲν τὰ φαινόμενα, σημαινόμενα δὲ ὑπὸ τῶν φαινομένων τὰ ἄδηλα· ὄψις γὰρ κατ᾿ αὐτοὺς (Anaxag. B21 (??) Diels) τῶν ἀδήλων τὰ φαινόμενα. τὸ δὲ σημαῖνον καὶ τὸ σημαινόμενόν ἐστι πρός τι· πρός τι ἄρα ἐστὶ πάντα.
1.14.139Bundan başka, var olan şeylerin kimi benzer, kimi benzemez; kimi eşit, kimi eşitsizdir; bunlar da görelidir; demek ki her şey görelidir. Her şeyin göreli olmadığını söyleyen de her şeyin göreli olduğunu doğrulamış olur: bize karşı çıkarken öne sürdüğü sözlerle, "her şey görelidir" önermesinin kendisinin de genel olarak değil, bize göre geçerli olduğunu göstermiş olur.
πρὸς τούτοις τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ὅμοια τὰ δὲ ἀνόμοια καὶ τὰ μὲν ἴσα τὰ δὲ ἄνισα· ταῦτα δέ ἐστι πρός τι· πάντα ἄρα ἐστὶ πρός τι. καὶ ὁ λέγων δὲ μὴ πάντα εἶναι πρός τι βεβαιοῖ τὸ πάντα εἶναι πρός τι· καὶ αὐτὸ γὰρ τὸ πάντα εἶναι πρός τι πρὸς ἡμᾶς εἶναι δείκνυσι, καὶ οὐ καθόλου, δι’ ὧν ἡμῖν ἐναντιοῦται.
1.14.140Her neyse, her şeyin göreli olduğunu böylece ortaya koyduğumuza göre, artık açıktır ki dayanak olan şeylerin her birinin kendi tabiatı bakımından ve katışıksız olarak nasıl olduğunu söyleyemeyeceğiz; yalnız göreli olarak nasıl göründüğünü söyleyebileceğiz. Bundan da şeylerin tabiatı hakkında hükmü askıya almamız gerektiği sonucu çıkar.
πλὴν ἀλλ’ οὕτω παριστάντων ἡμῶν ὅτι πάντα ἐστὶ πρός τι, δῆλόν ἐστι λοίπόν, ὅτι ὁποῖον ἔστιν ἕκαστον τῶν ὑποκειμένων κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν καὶ εἰλικρινῶς λέγειν οὐ δυνησόμεθα, ἀλλ’ ὁποῖον φαίνεται ἐν τῷ πρός τι. <ᾡ> ἀκολουθεῖ τὸ περὶ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων δεῖν ἡμᾶς ἐπέχειν.
1.14.141Dokuzuncu tarz: Sık ya da seyrek karşılaşmalar
Sıralamada dokuzuncu dediğimiz, sık ya da seyrek karşılaşmalara dayanan tarz hakkında da şöyle şeyler anlatacağız. Güneş elbette kuyruklu yıldızdan çok daha hayret vericidir; ama güneşi her gün, kuyruklu yıldızı ise seyrek gördüğümüz için yıldıza öyle şaşarız ki onu tanrılardan gelen bir alamet sanırız, güneşe ise hiç şaşmayız. Oysa güneşin ancak seyrek doğup seyrek battığını, her şeyi bir anda aydınlattığını, her şeyi de ansızın karanlığa gömdüğünü düşünecek olsak, bu olayda büyük bir hayret konusu görürüz.
Περὶ δὲ τοῦ κατὰ τὰς συνεχεῖς ἢ σπανίους συγκυρήσεις τρόπου, ὃν ἔννατον ἐλέγομεν εἶναι τῇ τάξει, τοιαῦτά τινα διέξιμεν. ὁ ἥλιος πολλῷ δήπου ἐκπληκτικώτερός ἐστιν ἀστέρος κομήτου· ἀλλ’ ἐπεὶ τὸν μὲν ἥλιον συνεχῶς ὁρῶμεν, τὸν δὲ κομήτην ἀστέρα σπανίως, ἐπὶ μὲν τῷ ἀστέρι ἐκπλησσόμεθα ὥστε καὶ διοσημείαν αὐτὸν εἶναι δοκεῖν, ἐπὶ δὲ τῷ ἡλίῳ οὐδαμῶς. ἐὰν μέντοι γε ἐννοήσωμεν τὸν ἥλιον σπανίως μὲν φαινόμενον, σπανίως δὲ δυόμενον, καὶ πάντα μὲν ἀθρόως φωτίζοντα, πάντα δὲ ἐξαίφνης ἐπισκιάζεσθαι ποιοῦντα, πολλὴν ἔκπληξιν ἐν τῷ πράγματι θεωρήσομεν.
1.14.142Deprem de onu ilk kez yaşayanları ve ona alışmış olanları aynı ölçüde sarsmaz. İlk kez görülen deniz insanı ne kadar hayrete düşürür! İnsan bedenindeki güzellik de ilk kez ve ansızın görüldüğünde bizi, onu görmeye alışmış olduğumuz zamankinden daha çok heyecanlandırır. Seyrek olan şeyler değerli sayılır; alıştığımız ve kolay bulunan şeyler ise hiç sayılmaz.
καὶ ὁ σεισμὸς δὲ οὐχ ὁμοίως θορυβεῖ τούς τε πρῶτον αὐτοῦ πειρωμένους καὶ τοὺς ἐν ἔθει τούτου γεγενημένους. πόσην δὲ ἔκπληξιν ἀνθρώπῳ φέρει θάλασσα πρῶτον ὀφθεῖσα. ἀλλὰ καὶ κάλλος σώματος ἀνθρωπίνου πρῶτον καὶ ἐξαίφνης θεωρούμενον συγκινεῖ μᾶλλον ἡμᾶς ἢ εἰ ἐν ἔθει τοῦ ὁρᾶσθαι γένοιτο. καὶ τὰ μὲν σπάνια τίμια εἶναι δοκεῖ, τὰ δὲ σύντροφα ἡμῖν καὶ εὔπορα οὐσαμῶς.
1.14.143Örneğin suyun kıt olduğunu düşünsek, değerli sayılan her şeyden ne kadar daha değerli görünürdü! Ya da altının taşlar gibi yeryüzüne bolca saçılmış olduğunu düşünsek, sence kime değerli görünür, kim onu böyle kilit altında saklamaya değer bulurdu?
ἐὰν γοῦν ἐννοήσωμεν τὸ ὕδωρ σπανίζον, πόσῳ ἂν τῶν τιμίων εἶναι δοκούντων ἁπάντων τιμιώτερον ἡμῖν φανείη. ἢ ἐὰν ἐνθυμηθῶμεν τὸν χρυσὸν ἁπλῶς ἐπὶ τῆς γῆς ἐρριμμένον πολὺν παραπλησίως τοῖς λίθοις, τίνι δόξομεν ἔσεσθαι τοῦτον τίμιον ἢ κατάκλειστον οὕτως;
1.14.144Demek ki aynı şeyler, onlarla sık ya da seyrek karşılaşılmasına göre kimi zaman hayret verici ya da değerli, kimi zaman öyle değilmiş gibi göründüğüne göre, şu sonuca varıyoruz: Bunların her birinin, sık ya da seyrek karşılaşmayla birlikte nasıl göründüğünü belki söyleyebiliriz; ama dışarıda dayanak olan şeylerin her birinin yalın olarak ne olduğunu söyleyecek durumda değiliz. Bu tarz yüzünden de onlar hakkında hükmü askıya alırız.
ἐπεὶ οὖν τὰ αὐτὰ πράγματα παρὰ τὰς συνεχεῖς ἢ σπανίους περιπτώσεις ὁτὲ μὲν ἐκπληκτικὰ ἢ τίμια, ὁτὲ δὲ οὐ τοιαῦτα εἶναι δοκεῖ, ἐπιλογιζόμεθα ὅτι ὁποῖον μὲν φαίνεται τούτων ἕκαστον μετὰ συνεχοῦς περιπτώσεως ἢ σπανίας ἴσως δυνησόμεθα λέγειν, ψιλῶς δὲ ὁποῖον ἔστιν ἕκαστον τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων οὐκ ἐσμὲν δυνατοὶ φάσκειν. καὶ διὰ τοῦτον οὖν τὸν τρόπον περὶ αὐτῶν ἐπέχομεν.
1.14.145Onuncu tarz: Yaşayış biçimleri, âdetler, kanunlar, mitler ve dogmatik kanılar
Onuncu tarz, en çok ahlakla ilgili olanıdır: yaşayış biçimlerine, âdetlere, kanunlara, mitlere duyulan inançlara ve dogmatik kanılara dayanan tarz. Yaşayış biçimi, bir kişinin ya da birçok kişinin benimsediği bir hayat tarzı ya da bir şeye ilişkin bir tercihtir; Diogenes'in ya da Lakonların yaşayış biçimi gibi.
Δέκατός ἐστι τρόπος, ὃς καὶ μάλιστα συνέχει πρὸς. τὰ ἠθικά, ὁ παρὰ τἀς ἀγωγὰς καὶ τὰ ἔθη καὶ τοὺς νόμους καὶ τἀς μυθικὰς πίστεις καὶ τὰς δογματικὰς ὑπολήψεις. ἀγωγὴ μὲν οὖν ἐστιν αἵρεσις βίου ἤ τινος πράγματος περὶ ἴνα ἢ πολλοὺς γινομένη, οἷον περὶ Διογένην ἢ τοὺς Λάκωνας·
1.14.146Kanun, vatandaşlar arasında yazılı bir sözleşmedir; onu çiğneyen cezalandırılır. Âdet ya da alışkanlık ise (ikisi arasında fark yoktur) bir şeyin birçok insan tarafından ortaklaşa benimsenmesidir; onu çiğneyen her durumda cezalandırılmaz. Örneğin zina etmemek bir kanundur; bir kadınla herkesin önünde birleşmemek ise bizde bir âdettir.
νόμος δέ ἐστιν ἔγγραφος συνθήκη παρὰ τοῖς πολιτευομένοις, ἣν ὁ παραβαίνων κολάζεται, ἔθος δὲ ἢ συνήθεια οὐ διαφέρει γάρ) πολλῶν ἀνθρώπων κοινὴ πράγματός τινος παραδοχή, ἣν ὁ παραβὰς οὐ πάντως κολάζεται, οἷον νόμος ἐστὶ τὸ μὴ μοιχεύειν, ἔθος δὲ ἡμῖν τὸ μὴ δημοσίᾳ γυναικὶ μίγνυσθαι.
1.14.147Mitlere duyulan inanç, olmamış ve uydurulmuş şeylerin kabul edilmesidir; başka pek çok şeyin yanında Kronos hakkında anlatılan mitler buna örnektir, çünkü bunlar birçok kişiyi inanmaya sevk eder. Dogmatik kanı ise bir şeyin, analojiyle ya da bir ispatla sağlamlaştırıldığı sanılarak kabul edilmesidir; örneğin var olan şeylerin öğelerinin atomlar, ya da eşparçalı şeyler, ya da en küçük parçalar, ya da başka bir şey olduğu kanısı.
μυθικὴ δὲ πίστις ἐστὶ πραγμάτων ἀγενήτων τε καὶ πεπλασμένων μένων παραδοχή, οἷά ἐστιν ἄλλα τε καὶ τὰ περὶ τοῦ Κρόνου μυθευόμενα· ταῦτα γὰρ πολλοὺς εἰς πίστιν ἄγει. δογματικὴ δέ ἐστιν ὑπόληψις παραδοχὴ πράγματος δι’ ἀναλογισμοῦ ἤ τινος ἀποδείξεως κρατύνεσθαι δοκοῦσα, οἷον ὅτι ἄτομα ἔστι τῶν ὄντων στοιχεῖα ἢ ὁμοιομερῆ <ἢ> ἐλάχιστα ἤ τινα ἄλλα.
1.14.148Bunların her birini kimi zaman kendi türünden bir şeye, kimi zaman ötekilerin her birine karşı koyarız. Örneğin âdeti âdete şöyle karşı koyarız: Etiyopyalıların bazıları bebeklerine dövme yapar, biz yapmayız. Persler rengârenk boyalı, topuklara kadar inen giysiler giymeyi yakışıklı sayar, biz ise yakışıksız. Hintliler kadınlarla herkesin önünde birleşir, başka halkların çoğu ise bunu utanç verici sayar.
ἀντιτίθεμεν δὲ τούτων ἕκαστον ὁτὲ μὲν ἑαυτῷ, ὁτὲ δὲ τῶν ἄλλων ἑκάστῳ. οἷον ἔθος μὲν ἔθει οὕτως· τινὲς τῶν Αἰθιόπων στίζουσι τὰ βρέφη, ἡμεῖς δ’ οὔ· καὶ Πέρσαι μὲν ἀνθοβαφεῖ ἐσθῆτι καὶ ποδήρει χρῆσθαι νομίζουσιν εὐπρεπὲς εἶναι, ἡμεῖς δὲ ἀπρεπές· καὶ οἱ μὲν Ἰνδοὶ ταῖς γυναιξὶ δημοσίᾳ μίγνυνται, οἱ δὲ πλεῖστοι τῶν ἄλλων αἰσχρὸν τοῦτο εἶναι ἡγοῦνται.
1.14.149Kanunu kanuna şöyle karşı koyarız: Romalılarda babasının mirasını reddeden kişi babasının borçlarını ödemez, Rodoslularda ise her durumda öder. İskitya'daki Taurlar arasında yabancıları Artemis'e kurban etmek kanundu; bizde ise bir tapınağın yanında insan öldürmek yasaktır.
νόμον δὲ νόμῳ οὕτως ἀντιτίθεμεν· παρὰ μὲν τοῖς Ῥωμαίος ὁ τῆς πατρῴας ἀποστὰς οὐσίας οὐκ ἀποδίδωσι τὰ τοῦ πατρὸς χρέα, παρὰ δὲ τοῖς Ῥοδίος πάντως ἀποδίδωσιν· καὶ ἐν μὲν Ταύροις τῆς Σκυθίας νόμος ἦν τοὺς ξένους τῇ Ἀρμὲμιδι καλλιερεῖσθαι, παρὰ δὲ ἡμῖν ἄνθρωπον ἀπείρηται πρὸς ἱερῷ φονεύεσθαι.
1.14.150Yaşayış biçimini yaşayış biçimine, Diogenes'in yaşayış biçimini Aristippos'unkine ya da Lakonlarınkini İtalyalılarınkine karşı koyduğumuzda karşı koymuş oluruz. Mitlere duyulan bir inancı başka bir inanca da, bir yerde mitlerin Zeus'u "insanların ve tanrıların babası" olarak anlattığını, bir başka yerde ise Okeanos'u öyle anlattığını söyleyip şu dizeyi andığımızda karşı koyarız:
Tanrıların kaynağı Okeanos'u ve anaları Tethys'i.
Dogmatik kanıları da birbirine karşı koyarız:
ἀγωγὴν δὲ ἀγωγῇ, ὅταν τὴν Διογενοῦς ἀγωγὴν ἀντιτιθῶμεν τῇ τοῦ Ἀριστίππου ἢ τὴν τῶν Λακώνων τῇ τῶν Ἰταλῶν. μυθικὴν δὲ πίστιν πίστει μυθικῇ, ὅταν ὅπου μὲν <λέγωμεν> τὸν Δία μυθεύεσθαι πατέρα ἀνδρῶν τε θεῶν τε, ὅπου δὲ τὸν Ὠκεανόν, λέγοντες (Ξ 201) Ὠκεανόν τε θεῶν γένεσιν καὶ μητέρα Τηθύν. δογματικὰς δὲ ὑπολήψεις ἀλλήλαις ἀντιτίθεμεν,
1.14.151kimilerinin tek bir öğe bulunduğunu, kimilerinin ise sonsuz sayıda öğe bulunduğunu ileri sürdüğünü; kimilerinin psykhēnin ölümlü, kimilerinin ölümsüz olduğunu; kimilerinin işlerimizin tanrıların öngörüsüyle yönetildiğini, kimilerinin ise hiçbir öngörü olmadan yürüdüğünü söylediğimizde.
ὅταν λέγωμεν τοὺς μὲν ‘ὲν εἷναι στοιχεῖον ἀποφαίνεσθαι, τοὺς δὲ ἄπειρα, καὶ τοὺς μὲν θνητὴν τὴν ψυχὴν, τοὺς δὲ ἀθάνατον, καὶ τοὺς μὲν προνοίᾳ θεῶν διοικεῖσθαι τὰ καθ’ ἡμᾶς, τοὺς δὲ ἀπρονοήτως.
1.14.152Âdeti ötekilere de karşı koyarız. Örneğin kanuna şöyle: Perslerde erkeklerle ilişkiye girmek âdettir, Romalılarda ise bu kanunla yasaklanmıştır; bizde zina yasaktır, Massagetlerde ise, Knidoslu Eudoksos'un Dünyanın Çevresi adlı eserinin birinci kitabında anlattığına göre, önemsiz bir şey sayılır ve âdet olarak sürer; bizde annelerle birleşmek yasaktır, Perslerde ise en çok böyle evlenmek âdettir. Mısırlılar da kız kardeşleriyle evlenir; bu ise bizde kanunla yasaktır.
τὸ ἔθος δὲ τοῖς ἄλλοις ἀντιτίθεμεν, οἷον νόμῳ μέν, ὅταν λέγωμεν παρὰ μὲν Πέρσαις ἔθος εἷναι ἀρρενομιξίαις χρῆσθαι, παρὰ δὲ Ῥωμαίοις ἀπαγορεύεσθαι νόμῳ τοῦτο πράττειν, καὶ παρ’ ἡμῖν μὲν τὸ μοιχεύειν ἀπειρῆσθαι, παρὰ δὲ Μασσαγέταις <ἐν> ἀδιαφορίας ἔθει παραδεδόσθαι, ὡς Εὔδοξος ὁ Κνίδιος ἱστορεῖ ἐν τῷ πρώτῳ τῆς περιόδου (fr. 15 Brandes), καὶ παρ’ ἡμῖν μὲν ἀπηγορεῦσθαι μητράσι μίγνυσθαι, παρὰ δὲ τοῖς Πέρσαις ἔθος εἶναι μάλιστα οὕτω γαμεῖν. καὶ παρ’ Αἰγυπτίοις δὲ τὰς ἀδελφὰς γαμοῦσιν, ὃ παρ’ ἡμῖν ἀπείρηται νόμῳ.
1.14.153Âdet yaşayış biçimine şöyle karşı konur: insanların çoğu karılarıyla bir köşeye çekilip birleşir, Krates ise Hipparkhia ile herkesin önünde birleşirdi; Diogenes bir omzu açık kalan kısa bir giysiyle dolaşırdı, biz ise alıştığımız gibi giyiniriz.
