Sextus Empiricus · Pyrrhonculuğun Ana Hatları
II. Kitap
2.toc.tocİçindekiler
Pyrrhonculuğun Ana Hatları'nın ikinci kitabında şunlar vardır:
- Septik, dogmatiklerin söyledikleri hakkında araştırma yapabilir mi
- Dogmatiklere karşı araştırmaya nereden başlamalı
- Ölçüt üzerine
- Hakikatin bir ölçütü var mıdır
- Yargılamayı yapan ("tarafından" olan) üzerine
- Yargılamanın aracı ("aracılığıyla" olan) üzerine
- Yargılamanın dayandığı ölçü ("göre" olan) üzerine
- Doğru ve hakikat üzerine
- Tabiatça doğru bir şey var mıdır
- İşaret üzerine
- Gösterici bir işaret var mıdır
- [İspat] üzerine
- [İspat] var mıdır
- Kıyaslar üzerine
- İstikra üzerine
- Tarifler üzerine
- [Bölme] üzerine
- Adın anlamlarına bölünmesi üzerine
- Bütün parçalarına bölünür mü
- Cinsler ve türler üzerine
- Ortak arazlar üzerine
- [Safsatalar] üzerine2.toc.toc
ΠΥΡΡΩΝΕΙΩΝ ΥΠΟΤΥΠΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΕΙΣ TPIA ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟΝ. Τάδε ἔνεστιν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Πυρρωνείων ὑποτυπώσεων. α′ εἰ δύναται ζητεῖν ὁ σκεπτικός περὶ τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς δογματικοῖς β′ πόθεν ἀρκτέον τῆς πρὸς τοὺς δογματικούς ζητήσεως γ′ περὶ κριτηρίου δ′ εἰ ἔστι κριτήριον ἀληθείας ε′ περὶ τοῦ ὑφ’ οὖ ς′ περὶ τοῦ δι’ οὖ ζ′ περὶ τοῦ καθ’ η′ περὶ ἀληθοῦς καὶ ἀληθείας θ′ εἰ ἔστι τι φύσει ἀληθές ι′ περὶ σημείου ια′ εἰ ἔστι τι σημεῖον ἐνδεικτικόν ιβ′ περὶ ιγ′ εἰ ἔστιν ιδ′ περὶ συλλογισμῶν ιε′ περὶ ἐπαγωγῆς ις′ περὶ ὅρων ιζ′ περὶ ιη′ περὶ τῆς ὀνόματος εἰς σημαινόμενα διαιρέσεως ιθ′ εἰ διαιρεῖται ὅλον εἰς μέρη κ′ περὶ γενῶν καὶ εἰδῶν κα′ περὶ κοινῶν συμβεβηκότων κβ′ περὶ
1. Bölüm: Septik, dogmatiklerin söyledikleri hakkında araştırma yapabilir mi?
Dogmatiklere karşı araştırmaya geçtiğimize göre, felsefe denen şeyin kısımlarının her birini kısaca ve taslak hâlinde gözden geçirelim. Ama önce, septiğin onların dogma olarak ileri sürdükleri şeyler hakkında ne araştırma yapabileceğini ne de bunları hiç düşünebileceğini durmadan tekrarlayanlara cevap verelim.
Ἐπεὶ δὲ τὴν ζήτησιν τὴν πρὸς τοὺς δογματικοὺς μετήλθομεν, ἕκαστον τῶν μερῶν τῆς καλουμένης φιλοσοφίας συντι τόμως καὶ ὑποτυπωτικῶς ἐφοδεύσωμεν, πρότερον ἀποκρινάμενοι πρὸς τούς ἀεὶ θρυλοῦντας ὧς μήτε ζητεῖν μήτε νοεῖν ὅλως οἶός τέ ἐστιν ὁ σκεπτικὸς περὶ τῶν δογματιζομένων παρ’ αὐτοῖς.
2.1.2Diyorlar ki septik dogmatiklerin söylediklerini ya kavrar ya kavramaz. Kavrıyorsa, kavradığını söylediği şeyler hakkında nasıl aporia içinde olabilir? Kavramıyorsa, kavramadığı şeyler hakkında konuşmayı da bilemez.
φασὶ γὰρ ὡς ἤτοι καταλαμβάνει ὁ σκεπτικὸς τὰ ὑπὸ τῶν δογματικῶν λεγόμενα ἢ οὐ καταλαμβάνει· καὶ εἰ μὲν καταλαμβάνει, πῶς ἂν ἀποροίη περὶ ὧν κατειληφέναι λέγει; εἰ δ᾿ οὐ καταλαμβάνει, ἄρα περὶ ὧν οὐ κατείληφεν οὐδὲ οἶδε λέγειν.
2.1.3Nasıl, diyelim ki "bir öncülün çıkarılmasına dayanan" teoremin ya da "iki koşullu önermeyle kurulan" teoremin ne olduğunu bilmeyen biri bunlar hakkında hiçbir şey söyleyemezse, dogmatiklerin söylediklerinin her birini bilmeyen kişi de bilmediği şeyler hakkında onlara karşı araştırma yapamaz. Demek ki septik dogmatiklerin söyledikleri hakkında hiçbir şekilde araştırma yapamaz.
ὥσπερ γὰρ ὁ μὴ εἰδώς, εἰ τύχοι, τί ἐστι τὸ * καθ’ ὃ περιαιρουμένου ἢ τὸ διὰ δύο τροπικῶν * θεώρημα, οὐδὲ εἰπεῖν τι δύναται περὶ αὐτῶν, οὕτως ὁ μὴ γινώσκων ἕκαστον τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς δογματικοῖς οὐ δύναται ζητεῖν πρὸς αὐτοὺς περὶ ὧν οὐκ οἶδεν. οὐδαμῶς ἄρα δύναται ζητεῖν ὁ ὒ σκεπτικὸς περὶ τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς δογματικοῖς.
2.1.4Bunları söyleyenler bize cevap versin: Şimdi "kavramak" derken neyi kastediyorlar? Hakkında konuştuğumuz şeylerin var olduğunu kesin olarak ileri sürmeden yalnızca düşünmeyi mi, yoksa düşünmenin yanında, hakkında tartıştığımız şeylerin var olduğunu da kabul etmeyi mi? Eğer kendi öğretilerine göre kavramanın, kavrayıcı bir tasavvura onay vermek olduğunu söylüyorlarsa (kavrayıcı tasavvur, var olan bir şeyden gelen, o var olan şeyin tam kendisine göre basılmış ve mühürlenmiş, var olmayan bir şeyden gelemeyecek nitelikte bir tasavvurdur), bu şekilde kavramadıkları şeyler hakkında araştırma yapamamayı belki kendileri de istemeyeceklerdir.
κοῖς. ἴς. οἱ δὴ ταῦτα λέγοντες ἀποκρινάσθωσαν ἡμῖν, πῶς λέγουσι νῦν τὸ καταλαμβάνειν, πότερον τὸ νοεῖν ἀπλῶς ἄνευ τοῦ καὶ ὑπὲρ τῆς ὑπάρξεως ἐκείνων περὶ ὧν ποιούμεθα τούς λόγους διαβεβαιοῦσθαι, ἢ μετὰ τοῦ νοεῖν καὶ <τὸ> τὴν ὕπαρξιν ἐκείνων τιθέναι περὶ ὧν διαλεγόμεθα. εἰ μὲν γὰρ καταλαμβάνειν εἶναι λέγουσιν ἐν τῷ λόγῳ τὸ καταληπτικῇ φαντασίᾳ συγκατατίθεσθαι, τῆς καταληπτικῆς φαντασίας οὔσης ἀπὸ ὑπάρχοντος, κατ' αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένης καὶ ἐναπεσφραγισμένης, οἴα οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος, οὐδὲ αὐτοὶ βουλήσονται τάχα μὴ δύνασθαι ζητεῖν περὶ ἐκείνων ἃ μὴ κατειλήφασιν οὕτως.
2.1.5Örneğin Stoacı, ousianın parçalara bölünmüş olduğunu, tanrının evrendeki şeyleri gözetmediğini ya da hazzın iyi olduğunu söyleyen Epikurosçuya karşı araştırma yaptığında, bunları kavramış mıdır, kavramamış mı? Kavramışsa, onların var olduğunu söyleyerek Stoa'yı kökünden yıkar; kavramamışsa, onlara karşı hiçbir şey söyleyemez.
οἷον γοῦν ὅταν ὁ Στωικὸς πρὸς τὸν Ἐπικούρειον ζητῇ λέγοντα ὅτι διῄρηται ἡ οὐσία ἢ ὧς ὁ θεὸς οὐ προνοεῖ τῶν ἐν κόσμῳ ἢ ὅτι ἡ ἡδονὴ ἀγαθόν, πότερον κατείληφεν ἢ οὐ κατείφησὶ ληφεν; καὶ εἰ μὲν κατείληφεν, ὑπάρχειν αὐτὰ λέγων ἄρδην ἀναιρεῖ τὴν Στοάν· εἰ δ’ οὐ κατείληφεν, οὐ δύναταί τι πρὸς αὐτὰ λέγειν.
2.1.6Öteki okullara bağlı olanlara da, kendilerinden farklı görüşte olanların kabul ettiği şeyler hakkında araştırma yapmak istediklerinde benzer şeyler söylenmelidir. Öyle ki hiçbir konuda birbirlerine karşı araştırma yapamazlar. Daha doğrusu, boş konuşmamak gerekirse, bu şekilde kavranmamış bir şey hakkında araştırma yapılamayacağı kabul edilirse, onların bütün dogmatik felsefesi neredeyse altüst olacak, septik felsefe ise güçlü bir şekilde öne çıkacaktır.
τὰ δὲ παραπλήσια καὶ πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν ἄλλων αἱρέσεων ἀναγομένους λεκτέον, ὅταν τι ζητεῖν περὶ τῶν δοκούντων τοῖς ἑτεροδόξοις αὐτῶν ἐθέλωσιν. ὥστε οὐ δύνανται περί τινος ζητεῖν πρὸς ἀλλήλους. μᾶλλον δέ, εἰ χρὴ μὴ ληρεῖν, συγχυθήσεται μὲν αὐτῶν ἅπασα ὡς ἔπος εἰπεῖν ἡ δογματική, συντόνως δὲ προσαχθήσεται ἡ σκεπτικὴ φιλοσοφία, διδομένου τοῦ μὴ δύνασθαι ζητεῖν περὶ τοῦ μὴ οὕτως κατ’ εἰλημμένου.
2.1.7Çünkü belirsiz bir şey hakkında hüküm bildiren ve dogma ileri süren kişi, ya onu kavramış olarak hüküm bildirdiğini söyleyecektir ya da kavramamış olarak. Kavramamışsa inandırıcı olmaz. Kavramışsa, onu ya doğrudan, kendiliğinden ve apaçık bir şekilde karşısına çıkmış olarak kavradığını söyleyecektir, ya da bir inceleme ve araştırma yoluyla.
ὁ γὰρ περί τινος ἀδήλου πράγματος ἀποφαίνεσθαι τε καὶ δογματίζων ἤτοι κατειληφὼς αὐτὸ ἀποφαίνεσθαι περὶ αὐτοῦ λέξει ἢ μὴ κατειληφώς. ἀλλ’ εἰ μὲν μὴ κατειληφώς, ἄπιστος ἔσται· εἰ δὲ κατειληφώς, ἤτοι αὐτόθεν καὶ ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κατ’ ἐνάργειαν ὑποπεσὸν αὐτῷ τοῦτο λέξει κατειληφέναι ἢ διά τινος ἐρεύνης καὶ ζητήσεως.
2.1.8Eğer belirsiz olanın kendiliğinden, karşısına çıkıvermiş olarak, apaçık bir şekilde aklına geldiğini ve kavrandığını söylerse, o zaman bu şey belirsiz bile olmaz; herkese eşit ölçüde görünen, herkesin kabul ettiği ve hakkında anlaşmazlık bulunmayan bir şey olurdu. Oysa belirsiz şeylerin her biri hakkında aralarında sonu gelmez bir anlaşmazlık doğmuştur. Demek ki belirsiz bir şeyin var olduğunu kesin olarak ileri süren ve bu konuda hüküm bildiren dogmatik, onu kendiliğinden ve apaçık bir şekilde karşısına çıkmış olarak kavramış olamaz.
ἀλλ’ εἶ μὲν ἐξ ἑαυτοῦ περιπτωτικῶς κατ’ ἐνάργειαν λέγοι ὑποπεσεῖν αὐτῷ καὶ κατειλῆφθαι τὸ ἄδηλον, οὕτως ἂν οὐδὲ ἄδηλον εἵη ἀλλὰ πᾶσιν ἐπ’ ἴσης φαινόμενον καὶ ὁμολογούμενον καὶ μὴ διαπεφωνημένον. περὶ ἑκάστου δὲ τῶν ἀδήλων ἀνήνυτος γέγονε παρ’ αὐτοῖς διαφωνία· οὐκ ἄρα ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κατ’ ἐνάργειαν ὑποπεσὸν αὐτῷ κατειληφὼς ἂν εἴη τὸ ἄδηλον ὁ περὶ τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ διαβεβαιούμενός τε καὶ ἀποφαινόμενος δογματικός.
2.1.9Bir araştırma yoluyla kavramışsa, ele aldığımız varsayıma göre, onu tam olarak kavramadan önce nasıl araştırabilirdi? Araştırma, araştırılacak şeyin önce tam olarak kavranmış olmasını ve ancak öyle araştırılmasını gerektirir; araştırılan şeyin kavranması da yine onun önceden mutlaka araştırılmış olmasını gerektirir. Bu durumda döngüsel aporia tarzı yüzünden onlar için hem belirsiz şeyler hakkında araştırma yapmak hem de dogma ileri sürmek imkânsız hâle gelir. Bazıları kavramadan başlamak isterse, onları kavramadan önce araştırmış olmak gerektiği noktasına götürürüz; araştırmadan başlamak isterse, araştırmadan önce araştırılacak şeyi kavramış olmak gerektiği noktasına. Öyle ki bu yüzden ne belirsiz şeylerden birini kavrayabilirler ne de onlar hakkında kesin bir hüküm bildirebilirler. Bundan da, sanırım, dogmatiklerin bulgu ustalığının hemen ortadan kalkması, hükmü askıya alan felsefenin ise yerini alması sonucu çıkacaktır.
εἰ δὲ διά τινος ἐρεύνης, πῶς οἷός τε ἦν ζητεῖν πρὸ τοῦ καταλαβεῖν ἀκριβῶς αὐτὸ κατὰ τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν; τῆς μὲν γὰρ ζητήσεως χρῃζούσης τοῦ πρότερον ἀκριβῶς κατειλῆφθαι τὸ μέλλον ζητεῖσθαι καὶ οὕτω ζητεῖσθαι, τῆς δὲ καταλήψεως τοῦ ζητουμένου πράγματος δεομένης πάλιν αὐτῆς τοῦ προεζητῆσθαι πάντως αὐτό, κατὰ τὸν διάλληλον τρόπον τῆς ἀπορίας ἀδύνατον αὐτοῖς γίγνεται καὶ τὸ ζητεῖν περὶ τῶν ἀδήλων καὶ τὸ δογματίζειν, ἤν τε ἀπὸ τῆς καταλήψεως ἄρχεσθαι βούλωνταί τινες, μεταγόντων ἡμῶν αὐτοὺς ἐπὶ τὸ δεῖν αὐτὸ προεζητηκέναι πρὸ τοῦ κατειληφέναι, ἤν τε ἀπὸ τῆς ζητήσεως, ἐπὶ τὸ δεῖν πρὸ τοῦ ζητεῖν κατειληφέναι τὸ μέλλον ζητεῖσθαι, ὥστε διὰ ταῦτα μήτε καταλαμβάνειν αὐτοὺς δύνασθαί τι τῶν ἀδήλων μήτε ἀποφαίνεσθαι διαβεβαιωτικῶς ὑπὲρ αὐτῶν. ἐξ ὧν ἀναιρεῖσθαι μὲν τὴν δογματικὴν εὑρεσιλογίαν αὐτόθεν, οἶμαι, συμβήσεται, τὴν ἐφεκτικὴν δὲ εἰσάγεσθαι φιλοσοφίαν.
2.1.10Eğer araştırmadan önce böyle bir kavrayışın değil, yalnızca düşünmenin gelmesi gerektiğini söylerlerse, belirsiz şeylerin varlığı hakkında hükmü askıya alanların araştırma yapması imkânsız değildir. Çünkü septik, sanırım, düşünmekten alıkonmuş değildir. Bu düşünme, ona kendiliğinden gelen ve apaçık görünen sözlerden doğar ve düşünülen şeylerin var olduğunu mutlaka içermez; çünkü kendilerinin de dediği gibi, yalnız var olanları değil, var olmayanları da düşünürüz. Bu yüzden hükmü askıya alan kişi araştırırken de düşünürken de septik tutumda kalır; çünkü kendisini etkileyen bir tasavvurla karşısına çıkan şeylere, kendisine göründüğü kadarıyla onay verdiği gösterilmişti.