ἀγωγῇ δὲ ἔθος ἀντιτίθεται, ὅταν οἱ μὲν πολλοὶ ἄνθρωποι ἀναχωροῦντες μιγνύωνται ταῖς ἑαυτῶν γυναιξίν, ὁ δὲ Κράτης τῇ Ἱππαρχίᾳ δημοσίᾳ· καὶ ὁ μὲν Διογενὴς ἀπὸ ἐξωμίδος περιῄει, ἡμεῖς δὲ ὡς εἰώθαμεν.
1.14.154Mitlere duyulan inanca şöyle karşı konur: mitler Kronos'un kendi çocuklarını yediğini anlatır, oysa bizde çocuklarını gözetmek âdettir. Yine bizde tanrılara, iyi oldukları ve hiçbir kötülükten etkilenmedikleri için tapmak bir alışkanlıktır; şairler ise onları yaralanan ve birbirini kıskanan varlıklar olarak sahneye çıkarır.
μυθικῇ δὲ πίστει, [ὡς] ὅταν λέγωσιν οἱ μῦθοι ὅτι ὁ Κρόνος κατήσθιεν αὑτοῦ τὰ τέκνα, ἔθους ὄντος ἡμῖν προνοεῖσθαι παίδων· καὶ παρ’ ἡμῖν μὲν συνήθεια ὧς ἀγαθοὺς καὶ ἀπαθεῖς κακῶν σέβειν τοὺς θεούς, τιτρωσκόμενοι δὲ καὶ φθονοῦντες ἀλλήλοις ὑπὸ τῶν ποιητῶν εἰσάγονται.
1.14.155Dogmatik kanıya da şöyle karşı konur: bizde iyi şeyleri tanrılardan dilemek âdettir, Epikuros ise tanrısal olanın bizimle hiç ilgilenmediğini söyler; Aristippos kadın giysisi giymeyi önemsiz bir şey sayar, biz ise bunu utanç verici buluruz.
δογματικῇ δὲ ὑπολήψει, ὅταν ἡμῖν μὲν ἔθος ᾖ παρὰ θεῶν αἰτεῖν τὰ ἀγαθά, ὁ δὲ Ἐπίκουρος λέγῃ μὴ ἐπιστρέφεσθαι ἡμῶν τὸ θεῖον, καὶ ὅταν ὁ μὲν Ἀρ ίστ ιππο ς ἀδ ιάφ ορον ἡγῆται τὸ γυναικείαν ἀμφιέννυσθαι σ τ ολήν, ἡμεῖς δὲ αἰσχρὸν τοῦτο ἡγώμεθα εἶναι.
1.14.156Yaşayış biçimini kanuna şöyle karşı koyarız: hür ve soylu bir insanı dövmeyi yasaklayan bir kanun varken pankratiastlar sürdükleri hayatın gereği olarak birbirlerini döverler; adam öldürmek yasakken gladyatörler de aynı sebeple birbirlerini öldürürler.
ἀγωγὴν δὲ ἀντιδὲ τίθεμεν νόμῳ μέν, ὅταν νόμου ὄντος μὴ ἐξεῖναι τύπτειν ἄνδρα ἐλεύθερον καὶ εὐγενῆ οἱ παγκρατιασταὶ τύπτωσιν ἀλλήλους διὰ τὴν ἀγωγὴν τοῦ κατ’ αὐτοὺς βίου, καὶ ὅταν ἀπειρημένου τοῦ ἀνδροφονεῖν οἱ μονομάχαι ἀναιρῶσιν ἀλλήλους διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.
1.14.157Mitlere duyulan inancı yaşayış biçimine şöyle karşı koyarız: mitler Herakles'in Omphale'nin yanında
yün tarayıp köleliğe katlandığını
ve azıcık onuruna düşkün birinin bile yapmayacağı işleri yaptığını anlatır; oysa Herakles'in sürdüğü hayat soylu bir hayattı.
μυθικὴν δὲ πίστιν ἀγωγῇ ἀντιτίθεμεν, ἐπειδὰν λέγωμεν ὅτι οἱ μὲν μῦθοι παρὰ τῇ Ὀμφάλῃ τὸν Ἡρακλέα λέγουσιν (ξ 423) εἴριά τε ξαίνειν καὶ δουλοσύνης ἀνέχεσθαι καὶ ταῦτα ποιῆσαι ἅπερ οὐδ’ ἂν μετρίως προῃρημένος ἐποίησεν ἄν τις, ἡ δὲ ἀγωγὴ τοῦ βίου τοῦ Ἡρακλέους ἦν γενναία.
1.14.158Dogmatik kanıya da şöyle karşı koyarız: atletler şanın peşinden onu iyi bir şeymiş gibi koşar ve onun uğruna zahmetli bir hayatı göze alır; filozofların çoğu ise şanın değersiz bir şey olduğunu öğreti olarak ileri sürer.
δογματικῇ δὲ ὑπολήψει, ὅταν οἱ μὲν ἀθληταὶ ὧς ἀγαθοῦ <τινος> τῆς δόξης ἀντιποιούμενοι ἐπίπονον ἀγωγὴν βίου δι’ αὐτὴν ἐπαναιρῶνται, πολλοὶ δὲ τῶν φιλοσόφων θαῦλον λον εἶναι τὴν δόξαν δογματίζωσιν.
1.14.159Kanunu mitlere duyulan inanca şöyle karşı koyarız: şairler tanrıları zina eden ve erkeklerle ilişkiye giren varlıklar olarak sahneye çıkarır, bizde ise kanun bunları yapmayı yasaklar. Dogmatik kanıya da şöyle:
τὸν δὲ νόμον ἀντιτίθεμεν μυθικῇ μὲν πίστει, ὅταν οἱ μὲν ποιηταὶ εἰσάγωσι τοὺς θεοὺς καὶ μοιχεύοντας καὶ ἀρρενομιξίαις χρωμένους, νόμος δὲ παρ’ ἡμῖν κωλύῃ ταῦτα πράττειν, δογματικῇ
1.14.160Khrysippos ve onun izinden gidenler annelerle ya da kız kardeşlerle birleşmenin önemsiz bir şey olduğunu söyler, kanun ise bunu yasaklar.
δὲ ὑπολήψει, ὅταν οἱ μὲν περὶ Χρύσιππον (III 745 Arn.) ἀδιάφορον εἶναι λέγωσι τὸ μητράσιν ἢ ἀδελφαῖς μίγνυσθαι, ὁ δὲ νόμος ταῦτα κωλύῃ.
1.14.161Mitlere duyulan inancı dogmatik kanıya şöyle karşı koyarız: şairler Zeus'un yeryüzüne inip ölümlü kadınlarla birleştiğini söyler, dogmatikler ise bunun imkânsız olduğunu düşünür. Yine şair,
μυθικὴν δὲ πίστιν δογματικῇ ὑπολήψει ἀντιτίθεμεν, ὅταν οἱ μὲν ποιηταὶ λέγωσι τὸν Δία κατελθόντα θνηταῖς γυναιξὶ μίγνυσθαι, παρὰ δὲ τοῖς δογματικοῖς ἀδύνατον τοῦτο εἶναι νομίζηται, καὶ ὁ μὲν ποιητὴς λέγῃ,
1.14.162Zeus'un Sarpedon'a duyduğu yas yüzünden yere kanlı damlalar döktüğünü söyler, filozofların öğretisine göre ise tanrısal olan hiçbir şeyden etkilenmez. [Bazı filozoflar da] kentaurlar mitini reddeder ve bize var olmayan şeyin örneği olarak kentauru gösterir.
ὅτι Ζεὺς διὰ τὸ πένθος τὸ ἐπὶ Σαρπηδόνι αἱματοέσσας ωεκάδας κατέχευεν ἔραζε (Π 459), δόγμα μέντοι φιλοσόφων <ᾖ> ἀπαθὲς εἶναι τὸ θεῖον, καὶ ὅταν <. . . . . > τὸν τῶν ἱπποκενταύρων μῦθον ἀναιρῶσιν, ἀνυπαρξίας παράδειγμα τὸν ἱπποκένταυρον ἡμῖν φέροντες.
1.14.163Yukarıda sayılan karşıtlıkların her biri için başka birçok örnek de bulunabilirdi; ama kısa bir anlatım için bunlar yeter. Her neyse, bu tarzla da şeylerde bu kadar büyük bir tutarsızlık bulunduğu gösterildiğine göre, dayanak olan şeyin tabiatça nasıl olduğunu söyleyemeyeceğiz; yalnız şu yaşayış biçimine, şu kanuna, şu âdete ve ötekilerin her birine göre nasıl göründüğünü söyleyebileceğiz. Demek ki bu tarz yüzünden de dışarıda dayanak olan şeylerin tabiatı hakkında hükmü askıya almamız zorunludur. İşte on tarz yoluyla hükmün askıya alınmasına böylece varırız.
πολλὰ μὲν οὖν καὶ ἄλλα ἐνῆν καθ’ ἑκάστην τῶν προειρημένων ἀντιθέσεων λαμβάνειν παρα<εἶναι> δείγματα· ὡς ἐν συντόμῳ δὲ λόγῳ ταῦτα ἀρκέσει. πλὴν τοσαύτης ἀνωμαλίας πραγμάτων καὶ διὰ τούτου τοῦ τρόπου δεικνυμένης, ὁποῖον μὲν ἔστι τὸ ὑποκείμενον κατὰ τὴν φύσιν οὐκ ἕξομεν λέγειν, ὁποῖον δὲ φαίνεται πρὸς τήνδε τὴν ἀγωγὴν ἢ πρὸς τόνδε τὸν νόμον ἢ πρὸς τόδε τὸ ἔθος καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον. καὶ διὰ τοῦτον οὖν περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων πραγμάτων ἐπέχειν ἡμᾶς ἀνάγκη. οὕτω μὲν οὖν διὰ τῶν δέκα τρόπων κατ’ παταλήγομεν εἰς τὴν ἐποχήν.
1.15.16415. Bölüm: Beş tarz
Daha yeni septikler ise hükmü askıya almanın şu beş tarzını aktarır: birincisi anlaşmazlıktan çıkan, ikincisi sonsuza götüren, üçüncüsü görelilikten çıkan, dördüncüsü varsayıma dayanan, beşincisi döngüsel tarz.
οἱ δὲ νεώτεροι σκεπτικοὶ παραδιδόασι τρόπους τῆς ἐποχῆς πέντε τούσδε, πρῶτον τὸν ἀπὸ τῆς διαφωνίας, δεύτερον τὸν εἰς ἄπειρον ἐκβάλλοντα, τρίτον τὸν ἀπὸ τοῦ πρός τι, τέταρτον τὸν ὑποθετικόν, πέμπτον τὸν διάλληλον.
1.15.165Anlaşmazlıktan çıkan tarza göre, ortaya konan konu hakkında hem gündelik hayatta hem filozoflar arasında karara bağlanamayan bir ayrılığın doğmuş olduğunu görürüz; bu yüzden hiçbir şeyi ne seçebilir ne reddedebiliriz ve sonunda hükmü askıya almaya varırız.
καὶ ὁ μὲν ἀπὸ τῆς διαφωνίας ἐστὶ καθ’ ὃν περὶ τοῦ προτεθέντος πράγματος ἀνεπίκριτον στάσιν παρά τε τῷ βίῳ καὶ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις εὑρίσκομεν γεγενημένην, δι’ ἣν οὐ δυνάμενοι αἱρεῖσθαί τι ἢ ἀποδοκιμάζειν καταλήγομεν εἰς ἐποχήν.
1.15.166Sonsuza düşüşten çıkan tarzda, ortaya konan şeye inandırıcılık kazandırmak için öne sürülen şeyin başka bir dayanağa, onun da bir başkasına muhtaç olduğunu ve bunun sonsuza dek sürdüğünü söyleriz; kanıtlamaya nereden başlayacağımızı bulamadığımız için de bundan hükmün askıya alınması sonucu çıkar.
ὁ δὲ ἀπὸ τῆς εἰς ἄπειρον ἐκπτώσεως ἐστὶν ἐν ᾧ τὸ φερόμενον εἰς πίστιν τοῦ προτεθέντος πράγματος πίστεως ἑτέρας χρῄζειν λέγομεν, κἀκεῖνο ἄλλης, καὶ μέχρις ἀπείρου, ὡς μὴ ἐχόντων ἡμῶν πόθεν ἀρξόμεθα τῆς κατασκευῆς τὴν ἐποχὴν ἀκολουθεῖν.
1.15.167Görelilikten çıkan tarzda, daha önce de söylediğimiz gibi, dayanak olan şey hüküm verene ve onunla birlikte gözlenen şeylere göre şöyle ya da böyle görünür; tabiatça nasıl olduğu hakkında ise hükmü askıya alırız.
ὁ δὲ ἀπὸ τοῦ πρός τι, καθὼς προειρήκαμεν, ἐν ᾧ πρὸς μὲν τὸ κρῖνον καὶ τὰ συνθεωρούμενα τοῖον ἢ τοῖον φαίνεται τὸ ὑποκείμνον, ὁποῖον δὲ ἔστι πρὸς τὴν φύσιν ἐπέχομεν.
1.15.168Varsayımdan çıkan tarz, sonsuza doğru sürüklenen dogmatiklerin kanıtlamadıkları bir şeyden başladıkları, onu düpedüz ve ispatsız, yalnız karşı tarafın onayına dayanarak kabul ettirmek istedikleri zaman ortaya çıkar.
ὁ δὲ ἐξ ὑποθέσεως ἔστιν ὅταν εἰς ἄπειρον ἐκβαλλόμενοι οἱ δογματικοὶ ἀπό τινος ἄρξωνται ὃ οὐ κατασκευάζουσιν ἀλλ’ ἁπλῶς καὶ ἀναποδείκτως κατὰ συγχώρησιν λαμβάνειν ἀξιοῦσιν.
1.15.169Döngüsel tarz ise, araştırılan şeyi doğrulaması gereken şeyin kendisi de inandırıcılığını araştırılan şeyden almaya muhtaç olduğunda ortaya çıkar; o zaman ikisinden hiçbirini ötekini kanıtlamak için kullanamayız ve ikisi hakkında da hükmü askıya alırız. Araştırılan her şeyin bu tarzlara indirgenebileceğini kısaca şöyle göstereceğiz.
ὁ δὲ διάλληλος τρόπος συνίσταται, ὅταν τὸ ὀφεῖλον τοῦ ζητουμένου πράγματος εἶναι βεβαιωτικὸν χρείαν ἔχῃ τῆς ἐκ τοῦ ζητουμένου πίστεως· ἔνθα μηδέτερον δθνάμενοι λαβεῖν πρὸς κατασκευὴν θατέρου, περὶ ἀμφοτέρων ἐπέχομεν. ὅτι δὲ πᾶν τὸ ζητούμενον εἰς τούτους ἀνάγειν τοὺς τρόπους ἐνδέχεται, διὰ βραχέων ὑποδείξομεν οὕτως.
1.15.170Ortaya konan şey ya duyulurdur ya düşünülür; hangisi olursa olsun, hakkında anlaşmazlık vardır. Kimileri yalnız duyulurların doğru olduğunu söyler, kimileri yalnız düşünülürlerin, kimileri de duyulurların bir kısmının, düşünülürlerin de bir kısmının. Peki, bu anlaşmazlığın karara bağlanabilir olduğunu mu söyleyecekler, yoksa bağlanamaz olduğunu mu? Bağlanamazsa, hükmü askıya almak gerektiğini söyleriz, çünkü karara bağlanamayan anlaşmazlık konuları hakkında bir şey ileri sürmek mümkün değildir. Bağlanabilirse, neyle karara bağlanacağını sorarız.
τὸ προτεθὲν ἤτοι αἰσθητόν ἐστιν ἢ νοητόν, ὁποῖον δ’ ἂν ᾐ, διαπεφώνηται· οἱ μὲν γὰρ τὰ αἰσθητὰ μόνα φασὶν εἶναι ἀληθῆ, οἱ δὲ μόνα τὰ νοητά, οἱ δέ τινα μὲν αἰσθητὰ, τινὰ δὲ νοητά. πότερον οὖν ἐπικριτὴν εἶναι φήσουσι τὴν διαφωνίαν ἢ ἀνεπίκριτον; εἰ μὲν ἀνεπίκριτον, λέγομεν ὅτι δεῖ ἐπέχειν· περὶ γὰρ τῶν ἀνεπικρίτως διαφωνουμένων οὐχ οἶόν τέ ἐστιν ἀποφαίνεσθαι. εἰ δὲ ἐπικριτήν, πόθεν ἐπικριθήσεται πυνθανόμεθα.
1.15.171Örneğin duyulur olan (önce onun üzerinde duracağız) duyulur bir şeyle mi karara bağlanacak, yoksa düşünülür bir şeyle mi? Duyulur bir şeyle bağlanacaksa, araştırdığımız şey zaten duyulurlar olduğu için, o şey de inandırıcı olmak için başka bir şeye muhtaç olacaktır. O başka şey de duyulur olursa, yine onu inandırıcı kılacak bir başkasına muhtaç olacak ve bu sonsuza dek böyle sürecektir.
οἷον τὸ αἰσθητόν (ἐπὶ τούτου γὰρ προτέρου στήσομεν τὸν λόγον) πότερον ὑπὸ αἰσθητοῦ ἢ ὑπὸ νοητοῦ; εἰ μὲν γὰρ ὑπὸ αἰσθητοῦ, ἐπεὶ περὶ τῶν αἰσθητῶν ζητοῦμεν, καὶ ἐκεῖνο ἄλλου δεήσεται πρὸς πίστιν. εἰ δὲ κἀκεῖνο αἰσθητὸν ἔσται, πάλιν καὶ αὐτὸ ἄλλου δεήσεται τοῦ πιστώσοντος, καὶ τοῦτο μέχρις ἀπείρου.
1.15.172Duyulurun düşünülür bir şeyle karara bağlanması gerekiyorsa, düşünülürler hakkında da anlaşmazlık bulunduğundan, düşünülür olan bu şey de bir yargıya ve inandırıcılığa muhtaç olacaktır. Peki, o neyle inandırıcı kılınacak? Düşünülür bir şeyle ise, yine sonsuza düşülür. Duyulur bir şeyle ise, duyulurun inandırıcılığı için düşünülüre, düşünülürün inandırıcılığı için de duyulura başvurulmuş olduğundan döngüsel tarz devreye girer.
εἰ δὲ ὑπὸ νοητοῦ ἐπικρίνεσθαι δεήσει τὸ αἰσθητόν, ἐπεὶ καὶ τὰ νοητὰ διαπεφώνηται, δεήσεται καὶ τοῦτο νοητὸν ὂν κρίσεως τε καὶ πίστεως. πόθεν οὖν πι στωθήσεται; εἰ μὲν ὑπὸ νοητοῦ, εἰς ἄπειρον ἐκπεσεῖται ὁμοίως· εἰ δ’ ὑπὸ αἰσθητοῦ, ἐπεὶ πρὸς μὲν τὴν πίστιν τοῦ αἰσθητοῦ παρελήφθη νοητόν, πρὸς δὲ τὴν τοῦ νοητοῦ πίστιν αἰσθητόν, ὁ διάλληλος εἰσάγεται τρόπος.