εἰ δὲ φήσουσι μὴ τοιαύτην [λέγειν] κατ’ κατάλμψιν ἡγεῖσθαι ζητήσεως προσήκειν , νόησιν δὲ ἀπλῶς, οὐκ ἔστιν ἀδύνατον [ἐν] τοῖς ἐπέχουσι περὶ τῆς ὑπάρξεως τῶν ἀδήλων ζητεῖν. νοήσεως γὰρ οὐκ ἀπείργεται ὁ σκεπτικός, οἶμαι, ἀπό τε τῶν παθητικῶς ὑποπιπτόντων <καὶ> κατ’ φαινομένων αὐτῷ λόγων γινομένης καὶ μὴ πάντως εἰσαγούσης τὴν ὕπαρξιν τῶν νοουμένων· οὐ γὰρ μόνον τὰ ὑπάρχοντα νοοῦμεν, ὥς φασιν, ἀλλ’ ἤδη καὶ τὰ ἀνύπαρκτα. ὅθεν καὶ ζητῶν καὶ νοῶν ἐν τῇ σκεπτικῇ διαθέσει μένει ὁ ἐφεκτικός· ὅτι γὰρ τοῖς κατὰ φαντασίαν παθητικὴν ὑποπίπτουσιν αὐτῷ, καθὸ φαίνεται αὐτῷ, συγκατατίθεται, δεδήλωται.
2.1.11Bir de şuna bak: Asıl araştırmadan alıkonanlar şimdi dogmatikler olmasın? Çünkü şeylerin tabiatça nasıl olduğunu bilmediklerini kabul edenler için onlar hakkında araştırmayı sürdürmek tutarsız değildir; ama bunları tam olarak bildiklerini sananlar için tutarsızdır. Bunlar için, sandıkları gibi, araştırma zaten sona ermiştir; ötekiler için ise her araştırmayı başlatan şey, yani henüz bulamadıklarını düşünmek, hâlâ geçerlidir.
ὅρα δὲ μὴ καὶ νῦν οἱ δογματικοὶ ζητήσεως ἀπείργωνται. οὐ γὰρ τοῖς ἀγνοεῖν τὰ πράγματα ὧς ἔχει πρὸς τὴν φύσιν ὁμολογοῦσι τὸ ζητεῖν ἔτι περὶ αὐτῶν ἀνακόλυθον, τοῖς δ’ ἐπ’ ἀκριβὲς οἰομένοις ταῦτα γινώσκειν· οἶς μὲν γὰρ ἐπὶ πέρας ἤδη πάρεστιν ἡ ζήτησις, ὧς ὑπειλήφασιν, οἶς δὲ τὸ δι’ ὃ πᾶσα συνίσταται ζήτησις ἀκμὴν ὑπάρχει, τὸ νομίζειν ὡς οὐχ εὑρήκασιν.
2.1.12Demek ki şimdilik felsefe denen şeyin her bir kısmı hakkında kısaca araştırma yapmalıyız. Dogmatikler arasında felsefenin kısımları hakkında büyük bir anlaşmazlık doğmuştur: kimi bir, kimi iki, kimi üç kısım olduğunu söyler. Bunu daha fazla ele almak yersiz olur; konuyu daha eksiksiz işlemiş görünenlerin görüşünü tarafsızca ortaya koyup sözümüzü ona göre ilerleteceğiz.
Οὐκοῦν ζητητέον ἡμῖν ἐστι περὶ ἑκάστου μέρους τῆς καλουμένης φιλοσοφίας συντόμως ἐπὶ τοῦ παρόντος. καὶ ἐπεὶ πολλὴ γέγονε παρὰ τοῖς δογματικοῖς διαφωνία περὶ τῶν μερῶν τῆς φιλοσοφίας, τῶν μὲν ἕν, τῶν δὲ δύο, τῶν δὲ τρία εἶναι λεγόντων, περὶ ἧς οὐκ ἂν εἴη προσῆκον πλείω διεξιέναι, τὴν δόξαν τῶν δοκούντων τελειότερον ἀνενῦν στράφθαι κατὰ τὸ ἴσον ἐκθέμενοι κατ’ αὐτὴν προσάξομεν τὸν λόγον.
2.2.132. Bölüm: Dogmatiklere karşı araştırmaya nereden başlamalı?
Stoacılar ve başka bazıları felsefenin üç kısmı olduğunu söyler: mantık, fizik ve ahlak. Öğretimlerine de mantıkla başlarlar; oysa nereden başlamak gerektiği konusunda da büyük bir ayrılık doğmuştur. Biz de onlara kanaate kapılmadan uyalım: üç kısımda söylenenler bir yargıya ve bir ölçüte muhtaç olduğundan ve ölçüt hakkındaki söz mantık kısmında yer alıyor göründüğünden, ölçüt hakkındaki sözden ve mantık kısmından başlayalım.
Οἱ Στωικοὶ τοίνυν καὶ ἄλλοι τινὲς τρία μέρη τῆς φίλος εἰναι εἶναι λέγουσι, λογικὸν φυσικὸν ἠθικόν· καὶ ἄρχονταί γε τῆς διδασκαλίας ἀπὸ τοῦ λογικοῦ, καίτοι πολλῆς καὶ περὶ τοῦ πόθεν ἄρχεσθαι δεῖ στάσεως γεγενημένης. οἷς ἀκολουθήσαντες ἀδοξάστως, ἐπεὶ τὰ ἐν τοῖς τρισὶ μέρεσι λεγόμενα κρίσεως χρῄζει καὶ κριτηρίου, ὁ δὲ περὶ κριτηρίου λόγος ἐμπεριέχεσθαι δοκεῖ τῷ λογικῷ μέρει, ἀρξώμεθα ἀπὸ τοῦ περὶ κριτηρίου λόγου καὶ τοῦ λογικοῦ μέρους,
2.3.143. Bölüm: Ölçüt üzerine
Önce şunu söyleyelim: "ölçüt" hem bir şeyin var olup olmadığının kendisiyle yargılandığı söylenen şeye, hem de kendisine bakarak yaşadığımız şeye denir. Şimdi amacımız hakikatin ölçütü denen şeyi ele almaktır; öteki anlamdaki ölçütü septik yol hakkındaki bölümde ele almıştık.
ἐκεῖνο προειπόντες, ὅτι κριτήριον μὲν λέγεται τό τε ᾧ κρίνεσθαί φασιν ὕπαρξιν καὶ ἀνυπαρξίαν καὶ τὸ ᾧ προσέχοντες βιοῦμεν, πρόκειται δὲ ἡμῖν νῦν περὶ τοῦ κριτηρίου τῆς ἀληθείας εἶναι λεγομένου διαλαβεῖν· περὶ γὰρ τοῦ κατὰ τὸ ἕτερον σημαινόμενον ἐν τῷ περὶ τῆς σκέψεως λόγῳ (I 21 — 24) διεξήλθομεν.
2.3.15Söz konusu ölçüt üç anlamda söylenir: genel, özel ve en özel anlamda. Genel anlamda kavrayışın her ölçüsüdür; bu anlamda görme gibi tabii yetilere de ölçüt denir. Özel anlamda, cetvel ve pergel gibi, kavrayışın tekhnēye dayanan her ölçüsüdür. En özel anlamda ise belirsiz bir şeyin kavranmasının her ölçüsüdür; bu anlamda gündelik hayata ilişkin ölçülere ölçüt denmez, yalnız akla dayanan ölçütlere, yani dogmatiklerin hakikati yargılamak için öne sürdüklerine denir.
Τὸ κριτήριον τοίνυν περὶ οὗ ὁ λόγος ἐστὶν λέγεται τριχῶς, κοινῶς ἰδίως ἰδιαίτατα, κοινῶς μὲν πᾶν μέτρον καταλήψεως, καθ’ ὃ σημαινόμενον καὶ τὰ φυσικὰ οὕτω προσαγορεύεται κριτήρια, ὧς ὅρασις· ἰδίως δὲ πᾶν μέτρον καταλήψεως τεχνικὸν ὧς κανὼν καὶ διαβήτης· ἰδιαίτατα δὲ πᾶν μέτρον καταλήψεως ἀδήλου πράγματος, καθ’ ὃ τὰ μὲν βιωτικὰ οὐ λέγεται κριτήρια, μόνα δὲ τὰ λογικὰ καὶ ἅπερ οἱ δογματικοὶ φέρουσι πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας κρίσιν.
2.3.16Öncelikle akla dayanan ölçütü ele alacağımızı söylüyoruz. Ama akla dayanan ölçüt de üç anlamda söylenebilir: yargılamayı yapan, yargılamanın aracı ve yargılamanın dayandığı ölçü. Yargılamayı yapan insandır; aracı ya duyu ya düşüncedir; dayandığı ölçü ise tasavvurun insanı etkilemesidir, insan bu ikisinden biri aracılığıyla ona göre yargılamaya girişir.
φαμὲν οὖν προηγουμένως περὶ τοῦ λογικοῦ κριτηρίου διεξιέναι. ἀλλὰ καὶ τὸ λογικὸν κριτήριον λέγοιτ’ ἂν τριχῶς, τὸ ὑφ’ οὗ καὶ τὸ δι’ οὗ καὶ τὸ καθ’ ὅ, οἷον ὑφ’ οὗ μὲν ἄνθρωπος, δι’ οὗ δὲ ἤτοι αἴσθησις ἢ διάνοια, καθ’ ὃ δὲ ἡ προσβολὴ τῆς φαντασίας, καθ’ ἣν ὁ ἄνθρωπος ἐπιβάλλει κρίνειν διά τινος τῶν προειρημένων.
2.3.17Neyi konuştuğumuzu kavramamız için bunları önceden söylemek belki uygundu. Şimdi hakikatin ölçütünü kavradıklarını aceleyle söyleyenlere karşı itiraza geçelim; anlaşmazlıktan başlayarak.
Ταῦτα μὲν οὖν ἁρμόζον ἦν ’ίσως προειπεῖν, ἴνα ἐννοήσωμεν, περὶ οὗ ἡμῖν ἐστιν ὁ λόγος· λοιπὸν δὲ ἐπὶ τὴν ἀντίρρησιν χωρῶμεν τὴν πρὸς τοὺς λέγοντας προπετῶς κατειληφέναι τὸ κριτήριον τῆς ἀληθείας, ἀπὸ τῆς διαφωνίας ἀρξάμενοι.
2.4.184. Bölüm: Hakikatin bir ölçütü var mıdır?
Ölçüt hakkında görüş bildirenlerin kimi bunun var olduğunu ileri sürmüştür, Stoacılar ve başka bazıları gibi; kimi de olmadığını, başkalarının yanı sıra Korintoslu Ksenyades ve Kolophonlu Ksenophanes gibi. Ksenophanes şöyle der:
Her şeyin üstünde sanı hüküm sürer.
Biz ise ölçütün var olup olmadığı hakkında hükmü askıya aldık.
Τῶν διαλαβόντων τοίνυν περὶ κριτηρίου οἱ μὲν εἶναι τοῦτο ἀπεφήναντο, ὡς οἱ Στωικοὶ καὶ ἄλλοι τινές, οἱ δὲ μὴ εἶναι, ὡς ἄλλοι τε καὶ ὁ Κορίνθιος Ξενιάδης καὶ Ξενοφάνης ὁ Κολοφώνιος (B 34,4 Diels), λέγων δόκος δ’ ἐπὶ πᾶσι τέτυκται· ἡμεῖς δ’ ἐπέσχομεν, πότερον ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν.
2.4.19Bu anlaşmazlığın ya karara bağlanabilir ya da bağlanamaz olduğunu söyleyecekler. Bağlanamazsa, hükmü askıya almak gerektiğini hemen kabul etmiş olurlar; bağlanabilirse, neyle karara bağlanacağını söylesinler. Çünkü elimizde ne üzerinde uzlaşılmış bir ölçüt var ne de ölçütün var olup olmadığını biliyoruz; bunu araştırıyoruz.
ταύτην οὖν τὴν διαφωνίαν ἤτοι ἐπικριτὴν εἷναι φήσουσιν ἢ ἀνεπίκριτον· καὶ εἰ μὲν ἀνεπίκριτον, αὐτόθεν εἶναι] δώσουσι τὸ δεῖν ἐπέχειν, εἰ δὲ ἐπικριτήν, τίνι κριθήσεται λεγέτωσαν, μήτε κριτήριον ὁμολογούμενον ἡμῶν ἐχόντων, μήθ’ ὅλως εἰ ἔστιν εἰδότων ἀλλὰ ζητούντων.
2.4.20Ayrıca ölçüt hakkında doğan anlaşmazlığın karara bağlanması için, onu kendisiyle yargılayabileceğimiz, üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz olmalıdır; üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz olması için de önce ölçüt hakkındaki anlaşmazlığın karara bağlanması gerekir. Böylece akıl yürütme döngüsel tarza düşünce ölçütü bulmak çıkmaza girer; çünkü onların varsayım yoluyla bir ölçüt almalarına izin vermeyiz, ölçütü bir ölçütle yargılamak isterlerse de onları sonsuza sürükleriz. Üstelik ispat ispatlanmış bir ölçüte, ölçüt de yargılanmış bir ispata muhtaç olduğundan, döngüsel tarza düşerler.
καὶ ἄλλως, ἴνα ἡ γενομένη περὶ τοῦ κριτηρίου διαφωνία ἐπικριθῇ, δεῖ κριτήριον ἡμᾶς ἔχειν ὡμολογημένον, δι’ οὗ δυνησόμεθα κρίνειν αὐτήν· καὶ ἴνα κριτήριον ὁμολογούμενον ἔχωμεν, δεῖ πρότερον ἐπικριθῆναι τὴν περὶ τοῦ κριτηρίου διαφωνίαν. οὕτω δὲ εἰς τὸν διάλληλον ἐμπίπτοντος τρόπον τοῦ λόγου, ἄπορος ἡ εὕρεσις τοῦ κριτηρίου γίνεται, μήτε ἐξ ὑποθέσεως ἡμῶν ἐώντων αὐτούς κριτήριον λαμβάνειν, ἐάν τε κριτη- ῥίῳ τὸ κριτήριον κρίνειν ἐθέλωσιν, εἰς ἀπειρίαν αὐτοὺς ἐκβαλλόντων. ἀλλὰ καί, ἐπεὶ ἡ μὲν ἀπόδειξις δεῖται κριτηρίου ἀποδεδειγμένου, τὸ δὲ κριτήριον ἀποδείξεως κεκριμένης, εἰς τὸν διάλληλον ἐκβάλλονται τρόπον.
2.4.21Bunların da ölçüt hakkındaki söz bakımından dogmatiklerin aceleciliğini göstermeye yettiğini düşünsek de, onları çeşitli yollardan çürütebilmek için bu konu üzerinde biraz daha durmak yersiz olmaz. Yine de ölçüt hakkındaki görüşlerin her biriyle tek tek uğraşmayı seçmiyoruz; çünkü anlaşmazlık anlatılamayacak kadar büyüktür ve böyle yaparsak bizim de düzensiz bir anlatıma düşmemiz kaçınılmaz olurdu. Araştırdığımız ölçüt üç türlü göründüğünden, yani yargılamayı yapan, yargılamanın aracı ve yargılamanın dayandığı ölçü olduğundan, bunların her birini sırayla ele alıp kavranamaz olduğunu ortaya koyacağız; böylece sözümüz hem düzenli hem eksiksiz olacaktır. Yargılamayı yapandan başlayalım, çünkü öteki ikisi de bir bakıma onunla birlikte çıkmaza giriyor gibi görünür.