1.15.173Bizimle tartışan kişi bunlardan kaçmak için, ardından gelecekleri ispat etmek üzere bir şeyi karşı tarafın onayına dayanarak, ispatsız kabul ettirmek isterse, varsayıma dayanan tarz devreye girer; bu tarz da ona hiçbir çıkış yolu bırakmaz. Çünkü varsayımda bulunan inandırıcıysa, biz de her seferinde bunun karşıtını varsayarak ondan daha az inandırıcı olmayız. Varsayımda bulunan doğru bir şey varsayıyorsa, onu kanıtlayarak değil de varsayım olarak aldığı için kendisi şüpheli hâle getirir; yanlış bir şey varsayıyorsa, kanıtlamaya çalıştığı şeylerin temeli çürük olur.
εἰ δὲ ταῦτα φεύγων ὁ προσδιαλεγόμενος ἡμῖν κατὰ συγχώρησιν καὶ ἀναποδείκτως ἀξιώσειε λαμβάνειν τι πρὸς ἀπόδειξιν τῶν ἑξῆς, ὁ ὑποθετικὸς εἰσαχθήσεται τρόπος, ἄπορος ὑπάρχων. εἰ μὲν γὰρ ὁ ὑποτιθέμενος πιστός ἐστιν, ἡμεῖς ἀεὶ τὸ ἀντικείμενον ὑποτιθέμενοι οὐκ ἐσόμεθα ἀπιστότεροι. καὶ εἰ μὲν ἀληθές τι ὑποτίθεται ὁ ὑποτιθέμενος, ὕποπτον αὐτὸ ποιεῖ, καθ’ ὑπόθεσιν αὐτὸ λαμβάνων ἀλλὰ μὴ μετὰ κατασκευῆς· εἰ δὲ ψεῦδος, σαθρὰ ἔσται ἡ ὑποβάθρα τῶν κατασκευαζομένων.
1.15.174Varsaymak inandırıcılık kazandırmak için bir işe yarıyorsa, araştırılan şeyin kendisini varsaysın, söz konusu şeyi kanıtlayacağı başka bir şeyi değil. Araştırılan şeyi varsaymak saçmaysa, ondan daha yukarıda olanı varsaymak da saçma olacaktır.
καὶ εἰ μὲν ἀνύει τι τὸ ὑποτίθεσθαι πρὸς πίστιν, αὐτὸ τὸ ζητούμενον ὑποτιθέσθω, καὶ μὴ ἕτερόν τι δι’ οὗ δὴ κατασκευάσει τὸ πρᾶγμα περὶ οὗ ὁ λόγος· εἰ δὲ ἄτοπόν ἐστι τὸ ὑποτίθεσθαι τὸ ζητούμενον, ἄτοπον ἔσται καὶ τὸ ὑποτίθεσθαι τὸ ἐπαναβεβηκός.
1.15.175Bütün duyulurların göreli olduğu da açıktır, çünkü onları algılayanlara göredirler. Demek ki önümüze konan duyulur şey ne olursa olsun, onu beş tarza indirgemek kolaydır. Düşünülür hakkında da benzer bir sonuca varırız. Onun hakkındaki anlaşmazlığın karara bağlanamayacağı söylenirse, onun hakkında hükmü askıya almak gerektiğini bize kabul etmiş olurlar.
ὅτι δὲ καὶ πρός τι ἐστὶ πάντα τὰ αἰσθητά, δῆλον· ἔστι γὰρ πρὸς τοὺς αἰσθανομένους. φανερὸν οὖν ὅτι ὅπερ ἂν ἡμῖν προτεθῇ πρᾶγμα αἰσθητόν, εἰς τοὺς πέντε τρόπους ἀνάγειν τοῦτο εὐμαρές ἐστιν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοῦ νοητοῦ ἐπιλογιζόμεθα. εἰ μὲν γὰρ ἀνεπικρίτως διαπεφωνῆσθαι λέγοιτο, δοθήσεται ἡμῖν τὸ δεῖν ἐπέχειν περὶ αὐτοῦ.
1.15.176Anlaşmazlık karara bağlanacaksa, düşünülür bir şeyle bağlanırsa onları sonsuza, duyulur bir şeyle bağlanırsa döngüye sürükleriz. Çünkü duyulur da yine anlaşmazlık konusudur ve sonsuza düşme yüzünden kendi kendisiyle karara bağlanamaz; tıpkı düşünülürün duyulura muhtaç olması gibi, o da düşünülüre muhtaç olacaktır.
εἰ δὲ ἐπικριθήσεται ἡ διαφωνία, εἰ μὲν διὰ νοητοῦ, εἰς ἄπειρον ἐκβαλοῦμεν, εἰ δὲ ὑπὸ αἰσθητοῦ, εἰς τὸν διάλληλον· τὸ γὰρ αἰσθητὸν πάλιν διαφωνούμενον, καὶ μὴ δυνάμενον δι’ αὑτοῦ ἐπικρίνεσθαι διὰ τὴν εἰς ἄπειρον ἔκπτωσιν, τοῦ νοητοῦ δεήσεται ὥσπερ καὶ τὸ νοητὸν τοῦ αἰσθητοῦ.
1.15.177Bu yüzden bir şeyi varsayım olarak kabul eden de yine saçmaya düşecektir. Ayrıca düşünülürler de görelidir, çünkü onlara nousa göre "düşünülür" denir; tabiatça söylendikleri gibi olsalardı, haklarında anlaşmazlık çıkmazdı. Demek ki düşünülür de beş tarza indirgenmiştir; bu yüzden önümüze konan şey hakkında her durumda hükmü askıya almamız zorunludur.
Daha yeni septiklerin aktardığı beş tarz da bunlardır. Bunları on tarzı bir yana atmak için değil, dogmatiklerin aceleciliğini onlarla birlikte bunlar aracılığıyla da daha çeşitli biçimde çürütmek için ortaya koyarlar.
διὰ ταῦτα δὲ ὁ ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνων τι πάλιν ἄτοπος ἔσται. ἀλλὰ καὶ πρός τί ἐστι τὰ νοητά· πρὸς γὰρ τὸν νοῦν νοητὰ λέγεται, καὶ εἰ ἦν τῇ φύσει τοιοῦτον ὁποῖον λέγεται, οὐκ ἂν διεφωνήθη. ἀνήχθη οὗν καὶ τὸ νοητὸν εἰς τοὺς πέντε τρόπους, διόπερ ἀνάγκη περὶ τοῦ προτεθέντος πράγματος πάντως ἡμᾶς ἐπέχειν. Τοιοῦτοι μὲν καὶ οἱ παρὰ τοῖς νεωτέροις παραδιδόμενοι πέντε τρόποι· οὓς ἐκτίθενται οὐκ ἐκβάλλοντες τοὺς δέκα τρόπους, ἀλλ’ ὑπὲρ τοῦ ποικιλώτερον καὶ διὰ τούτων σὺν ἐκείνοις ἐλέγχειν τὴν τῶν δογματικῶν προπέτειαν.
1.16.17816. Bölüm: İki tarz
Hükmü askıya almanın başka iki tarzını da aktarırlar. Kavranan her şeyin ya kendisinden ya da başka bir şeyden kavrandığı sanıldığından, hiçbir şeyin ne kendisinden ne de başka bir şeyden kavranmadığını hatırlatarak her şey hakkında aporia ortaya koyduklarını düşünürler. Hiçbir şeyin kendisinden kavranmadığı, derler, doğa filozofları arasında bütün duyulurlar ve düşünülürler hakkında doğmuş olan anlaşmazlıktan açıktır; bu anlaşmazlık bana kalırsa karara bağlanamaz, çünkü ne duyulur ne de düşünülür bir ölçüt kullanabiliriz: alacağımız her şey anlaşmazlık konusu olduğundan inandırıcı değildir.
Παραδιδόασι δὲ καὶ δύο τρόπους ἐποχῆς ἑτέρους· ἐπεὶ γὰρ πᾶν τὸ καταλαμβανόμενον ἤτοι ἐξ ἑαυτοῦ καταλαμκατασκευασμένων βάνεσθαι δοκεῖ ἢ ἐξ ἑτέρου, <ὑπομιμνῄσκοντες ὅτι οὔτε ἐξ ἑαυτοῦ τι οὔτε ἐξ ἑτέρου> καταλαμβάνεται, τὴν περὶ πάντων 20 a ἀπορίαν εἰσάγειν δοκοῦσιν. καὶ ὅτι μὲν οὐδὲν ἐξ ἑαυτοῦ καταλαμβάνεται, φασί, δῆλον ἐκ τῆς γεγενημένης παρὰ τοῖς φυσικοῖς περί τε τῶν αἰσθητῶν καὶ τῶν νοητῶν ἀπάντων οἶμαι διαφωνίας, ἣ δὴ ἀνεπίκριτός ἐστι μὴ δυναμένων ἡμῶν μήτε αἰσθητῷ μήτε νοητῷ κριτηρίῳ χρῆσθαι διὰ τὸ πᾶν, ὅπερ ἂν λάβωμεν διαπεφωνημένον, εἶναι ἄπιστον,
1.16.179Bu yüzden hiçbir şeyin başka bir şeyden kavrandığını da kabul etmezler. Çünkü bir şeyin kendisinden kavrandığı şeyin de her seferinde başka bir şeyden kavranması gerekirse, döngüsel ya da sonsuza giden tarza düşerler. Biri, başka bir şeyin kendisinden kavrandığı şeyi kendi kendisinden kavranan bir şey olarak almak isterse, buna da daha önce söylenenler yüzünden hiçbir şeyin kendisinden kavranmadığı gerçeği karşı çıkar. Anlaşmazlık konusu olan bir şeyin ister kendisinden ister başka bir şeyden nasıl kavranabileceğini bilemiyoruz, çünkü ileride göreceğimiz gibi ne hakikatin ya da kavrayışın ölçütü ortada görünmektedir, ne de işaretler, ispat bir yana, ayakta kalabilmektedir. Hükmü askıya alma tarzları hakkında şimdilik bu kadarını söylemek yeter.
διὰ δὲ τοῦτο οὐδ’ ἐξ ἑτέρου τι καταλαμβάνεσθαι συγχωροῦσιν. εἰ μὲν γὰρ τὸ ἐξ οὗ τι καταλαμβάνεται ἀεὶ ἐξ ἑτέρου καταλαμβάνεσθαι δεήσει, εἰς τὸν διάλληλον ἢ τὸν ἄπειρον ἐμβάλλουσι τρόπον. εἰ δὲ βούλοιτό τις λαβεῖν ὧς ἐξ ἑαυτοῦ καταλαμβανόμενόν τι ἐξ οὗ καταλαμβάνεται ἕτερον, ἀντιπίπτει τὸ μηδὲν ἐξ ἑαυτοῦ καταλαμβάνεσθαι διὰ τὰ προειρημένα. τὸ δὲ μαχόμενον πῶς ἂν δύναιτο καταληφθῆναι <ἢ> ἀφ’ ἑαυτοῦ ἢ ἀφ’ ἑτέρου, ἀποροῦμεν, τοῦ κριτηρίου τῆς ἀληθείας ἢ τῆς καταλήψεως μὴ φαινομένου, σημείων δὲ καὶ δίχα ἀποδείξεως διατρεπομένων, καθάπερ ἐν τοῖς ἑξῆς εἰσόμεθα. τοσαῦτα μὲν οὖν καὶ περὶ τῶν τρόπων τῆς ἐποχῆς ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει λελέχθαι.
1.17.18017. Bölüm: Sebep açıklamalarını çürütme tarzları
Hükmü askıya alma tarzlarını aktardığımız gibi, bazıları da tek tek sebep açıklamalarında dogmatiklerin önüne güçlükler çıkararak onları durdurduğumuz tarzları ortaya koyar, çünkü dogmatikler en çok bu açıklamalarla övünürler. Ainesidemos sekiz tarz aktarır ve bunlarla her dogmatik sebep açıklamasını çürütüp kusurlu olduğunu gösterebileceğini düşünür.
Ὥσπερ δὲ τούς τρόπους <τῆς> ἐποχῆς παραδίδομεν, οὕτω καὶ τρόπους ἐκτίθενταί τινες, καθ’ οὓς ἐν ταῖς κατὰ μέρος αἰτιολογίαις διαποροῦντες ἐφιστῶμεν τοὺς δογματικοὺς διὰ τὸ μάλιστα ἐπὶ ταύταις αὐτοὺς μέγα φρονεῖν. καὶ δὴ Αἰνησίδημος ὀκτὼ τρόπους παραδίδωσι καθ’ οὓς οἴεται πᾶσαν δογματικὴν αἰτιολογίαν ὡς μοχθηρὰν ἐλέγχων ἀποφήνασθαι,
1.17.181Bunların birincisi, der, şudur: sebep açıklaması görünmeyen şeyler alanında dolaştığından, görünenlerden gelen ve herkesin kabul ettiği bir tanıklığa sahip değildir. İkincisi: çoğu zaman araştırılan şeyi pek çok farklı şekilde açıklamaya bolca imkân varken, bazıları onu tek bir şekilde açıklar.
ὧν πρῶτον μὲν εἶναί φησι καθ’ ὃν [τρόπον] τὸ τῆς αἰτιολογίας γένος ἐν ἀφανέσιν ἀναστρεφόμενον οὐχ ὁμολογουμένην ἔχει τὴν ἐκ τῶν φαινομένων ἐπιμαρτύρησιν· δεύτερον δὲ καθ’ ὃν πολλάκις εὐεπιφορίας οὔσης δαψιλοῦς ὥστε πολυτρόπως αἰτιολογῆσαι τὸ ζητούμενον, καθ’ ἔνα μόνον τρόπον τοῦτό τινες αἰτιολογοῦσιν·
1.17.182Üçüncüsü: düzenli olarak meydana gelen şeylere hiçbir düzen göstermeyen sebepler yüklerler. Dördüncüsü: görünenlerin nasıl meydana geldiğini kavrayınca, görünmeyenlerin de nasıl meydana geldiğini kavradıklarını sanırlar; oysa görünmeyenler belki görünenlere benzer biçimde gerçekleşir, belki de benzer biçimde değil, kendilerine özgü bir biçimde.
τρίτον καθ’ ὃν τῶν τεταγμένως γινομένων αἰτίας ἀποδιδόασιν οὐδεμίαν τάξιν ἐπιφαινούσας· τέταρτον καθ’ ὃν τὰ φαινόμενα λαβόντες ὡς γίνεται, καὶ τὰ μὴ φαινόμενα νομίζουσιν ὡς γίνεται κατειληφέναι, τάχα μὲν ὁμοίως τοῖς φαινομένοις τῶν ἀφανῶν ἐπιτελουμένων, τάχα δ’ οὐχ ὁμοίως ἀλλ’ ἰδιαζόντως·
1.17.183Beşincisi: hemen hepsi sebep açıklamalarını herkesin benimsediği ortak yöntemlere göre değil, öğeler hakkındaki kendi varsayımlarına göre yapar. Altıncısı: çoğu zaman kendi varsayımlarıyla açıklanabilen şeyleri alır, bunlara aykırı düşen ve aynı inandırıcılığa sahip olan şeyleri ise geçiştirirler.
πέμπτον καθ’ ὃν πάντες ὧς ἔπος εἰπεῖν κατὰ τὰς ἰδίας τῶν στοιχείων ὑποθέσεις ἀλλ’ οὐ κατά τινας κοινὰς καὶ ὁμολογουμένας ἐφόδους αἰτιολογοῦσιν· ἕκτον καθ’ ὃν πολλάκις τὰ μὲν φωρατὰ ταῖς ἰδίαις ὑποθέσεσι παραλαμβάνουσιν, τὰ δὲ ἀντιπίπτοντα καὶ τὴν ἴσην ἔχοντα πιθανότητα παραπέμπουσιν·
1.17.184Yedincisi: çoğu zaman yalnız görünenlerle değil, kendi varsayımlarıyla da çelişen sebepler gösterirler. Sekizincisi: çoğu zaman görünür sanılan şeyler de araştırılan şeyler de aynı ölçüde belirsizken, aynı ölçüde belirsiz şeyler hakkındaki öğretilerini aynı ölçüde belirsiz şeylere dayandırırlar.
ἕβδομον καθ’ ὃν πολλάκις ἀποδιδόασιν αἰτίας οὐ μόνον τοῖς φαινομένοις ἀλλὰ καὶ ταῖς ἰδίαις ὑποθέσεσι μαχομένας· ὄγδοον καθ’ ὃν πολλάκις ὄντων ἀπόρων ὁμοίως τῶν τε φαίνεσθαι δοκούντων καὶ τῶν ἐπιζητουμένων, ἐκ τῶν ὁμοίως ἀπόρων περὶ τῶν ὁμοίως ἀπόρων ποιοῦνται τὰς διδασκαλίας.
1.17.185Ainesidemos, bazılarının sebep açıklamalarında, bu sayılanlara bağlı bazı karma tarzlar yüzünden de yanılmasının imkânsız olmadığını söyler. Belki hükmü askıya almanın beş tarzı da sebep açıklamalarına karşı yeterlidir. Çünkü biri, ya felsefedeki bütün okullarla, septik yolla ve görünenlerle uyuşan bir sebep söyleyecektir ya da söylemeyecektir. Uyuşan bir sebep söylemesi belki mümkün değildir, çünkü görünenler de belirsiz olanlar da hep anlaşmazlık konusudur.
οὐκ ἀδύνατον δέ φησι καὶ κατά τινας ἐπιμίτους τρόπους, ἠρτημένους ἐκ τῶν προειρημένων, διαπίπτειν ἐνίους ἐν ταῖς αἰτιολογίαις. τάχα δ’ ἂν καὶ οἱ πέντε τρόποι τῆς ἐποχῆς ἀπαρκοῖεν πρὸς τὰς αἰτιολογίας. ἤτοι γὰρ σύμφωνον πάσαις ταῖς κατὰ φιλοσοφίαν αἱρέσεσι καὶ τῇ σκέψει καὶ τοῖς φαινομένοις αἰτίαν ἐρεῖ τις ἢ οὔ. καὶ σύμφωνον μὲν ἴσως οὐκ ἐνδέχεται· τά τε γὰρ φαινόμενα καὶ τὰ ἄδηλα πάντα διαπεφώνηται.
1.17.186Uyuşmayan bir sebep söylerse, bu sebebin de sebebi ondan istenecektir. Görüneni görünenle ya da belirsizi belirsizle açıklarsa sonsuza düşecek, birini ötekiyle dönüşümlü olarak açıklarsa döngüye düşecektir. Bir yerde durursa, ya sebebin yalnız söylenenler bakımından geçerli olduğunu söyleyecek ve tabiatça olanı ortadan kaldırarak göreliliği devreye sokacaktır, ya da bir şeyi varsayım olarak aldığı için durdurulacaktır. Demek ki dogmatiklerin sebep açıklamalarındaki aceleciliği bunlar aracılığıyla da belki çürütmek mümkündür.
εἶ δὲ διάφωνον, ἀπαιτηθήσεται καὶ ταύτης τὴν αἰτίαν, καὶ φαινομένην μὲν φαινομένης ἢ ἄδηλον ἀδήλου λαμβάνων εἰς ἄπειρον ἐκπεσεῖται, ἐναλλὰξ δὲ αἰτιολογῶν εἰς τὸν διάλληλον. ἱστάμενος δέ που, ἢ ὅσον ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις λέξει τὴν αἰτίαν συνεστάναι, καὶ εἰσάγει τὸ πρός τι, ἀναιρῶν τὸ πρὸς τὴν φύσιν, ἢ ἐξ ὑποθέσεως τι λαμβάνων ἐπισχεθήσεται. ἔστιν οὖν καὶ διὰ τούτων ἐλέγχειν ἴσως τὴν τῶν δογματικῶν ἐν ταῖς αἰτιολογίαις προπέτειαν.
1.18.18718. Bölüm: Septik deyişler
Bu tarzların ve hükmü askıya alma tarzlarının her birini kullanırken, septik tutumumuzu ve içinde bulunduğumuz hâli bildiren bazı deyişler söyleriz; örneğin "daha çok değil", "hiçbir şey belirlenmemeli" ve başka bazıları. Bu yüzden sırada bunları da ele almak uygun olur. "Daha çok değil" deyişinden başlayalım.
Ἐπεὶ δὲ ἑκάστῳ χρώμενοι τούτων τε καὶ τῶν τῆς ἐποχῆς τρόπων ἐπιφθεγγόμεθα φωνάς τινας τῆς σκεπτικῆς διαθέσεως καὶ τοῦ περὶ ἡμᾶς πάθους μηνυτικάς, οἷον λέγοντες ῾οὐ μᾶλλον᾿ ῾οὐδὲν ὁριστέον᾿ καὶ ἄλλας τινάς, ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ περὶ τούτων ἑξῆς διαλαβεῖν. ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τῆς ῾οὐ μᾶλλον.᾿
1.19.18819. Bölüm: "Daha çok değil" deyişi
Bu deyişi kimi zaman az önce söylediğim gibi, kimi zaman da "hiçbir şey daha çok değil" biçiminde kullanırız. Bazılarının sandığı gibi "daha çok değil"i türlere ilişkin araştırmalarda, "hiçbir şey daha çok değil"i de cinslere ilişkin araştırmalarda kullanıyor değiliz; ikisini de ayrım gözetmeden kullanırız, şimdi de onları tek bir deyişmiş gibi ele alacağız. Bu deyiş eksiktir. Nasıl "çifte" dediğimizde aslında arkasından gelen adı da söylemiş oluyorsak, "geniş" dediğimizde aslında "geniş yol" diyorsak, "daha çok değil" dediğimizde de aslında "bu, şundan daha çok değil; yukarısı aşağısından daha çok değil" demiş oluruz.
Ταύτην τοίνυν ὁτὲ μὲν ὡς ἔφην προφερόμεθα, ὁτὲ δὲ οὕτως ῾οὐδὲν μᾶλλον᾿· οὐ γὰρ ὥς τινες ὐπολαμβάνουσι, τὴν μὲν ῾οὐ μᾶλλον᾿ ἐν ταῖς εἰδικαῖς ζητήσεσι παραλαμβάνομεν, τὴν δὲ ῾οὐδὲν μᾶλλον᾿ ἐν ταῖς γενικαῖς, ἀλλ᾿ ἀδιαφόρως τήν τε ῾οὐ μᾶλλον᾿ καὶ τὴν ῾οὐδὲν μᾶλλον᾿ προφερόμεθα, καὶ νῦν ὡς περὶ μιᾶς διαλεξόμεθα. μέθᾳ. ἔστι μὲν οὖν αὕτη ἡ φωνὴ ἐλλιπής. ὡς γὰρ ὅταν λέγωμεν ῾διπλῆ᾿, δυνάμει φαμὲν ῾διπλῆ᾿, καὶ ὅταν λέγέγωμεν ῾πλατεἱα᾿, δυνάμει λέγομεν ῾πλατεῖα ὁδός᾿, οὕτως ὅταν εἰπ́ωμεν ῾οὐ μᾶλλον,᾿ δυνάμει φαμὲν ‘οὐ μᾶλλον τόδε ἢ τόδε,
1.19.189Bazı septikler ise "değil" yerine bir soru koyar ve "ne diye bu, şundan daha çok olsun?" der; buradaki "ne"yi sebep sorusu olarak alırlar, böylece söylenen "bu neden şundan daha çok olsun?" anlamına gelir. Önerme yerine soru kullanmak alışılmış bir şeydir; örneğin:
Zeus'un yatak arkadaşını ölümlülerden kim bilmez?
Soru yerine önerme kullanmak da öyledir; örneğin "Dion'un nerede oturduğunu araştırıyorum" ya da "Bir şaire neden hayran olmak gerektiğini soruyorum." Menandros'ta da "ne" "neden" yerine kullanılır:
Ne diye ben geride bırakıldım?
"Bu, şundan daha çok değil" deyişi bizim bir hâlimizi de gösterir:
ἄνω κάτω.’ τινὲς μέντοι τῶν σκεπτικῶν παραλαμβάνουσιν ἀντὶ πὐσματοςτὸ ῾οὐ᾿ (<ἀντὶ>τοῦ τί μᾶλλον τόδε ἢ τόδε, τὸ τί παραλαμβάνοντες νῦν ἀντὶ αἰτίας), ἴν’ ᾖ τὸ λεγόμενον ‘διὰ τί μᾶλλον τόδε ἢ τόδε;’ σύνηθες δέ ἐστι καὶ πύσμασιν ἀντὶ ἀξιωμάτων χρῆσθαι, οἷον (Eur. Herc. fr. 1) τίς τὸν Δῖός σύλλεκτρον οὐκ οἶδε βροτῶν; καὶ ἀξιώμασιν ἀντὶ πυσμάτων, οἷον ‘ζητῶ ποῦ οἰκεῖ Δίων’ καὶ ‘πυνθάνομαι τίνος ἕνεκα χρὴ θαυμάζειν ἄνδρα ποιητήν.᾿ ἀλλὰ καὶ τὸ τί ἀντὶ τοῦ διὰ <τί> παραλαμβάνεται παρὰ Μενάνδρῳ· (fr. 900 Kock.) τί γὰρ ἐγὼ κατελειπόμην; δηλοῖ δὲ τὸ ‘οὐ μᾶλλον τόδε ἢ τόδε᾿ καὶ πάθος ἡμέτερον,
1.19.190karşıt şeylerin eş güçlülüğü yüzünden hiçbir yana eğilmemeye vardığımız hâli. "Eş güçlülük" derken bize görünen inandırıcılık bakımından eşitliği, "karşıt şeyler" derken genel olarak birbiriyle çatışan şeyleri, "hiçbir yana eğilmeme" derken de ikisinden hiçbirine onay vermemeyi kastediyoruz.
καθ’ ὃ διὰ τὴν ἰσοσθένειαν τῶν ἀντικειμένων πραγμάτων εἰς ἀρρεψίαν καταλήγομεν, ἰσοσθένειαν μὲν λεγόντων ἡμῶν τὴν <ἰσότητα τὴν> κατὰ τὸ φαινόμενον ἡμῖν πιθανόν, ἀντικείμενα δὲ κοινῶς τὰ μαχόμενα, ἀρρεψίαν δὲ τὴν πρὸς μηδέτερον συγκατάθεσιν.
1.19.191"Hiçbir şey daha çok değil" deyişi bir onay ya da inkâr niteliği taşıyor gibi görünse de biz onu bu şekilde kullanmayız; ayrım gözetmeden ve gevşek bir anlamda, ya bir soru yerine ya da "bunlardan hangisine onay vermem, hangisine vermemem gerektiğini bilmiyorum" demek yerine kullanırız. Çünkü amacımız bize görüneni bildirmektir; onu hangi deyişle bildirdiğimiz bizim için fark etmez. Şunu da bilmek gerekir: "hiçbir şey daha çok değil" deyişini, onun kesinlikle doğru ve sağlam olduğunu ileri sürerek söylemeyiz; onun hakkında da bize göründüğü kadarıyla konuşuruz.
ἡ γοῦν ‘οὐδὲν μᾶλλον᾿ φωνὴ κἂν ἐμφαίνῃ χαρακτῆρα συγκαταθέσεως ἢ ἀρνήσεως, ἡμεῖς οὐχ οὕτως αὐτῇ χρώμεθα, ἀλλ’ ἀδιαφόρως αὐτὴν παραλαμβάνομεν καὶ καταχρηστικῶς, ἤτοι ἀντὶ πύσματος ἢ ἀντὶ τοῦ λέγειν ‘ἀγνοῶ τίνι μὲν τούτων χρὴ συγκατατίθεσθαι, τίνι δὲ μὴ᾿ [συγκατατίθεσθαι]. πρόκειται <γὰρ> ἡμῖν δηλῶσαι τὸ φαινόμενον ἡμῖν· κατὰ δὲ τὴν φωνὴν δι’ ἧς αὐτὸ δηλοῦμεν ἀδιαφοροῦμεν. κἀκεῖνο δὲ χρὴ γινώσκειν, ὅτι προφερόμεθα τὴν ‘οὐδὲν μᾶλλον᾿ φωνὴν οὐ διαβεβαιούμενοι περὶ τοῦ πάντως ὑπάρχειν αὐτὴν ἀληθῆ καὶ βεβαίαν, ἀλλὰ κατὰ τὸ φαινόμενον ἡμῖν καὶ περὶ αὐτῆς λέγοντες.
1.20.19220. Bölüm: İleri sürmeme
İleri sürmeme hakkında şunları söylüyoruz. "İleri sürme" iki anlamda kullanılır, biri genel, biri özel. Genel anlamda, bir şeyi koyan ya da kaldıran deyiştir, örneğin "gündüzdür" ya da "gündüz değildir"; özel anlamda yalnız bir şeyi koyan deyiştir ve bu anlamda olumsuz önermelere "ileri sürme" denmez. İleri sürmeme ise genel anlamdaki ileri sürmeden, yani altına hem olumlamayı hem olumsuzlamayı koyduğumuz ileri sürmeden geri durmaktır. Öyle ki ileri sürmeme, ne bir şey koyduğumuzu ne de bir şeyi kaldırdığımızı söylememize yol açan hâlimizdir.
Περὶ δὲ τῆς ἀφασίας λέγομεν τάδε. φάσις καλεῖται διῶς, κοινῶς καὶ ἰδίως, κοινῶς μὲν ἡ δηλοῦσα θέσιν ἢ ἄρσιν φωνή, οἷον ‘ἡμέρα ἔστιν, οὐχ ἡμέρα ἔστιν,’ ἰδίως δὲ ἡ δηλοῦσα θέσιν μόνον, καθ’ ὃ σημαινόμενον τὰ ἀποφατικὰ οὐ καλοῦσι φάσεις. ἡ οὖν ἀφασία ἀπόστασίς ἐστι τῆς κοινῶς λεγομένης φάσεως, ἡ ὑποτάσσεσθαι λέγομεν τήν τε κατάφασιν καὶ τὴν ἀπόφασιν, ὡς εἶναι ἀφασίαν πάθος ἡμέτερον δι’ ὃ οὔτε τιθέναι τι οὔτε ἀναιρεῖν φαμεν.
1.20.193Buradan açıktır ki ileri sürmemeyi de şeyler tabiatça her durumda ileri sürmemeye yol açacak nitelikteymiş gibi benimsemiyoruz; yalnızca, onu dile getirdiğimiz şu anda, şu araştırılan konular karşısında bu hâle düştüğümüzü gösteriyoruz. Şunu da akılda tutmak gerekir: belirsiz olan şeyler hakkında dogmatik olarak söylenenlerden hiçbirini ne koyduğumuzu ne de kaldırdığımızı söylüyoruz; çünkü bizi etkileyip zorla onaya götüren şeylere boyun eğeriz.
ὅθεν δῆλόν ἐστιν, ὅτι καὶ τὴν ἀφασίαν παραλαμβάνομεν οὐχ ὡς πρὸς τὴν φύσιν τοιούτων ὄντων τῶν πραγμάτων ὥστε πάντως ἀφασίαν κινεῖν, ἀλλὰ δηλοῦντες ὅτι ἡμεῖς νύν, ὅτε προφερόμεθα αὐτήν, ἐπὶ τῶνδε τῶν ζητουμένων τοῦτο πεπόνθαμεν. κἀκεῖνο χρὴ μνημονεύειν, ὅτι μηδὲν τιθέναι μηδὲ ἀναιρεῖν φαμεν τῶν κατὰ τὸ ἄδηλον δογματικῶς λεγομένων· τοῖς γὰρ κινοῦσιν ἡμᾶς παθητικῶς καὶ ἀναγκαστικῶς ἄγουσιν εἰς συγκατάθεσιν εἴκομεν.
1.21.19421. Bölüm: "Belki", "mümkündür" ve "olabilir"
"Belki" ve "belki değil", "mümkündür" ve "mümkün değildir", "olabilir" ve "olamaz" deyişlerini, "belki vardır, belki yoktur", "var olması mümkündür, olmaması da mümkündür", "var olması olabilir, olmaması da olabilir" yerine kullanırız. Kısalık için "mümkün değildir"i "olmaması mümkündür" yerine, "olamaz"ı "olmaması olabilir" yerine, "belki değil"i de "belki yoktur" yerine kullanırız.
Τὸ δὲ ‘τάχα’ καὶ ‘οὐ τάχα καὶ ‘ἔξεστι’ καὶ ‘οὐκ ἔξεστι᾿ καὶ ‘ἐνδέχεται’ καὶ ‘οὐκ ἐνδέχεται’ παραλαμβάνομεν ἀντὶ τοῦ ‘τάχα μὲν ἔστιν τάχα δ’ οὐκ ἔστιν’ καὶ, ἔξεστι μὲν εἶναι ἔξεστι δὲ μὴ εἶναι’ καὶ ‘ἐνδέχεται μὲν εἶναι ἐνδέχεται δὲ μὴ εἶναι’ ὡς παραλαμβάνειν ἡμᾶς συντομίας χάριν τὸ ‘μὴ ἐξεῖναι’ ἀντὶ τοῦ ‘ἐξεῖναι μὴ εἶναι᾿ καὶ τὸ ‘μὴ ἐνδέχεσθαι᾿ ἀντὶ τοῦ ‘ἐνδέχεσθαι μὴ εἶναι’ καὶ τὸ ‘οὐ τάχα ἀντὶ ‘τοῦ τάχα μὴ εἶναι’.
1.21.195Burada da yine kelimeler üzerine kavga etmiyoruz, bu deyişlerin tabiatça bunları gösterip göstermediğini de araştırmıyoruz; söylediğim gibi, onları ayrım gözetmeden kullanıyoruz. Bununla birlikte, bu deyişlerin ileri sürmemeyi gösterdiği sanırım apaçıktır. Nitekim "belki vardır" diyen kişi, o şeyin var olduğunu kesin olarak söylemediği için, kendi sözüyle çatışır görünen "belki yoktur" sözünü de aslında koymuş olur. Ötekiler için de durum aynıdır.
πάλιν δὲ ἐνταῦθα οὐ φωνομαχοῦμεν, οὐδὲ εἰ φύσει ταῦτα δηλοῦσιν αἱ φωναί, ζητοῦμεν, ἀλλ’ ἀδιαφόρως αὐτάς, ὡς εἶπον, παραλαμβάνομεν. ὅτι μέντοι αὗται αἱ φωναὶ ἀφασίας εἰσὶ δηλωτικαί, πρόδηλον, οἶμαι. ὁ γοῦν λέγων ‘τάχα ἔστιν’ δυνάμει τίθησι καὶ τὸ μάχεσθαι δοκοῦν αὐτῷ, τὸ ‘τάχα μὴ εἶναι’. τῷ μὴ διαβεβαιοῦσθαι περὶ τοῦ εἶναι αὐτό. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἔχει.
1.22.19622. Bölüm: "Hükmü askıya alıyorum"
"Hükmü askıya alıyorum" deyişini, "önümüze konan şeylerden hangisine inanmak, hangisine inanmamak gerektiğini söyleyemem" yerine kullanırız; böylece şeylerin bize inanmak ve inanmamak bakımından eşit göründüğünü belirtiriz. Gerçekten eşit olup olmadıklarını kesin olarak söylemeyiz; yalnız, aklımıza geldikleri anda, onlar hakkında bize görüneni söyleriz. "Hükmün askıya alınması" adı da, araştırılan şeylerin eş güçlülüğü yüzünden düşüncenin ne bir şey koyacak ne de kaldıracak şekilde durdurulmasından gelir.
Τὸ δὲ ‘ἐπέχω’ παραλαμβάνομεν ἀντὶ τοῦ ‘οὐκ ἔχω εἰπεῖν τίνι χρὴ τῶν προκειμένων πιστεῦσαι ἢ τίνι ἀπιστῆσατ’, δηλοῦντες ὅτι ἴσα ἡμῖν φαίνεται τὰ πράγματα πρὸς πίστιν καὶ ἀπιστίαν. καὶ εἰ μὲν ἴσα ἐστίν, οὐ διαβεβαιούμεθα· φαινόμενον τὸ δὲ φαινόμενον ἡμῖν περὶ αὐτῶν, ὅτε ἡμῖν ὑποπίπτει, πίπτει, λέγομεν. καὶ ἡ ἐποχὴ δὲ εἴρηται ἀπὸ τοῦ ἐπέχεσθαι τὴν διάνοιαν ὧς μήτε τιθέναι τι μήτε ἀναιρεῖν διὰ τὴν ἰσοσθένειαν τῶν ζητουμένων.
1.23.19723. Bölüm: "Hiçbir şeyi belirlemiyorum"
"Hiçbir şeyi belirlemiyorum" hakkında şunları söylüyoruz. Belirlemenin, bir şeyi yalnızca söylemek değil, belirsiz bir şeyi onay vererek dile getirmek olduğunu düşünüyoruz. Bu anlamda septiğin belki hiçbir şeyi belirlemediği görülecektir, "hiçbir şeyi belirlemiyorum" sözünün kendisini bile; çünkü bu söz dogmatik bir kanı, yani belirsiz bir şeye verilmiş bir onay değil, hâlimizi gösteren bir deyiştir. Demek ki septik "hiçbir şeyi belirlemiyorum" dediğinde şunu söyler: "Şu an öyle bir hâldeyim ki bu araştırmanın kapsamına giren şeylerden hiçbirini dogmatik olarak ne koyuyorum ne de kaldırıyorum." Bunu söylerken de önündeki konular hakkında kendisine görüneni yalnızca haber verir; dogmatik bir kesinlikle bir hüküm bildirmez, yaşadığı hâli anlatır.