Οἰόμενοι οὖν ἱκανὰ καὶ ταῦτα εἶναι δεικνύναι τὴν τῶν δογματικῶν προπέτειαν κατὰ τὸν περὶ τοῦ κριτηρίου λόγον, ἴνα καὶ ποικίλως αὐτούς ἐλέγχειν ἔχωμεν, οὐκ ἄτοπον προσκαρτερῆσαι τῷ τόπῳ. οὐ μὴν ἑκάστῃ τῶν περὶ κριτηρίου δοξῶν ἁμιλληθῆναι προαιρούμεθα εἰδικῶς (ἀμύθητος γὰρ ἡ διαφωνία γέγονεν, καὶ οὕτως εἰς ἀμέθοδον καὶ ἡμᾶς λόγον ἐμπεσεῖν ἀναγκαῖον ἔσται), ἀλλ’ ἐπεὶ τὸ κριτήριον περὶ οὗ ζητοῦμεν τρισσὸν εἶναι δοκεῖ, τό τε ὑφ’ οὐ καὶ τὸ δι’ οὗ καὶ τὸ καθ’ ὅ, ἕκαστον τούτων ἐπελθόντες ἐν μέρει τὴν ἀκαταληψίαν αὐτοῦ παραστήσομεν· οὕτω γὰρ ἐμμέθοδος ἄμα καὶ τέλειος ἡμῖν ὁ λόγος ἔσται. ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τοῦ ὑφ’ οὗ· δοκεῖ γάρ πως συναπορεῖσθαι τούτω καὶ τὰ λοιπά.
2.5.225. Bölüm: Yargılamayı yapan üzerine
Dogmatiklerin söylediklerine kalırsa, bana öyle geliyor ki insan yalnız kavranamaz değil, düşünülemez de. Nitekim Platon'daki Sokrates'in, insan mı yoksa başka bir şey mi olduğunu bilmediğini açıkça kabul ettiğini duyuyoruz. İnsanın kavramını ortaya koymak istediklerinde de önce birbirleriyle anlaşamazlar, sonra da anlaşılmaz şeyler söylerler.
Ὁ ἄνθρωπος τοίνυν δοκεῖ μοι, ὅσον ἐπὶ τοῖς λεγομένοις ὑπὸ τῶν δογματικῶν, οὐ μόνον ἀκατάληπτος, ἀλλὰ καὶ ἀνεπινόητος εἶναι. ἀκούομεν γοῦν τοῦ παρὰ Πλάτωνι Σωκράτους (Phaedr. p. 230 a) διαρρήδην ὁμολογοῦντος μὴ εἰδέναι, πότερον ἄνθρωπός ἐστιν ἢ ἕτερόν τι. παριστάναι τε βουλόμενοι τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ πρῶτον μὲν διαφωνοῦσιν, εἶτα καὶ ἀσύνετα λέγουσιν.
2.5.23Demokritos insanın "hepimizin bildiği şey" olduğunu söyler. Buna kalırsa insanı tanıyamayız, çünkü köpeği de biliriz ve bu yüzden köpek de insan olacaktır. Bazı insanları da bilmeyiz; o hâlde onlar insan olmayacaktır. Daha doğrusu, bu kavrama kalırsa hiç kimse insan olmayacaktır: Demokritos insanın herkes tarafından bilinmesi gerektiğini söylüyorsa, hiçbir insanı da bütün insanlar bilmiyorsa, ona göre insan diye bir şey olmayacaktır.
ὁ μὲν γὰρ Δημόκριτός (B 165 Diels) φησιν ὅτι ἄνθρωπός ἐστιν ὃ πάντες ἴσμεν. ὅσον δ’ ἐπὶ τούτῳ οὐ γνωσόμεθα τὸν ἄνθρωπον, ἐπεὶ καὶ κύνα ἴσμεν, καὶ παρὰ τοῦτο ἔσται καὶ ὁ κύων ἄνθρωπος. τινάς τε ἀνθρώπους οὐκ ἴσμεν· διὸ οὐκ ἔσονται ἄνθρωποι. μᾶλλον δέ, ὅσον ἐπὶ τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ, οὐδεὶς ἔσται ἄνθρωπος· εἰ γὰρ ἐκεῖνος μέν φησι δεῖν ὑπὸ πάντων γινώσκεσθαι τὸν ἄνθρωπον, οὐδένα δὲ ἄνθρωπον ἴσασι πάντες ἄνθρωποι, ἔσται κατ’ αὐτὸν ἄνθρωπος.
2.5.24Bunları safsata olsun diye söylemediğimiz, onun öğretisinden çıkan sonuçlardan anlaşılır. Bu adam hakikatte yalnız atomların ve boşluğun var olduğunu söyler; bunların da yalnız canlılarda değil, bütün bileşiklerde bulunduğunu söyler. Öyle ki bunlara bakarak insanın kendine özgü niteliğini düşünemeyiz, çünkü bunlar her şeyde ortaktır. Bunların dışında dayanak olan başka bir şey de yoktur; demek ki insanı öteki canlılardan ayırmamızı ve katışıksız biçimde düşünmemizi sağlayacak bir şeyimiz olmayacaktır.
καὶ ὅτι ταῦτα οὐ σοφιζόμενοι λέγομεν, ἐκ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀκολουθίας φαίνεται. μόνα γὰρ κατ’ ἀλήθειαν ὑπάρχειν φησὶν ὁ ἀνὴρ (B 125 Diels) τὰ ἄτομα καὶ τὸ κενόν, ἅπερ φησὶν οὐ μόνον τοῖς ζῴοις ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς συγκρίμασιν ὑπάρχειν, ὥστε ὅσον μὲν ἐπὶ τούτοις οὐκ ἐπινοήσομεν τὴν τοῦ ἀνθρώπου ἰδιότητα, ἐπειδὴ κοινὰ πάντων ἐστίν. ἀλλ’ οὐδὲ ἄλλο τι ὑπόκειται παρὰ ταῦτα· οὐκ ἄρα ἕξομεν δι’ οὗ τὸν ἄνθρωπον διακρῖναί τε ἀπὸ τῶν ἄλλων ζῴων καὶ εἰλικρινῶς νοῆσαι δυνησόμεθα.
2.5.25Epikuros ise insanın "canlılık taşıyan şu biçimdeki şey" olduğunu söyler. Buna göre de insan gösterilerek tanıtıldığından, gösterilmeyen kişi insan değildir; biri bir kadını gösterirse erkek insan olmayacak, bir erkeği gösterirse kadın insan olmayacaktır. Aynı itirazları, hükmü askıya almanın dördüncü tarzından bildiğimiz koşulların farklılığından yola çıkarak da yöneltebiliriz.
ὁ δ’ Ἐπίκουρός (fr. 310 Us.) φησιν ἄνθρωπον εἶναι τὸ τοιουτονὶ μόρφωμα μετὰ ἐμψυχίας. καὶ κατὰ τοῦτον δέ, ἐπεὶ ὁ ἄνθρωπος δείξει ἐμφανίζεται, ὁ μὴ δεικνύμενος οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος, καὶ εἰ μὲν γυναῖκα δείκνυσί τις, ὁ ἀνὴρ οὐκ ἔσται ἄνθρωπος, εἰ δὲ ἄνδρα, ἡ γυνὴ ἄνθρωπος οὐκ ἔσται. τὰ δὲ αὐτὰ ἐπιχειρήσομεν καὶ ἀπὸ τῆς διαφορᾶς τῶν περιστάσεων ἃς ἴσμεν ἐκ τοῦ τετάρτου τρόπου τῆς ἐποχῆς (1100—117).
2.5.26Başkaları insanın "logos sahibi, ölümlü, nous ve epistēmē edinebilen bir canlı" olduğunu söylemiştir. Ama hükmü askıya almanın birinci tarzında akılsız hiçbir canlı bulunmadığı, kendi söylediklerine kalırsa bütün canlıların nous ve epistēmē edinebildiği gösterildiğine göre, bununla ne demek istediklerini anlayamayacağız.
ἄλλοι <δὲ> (cf. Aristot. Top. 133b2) ἔφασκον εἶναι ζῷον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν. ἐπεὶ οὖν δείκνυται ἐν τῷ πρώτῳ τῆς ἐποχῆς τρόπῳ (I 40—78), ὅτι οὐδέν ἐστι ζῷον ἄλογον, ἀλλὰ καὶ νοῦ ἐπιστήμης δεκτικά ἐστι πάντα ὅσον ἐπὶ τοῖς ὐπ’ αὐτῶν λεγομένοις, οὐ γνωσόμεθα, τί ποτε λέγουσιν.
2.5.27Ayrıca tarifte yer alan arazları ya fiil hâlinde ya da kuvve hâlinde söylerler. Fiil hâlinde söylüyorlarsa, henüz eksiksiz bir epistēmē edinmemiş, logosu eksiksiz olmayan ve tam ölmekte olmayan kişi insan değildir; çünkü fiilen ölümlü olmak budur. Kuvve hâlinde söylüyorlarsa, ne logosu eksiksiz olan ne de nous ve epistēmē edinmiş olan insan olacaktır; bu ise öncekinden de saçmadır. Demek ki bu bakımdan da insan kavramı tutarsız çıkmıştır.