Περὶ δὲ τοῦ ‘οὐδὲν ὁρίζω᾿ ταῦτα φαμέν. ὁρίζειν εἶναι νομίζομεν οὐχὶ τὸ ἀπλῶς λέγειν τι, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα ἄδηλον προφέρεσθαι μετὰ συγκαταθέσεως. οὕτω γὰρ οὐδὲν ὁρίζων ὁ σκεπτικὸς τάχα εὑρεθήσεται, οὐδὲ αὐτὸ τὸ ‘οὐδὲν ὁρίζω·’ οὐ γάρ ἐστι δογματικὴ ὑπόληψις, τουτέστιν ἀδήλῳ συγκατάθεσις, ἀλλὰ φωνὴ πάθους ἡμετέρου δηλωτική. ὅταν οὖν εἴπῃ ὁ σκεπτικὸς ‘οὐδὲν ‘ορίζω’, τοῦτό φησιν ‘ἐγὼ οὕτω πέπονθα νῦν ὧς μηδὲν τῶν ὑπὸ τὴν ζήτησιν τήνδε πεπτωκότων τιθέναι δογματικῶς ἢ ἀναιρεῖν’. τοῦτο δέ φησι λέγων τὸ ἑαυτῷ φαινόμενον περὶ τῶν προκειμένων ἀπαγγελτικῶς, οὐ δογματικῶς μετὰ πεποιθήσεως ἀποφαινόμενος, ἀλλ’ ὃ πάσχει διηγούμενος.
1.24.19824. Bölüm: "Her şey belirlenemez"
Belirlenemezlik de düşüncenin bir hâlidir; bu hâlde, dogmatik olarak araştırılan, yani belirsiz olan şeylerden hiçbirini ne kaldırır ne de koyarız. Demek ki septik "her şey belirlenemez" dediğinde, "…dir" sözünü "ona öyle görünür" yerine kullanır; "her şey" derken var olan her şeyi değil, dogmatiklerin araştırdığı belirsiz şeylerden ele aldıklarını kasteder; "belirlenemez" derken de bunların inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından karşıtlarından, yani genel olarak kendileriyle çatışan şeylerden üstün olmadığını kasteder.
Καὶ ἡ ἀοριστία δὲ πάθος διανοίας ἐστί, καθ’ ὃ οὔτε αἴρομέν τι οὔτε τίθεμεν τῶν δογματικῶς ζητουμένων, τουτέστι τῶν ἀδήλων. ὅταν οὖν λέγῃ ὁ σκεπτικὸς ‘πάντα ἐστὶν ἀόριστα᾿ τὸ μὲν ‘ἔστι’ λαμβάνει ἀντὶ τοῦ ‘φαίνεσθαι αὐτῷ, πάντα δὲ λέγει οὐ τὰ ὄντα ἀλλ’ ἅπερ διεξῆλθε τῶν παρὰ τοῖς δογματικοῖς ζητουμένων ἀδήλων, ἀόριστα δὲ μὴ προύχοντα τῶν ἀντικειμένων ἢ κοινῶς μαχομένων κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν.
1.24.199"Yürüyorum" diyen kişi nasıl aslında "ben yürüyorum" demiş oluyorsa, "her şey belirlenemez" diyen de sözüne "bize göre", "benim açımdan" ya da "bana göründüğü kadarıyla" anlamını katar. Böylece söylediği şuna varır: "Dogmatiklerin araştırdığı konulardan ele aldığım şeylerin hepsi bana öyle görünüyor ki, inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından hiçbiri kendisiyle çatışan şeyden üstün görünmüyor."
καὶ ὥσπερ ὁ λέγων ‘περιπατῶ’ δυνά— μει φησὶν ‘ἐγὼ περιπατῶ᾿ , οὕτως ὁ λέγων ‘πάντα ἐστὶν ἀόριστα᾿ συσσημαίνει ‘καθ’ ἡμᾶς, ἢ ‘ὡς πρὸς ἐμὲ, ἢ ‘ὡς ἐμοὶ φαίνεται᾿ , ὡς εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον ‘ὅσα ἐπῆλθον τῶν <παρὰ τοῖς> δογματικοῖς ζητουμένων, τοιαῦτά μοι φαίνεται ὡς μηδὲν αὐτῶν τοῦ μαχομένου προύχειν μοι δοκεῖν κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν.
1.25.20025. Bölüm: "Her şey kavranamaz"
"Her şey kavranamaz" dediğimizde de aynı yolu izleriz: "her şey"i aynı şekilde açıklarız ve "bana" sözünü de içinde anlarız. Böylece söylenen şuna varır: "Dogmatik olarak araştırılan belirsiz şeylerden incelediğim her şey bana kavranamaz görünüyor." Bu, dogmatiklerin araştırdığı şeylerin tabiatının kavranamaz olmaya elverişli olduğunu kesin olarak söyleyen birinin sözü değil, kendi hâlini haber veren birinin sözüdür. Bu hâle göre der ki: "Karşıt şeylerin eş güçlülüğü yüzünden şimdiye kadar onlardan hiçbirini kavramadığımı düşünüyorum." Bu yüzden bu sözü kendi kendini çürüttüğünü göstermek için öne sürülen bütün itirazlar bana, bizim haber verdiğimiz şeyle hiç ilgisi yokmuş gibi görünüyor.
Οὕτω δὲ φερόμεθα καὶ ὅταν λέγωμεν ‘πάντα ἐστὶν ἀκατάληπτα·’ καὶ γὰρ τὸ ‘πάντα’ ὁμοίως ἐξηγούμεθα καὶ τὸ ἐμοὶ’ συνεκδεχόμεθα, ὡς εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον ‘πάντα ὅσα ἐφώδευσα τῶν δογματικῶς ζητουμένων ἀδήλων φαίνεταί μοι ἀκατάληπτα. τοῦτο δέ ἐστιν οὐ διαβεβαιουμένου περὶ τοῦ τὰ παρὰ τοῖς δογματικοῖς ζητούμενα φύσεως εἶναι τοιαύτης ὧς εἶναι ἀκατάληπτα, ἀλλὰ τὸ ἑαυτοῦ πάθος ἀπαγγέλλοντος, καθ’ ὅ, φησίν, ὑπολαμβάνω ὅτι ἄχρι νῦν οὐδὲν κατέλαβον ἐκείνων ἐγὼ διὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων ἰσοσθένειαν· ὅθεν καὶ τὰ εἰς περιτροπὴν φερόμενα πάντα ἀπᾴδοντα εἶναι δοκεῖ μοι τῶν ὑφ’ ἡμῶν ἀπαγγελλομένων.
1.26.20126. Bölüm: "Kavrayamıyorum" ve "kavramıyorum"
"Kavrayamıyorum" ve "kavramıyorum" deyişleri de kişinin kendi hâlini gösterir: septik bu hâlde, araştırılan belirsiz şeylerden herhangi birini koymaktan ya da kaldırmaktan şimdilik geri durur. Bu, öteki deyişler hakkında daha önce söylediklerimizden açıktır.
Καὶ ἡ ‘ἀκαταληπτῶ’ δὲ καὶ ἡ ‘οὐ καταλαμβάνω’ φωνὴ πάθους οἰκείου ἐστὶ δηλωτική, καθ’ ὃ ἀφίσταται ὁ σκεπτικὸς ὡς πρὸς τὸ παρὸν τοῦ τιθέναι τι τῶν ζητουμένων ἀδήλων ἢ ἀναιρεῖν, ὡς ἔστι δῆλον ἐκ τῶν προειρημένων ἡμῖν περὶ τῶν ἄλλων φωνῶν.
1.27.20227. Bölüm: "Her söze eşit bir söz karşı durur"
"Her söze eşit bir söz karşı durur" dediğimizde, "her" derken bizim incelediğimiz her sözü kastediyoruz. "Söz" derken de herhangi bir sözü değil, dogmatik olarak, yani belirsiz bir şey hakkında bir şey kanıtlamaya çalışan sözü kastediyoruz; bu da mutlaka öncüllerden ve sonuçtan oluşan bir söz değil, nasıl olursa olsun bir şeyi kanıtlamaya çalışan sözdür. "Eşit" derken inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından eşitliği kastediyoruz; "karşı durur"u genel anlamda "çatışır" yerine alıyoruz; "bana göründüğü kadarıyla" kaydını da içinde anlıyoruz.
Ὅταν δὲ λέγωμεν ‘παντὶ λόγῳ λόγος ἴσος ἀντίκειται’, παντὶ μὲν λέγομεν τῷ ὑφ’ ἡμῶν διεξωδευμένῳ, λόγον δέ φαμεν οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ τὸν κατασκευάζοντά τι δογματιet dicit κῶς, τουτέστι περὶ ἀδήλου, καὶ οὐ πάντως τὸν ἐκ γημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς ἀλλὰ τὸν ὁπωσοῦν κατασκευάζοντα. ‘ἴσον δέ φαμεν κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν, τό τε ‘ἀντίκειται λαμβάνομεν ἀντὶ τοῦ ‘μάχεται’ κοινῶς, καὶ τὸ ‘ὡς ἐμοὶ φαίνεται’ συνεκδεχόμεθα.
1.27.203Demek ki "her söze eşit bir söz karşı durur" dediğimde aslında şunu söylüyorum: "İncelediğim ve dogmatik olarak bir şey kanıtlamaya çalışan her söze, yine dogmatik olarak bir şey kanıtlamaya çalışan ve inandırıcılık ile inandırıcısızlık bakımından ona eşit olan başka bir sözün karşı durduğu bana görünüyor." Öyle ki bu sözü dile getirmek dogmatik bir iş değil, insanca bir hâlin, yani o hâli yaşayana görünen şeyin haber verilmesidir.
ὅταν οὖν εἴπω ‘παντὶ λόγῳ λόγος ἴσος ἀντίκειται’ δυνάμει τοῦτό φημι ‘παντὶ τῷ ὑπ’ ἐμοῦ ζητουμένῳ λόγῳ, ὃς κατασκευάζει τι δογματικῶς, ἕτερος λόγος κατασκευάζων τι δογματικῶς, ἴσος αὐτῷ κατὰ πίστιν καὶ ἀπιστίαν, ἀντικεῖσθαι φαίνεταί μοι,, ὡς εἶναι τὴν τοῦ λόγου προφορὰν οὐ δογματικὴν ἀλλ’ ἀνθρωπείου πάθους ἀπαγγελίαν, ὅ ἐστι φαινόμενον τῷ πάσχοντι.
1.27.204Bazıları bu deyişi "her söze eşit bir söz karşı koymak" biçiminde de söyler ve bununla bir öğüt olarak şunu kastederler: "Dogmatik olarak bir şey kanıtlamaya çalışan her söze, dogmatik olarak araştıran, inandırıcılık ve inandırıcısızlık bakımından ona eşit ve onunla çatışan bir söz karşı koyalım." Böylece söz onların ağzında septiğe yöneltilmiş olur; yalnız emir kipi yerine mastar kullanırlar, "karşı koyalım" yerine "karşı koymak" derler.
προφέρονται δέ τινες καὶ οὕτω τὴν φωνήν ‘παντὶ λόγῳ λόγον ἴσον ἀντικεὶσθαι’, ἀξιοῦντες παραγγελματικῶς τοῦτο ‘παντὶ λόγῳ δογματικῶς τι κατασκευάζοντι λόγον δογματικῶς ζητοῦντα, ἴσον ἴσον κατὰ πίστιν καὶ ἀπιστίαν, μαχόμενον αὐτῷ ἀντιτιθῶμεν᾿ , ἴνα ὁ μὲν λόγος αὐτοῖς ᾖ πρὸς τὸν σκεπτικόν, χρῶνται δὲ ἀπαρεμφάτῳ ἀντὶ προστακτικοῦ, τῷ ‘ἀντικεὶσθαι’ ἀντὶ τοῦ ‘ἀντιτιθῶμεν’.
1.27.205Septiğe bu öğüdü, dogmatiğe aldanıp onun hakkındaki araştırmayı bırakmasın ve aceleciliği yüzünden, daha önce hatırlattığımız gibi her şey hakkında hükmün askıya alınmasının ardından geldiğini düşündükleri, kendilerine görünen dinginliği kaçırmasın diye verirler.
παραγγέλλουσι δὲ τοῦτο τᾷ σκεπτικῷ, μή πως ὑπὸ τοῦ δογματικοῦ παρακρουσθεὶς ἀπείπῃ τὴν περὶ αὐτοῦ ζήτησιν, καὶ τῆς φαινομένης αὐτοῖς ἀταραξίας, ἣν νομίζουσι παρυφίστασθαι τῇ περὶ πάντων ἐποχῇ, καθὼς ἔμπροσθεν ὑπεμνήσαμεν (ξ 29), σφαλῇ προπετευσάμενος.
1.28.20628. Bölüm: Septik deyişlere dair uyarılar
Bir taslakta deyişlerden bu kadarını ele almak yeter; üstelik şimdi söylediklerimizden yola çıkarak atladıklarımız hakkında da konuşmak mümkündür. Bütün septik deyişler hakkında önceden şunu bilmek gerekir: onların mutlaka doğru olduğunu kesin olarak ileri sürmüyoruz. Nitekim onların kendi kendilerini de ortadan kaldırabileceğini, hakkında söylendikleri şeylerle birlikte kendilerini de sildiklerini söylüyoruz; tıpkı müshil ilaçlarının bedendeki sıvıları dışarı atmakla kalmayıp kendilerini de o sıvılarla birlikte dışarı çıkarması gibi.
Περὶ τοσούτων ἀρκέσει τῶν φωνῶν ὧς ἐν ὑποτυπώσει διεξελθεῖν, ἄλλως τε καὶ ἐπεὶ ἐκ τῶν νῦν ἡμῖν εἰρημένων δυνατόν ἐστι λέγειν καὶ περὶ τῶν παραλελειμμένων. περὶ πασῶν γὰρ τῶν σκεπτικῶν φωνῶν ἐκεῖνο χρὴ προειληφέναι, ὅτι περὶ τοῦ ἀληθεῖς αὐτὰς εἶναι πάντως οὐ διαβεβαιούμεθα, ὅπου γε καὶ ὑφ’ ἑαυτῶν αὐτὰς ἀναιρεῖσθαι λέγομεν δύνασθαι, συμπεριγραφομένας ἐκείνοις περὶ ὧν λέγονται, καθάπερ τὰ καθαρτικὰ τῶν φαρμάκων οὐ μόνον τοὺς χυμοὺς ὑπεξαιρεῖ τοῦ σώματος, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὰ τοῖς χυμοῖς συνεξάγει.
1.28.207Ayrıca bu deyişleri, kullanıldıkları şeyleri tam anlamıyla gösteren sözler olarak değil, ayrım gözetmeden ve, isterlerse, gevşek bir anlamda kullandığımızı da söylüyoruz. Çünkü kelimeler üzerine kavga etmek septiğe yakışmaz; üstelik bu deyişlerin de katışıksız bir anlam taşımadığının, göreli olarak ve septiklere göre söylendiğinin kabul edilmesi bizim işimize gelir.
φαμὲν δὲ καὶ ὡς οὐ κυρίως δηλοῦντες τὰ πράγματα, ἐφ’ ὧν παραλαμβάνονται, τίθεμεν αὐτάς, ἀλλ’ ἀδιαφόρως καὶ εἰ βούλονται καταχρηστικῶς· οὔτε γὰρ πρέπει τῷ σκεπτικῷ φωνομαχεῖν, ἄλλως τε ἡμῖν συνεργεῖ τὸ μηδὲ ταύτας τἀς φωνὰς εἰλικρινῶς σημαίνειν λέγεσθαι, ἀλλὰ πρός τι καὶ ὧς πρὸς τοὺς σκεπτικούς.
1.28.208Bunlara ek olarak şunu da hatırlamak gerekir: bu deyişleri bütün şeyler hakkında genel olarak değil, belirsiz ve dogmatik olarak araştırılan şeyler hakkında söylüyoruz; bize görüneni söylüyor, dışarıda dayanak olan şeylerin tabiatı hakkında kesin bir hüküm bildirmiyoruz. Sanırım bunlara dayanarak, septik bir deyişe karşı öne sürülen her safsata çürütülebilir.
πρὸς τούτοις κἀκείνου δεῖ μεμνῆσθαι, ὅτι οὐ περὶ πάντων τῶν πραγμάτων καθόλου φαμὲν αὐτάς, ἀλλὰ περὶ τῶν ἀδήλων καὶ τῶν δογματικῶς ζητουμένων, καὶ ὅτι τὸ φαινόμενον ἡμῖν φαμεν καὶ οὐχὶ διαβεβαιωτικῶς περὶ τῆς φύσεως τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων ἀποφαινόμεθα· ἐκ γὰρ τούτων πᾶν σόφισμα πρὸς φωνὴν ἐνεχθὲν σκεπτικὴν οἴομαι δύνασθαι διατρέπεσθαι.
1.28.209Septik yolun kavramını, kısımlarını, ölçütünü ve gayesini, ayrıca hükmü askıya alma tarzlarını gözden geçirip septik deyişler hakkında da konuşarak septik yolun karakterini ortaya koyduğumuza göre, sıra ona yakın felsefelerin ondan nasıl ayrıldığını kısaca gözden geçirmeye geldi; böylece hükmü askıya alan bu yolu daha açık anlayalım. Herakleitos felsefesinden başlayalım.
ἐπεὶ δὲ τὴν ἔννοιαν καὶ τὰ μέρη καὶ τὸ κριτήριον καὶ τὸ τέλος, ἔτι δὲ τοὺς τρόπους τῆς ἐποχῆς ἐφοδεύσαντες, καὶ περὶ τῶν σκεπτικῶν φωνῶν εἰπόντες, τὸν χαρακτῆρα τῆς σκέψεως ἐμπεφανίκαμεν, ἀκόλουθον ἡγούμεθα εἶναι καὶ τῶν παρακειμένων αὐτῇ φιλοσοφιῶν τὴν πρὸς αὐτὴν διάκρισιν συντόμως ἐπελθεῖν, ἴνα σαφέστερον τὴν ἐφεκτικὴν ἀγωγὴν κατανοήσωμεν. ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τῆς Ἡρακλειτείου φιλοσοφίας.
1.29.21029. Bölüm: Septik yolun Herakleitos felsefesinden farkı
Bu felsefenin bizim yolumuzdan farklı olduğu apaçıktır: Herakleitos pek çok belirsiz şey hakkında dogmatik hükümler bildirir, biz ise, söylendiği gibi, bildirmeyiz. Ne var ki Ainesidemos ve onun izinden gidenler septik yolun Herakleitos felsefesine giden bir yol olduğunu söylüyorlardı. Gerekçeleri şuydu: zıtların aynı şeyde var olmasından önce zıtların aynı şeyde görünmesi gelir; septikler zıtların aynı şeyde göründüğünü söyler, Herakleitosçular ise buradan onların aynı şeyde var olduğu sonucuna geçer. Bunlara şöyle cevap veririz: zıtların aynı şeyde görünmesi septiklerin bir dogması değil, yalnız septiklerin değil, öteki filozofların ve bütün insanların da karşılaştığı bir olgudur.
Ὅτι μὲν οὖν αὕτη διαφέρει τῆς ἡμετέρας ἀγωγῆς, πρόδηλον· ὁ μὲν γὰρ Ἡράκλειτος περὶ πολλῶν ἀδήλων ἀποφαίνεται δογματικῶς, ἡμεῖς δ’ οὐχί, καθάπερ εἴρηται. ἐπεὶ δὲ οἱ περὶ τὸν Αἰνησίδημον ἔλεγον ὁδὸν εἶναι τὴν σκεπτικὴν ἀγωγὴν ἐπὶ τὴν Ἡρακλείτειον φιλοσοφίαν, διότι προηγεῖται τοῦ τἀναντία περὶ τὸ αὐτὸ ὑπάρχειν τὸ τἀναντία περὶ τὸ αὐτὸ φαίνεσθαι, καὶ οἱ μὲν σκεπτικοὶ φαίνεσθαι λέγουσι τὰ ἐναντία περὶ τὸ αὐτό, οἱ δὲ Ἡρακλείτειοι ἀπὸ τούτου καὶ ἐπὶ τὸ ὑπάρχειν αὐτὰ μετέρχονται, φαμὲν πρὸς τούτους, ὅτι τὸ τὰ ἐναντία περὶ τὸ αὐτὸ φαίνεσθαι οὐ δόγμα ἐστὶ τῶν σκεπτικῶν ἀλλὰ πρᾶγμα οὐ μόνον τοῖς σκεπτικοῖς ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις φιλοσόφοις καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ὑποπῖπτον·
1.29.211Nitekim balın sağlıklı insanlara tatlı, sarılıklılara acı gelmediğini söylemeye kimse cesaret edemez. Demek ki Herakleitosçular da, tıpkı bizim gibi ve belki öteki felsefeler gibi, insanların ortak bir ön kavrayışından yola çıkarlar. Bu yüzden zıtların aynı şeyde bulunduğu fikrini septik olarak söylenen sözlerden birinden, örneğin "her şey kavranamaz" ya da "hiçbir şeyi belirlemiyorum" sözünden yahut bunlara benzer bir sözden çıkarmış olsalardı, belki söyledikleri sonuca varabilirlerdi. Ama yalnız bizim değil, öteki filozofların ve gündelik hayatın da karşılaştığı ilkelerden yola çıktıklarına göre, hepimiz aynı ortak malzemeyi kullandığımıza göre, neden biri bizim yolumuzu, öteki felsefelerin her birinden ya da gündelik hayattan daha çok, Herakleitos felsefesine giden yol saysın?
οὐδεὶς γοῦν τολμήσαι ἂν εἰπεῖν ὅτι τὸ μέλι οὐ γλυκάζει τοὺς ὑγιαίνοντας ἢ ὅτι τοὺς ἰκτερικοὺς οὐ πικράζει, ὥστε ἀπὸ κοινῆς τῶν ἀνθρώπων προλήψεως ἄρχονται οἱ Ἡρακλείτειοι, καθάπερ καὶ ἡμεῖς, ’ίσως δὲ καὶ αἱ ἄλλαι φιλοσοφίαι. διόπερ εἰ μὲν ἀπό τινος τῶν σκεπτικῶς λεγομένων ἐλάμβανον τὸ τἀναντία περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκεῖσθαι, οἷον τοῦ ‘πάντα ἐστὶν ἀκατάληπτα’ ἢ τοῦ ‘οὐδὲν ὁρίζω᾿ ἤ τινος τῶν παραπλησίων, ἴσως ἂν συνῆγον ὃ λέγουσιν· ἐπεὶ δὲ ἀρχὰς ἔχουσιν οὐ μόνον ἡμῖν ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις φιλοσόφοις καὶ τῷ βίῳ ὑποπιπτούσας, τί μᾶλλον τὴν ἡμετέραν ἀγωγὴν ἢ ἑκάστην τῶν ἄλλων φιλοσοφιῶν ἢ καὶ τὸν βίον ὁδὸν ἐπὶ τὴν Ἡρακλείτειον φιλοσοφίαν εἶναι λέγοι τις ἄν, ἐπειδὴ πάντες κοιναῖς ὕλαις κεχρήμεθα;
1.29.212Hatta septik yol Herakleitos felsefesini tanımaya yardım etmek şöyle dursun, belki engel bile olur. Çünkü septik, Herakleitos'un dogma olarak ileri sürdüğü her şeyi aceleyle söylenmiş sözler sayıp eleştirir: evrenin ateşle yanıp tükenmesine de, zıtların aynı şeyde var olmasına da karşı çıkar; Herakleitos'un her dogmasında dogmatik aceleciliği alaya alır ve daha önce söylediğim gibi "kavramıyorum", "hiçbir şeyi belirlemiyorum" der. Bu da Herakleitosçularla çatışır. Bir okulla çatışan bir yolun o okula giden yol olduğunu söylemek saçmadır; demek ki septik yolun Herakleitos felsefesine giden yol olduğunu söylemek saçmadır.
μήποτε δὲ οὐ μόνον οὐ συνεργεῖ πρὸς τὴν γνῶσιν τῆς Ἡρακλειτείου φιλοσοφίας ἡ σκεπτικὴ ἀγωγή, ἀλλὰ καὶ ἀποσυνεργεῖ, εἴγε ὁ σκεπτικὸς πάντα τὰ ὑπὸ τοῦ Ἡρακλείτου δογματιζόμενα ὡς προπετῶς λεγόμενα διαβάλλει, ἐναντιούμενος μὲν τῇ ἐκπυρώσει, ἐναντιούμενος δὲ τῷ τὰ ἐναντία περὶ τὸ αὐτὸ ὑπάρχειν, καὶ ἐπὶ παντὸς δόγματος τοῦ Ἡρακλείτου τὴν μὲν δογματικὴν προπέτειαν διασύρων, τὸ δὲ ‘οὐ καταλαμβάνω᾿ καὶ τὸ ‘οὐδὲν ὁρίζω᾿ ἐπιφθεγγόμενος, ὧς ἔφην ἔμπροσθεν· ὅπερ μάχεται τοῖς Ἡρακλειτείοις. ἄτοπον δέ ἐστι τὸ τὴν μαχομένην ἀγωγὴν ὁδὸν εἶναι λέγειν τῆς αἱρέσεως ἐκείνης ᾗ μάχεται· ἄτοπον ἄρα τὸ τὴν σκεπτικὴν ἀγωγὴν ἐπὶ τὴν Ἡρακλείτειον φιλοσοφίαν ὁδὸν εἷναι λέγειν.
1.30.21330. Bölüm: Septik yolun Demokritos felsefesinden farkı
Demokritos felsefesinin de septik yolla ortak bir yanı olduğu söylenir, çünkü bizimle aynı malzemeyi kullanıyor gibi görünür. Anlattıklarına göre Demokritos, balın kimine tatlı, kimine acı görünmesinden yola çıkarak balın ne tatlı ne acı olduğu sonucuna varır ve bu yüzden septik bir deyiş olan "daha çok değil" sözünü söyler. Ne var ki septikler ile Demokritosçular "daha çok değil" deyişini farklı kullanır: onlar bu deyişi ikisinden hiçbirinin olmadığını anlatmak için kullanır, biz ise görünen şeyin ikisi birden mi olduğunu, yoksa hiçbiri mi olduğunu bilmediğimizi anlatmak için.
Αλλὰ καὶ ἡ Δημοκρίτειος φιλοσοφία λέγεται κοινωνίαν ἔχειν πρὸς τὴν σκέψιν, ἐπεὶ δοκεῖ τῇ αὐτῇ ὕλῃ ἡμῖν κεχρῆσθαι· ἀπὸ γὰρ τοῦ τοῖς μὲν γλυκὺ φαίνεσθαι τὸ μέλι τοῖς δὲ πικρὸν τὸν Δημόκριτον (A 134 Diels) ἐπιλογίζεσθαί φασι τὸ μήτε γλυκὺ αὐτὸ εἷναι μήτε πικρόν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιφθέγγεσθαι τὴν ‘οὐ μᾶλλον’ φωνὴν σκεπτικὴν οὖσαν. διαφόρως μέντοι χρῶνται τῇ ‘οὐ μᾶλλον’ φωνῇ οἴ τε σκεπτικοὶ καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ Δημοκρίτου· ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἐπὶ τοῦ μηδέτερον εἶναι τάττουσι τὴν φωνήν, ἡμεῖς δὲ ἐπὶ τοῦ ἀγνοεῖν, πότερον ἀμφότερα ἢ οὐθέτερόν τι ἔστι τῶν φαινομένων.
1.30.214Demek ki bu bakımdan da farklıyız. Ama ayrım en açık biçimde Demokritos "sahiden ise atomlar ve boşluk" dediğinde ortaya çıkar. "Sahiden" sözünü "hakikatte" yerine kullanır; atomların ve boşluğun hakikatte var olduğunu söylediğine göre, görünenlerin tutarsızlığından yola çıksa bile bizden ayrıldığını söylemek bence gereksizdir.
ὥστε καὶ κατὰ τοῦτο μὲν διαφέρομεν, προδηλοτάτη δὲ γίνεται ἡ διάκρισις ὅταν ὁ Δημόκριτος (B 9 Diels) λέγῃ ‘ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν᾿ . ‘ἐτεῇ’ μὲν γὰρ λέγει ἀντὶ τοῦ ‘ἀληθείᾳ’· κατ’ ἀλήθειαν δὲ ὑφεστάναι λέγων τάς τε ἀτόμους καὶ τὸ κενὸν ὅτι διενήνοχεν ἡμῶν, εἰ καὶ ἀπὸ τῆς ἀνωμαλίας τῶν φαινομένων ἄρχεται, περιττόν οἶμαι λέγειν.
1.31.21531. Bölüm: Septik yolun Kyrene okulundan farkı
Bazıları Kyrene okulunun septik yolla aynı olduğunu söyler, çünkü o da yalnız hâllerin kavrandığını ileri sürer. Ama septik yol ondan farklıdır: Kyrene okulu hazzı, yani bedenin yumuşak hareketini gaye sayar, biz ise dinginliği; onların gayesi bizimkine zıttır. Çünkü hazzın gaye olduğunu kesin olarak ileri süren kişi, haz ister yanında olsun ister olmasın, huzursuzluklara katlanmak zorundadır; bunu gaye üzerine bölümde göstermiştim. Sonra biz, akıl yürütmeye kalırsa, dışarıda dayanak olan şeyler hakkında hükmü askıya alırız; Kyreneliler ise onların kavranamaz bir tabiata sahip olduğunu ileri sürer.
Φασὶ δέ τινες ὅτι ἡ Κυρηναικὴ ἀγωγὴ ἡ αὐτή ἐστι τῇ σκέψει, κάκείνη τὰ πάθη μόνα φησὶ καταλαμβάνεσθαι. διαφέρει δὲ αὐτῆς, ἐπειδὴ ἐκείνη μὲν τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν λείαν τῆς σαρκὸς κίνησιν τέλος εἶναι λέγει, ἡμεῖς δὲ τὴν ἀταραξίαν, ἡ ἐναντιοῦται τὸ κατ’ ἐκείνους τέλος· καὶ γὰρ παρούσης τῆς ἡδονῆς καὶ μὴ παρούσης ταραχὰς ὑπομένει ὁ διαβεβαιούμενος τέλος εἶναι τὴν ἡδονήν, ὡς ἐν τῷ περὶ τοῦ τέλους (Ξ 25 — 30 ἐπελογισάμην. εἶτα ἡμεῖς μὲν ἐπέχομεν ὅσον ἐπὶ τῷ λόγῳ περὶ τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων, οἱ δὲ Κυρηναϊκοὶ ἀποφαίνονται φύσιν αὐτὰ ἔχειν ἀκατάληπτον.
1.32.21632. Bölüm: Septik yolun Protagoras'ın yolundan farkı
Protagoras da insanın bütün nesnelerin ölçüsü olduğunu ileri sürer: var olanların var olduklarının, var olmayanların var olmadıklarının ölçüsü. "Ölçü" derken ölçütü, "nesneler" derken de şeyleri kasteder; öyle ki aslında insanın bütün şeylerin ölçütü olduğunu, var olanların var olduklarının, var olmayanların da var olmadıklarının ölçütü olduğunu söylemiş olur. Bu yüzden yalnız her bir kişiye görünenleri kabul eder ve böylece göreliliği devreye sokar.
Καὶ ὁ Πρωταγόρας (A 14 Diels) δὲ βούλεται πάντων χρημάτων εἶναι μέτρον τὸν ἄνθρωπον, τῶν μὲν ὄντων ὧς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὧς οὐκ ἔστιν, ‘μέτρον’ μὲν λέγων τὸ κριτήριον, ‘χρημάτων’ δὲ τῶν πραγμάτων, ὧς δυνάμει φάσκειν πάντων πραγμάτων κριτήριον εἶναι τὸν ἄνθρωπον, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν. καὶ διὰ τοῦτο τίθησι τὰ φαινόμενα ἑκάστῳ μόνα, καὶ οὕτως εἰσάγει τὸ πρός τι.
1.32.217Bu yüzden Pyrrhoncularla ortak bir yanı var gibi görünür. Ama onlardan farklıdır; Protagoras'ın görüşünü yeterince açınca bu farkı göreceğiz. Bu adam maddenin akışkan olduğunu söyler: madde sürekli akarken, ondan ayrılıp gidenlerin yerine sürekli yenileri eklenir; duyular da yaşlara ve bedenlerin öteki durumlarına göre yeniden düzenlenir ve değişir.
διὸ καὶ δοκεῖ κοινωνίαν ἔχειν πρὸς τοὺς Πυρρωνείους. διαφέρει δὲ αὐτῶν, καὶ εἰσόμεθα τὴν διαφοράν, ἐξαπλώσαντες συμμέτρως τὸ δοκοῦν τῷ Πρωταγόρᾳ. φησὶν οὖν ὁ ἀνὴρ τὴν ὕλην ῥευστὴν εἶναι, ῥεούσης δὲ αὐτῆς συνεχῶς προσθέσεις ἀντὶ τῶν ἀποφορήσεων γίγνεσθαι καὶ τὰς αἰσθήσεις μετακοσμεῖσθαί τε καὶ ἀλλοιοῦσθαι παρά τε <τὰς> ἡλικίας καὶ παρὰ τὰς ἄλλας κατασκεὰς τῶν σωμάτων.
1.32.218Ayrıca bütün görünenlerin logoslarının maddede dayanak olarak bulunduğunu söyler; öyle ki madde, kendisine kalırsa, herkese görünen her şey olabilir. İnsanlar ise içinde bulundukları farklı durumlara göre farklı zamanlarda farklı şeyleri algılar: tabiata uygun durumda olan kişi, maddedeki şeylerden tabiata uygun durumda olanlara görünebilecek olanları kavrar; tabiata aykırı durumda olan kişi de tabiata aykırı durumda olanlara görünebilecek olanları.
λέγει δὲ καὶ τοὺς λόγους πάντων τῶν φαινομένων ὑποκεῖσθαι ἐν τῇ ὕλῃ, ὧς δύνασθαι τὴν ὕλην ὅσον ἐφ’ ἑαυτῇ πάντα εἶναι ὅσα πᾶσι φαίνεται. τοὺς δὲ ἀνθρώπους ἄλλοτε ἄλλων ἀντιλαμβάνεσθαι παρὰ τἀς δ’ διαφόρους αὐτῶν διαθέσεις· τὸν μὲν γὰρ κατὰ φύσιν ἔχοντα ἐκεῖνα τῶν ἐν τῇ ὕλῃ καταλαμβάνειν ἃ τοῖς κατὰ φύσιν ἔχουσι φαίνεσθαι δύναται, τὸν δὲ παρὰ φύσιν ἃ τοῖς παρὰ φύσιν.
1.32.219Yaşlara göre, uyku ya da uyanıklık hâline göre ve her bir durum türüne göre de aynı açıklama geçerlidir. Demek ki ona göre var olan şeylerin ölçütü insandır: insanlara görünen her şey vardır, insanlardan hiçbirine görünmeyen şeyler ise yoktur. Böylece görüyoruz ki Protagoras hem maddenin akışkan olduğu hem de bütün görünenlerin logoslarının onda dayanak olarak bulunduğu konusunda dogmatik hüküm verir; oysa bunlar belirsiz şeylerdir ve biz onlar hakkında hükmü askıya alırız.
καὶ ἤδη παρὰ τἀς ἡλικίας καὶ κατὰ τὸ ὑπνοῦν ἢ ἐγρηγορέναι καὶ καθ’ ἕκαστον εἶδος τῶν διαθέσεων ὁ αὐτὸς λόγος. γίνεται τοίνυν κατ’ αὐτὸν τῶν ὄντων κριτήριον ὁ ἄνθρωπος· πάντα γὰρ τὰ φαινόμενα τοῖς ἀνθρώποις καὶ ἔστιν, τὰ δὲ μηδενὶ τῶν ἀνθρώπων φαινόμενα οὐδὲ ἔστιν. ὁρῶμεν οὖν ὅτι καὶ περὶ τοῦ τὴν ὕλην ῥευστὴν εἶναι καὶ περὶ τοῦ τοὺς λόγους τῶν φαινομένων πάντων ἐν αὐτῇ ὑποκεῖσθαι δογματίζει, ἀδήλων ὄντων καὶ ἡμῖν ἐφεκτῶν.
1.33.22033. Bölüm: Septik yolun Akademia felsefesinden farkı
Bazıları Akademia felsefesinin septik yolla aynı olduğunu söyler; bu yüzden bunu da ele almak uygun olur. Çoğu kişinin dediğine göre üç Akademia olmuştur: birincisi ve en eskisi Platon ile çevresinin, ikincisi, yani ortadaki, Polemon'un öğrencisi Arkesilaos ile çevresinin, üçüncüsü, yani yenisi de Karneades ile Kleitomakhos ve çevrelerinin Akademiası. Bazıları dördüncü olarak Philon ile Kharmidas'ınkini ekler, bazıları beşinci olarak Antiokhos'unkini de sayar.