τά τε κείμενα ἐν τῷ ὅρῳ συμβεβηκότα ἤτοι κατ’ ἐνέργειαν λέγουσιν ἢ δυνάμει. εἰ μὲν οὖν κατ’ ἐνέργειαν, οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ὁ μὴ ἐπιστήμην ἤδη τελείαν ἀνειληφὼς καὶ ἐν τῷ λόγῳ τέλειος ὢν καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἀποθνῄσκειν καθεστώς· τοῦτο γὰρ τὸ ἐνεργείᾳ θνητόν ἐστιν. εἰ δὲ δυνάμει, οὐκ ἔσται ἄνθρωπος οὔτε ὁ τὸν λόγον ἔχων τέλειον οὔτε ὁ νοῦν καὶ ἐπιστήμην ἀνειληφώς· καὶ] τοῦτο δὲ τοῦ προτέρου ἐστὶν ἀτοπώτερον. καὶ ’ ravrrj ccqcc ἀσύστατος Ttecprjvev tj iTtlvoia rov ἀνθρώπου.
2.5.28Platon ise insanın "kanatsız, iki ayaklı, yassı tırnaklı, siyasi bir epistēmē edinebilen bir canlı" olduğunu ileri sürdüğünde, bunu kesin bir iddia olarak ortaya koymak istemez. Çünkü ona göre insan da oluşan ama hiçbir zaman gerçekten var olmayan şeylerden biriyse ve yine ona göre hiçbir zaman var olmayan şeyler hakkında kesin hüküm bildirmek imkânsızsa, Platon da tarifi kesin bir iddiada bulunuyormuş gibi ortaya koymak istemeyecektir; alışkanlığı olduğu üzere, inandırıcı olana göre konuşacaktır.
ὁ γὰρ Πλάτων ([Pkati] Def. p. 415 a), ἄπτερον orav aTtocpaivrjraL τὸν ἄνθρωπον εἶναι ζῷον ἄπτερον δίπουν πλατυώνυχον, ἐπιστήμης πολιτικῆς δεκτικόν, οὐδὲ ἀξιοῖ διαβεβαιωτικῶς τοῦτο ἐκτίθεσθαι· εἰ γὰρ καὶ ὁ ἄνθρωπος ἕν τί ἐστι τῶν κατ' αὐτὸν γινομένων μέν, ὄντως δὲ οὐδέποιε ὄντων, ἀδύνατον δὲ περὶ τῶν μηδέποτε ὄντων διαβεβαιωτικῶς ἀποφαίνεσθαι κατ’ αὐτόν, οὐδὲ ὁ Πλάτων’ ἀξιώσει τὸν ὅρον ἐκτίθεσθαι δοκεῖν ὡς διαβεβαιούμενος, ἀλλ' ὥσπερ εἴωθεν κατὰ τὸ πιθανὸν λέγων.
2.5.29Ama insanın düşünülebileceğini karşı tarafa bir ödün olarak kabul etsek bile, kavranamaz olduğu görülecektir. Çünkü insan psykhē ile bedenden oluşur; oysa ne beden kavranabilir belki ne de psykhē; demek ki insan da kavranamaz.
Εἰ μέντοι καὶ δοίημεν κατὰ συγχώρησιν, ὅτι ἐπινοεῖσθαι δύναται ὁ ἄνθρωπος, ἀκατάληπτος εὑρεθήσεται. συνέστηκε μὲν γὰρ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, οὔτε δὲ τὸ σῶμα καταλαμβάνεται τάχα οὔτε ἡ ψυχή· οὐδὲ ὁ ἄνθρωπος ἄρα.
2.5.30Bedenin kavranamadığı şuradan açıktır: bir şeyin arazları, araz olarak bulundukları şeyden farklıdır. Demek ki bir renk ya da benzeri bir şey karşımıza çıktığında, karşımıza çıkanın bedenin kendisi değil, bedenin arazları olması beklenir. Bedenin üç boyutlu olduğunu da söylerler; demek ki bedeni kavramak için uzunluğu, genişliği ve derinliği kavramamız gerekir. Oysa derinlik karşımıza çıksaydı, içi gümüş, üstü altın sikkeleri de ayırt ederdik. Demek ki beden de kavranamaz.
καὶ ὅτι μὲν τὸ σῶμα οὐ καταλαμβάνεται, δῆλον ἐντεῦθεν· τὰ συμβεβηκότα τινὶ ἕτερά ἐστιν ἐκείνου ᾧ συμβέβηκεν. ὅταν οὖν χρῶμα ἤ τι παραπλήσιον ἡμῖν ὑποπίπτῃ τὰ συμβεβηκότα τῷ σώματι εἰκὸς ἡμῖν ὑποπίπτειν, ἀλλ’ οὐκ αὐτὸ τὸ σῶμα. τό γέ τοι σῶμα τριχῇ διαστατὸν εἷναι λέγουσιν· ὀφείλομεν οὖν τὸ μῆκος καὶ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάθος καταλαμβάνειν, ἴνα τὸ σῶμα καταλάβωμεν. εἰ γὰρ τοῦτο ἡμῖν ὑπέπιπτεν, ἐγινώσκομεν ἂν καὶ τὰ ὑπάργυρα χρυσία. οὐδὲ τὸ σῶμα ἄρα.
2.5.31Beden hakkındaki tartışmayı bir yana bıraksak bile, psykhē kavranamaz olduğu için insan yine kavranamaz olarak karşımıza çıkar. Psykhēnin kavranamaz olduğu şuradan açıktır: psykhē hakkında görüş bildirenlerden, uzun ve sonu gelmez çekişmeyi bir yana bırakırsak, kimi psykhēnin var olmadığını söylemiştir, Messeneli Dikaiarkhos ve çevresi gibi; kimi var olduğunu söylemiş, kimi de hükmü askıya almıştır.
ἴνα δὲ καὶ τὴν περὶ τοῦ σώματος ἀμφισβήτησιν παρῶμεν, πάλιν ὁ ἄνθρωπος εὑρίσκεται ἀκατάληπτος διὰ τὸ ἀκατάληπτον εἷναι τὴν ψυχήν. ὅτι δὲ ἀκατάληπτός ἐστιν αὕτη, δῆλον ἐντεῦθεν· τῶν περὶ ψυχῆς διαλαβόντων, ἴνα τὴν πολλὴν καὶ ἀνήνυτον μάχην παραλίπωμεν, οἱ μὲν μὴ εἶναι τὴν ψυχὴν ἔφασαν, ὡς οἱ περὶ τὸν Μεσσήνιον Δικαίαρχον (fr.63 Müller), οἱ δὲ εἷναι, οἱ δὲ ἐπέσχον.
2.5.32Dogmatikler bu anlaşmazlığın karara bağlanamayacağını söylerlerse, psykhēnin kavranamaz olduğunu hemen kabul etmiş olurlar; bağlanabileceğini söylerlerse, onu neyle karara bağlayacaklarını söylesinler. Duyuyla bağlayamazlar, çünkü psykhēnin düşünülür bir şey olduğunu kendileri söyler. Düşünceyle diyecek olurlarsa şunu söyleriz: psykhēnin en belirsiz yanı düşüncedir; bunu, psykhēnin var olduğunda birleşip düşünce hakkında ayrılığa düşenler gösterir. O hâlde
ταύτην οὖν τὴν διαφωνίαν εἰ μὲν ἀνεπίκριτον εἶναι λέξουσιν οἱ δογματικοί, δώσουσιν αὐτόθεν τὴν τῆς ψυχῆς ἀκαταληψίαν, εἰ δὲ έπικριτήν, τίνι ἐπικρινοῦσιν αὐτὴν εἰπάτωσαν. αἰσθήσει μὲν γὰρ οὐ δύνανται διὰ τὸ νοητὴν ὐπ’ αὐτῶν εἶναι λέγεσθαι· εἰ δὲ λέξουσιν ὅτι διανοίᾳ, ἐροῦμεν ὅτι, ἐπεὶ τῆς ψυχῆς τὸ ἀδηλότατόν ἐστιν ἡ διάνοια, ὧς δεικνύουσιν οἱ περὶ μὲν τῆς ὑπάρξεως τῆς ψυχῆς ὁμοφωνοῦντες, περὶ δὲ τῆς διανοίας διαφερόμενοι, εἰ τῇ
2.5.33düşünceyle psykhēyi kavramak ve onun hakkındaki anlaşmazlığı karara bağlamak isterlerse, daha az tartışılanı daha çok tartışılanla karara bağlamak ve doğrulamak istemiş olurlar; bu ise saçmadır. Demek ki psykhē hakkındaki anlaşmazlık düşünceyle de karara bağlanamaz; yani hiçbir şeyle bağlanamaz. Öyleyse psykhē kavranamaz; bu yüzden insan da kavranamaz.