Φᾶσί μέντοι τινὲς ὅτι ἡ Ἀκαδημαϊκὴ φιλοσοφία ἡ αὐτή ἐστι τῇ σκέψει· διόπερ ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ περὶ τούτου διεξελθεῖν. Ἀκαδημίαι δὲ γεγόνασιν, ὡς ὡς φασὶ <ν οἱ> πλείους ἢ], τρεῖς, μία μὲν καὶ ἀρχαιοτάτη ἡ τῶν περὶ Πλάτωνα, δευτέρα δὲ καὶ μέση ἡ τῶν περὶ Ἀρκεσίλαον τὸν ἀκουστὴν Πολέμωνος, τρίτη δὲ καὶ νέα ἡ τῶν περὶ Καρνεάδην καὶ Κλειτόμαχον· ἔνιοι δὲ καὶ τετάρτην προστιθέασι τὴν περὶ Φίλωνα καὶ Χαρμίδαν, τινὲς δὲ καὶ πέμπτην καταλέγουσι τὴν περὶ τὸν] Ἀντίοχον.
1.33.221Eski Akademia'dan başlayarak adı geçen felsefelerin bizden farkını görelim. Platon'un kimileri dogmatik olduğunu söylemiştir, kimileri aporetik, kimileri de bir bakıma aporetik, bir bakıma dogmatik. Bunlara göre, Sokrates'in kimileriyle şakalaştığı ya da sofistlerle çekiştiği idman niteliğindeki konuşmalarda Platon'un karakteri idmana dönük ve aporetiktir; Sokrates'in, Timaios'un ya da onlar gibi birinin ağzından ciddi olarak hüküm bildirdiği yerlerde ise dogmatiktir.
ἀρξάμενοι τοίνυν ἀπὸ τῆς ἀρχαίας ἴδωμεν τὴν <πρὸς ἡμᾶς> διαφορὰν διαφορὰν τῶν εἰρημένων φιλοσοφιῶν. τὸν Πλάτωνα οὖν οἱ μὲν δογματικὸν ἔφασαν εἶναι, οἱ δὲ ἀπορητικόν, οἱ δὲ κατὰ μέν τι ἀπορητικόν, κατὰ δέ τι δογματικόν· ἐν μὲν γὰρ τοῖς γυμναστικοῖς [φασι] λόγοις, ἔνθα ὁ Σωκράτης εἰσάγεται ἤτοι παίζων πρός τινας ἢ ἀγωνιζόμενος πρὸς σοφιστάς, γυμναστικόν τε καὶ ἀπορητικόν φασιν ἔχειν αὐτὸν χαρακτῆρα, δογματικὸν δέ, ἔνθα σπουδάζων ἀποφαίνεται ἤτοι διὰ Σωκράτους ἢ Τιμαίου ἤ τινος τῶν τοιούτων.
1.33.222Onun dogmatik ya da bir bakıma dogmatik, bir bakıma aporetik olduğunu söyleyenler hakkında şimdi konuşmak gereksizdir, çünkü bizden farklı olduklarını kendileri de kabul ederler. Platon'un katışıksız bir septik olup olmadığı meselesini Notlar'ımızda daha geniş ele alıyoruz. Şimdi ise bir taslakta söylenebileceği kadarıyla, Menodotos ve Ainesidemos'a uyarak (bu görüşün başlıca savunucuları bunlardır) şunu söylüyoruz: Platon idealar hakkında, tanrısal bir öngörünün bulunduğu hakkında ya da aretēye dayanan hayatın kötülüklerle dolu hayattan daha çok tercih edilmeye değer olduğu hakkında hüküm bildirdiğinde, bunlara gerçekten var oldukları için onay veriyorsa dogma ileri sürüyor demektir; daha inandırıcı oldukları için onlara katılıyorsa, inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından bir şeyi ötekine tercih ettiğinden septik karakterden çıkmış olur. Çünkü bunun da bize yabancı olduğu daha önce söylediklerimizden apaçıktır.
περὶ μὲν οὖν τῶν δογματικὸν αὐτὸν εἶναι λεγόντων, ἢ κατὰ μέν τι δογματικόν, κατὰ δέ τι ἀπορητικόν, περισσὸν ἂν εἴη λέγειν νῦν· αὐτοὶ γὰρ ὁμολογοῦσι τὴν πρὸς ἡμᾶς διαφοράν. περὶ δὲ τοῦ εἰ ἔστιν εἰλικρινῶς σκεπτικὸς πλατύτερον μὲν ἐν τοῖς ὑπομνήμασι διαλαμβάνομεν, νῦν δὲ ὧς ἐν ὑποτυπώσει λέγομεν κατὰ <τοὺς> περὶ Μη νόδοτονκα καὶ Αἰνησίδημον (οὗτοι γὰρ μάλιστα ταύτης προέστησαν τῆς στάσεως), ὅτι ὅταν ὁ Πλάτων’ ἀποφαίνηται περὶ ἰδεῶν ἢ περὶ τοῦ πρόνοιαν εἷναι ἢ περὶ τοῦ τὸν ἐνάρετον βίον αἱρετώτερον εἷναι τοῦ μετὰ κακιῶν, εἴτε ὡς ὑπάρχουσι τούτοις συγκατατίθεται, δογματίζει, εἴτε ὧς πιθανωτέροις προστίθεται, ἐπεὶ προκρίνει τι κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν, ἐκπέφευγε τὸν σκεπτικὸν χαρακτῆρα· ὡς γὰρ καὶ τοῦτο ἡμῖν ἐστιν ἀλλότριον, ἐκ τῶν ἔμπροσθεν εἰρημένων πρόδηλον.
1.33.223Söylendiği gibi idman yaparken bazı şeyleri septik bir tarzda dile getirse bile, bu yüzden septik olmaz. Çünkü tek bir şey hakkında dogma ileri süren, ya da genel olarak bir tasavvuru inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından bir başkasına tercih eden, ya da belirsiz şeylerden herhangi biri hakkında hüküm bildiren kişi dogmatik karaktere bürünür. Timon da Ksenophanes hakkında söyledikleriyle bunu gösterir.
εἰ δέ τινα καὶ σκεπτικῶς προφέρεται, ὅταν, ὡς φασί, γυμνάζηται, οὐ παρὰ τοῦτο ἔσται σκεπτικός· ὁ γὰρ περὶ ἑνὸς δογματίζων, ἢ προκρίνων φαντασίαν φαντασίας ὅλως κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν <ἤ ἀποφαινόμενος> περί τινος τῶν ἀδήλω, τοῦ δογματικοῦ γίνεται χαρακτῆρος, ὡς δηλοῖ καὶ ὁ Τίμων (Fr. poet. phil. p. 200 Diels = Vorsokr. 2 11 A 35) διὰ τῶν περὶ Ξενοφάνους αὐτῷ λεγομένων.
1.33.224Timon Ksenophanes'i birçok yerde över, hatta Silloi'larını ona ithaf eder; ama onu şöyle yakınıp söylerken gösterir:
Keşke ben de sağlam bir nousa kavuşsaydım, iki yana da bakabilen; ama hileli bir yolda aldandım, yaşım ilerlemişken bile, her türlü septik araştırmadan habersizdim. Çünkü nousumu nereye çevirsem, her şey bir ve aynı şeye çözülüyordu; var olan her şey de her zaman, her yandan çekilse de, tek ve benzer bir tabiatta duruyordu.
Bu yüzden onu "yarı kibirsiz" diye anar, tamamen kibirsiz saymaz; şöyle der:
Ksenophanes, yarı kibirsiz, Homeros'un aldatmacasıyla alay eden, insanlardan uzak, her yanı eşit bir tanrı uydurdu; kıpırtısız, yarasız, düşünceden de daha çok düşünce olan bir tanrı.
"Yarı kibirsiz" derken bir bakıma kibirden uzak olanı kastetmiştir; "Homeros'un aldatmacasıyla alay eden" demesi ise Homeros'taki aldatmacayı yerden yere vurduğu içindir.
ἐν πολλοῖς γὰρ αὐτὸν ἐπαινέας [τὸν Ξενοφάνην], ὧς καὶ τοὺς σίλλους αὐτῷ ἀναθεῖναι, ἐποίησεν αὐτὸν ὀδυρόμενον καὶ λέγοντα ὡς καὶ ἐγὼν ὄφελον πυκινοῦ νόου ἀντιβολῆσαι ἀμφοτερόβλεπτος· δολίῃ δ’ ὁδῷ ἐξαπατήθην πρεσβυγενὴς ἔτ’ ἐὼν καὶ ἀμενθήριατος ἀπάσης σκεπτοσύνης. ὅππῃ γὰρ ἐμὸν νόον εἰρύσαιμι, εἰς ‘ὲν ταὐτό τε πᾶν ἀνελύετο· πᾶν δ’ ἐὸν αἰεί πάντῃ ἀνελκόμενον μίαν εἰς φύσιν ἵσταθ’ ὁμοίην. διὰ τοῦτο γοῦν καὶ ὑπάτυφον αὐτὸν λέγει, καὶ οὐ τέλειον ἄτυφον, δι’ ὧν φησι (Diels Vorsokr. 2 11 A 35) Ξεινοφάνης ὑπάτυφος, ὁμηραπάτης ἐπισκώπτης, εἰ τὸν ἀπ’ ἀνθρώπων θεὸν ἐπλάσατ’ ἶσον ἀπάντῃ, <ἀτρεμῆ> ἀσκηθῆ νοερώτερον ἠὲ νόημα. ὑπάτυφον μὲν γὰρ εἶπε τὸν κατά τι ἄτυφον, ὁμηραπάτης δὲ ἐπισκώπτην, ἐπεὶ τὴν παρ’ Ὁμήρῳ ἀπάτην διέσυρεν.
1.33.225Ksenophanes, öteki insanların ön kavrayışlarına aykırı olarak, her şeyin bir olduğunu, tanrının her şeyle aynı tabiattan olduğunu, küre biçiminde, hiçbir şeyden etkilenmeyen, değişmeyen ve akıl sahibi olduğunu dogma olarak ileri sürüyordu; bu yüzden onun bizden farkını göstermek de kolaydır. Her neyse, söylenenlerden apaçıktır ki Platon bazı şeyler hakkında kuşku duysa da, bazı yerlerde ya belirsiz şeylerin var olduğu hakkında hüküm bildirdiği ya da belirsiz şeyleri inandırıcılık bakımından birbirine tercih ettiği görüldüğüne göre, septik sayılamaz.
ἐδογμάτιζε δὲ ὁ Ξενοφάνης παρὰ τἀς τῶν ἄλλων ἀνθρώπων προλήψεις ‘ὲν εἶναι τὸ πᾶν, καὶ τὸν θεὸν συμφυῆ τοῖς πᾶσιν, εἶναι δὲ σφαιροειδῆ καὶ ἀπαθῆ καὶ ἀμετάβλητον καὶ λογικόν· ὅθεν καὶ ῥᾴδιον τὴν Ξενοφάνους πρὸς ἡμᾶς διαφορὰν ἐπιδεικνύναι. πλὴν ἀλλ’ ἐκ τῶν εἰρημένων πρόδηλον, ὅτι κἂν περί τινων ἐπαπορῇ ὁ Πλάτων’, ἀλλ’ ἐπεὶ ἔν τισι φαίνεται ἢ περὶ ὑπάρξεως ἀποφαινόμενος πραγμάτων ἀδήλων ἢ προκρίνων ἄδηλα κατὰ πίστιν, οὐκ ἂν εἴη σκεπτικός.
1.33.226Yeni Akademia'dan olanlar her şeyin kavranamaz olduğunu söyleseler de, septiklerden belki tam da her şeyin kavranamaz olduğunu söylemeleri bakımından ayrılırlar (çünkü bunu kesin olarak ileri sürerler; septik ise bazı şeylerin kavranabileceğini de ihtimal dışı saymaz). Ama bizden açıkça iyi ve kötü hakkındaki yargılarında ayrılırlar. Akademiacılar bir şeyin iyi ya da kötü olduğunu bizim gibi söylemezler: iyi dedikleri şeyin iyi olmasının, karşıtının iyi olmasından daha inandırıcı olduğuna inanarak söylerler; kötü için de durum aynıdır. Biz ise bir şeyin iyi ya da kötü olduğunu, söylediğimizin inandırıcı olduğunu düşünerek değil, eylemsiz kalmamak için hayatın akışına kanaate kapılmadan uyarak söyleriz.
Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς νέας Ἀκαδημίας, εἰ καὶ ἀκατάληπτα εἶναι πάντα φασί, διαφέρουσι τῶν σκεπτικῶν ἴσως μὲν καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ λέγειν πάντα εἶναι ἀκατάληπτα (διαβεβαιοῦνται γὰρ περὶ τούτου, ὁ δὲ σκεπτικὸς ἐνδέχεσθαι καὶ καταληφθῆναί τινα προσδοκᾷ), διαφέρουσι δὲ ἡμῶν προδήλως ἐν τῇ τῶν ἀγαθῶν καὶ τῶν κακῶν κρίσει. ἀγαθὸν γὰρ τί φασιν εἶναι οἱ Ἀκαδημαϊκοὶ καὶ κακὸν οὐχ ὧς ἡμεῖς, ἀλλά μετὰ τοῦ πεπεῖσθαι ὅτι πιθανόν ἐστι μᾶλλον ὃ λέγουσιν εἶναι ἀγαθὸν ὑπάρχειν ἢ τὸ ἐναντίον, καὶ ἐπὶ τοῦ κακοῦ ὁμοίως, ἡμῶν ἀγαθόν τι ἢ κακὸν εἶναι λεγόντων οὐδὲν μετὰ τοῦ πιθανὸν εἶναι νομίζειν ὅ φαμεν, ἀλλ’ ἀδοξάστως ἑπομένων τῷ βίῳ, ἴνα μὴ ἀνενέργητοι ὦμεν.
1.33.227Tasavvurlar hakkında da biz, akıl yürütmeye kalırsa, inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından eşit olduklarını söyleriz; onlar ise kimilerinin inandırıcı, kimilerinin inandırıcı olmadığını söyler. İnandırıcı olanlar arasında da ayrımlar yaparlar: kimilerini yalnızca inandırıcı, kimilerini inandırıcı ve dikkatle incelenmiş, kimilerini de inandırıcı, dikkatle incelenmiş ve hiçbir şeyin sarsmadığı tasavvurlar sayarlar. Örneğin biraz karanlık bir odada kangal hâlinde bir ip duruyorsa, odaya birden giren kişide ondan, sanki bir yılanmış gibi, yalnızca inandırıcı bir tasavvur doğar.
τάς τε φαντασίας ἡμεῖς μὲν ἴσας λέγομεν εἶναι κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν ὅσον ἐπὶ τῷ λόγῳ, ἐκεῖνοι δὲ τἀς μὲν πιθανὰς εἶναί φασι τὰς δὲ ἀπιθάνους. καὶ τῶν πιθανῶν δὲ λέγουσι διαφοράς· τὰς μὲν γὰρ αὐτὸ μόνον πιθανὰς ὑπάρχειν ἡγοῦνται, τὰς δὲ πιθανὰς καὶ διεξωδευμένας, δὲ πιθανὰς καὶ περιωδευμένας καὶ ἀπερισπάστους. οἷον ἐν οἴκῳ σκοτεινῷ ποσῶς κειμένου σχοινίου ἐσπ.ειραμένου πιθανὴ ἁπλῶς φαντασία γίνεται ἀπὸ τούτου ὡς ἀπὸ ὄφεως τῷ ἀθρόως ἐπεισελθόντι·
1.33.228Ama çevresine dikkatle bakıp ipe ilişkin her şeyi, örneğin kımıldamadığını, renginin nasıl olduğunu ve öteki ayrıntıların her birini incelemiş olana, inandırıcı ve dikkatle incelenmiş tasavvura göre ip olarak görünür. Hiçbir şeyin sarsmadığı tasavvur da şöyledir. Anlatıldığına göre Herakles, ölen Alkestis'i Hades'ten geri getirip Admetos'a göstermiştir. Admetos Alkestis'e ilişkin inandırıcı ve dikkatle incelenmiş bir tasavvur ediniyordu; ama onun ölmüş olduğunu bildiği için düşüncesi onay vermekten geri çekiliyor ve inanmamaya doğru eğiliyordu. […]
τῷ μέντοι περισκοπήσαντι ἀκριβῶς καὶ δ ιεξοδ εύσ αντι τὰ περὶ αὐτό, οἷον ὅτι οὐ κινεῖται, ὅτι τὸ χρῶμα τοῖόν ἐστι, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον, φαίνεται σχοινίον κατὰ τὴν φαντασίαν τὴν πιθανὴν καὶ περιωδευμένην. ἡ δὲ καὶ ἀπερίσπαστος φαντασία τοιάδε ἐστίν. λέγεται ὁ Ἡρακλῆς ἀποθανοῦσαν τὴν Ἄλκηστιν αὖθις ἐξ Ἅιδου ἀναγαγεῖν καὶ δεῖξαι τῷ Ἀδμήτῳ, ὃς πιθανὴν <μὲν> ἐλάμβανε φαντασίαν τῆς Ἀλκήστιδος καὶ περιωδευμένην· ἐπεὶ μέντοι ᾔδει ὅτι τέθνηκεν, περιεσπᾶτο αὐτοῦ ἡ διάνοια ἀπὸ τῆς συγκαταθέσεως καὶ πρὸς ἀπιστίαν ἔκλινεν. <. . . .
1.33.229Demek ki Yeni Akademia'dan olanlar yalnızca inandırıcı olan tasavvura inandırıcı ve dikkatle incelenmiş olanı, bu ikisine de inandırıcı, dikkatle incelenmiş ve hiçbir şeyin sarsmadığı tasavvuru tercih ederler. Akademia'dan olanlar da septik yoldan olanlar da bazı şeylere uyduklarını söylüyorlarsa da, bu bakımdan da iki felsefe arasındaki fark apaçıktır.
προκρίνουσιν οὖν οἱ ἐκ τῆς νέας Ἀκαδημίας τῆς μὲν πιθανῆς ἀπλῶς τὴν πιθανὴν καὶ περιωδευμένην φαντασίαν, ἀμφοτέρων δὲ τούτων τὴν πιθανὴν καὶ περιωσευμένην καὶ ἀπερίσπαστον. εἰ δὲ καὶ πείθεσθαί τισιν οἱ τε ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας καὶ οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως λέγουσι, πρόδηλος καὶ ἡ κατὰ τοῦτο διαφορὰ τῶν φιλοσοφιῶν.