διανοίᾳ τὴν ψυχὴν ἐθέλουσι καταλαμβάνειν καὶ τὴν περὶ αὐτῆς διαφωνίαν ἐπικρίνειν, τῷ μᾶλλον ζητουμένῳ τὸ ἧττον ζητούμενον ἐπικρίνειν τε καὶ βεβαιοῦν ἐθελήσουσιν, ὅπερ ἄτοπον. οὐδὲ τῇ διανοίᾳ τοίνυν ἐπικριθήσεται ἡ περὶ τῆς ψυχῆς διαφωνία. οὐδενὶ ἄρα. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἀκατάληπτός ἐστιν. ὅθεν οὐδὲ ὁ ἄνθρωπος καταλαμρανοιτ ἀν’.
2.5.34İnsanın kavrandığını kabul etsek bile, şeylerin onun tarafından yargılanması gerektiğini göstermek belki mümkün olmaz. Çünkü şeylerin insan tarafından yargılanması gerektiğini söyleyen kişi, bunu ya ispatsız ya da ispatla söyleyecektir. İspatla söyleyemez; çünkü ispatın doğru ve yargılanmış, bu yüzden de birisi tarafından yargılanmış olması gerekir. Ama ispatın kendisinin kim tarafından yargılanabileceğini herkesin kabul edeceği şekilde söyleyemediğimize göre (çünkü araştırdığımız şey tam da yargılamayı yapan ölçüttür), ispatı karara bağlayamayacağız; bu yüzden de söz konusu ölçütü ispatlayamayacağız.
Ἵνα δὲ καὶ δῶμεν, ὅτι καταλαμβάνεται ὁ ἄνθρωπος, μήποτε οὐκ <ἂν> ἐνδέχοιτο δεῖξαι, ὅτι ὐπ’ αὐτοῦ δεῖ τὰ πράγματα. ὁ γὰρ λέγων, ὅτι ὐπ’ ἀνθρώπου δεῖ κρίνεσθαι τὰ πράγματα, ἤτοι ἄνευ ἀποδείξεως τοῦτο λέξει ἢ μετὰ ἀποδείξεως. οὔτε δὲ μετὰ ἀποδείξεως· δεῖ γὰρ τὴν ἀπόδειξιν ἀληθῆ εἶναι καὶ κεκριμένην, διὰ δὲ τοῦτο καὶ ὑπό τινος κεκριμένην. ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔχομεν εἰπεῖν ὁμολογουμένως, ὑφ’ οὗ κριθῆναι δυνήσεται αὐτὴ ἡ ἀπόδειξις (ζητοῦμεν γὰρ τὸ κριτήριον τὸ ὑφ’ οὗ), οὐ δυνησόμεθα τὴν ἀπόδειξιν ἐπικρίνειν, διὰ δὲ τοῦτο οὐδὲ τὸ κριτήριον, περὶ οὗ ὁ λόγος, ἀποδεικνύναι.
2.5.35Şeylerin insan tarafından yargılanması gerektiği ispatsız söylenirse, bu söz inandırıcı olmayacaktır; öyle ki yargılamayı yapan ölçütün insan olduğunu kesin olarak ileri süremeyeceğiz. Hem yargılamayı yapan ölçütün insan olduğuna kim karar verecek? Bunu bir yargıya dayanmadan söylerlerse onlara inanılmaz. Ama buna bir insan karar verecekse, araştırılan şey baştan kabul edilmiş olur.
εἰ δὲ ἀναποδείκτως λεχθήσεται, ὅτι ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου δεῖ κρίνεσθαι τὰ πράγματα, ἄπιστον ἔσται, ὥστε οὐχ ἕξομεν διαβεβαιοῦσθαι, ὅτι τὸ ὑφ’ οὖ κριτήριόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος. ὑπὸ τίνος δὲ καὶ κριθήσεται, ὅτι τὸ ὑφ’ οὗ κριτήριον ὁ ἄνθρωπός ἐστιν; οὐ γὰρ δὴ ἀκρίτως τοῦτο λέγοντες πιστευθήσονται. ἀλλ’ εἰ μὲν ὐπ’ ἀνθρώπου, τὸ ζητούμενον συναρπασθήσεται.
2.5.36Buna başka bir canlı karar verecekse, insanın ölçüt olduğunu yargılamak için o canlıya nasıl başvurulur? Yargısız başvurulursa ona inanılmaz; bir yargıyla başvurulursa, bu kez onun da birisi tarafından yargılanması gerekir. Kendisi tarafından yargılanırsa aynı saçmalık sürer (çünkü araştırılan şey araştırılan şeyle yargılanmış olur); insan tarafından yargılanırsa döngüsel tarz devreye girer; bunlardan başka biri tarafından yargılanırsa, yine onun yargılamayı yapan ölçütünü isteriz ve bu sonsuza dek sürer. Bu yüzden de şeylerin insan tarafından yargılanması gerektiğini söyleyemeyeceğiz.
εἰ δ’ ὑπὸ ἑτέρου ζῴου, πῶς ἐκεῖνο πρὸς τὴν κρίσιν τοῦ ἄνθρωπον εἶναι τὸ κριτήριον παραλαμβάνεται; εἰ μὲν γὰρ ἀκρίτως, οὐ πιστευθήσεται, εἰ δὲ μετὰ κρίσεως, πάλιν ἐκεῖνο ὑπό τινος ὀφείλει κριθῆναι. ἀλλ’ εἰ μὲν ὑφ’ ἑαυτοῦ, μένει ἡ αὐτὴ ἀτοπία τὸ ζητούμενον γὰρ διὰ τοῦ ζητουμένου κριθήεται)· εἰ δὲ ὑπὸ ἀνθρώπου, ὁ διάλληλος εἰσάγεται τρόπος· εἰ δὲ ὑπό τινος παρὰ ταῦτα ἄλλου, πάλιν ἐκείνου τὸ κριτήριον ἀπαιτήσομεν τὸ ὑφ' οὗ, καὶ μέχρις ἀπείρου. καὶ διὰ τοῦτο ἄρα οὐχ ἕξομεν λέγειν, ὧς ὑπὸ ἀνθρώπου δεῖ κρίνεσθαι τὰ πράγματα.
2.5.37Diyelim ki şeylerin insan tarafından yargılanması gerektiği kabul edildi ve buna inanıldı. İnsanlar arasında büyük farklılıklar olduğuna göre, önce dogmatikler şu insana kulak vermek gerektiği konusunda birleşsinler, ancak ondan sonra bizden de ona onay vermemizi istesinler. Ama sözün dediği gibi,
sular aktıkça, uzun ağaçlar yeşerdikçe
onun hakkında anlaşmazlığa düşecekler ise, bizi bir şeye aceleyle onay vermeye nasıl zorlayabilirler?
Ἔστω δὲ καὶ πεπιστώσθω τὸ δεῖν ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου κρίνεσθαι τὰ πράγματα. οὐκοῦν, ἐπεὶ πολλὴ τῶν ἀνθρώπων πων ἐστὶ διαφορά, πρότερον οἱ δογματικοὶ συμφωνησάτωσαν, ὅτι τῷδε τῷ ἀνθρώπῳ δεῖ προσέχειν, εἶθ’ οὕτω καὶ ἡμᾶς αὐτῷ συγκατατίθεσθαι κελευέτωσαν. εἰ δ’ (Plat.Phaedr. p. 264 d. Herodot. vit. Homeri 11) ἔστ’ ἂν ὕδωρ τε νάῃ καὶ δένδρεα μακρὰ τεθήλῃ — τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου — περὶ αὐτοῦ διαφωνήσουσιν, πῶς ἡμᾶς ἐπείγουσι προπετῶς τινι συγκατατίθεσθαι;
2.5.38Bilgeye inanmak gerektiğini söyleseler bile, onlara hangi bilgeye diye sorarız: Epikuros'un bilgesine mi, Stoacıların bilgesine mi, Kyreneli bilgeye mi, yoksa Kinik bilgeye mi? Söyleyemeyeceklerdir.