1.33.230Çünkü "uymak" farklı anlamlarda söylenir. Biri, karşı koymadan, güçlü bir eğilim ve bağlılık duymadan yalnızca peşinden gitmektir; çocuğun lalasına uyduğu söylendiği gibi. Öteki ise bir şeye seçerek ve adeta onunla duygudaşlık kurarak, şiddetle dileyerek onay vermektir; savurgan kişinin, müsrifçe yaşamayı öğütleyen birine uyması gibi. Karneades ile Kleitomakhos ve çevreleri güçlü bir eğilimle uyduklarını ve bir şeyin inandırıcı olduğunu söylerken, biz yalnızca bağlılık duymadan boyun eğmek anlamında söylediğimize göre, bu bakımdan da onlardan farklı oluruz.
τὸ ψὰρ πείθεσθαι λέγεται διαφόρως, τό τε μὴ ἀντιτείνειν ἀλλ’ ἁπλῶς ἕπεσθαι ἄνευ σφοδρᾶς προσκλίσεως καὶ προσπαθείας, ὧς ὁ παῖς πείθεσθαι λέγεται τῷ παιδαγωγῷ· ἅπαξ δὲ τὸ μετὰ αἱρέσεως καὶ οἱονεὶ συμπαθείας κατὰ τὸ σφόδρα βούλεσθαι συγκατατίθεσθαί τινι, ὧς ὁ ἄσωτος πείθεται τῷ δαπανητικῶς βιοῦν ἀξιοῦντι. διόπερ ἐπειδὴ οἱ μὲν περὶ Καρνεάδην καὶ Κλειτόμαχον μετὰ προσκλίσεως σφοδρᾶς πείθεσθαί τε καὶ πιθανὸν εἶναί τί φασιν, ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸ ἀπλῶς εἴκειν ἄνευ προσπαθείας, καὶ κατὰ τοῦτο ἂν αὐτῶν διαφέροιμεν.
1.33.231Gayeye ilişkin konularda da Yeni Akademia'dan ayrılırız. Kendini ona göre düzenlediğini söyleyenler hayatlarında inandırıcı olana başvururlar; biz ise kanunlara, âdetlere ve tabii hâllere uyarak kanaate kapılmadan yaşarız. Kısa tutmayı gözetmeseydik bu ayrım için daha fazlasını da söylerdik.
ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς πρὸς τὸ τέλος διαφέρομεν τῆς νέας Ἀκαδημίας· οἱ μὲν γὰρ κατ᾿ αὐτὴν κοσμεῖσθαι λέγοντες ἄνδρες τῷ πιθανῷ προσχρῶνται κατὰ τὸν βίον, ἡμεῖς δὲ τοῖς νόμοις καὶ τοῖς ἔθεσι καὶ τοῖς φυσικοῖς πάθεσιν ἑπόμενοι βιοῦμεν ἀδοξάστως. καὶ πλείω δ᾿ ἂν εἴπομεν πρὸς τὴν διάκρισιν, εἰ μὴ τῆς συντομίας ἐστοχαζόμεθα.
1.33.232Ne var ki orta Akademia'nın başı ve öncüsü dediğimiz Arkesilaos, bana kalırsa Pyrrhoncuların sözleriyle pek çok ortak yana sahiptir; öyle ki onun yolu ile bizimki neredeyse birdir. Çünkü ne bir şeyin var olduğu ya da olmadığı hakkında hüküm bildirdiği görülür, ne de inandırıcılık ya da inandırıcısızlık bakımından bir şeyi ötekine tercih eder; her şey hakkında hükmü askıya alır. Gayenin de hükmün askıya alınması olduğunu söyler; biz de dinginliğin onunla birlikte geldiğini söylemiştik.
Ὁ μέντοι Ἀρκεσίλαος, ὃν τῆς μέσης Ἀκαδημίας ἐλέγομεν εἶναι προστάτην καὶ ἀρχηγόν, πάνυ μοι δοκεῖ τοῖς Πυρρωνείοις κοινωνεῖν λόγοις, ὡς μίαν εἶναι σχεδὸν τὴν κατ᾿ αὐτὸν ἀγωγὴν καὶ τὴν ἡμετέραν· οὔτε γὰρ περὶ ὑπάρξεως ἢ ἀνυπαρξίας τινὸς ἀποφαινόμενος εὑρίσκεται, οὔτε κατὰ πίστιν ἢ ἀπιστίαν προκρίνει τι ἕτερον ἑτέρου, ἀλλὰ περὶ πάντων ἐπέχει. καὶ τέλος μὲν εἶναι τὴν ἐποχήν, ᾗ συνεισέρχεσθαι τὴν ἀταραξίαν ἡμεῖς ἐφάσκομεν.
1.33.233Tek tek askıya almaların iyi, tek tek onayların ise kötü olduğunu da söyler. Meğer ki biri, bizim bunları bize göründüğü kadarıyla, kesin bir iddia olarak değil söylediğimizi, onun ise tabiat bakımından söylediğini, yani hükmü askıya almanın gerçekten iyi, onayın gerçekten kötü olduğunu ileri sürdüğünü söylesin.
λέγει δὲ καὶ ἀγαθὰ μὲν εἶναι τὰς κατὰ μέρος ἐποχάς, κακὰ δὲ τἀς κατὰ μέρος συγκαταθέσεις. ἐκτὸς εἰ μὴ λέγοι τις, ὅτι ἡμεῖς μὲν κατὰ τὸ φαινόμενον ἡμῖν ταῦτα λέγομεν καὶ οὐ διαβεβαιωτικῶς, ἐκεῖνος δὲ ὡς πρὸς τὴν φύσιν, ὥστε καὶ ἀγαθὸν μὲν εἶναι αὐτὸν λέγειν τὴν ἐποχήν, κακὸν δὲ τὴν συγκατάθεσιν.
1.33.234Onun hakkında anlatılanlara da inanmak gerekirse, ilk bakışta Pyrrhoncu göründüğünü, hakikatte ise dogmatik olduğunu söylerler. Öğrencilerinin Platon'un dogmalarını benimsemeye yatkın olup olmadığını aporetik yöntemle sınadığı için aporetik biri sanılmış, oysa yetenekli öğrencilerine Platon'un öğretilerini aktarırmış. Bu yüzden Ariston onun için şöyle demiş:
Önde Platon, arkada Pyrrhon, ortada Diodoros.
Çünkü Diodoros'un diyalektiğine başvururmuş, ama düpedüz Platoncuymuş.
εἰ δὲ δεῖ καὶ τοῖς περὶ αὐτοῦ λεγομένοις πιστεύειν, φασὶν ὅτι κατὰ μὲν τὸ πρόχειρον Πυρρώνειος ἐφαίνετο εἶναι, κατὰ δὲ τὴν ἀλήθειαν δογματικὸς ἦν· καὶ ἐπεὶ τῶν ἑταίρων ἀπόπειραν ἐλάμβανε διὰ τῆς ἀπορητικῆς, εἰ εὐφυῶς ἔχουσι πρὸς τὴν ἀνάληψιν τῶν Πλατωνικῶν δογμάτων, δόξαι αὐτὸν ἀπορητικὸν εἶναι, τοῖς μέντοι γε εὐφυέσι τῶν ἑταίρων τὰ Πλάτωνος παρεγχειρεῖν. ἔνθεν καὶ τὸν Ἀρίστωνα (Stoic. fr. I 344 Arn. cf. Ζ 181) εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ πρόσθε Πλάτων, ὄπιθεν Πύρρων, μέσσος Διόδωρος, διὰ τὸ προσχρῆσθαι τῇ διαλεκτικῇ τῇ κατὰ τὸν Διόδωρον, εἶναι δὲ ἄντικρυς Πλατωνικόν.
1.33.235Philon ve çevresindekiler, Stoacıların ölçütüne, yani kavrayıcı tasavvura kalırsa şeylerin kavranamaz olduğunu, şeylerin kendi tabiatına kalırsa ise kavranabilir olduğunu söylerler. Antiokhos ise Stoa'yı Akademia'ya taşımıştır; öyle ki onun için "Akademia'da Stoacı felsefe yapıyor" denmiştir, çünkü Stoacıların dogmalarının Platon'da bulunduğunu göstermeye çalışıyordu. Böylece septik yolun, dördüncü ve beşinci denen Akademia'dan farkı da apaçıktır.
Οἱ δὲ περὶ Φίλωνά φασιν ὅσον μὲν ἐπὶ τῷΣτωικῷ κριτηρίῳ, τουτέστι τῇ καταληπτικῇ φαντασίᾳ, ἀκατάληπτα εἶναι τὰ πράγματα, ὅσον δὲ ἐπὶ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων αὐτῶν, καταληπτά. ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀντίοχος τὴν Στοὰν μετήγαγεν εἰς τὴν Ἀκαδημίαν, ὡς καὶ εἰρῆσθαι ἐπ’ αὐτῷ ὅτι Ἀκαδημίᾳ φ ιλοσοφεῖ τὰ Στωικά· ἐπεδείκνυε γὰρ ὅτι παρὰ Πλάτωνι κεῖται τὰ τῶν Στωικὼν δόγματα. ὡς πρόδηλον εἶναι τὴν τῆς σκεπτικῆς ἀγωγῆς διαφορὰν πρός τε τὴν τετάρτην καὶ τὴν πέμπτην καλουμένην Ἀκαδημίαν.
1.34.23634. Bölüm: Hekimlikteki empirik okul septik yolla aynı mıdır?
Bazıları septik felsefenin hekimlikteki empirik okulla aynı olduğunu söylediğinden şunu bilmek gerekir: o empirik okul belirsiz şeylerin kavranamazlığı hakkında kesin hüküm veriyorsa, ne septik yolla aynıdır ne de septiğin o okulu benimsemesi yakışık alır. Bana kalırsa septik daha çok "metodik" denen okulu izleyebilir.
Ἐπεὶ δὲ καὶ τῇ ἐμπειρίᾳ τῇ κατὰ τὴν ἰατρικὴν αἱρέσει τὴν αὐτὴν εἶναι λέγουσί τινες τὴν σκεπτικὴν φιλοσοφίαν, γνωστέον ὅτι, εἴπερ ἡ ἐμπειρία ἐκείνη περὶ τῆς ἀκαταληψίας τῶν ἀδήλων διαβεβαιοῦται, οὔτε ἡ αὐτή ἐστι τῇ σκέψει οὔτε ἁρμόζοι ἂν τῷ σκεπτικῷ τὴν αἵρεσιν ἐκείνην ἀναλαμβάνειν. μᾶλλον δὲ τὴν καλουμένην μέθοδον, ὧς ἐμοὶ δοκεῖ, δύναιτο ἂν μετιέναι·
1.34.237Çünkü hekimlik okulları arasında belirsiz şeyler hakkında acelecilik etmeyen, onların kavranabilir mi kavranamaz mı olduğunu söyleme küstahlığına kalkışmayan tek okul bu gibi görünür; görünenlere uyar ve septiklerin izlediği yola uygun biçimde, yararlı görüneni onlardan alır. Daha önce söylemiştik ki septiğin de sürdürdüğü ortak hayat dört kısımlıdır: bir kısmı tabiatın yol göstermesine, bir kısmı hâllerin zorunluluğuna, bir kısmı kanunların ve âdetlerin aktarılmasına, bir kısmı da tekhnēlerin öğretilmesine dayanır.
αὕτη γὰρ μόνη τῶν κατὰ ἰατρικὴν αἱρέσεων περὶ μὲν τῶν ἀδήλων δοκεῖ μὴ προπετεύεσθαι, πότερον καταληπτά ἐστιν ἢ ἀκατάληπτα λέγειν αὐθαδειαζομένη, τοῖς δὲ φαινομένοις ἑπομένη ἀπὸ τούτων λαμβάνει τὸ συμφέρειν δοκοῦν κατὰ τὴν τῶν σκεπτικῶν ἀκολουθίαν. ἐλέγομεν γὰρ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν (§ 23), ὅτι ὁ βίος ὁ κοινός, ᾧ καὶ ὁ σκεπτικὸς χρῆται, τετραμερής ἐστιν, τὸ μέν τι ἔχων ἐν ὑφηγήσει φύσεως, τὸ δ’ ἐν ἀνάγκῃ παθῶν, τὸ δ’ ἐν παραδόσει νόμων τε καὶ ἐθῶν, τὸ δ’ ἐν διδασκαλίᾳ τεχνῶν.
1.34.238Septik, hâllerin zorunluluğu gereği nasıl susuzlukla içeceğe, açlıkla yiyeceğe ve başka durumlarda da benzer şekilde başka bir şeye yöneltiliyorsa, metodik hekim de hastalık hâllerinden onlara uygun olana yöneltilir. Büzülme onu gevşetmeye yöneltir; tıpkı şiddetli soğuğun yol açtığı sıkışmadan sıcağa kaçan kişi gibi. Akıntı da onu akıntıyı durdurmaya yöneltir; tıpkı hamamda bol ter içinde kalıp bitkin düşenlerin terin durmasını isteyip bu yüzden serin havaya kaçması gibi. Tabiatça yabancı olan şeylerin de insanı onları gidermeye zorladığı apaçıktır; köpek bile ayağına diken battığında onu çıkarmaya uğraşır.
ὥσπερ οὖν κατὰ τὴν ἀνάγκην τῶν παθῶν ὁ δκεπτικὸς ὑπὸ μὲν δίψους ἐπὶ ποτὸν ὁδηγεῖται, ὑπὸ δὲ λιμοῦ ἐπὶ τροφήν, καὶ ἐπί τι τῶν ἄλλων ὁμοίως, οὕτω καὶ ὁ μεθοδικὸς ἰατρὸς ὑπὸ τῶν παθῶν ἐπὶ τὰ κατάλληλα ὁδηγεῖται, ὑπὸ μὲν στεγνώσεως ἐπὶ τὴν χαύνωσιν, ὧς καταφεύγει τις ἀπὸ τῆς διὰ ψῦχος ἐπιτεταμένον πυκνώσεως ἐπὶ ἀλέαν, ὑπὸ δὲ ῥύσεως ἐπὶ τὴν ἐποχὴν αὐτῆς, ὡς καὶ οἱ ἐν βαλανείῳ ἱδρῶτι πολλῷ περιρρεόμενοι καὶ ἐκλυόμενοι ἐπὶ τὴν ἐποχὴν αὐτοῦ παραγίνονται καὶ διὰ τοῦτο ἐπὶ τὸν ψυχρὸν ἀέρα καταφεύγουσιν. ὅτι δὲ καὶ τὰ φύσει ἀλλότρια ἐπὶ τὴν ἄρσιν αὐτῶν ἰέναι καταναγκάζει, πρόδηλον, ὅπου γε καὶ ὁ κύων σκόλοπος αὐτῷ καταπαγέντος ἐπὶ τὴν ἄρσιν αὐτοῦ παραγίνεται.
1.34.239Her şeyi tek tek anlatıp bu eserin taslak niteliğinin dışına çıkmamak için şunu söyleyeyim: sanırım metodiklerin bu şekilde söylediği her şey, tabiata uygun ve tabiata aykırı hâllerin zorunluluğu altında toplanabilir. Ayrıca adları kanaate kapılmadan ve ayrım gözetmeden kullanmak da iki yolun ortak yanıdır.
τᾶι. καὶ ἴνα μὴ καθ’ ἕκαστον λέγων ἐκβαίνω τὸν ὑποτυπωτικὸν τρόπον τῆς συγγραφῆς, πάντα οἶμαι τὰ ὑπὸ τῶν μεθοδικῶν οὕτω λεγόμενα ὑποτάσσεσθαι δύνασθαι τῇ ἐκ τῶν παθῶν ἀνάγκῃ, τῶν τε κατὰ φύσιν <καὶ τῶν παρὰ φύσιν> πρὸς τῷ καὶ τὸ ἀδόξαστόν τε καὶ ἀδιάφορον τῆς χρήσεως τῶν ὀνομάτων κοινὸν εἶναι τῶν ἀγωγῶν.
1.34.240Nitekim septik, söylediğimiz gibi, "hiçbir şeyi belirlemiyorum" ve "hiçbir şeyi kavramıyorum" deyişlerini kanaate kapılmadan kullanır; metodik de "ortak durum", "yayılmak" ve benzeri sözleri incelik aramadan kullanır. Aynı şekilde "gösterge" adını da kanaate kapılmadan, tabiata uygun ve tabiata aykırı görünen hâllerin, uygun görünen şeylere yol göstermesi anlamında kullanır; susuzluk, açlık ve öteki durumlar için hatırlattığım gibi.
ὡς γὰρ ὁ σκεπτικὸς <ἀδοξάστως> χρῆται τῇ ‘οὐδὲν ὁρίζω᾿ φωνῇ καὶ τῇ ‘οὐδὲν καταλαμβάνω,’ καθάπερ εἰρήκαμεν, οὕτω καὶ ὁ μεθοδικὸς ‘κοινότητα’ λέγει καὶ ‘διήκειν’ καὶ τὰ παραπλήσια ἀπεριέργως. οὕτω δὲ καὶ τὸ τῆς ἐνδείξεως ὄνομα ἀδοξάστως παραλαμβάνει ἀντὶ τῆς ἀπὸ τῶν φαινομένων παθῶν τῶν τε κατὰ φύσιν καὶ τῶν παρὰ φύσιν ὁδηγήσεως ἐπὶ τὰ κατάλληλα εἶναι δοκοῦντα, ὡς καὶ ἐπὶ δίψους καὶ ἐπὶ λιμοῦ καὶ τῶν ἄλλων ὑπεμίμνῃσκον.
1.34.241Bu yüzden, bu ve buna benzer belirtilerden yola çıkarak, hekimlikteki metodik yolun öteki hekimlik okullarından daha çok septik yolla bir yakınlığı olduğunu söylemek gerekir; bu da mutlak olarak değil, onlarla karşılaştırıldığında böyledir.
Septiklerin yoluna yakın görünen felsefeler hakkında da bu kadarını anlattıktan sonra, septik yolun genel açıklamasını ve Ana Hatlar'ın birinci kitabını burada tamamlıyoruz.
ὅθεν οἰκειότητά τινα ἔχειν τὴν ἀγωγὴν τὴν κατὰ ἰατρικὴν τῶν μεθοδικῶν πρὸς τὴν δκέψιν, μᾶλλον τῶν ἄλλων κατὰ ἰατρικὴν αἱρέσεων (καὶ ὧς πρὸς σύγκρισιν ἐκείνων, οὐχ ἀπλῶς), ῥητέον ἐκ τούτων καὶ τῶν παραπλησίων τούτοις τεκμαιρομένους. Τοσαῦτα κοὶ περὶ τῶν παρακεῖσθαι δοκούντων τῇ κατὰ τοὺς σκεπτικοὺς ἀγωγῇ διεξελθόντες, ἐν τούτοις ἀπαρτίζομεν τόν τε καθόλου τῆς σκέψεως λόγον καὶ τὸ πρῶτον τῶν ὑποτυπώσεων σύνταγμα.