ἢν γὰρ καὶ λέγωσιν ὅτι τῷ σοφῷ πιστευτέον, ἐρωτήσομεν αὐτούς, ποίῳ σοφῷ. πότερον τῷ κατὰ Ἐπίκουρον ἢ τῷ κατὰ τούς Στωικοὺς ἢ <τῷ Κυρηναικῷ ἢ> τῷ Κυνικῷ; οὐχ ἕξουσι εἰπεῖν.
2.5.39Biri bizden bilge hakkındaki araştırmayı bırakıp, yaşayan herkesten daha anlayışlı olana inanmamızı isterse, önce kimin ötekilerden daha anlayışlı olduğu konusunda anlaşmazlığa düşeceklerdir. Sonra, şimdi yaşayanlar ve geçmişte yaşamış olanlar arasında en anlayışlının kim olduğunun herkesin uzlaşacağı şekilde belirlenebileceği kabul edilse bile, bu kişi yine de inanılmaya değer olmayacaktır.
εἰ δὲ ἀξιώσει τις ἡμᾶς τῆς περὶ τοῦ σοφοῦ ζητήσεως ἀποστάντας ἁπλῶς τῷ συνετωτέρῳ τῶν ὄντων ἁπάντων πιστεύειν, πρῶτον μὲν καὶ περὶ τοῦ τίς συνετώτερός ἐστι τῶν ἄλλων διαφωνήσουσιν , εἶτα κἂν δοθῇ συμφώνως δύ- νᾶσθαι ληφθῆναι, τίς ἐστι τῶν τε ὄντων καὶ τῶν γεγονότων συνετώτερος, οὐδ’ οὕτως ἔσται πίστεως οὗτος ἄξιος.
2.5.40Çünkü anlayışta artış ve azalış çok büyük, neredeyse sınırsız olduğundan, şimdi yaşayanlar ve geçmişte yaşamış olanlar arasında en anlayışlı dediğimiz kişiden daha anlayışlı başka birinin ortaya çıkabileceğini söyleriz. Şimdi yaşayanlar ve geçmişte yaşamış olanlar arasında en akıllı denen kişiye anlayışı yüzünden inanmamız isteniyorsa, ondan sonra gelecek ve ondan daha anlayışlı olacak kişiye daha çok inanmak gerekir. O ortaya çıktığında da ondan daha anlayışlı bir başkasının çıkmasını beklemek gerekir, sonra bir başkasının, ve bu sonsuza dek sürer.
ἐπεὶ γὰρ πολλὴ καὶ σχεδὸν ἄπειρός ἐστιν ἐπίτασίς τε καὶ ἄνεσις κατὰ σύνεσιν, φαμὲν ὅτι τούτου τοῦ ἀνθρώπου ὃν λέγομεν εἶναι τῶν γεγονότων τε καὶ ὄντων συνετώτερον, ἕτερον συνετώτερον ἐνδέχεται γενέσθαι. ὥσπερ οὖν τῷ νῦν εἶναι λεγομένῳ φρονιμωτέρῳ τῶν τε ὄντων καὶ τῶν γεγονότων διὰ τὴν σύνεσιν αὐτοῦ πιστεύειν ἀξιούμεθα, οὕτω καὶ τῷ μετ’ αὐτὸν ἐσομένῳ συνετωτέρῳ τούτου μᾶλλον λον [τούτου] χρὴ πιστεύειν. καὶ ἐκείνου γενομένου πάλιν ἄλλον ἐλπίζειν χρὴ συνετώτερον αὐτοῦ γενήσεσθαι, κἀκείνου ἄλλον, καὶ μέχρις ἀπείρου.
2.5.41Bunların birbirleriyle uyuşup uyuşmayacağı da belirsizdir. Bu yüzden, şimdi yaşayanlar ve geçmişte yaşamış olanlar arasında en anlayışlının kim olduğu kabul edilse bile, ondan daha keskin zekâlı birinin hiçbir zaman çıkmayacağını kesin olarak söyleyemeyeceğimiz için (bu belirsizdir), her zaman daha sonra gelecek daha anlayışlı birinin yargısını beklemek ve üstün olana hiçbir zaman onay vermemek gerekecektir.
καὶ ἄδηλον, πότερόν ποτε συμφωνήσουσιν ἀλλήλοις οὗτοι ἢ διάφωνα λέξουσιν. διόπερ, κἂν τῶν γεγονότων τε καὶ ὄντων συνετώτερος εἶναι ὁμολογηθῇ τις, ἐπεὶ οὐκ ἔχομεν εἰπεῖν διαβεβαιωτικῶς, ὅτι οὐδεὶς ἔσται τούτου ἀγχινούστερος (ἄδηλον γάρ), ἀεὶ τὴν τοῦ μετὰ ταῦτα ἐσομένου συνετωτέρου κρίσιν περιμένειν καὶ μηδέποτε συγκατατίθεσθαι τῷ κρείττονι.
2.5.42Varsaydığımız anlayışlı kişiden daha anlayışlı kimsenin ne bulunduğunu, ne bulunmuş olduğunu ne de bulunacağını karşı tarafa ödün olarak kabul etsek bile, ona inanmak yine de yerinde olmaz. Çünkü anlayışlı kişiler, bir görüşü kanıtlamaya çalışırken çürük görüşleri savunduklarında onları sağlam ve doğruymuş gibi göstermeye en çok heves edenlerdir. Bu zeki kişi bir şey söylediğinde, onu şeyin tabiatça olduğu gibi mi söylediğini, yoksa yanlış olan bir şeyi doğruymuş gibi sunup bizi onu doğru diye düşünmeye mi ikna ettiğini bilemeyeceğiz; çünkü bütün insanlardan daha anlayışlıdır ve bu yüzden bizim tarafımızdan çürütülemez. Demek ki ona da şeyleri doğru yargılayan biri olarak onay vermeyeceğiz: doğruyu söylemesi mümkün olsa da, aşırı zekâsı yüzünden yanlış şeyleri doğruymuş gibi göstermek istediği için söylediklerini söylediğini düşünebiliriz. Bu yüzden şeylerin yargılanmasında, herkesten zeki görünen kişiye bile inanmamak gerekir.
ἵνα δὲ καὶ κατὰ συγχώρησιν δῶμεν, ὅτι οὐδεὶς τοῦ ὑποτιθεμένου συνετοῦ συνετώτερος οὔτε ἔστιν οὔτε ἐγένετο οὔτε ἔσται, οὐδὲ ὣς πιστεύειν αὐτῷ προσήκει. ἐπεὶ γὰρ μάλιστα οἱ συνετοὶ φιλοῦσιν ἐν τῇ τῶν πραγμάτων κατασκευῇ τοῖς σαθροῖς παριστάμενοι πράγμασιν ὑγιῆ καἲ ἀληθῆ ταῦτα δοκεῖν εἶναι ποιεῖν, ὅταν τι λέγῃ οὗτος ὁ ἀγχίνους, οὐκ εἰσόμεθα πότερόν ποτε, ὡς ἔχει τὸ πρᾶγμα φύσει, οὕτω λέγει, ἢ ψεῦδος αὐτὸ ὑπάρχον ὧς ἀληθὲς παρίστησι καὶ ἡμᾶς πείθει φρονεῖν ὡς περὶ ἀληθοῦς, ἅτε δὴ συνετώτερος τῶν ἀνθρώπων ἀπάντων ὑπάρχων καὶ διὰ τοῦτο ὑφ’ ἡμῶν ἐλέγχεσθαι μὴ δυνάμενος. οὐδὲ τούτῳ τοίνυν συγκαταθησόμεθα ὧς ἀληθῶς τὰ πράγματα κρίνοντι, διὰ τὸ οἷόν τε μὲν εἶναι αὐτὸν ἀληθῆ λέγειν, οἴεσθαι δ’ ὅτι δι’ ὑπερβολὴν ἀγχινοίας τὰ ψευδῆ τῶν πραγμάτων ὡς ἀληθῆ βουσυνετωτέρῳ λόμενος παριστᾶν ἅ φησι λέγει. διὰ ταῦτα μὲν οὖν οὐδὲ τῷ τῶν ἁπάντων ἀγχινουστάτῳ δοκοῦντι ὑπάρχειν ἐν τῇ κρίσει τῶν πραγμάτων χρὴ πιστεύειν.
2.5.43Biri çoğunluğun uzlaştığı şeye kulak vermek gerektiğini söylerse, bunun boş bir söz olduğunu söyleriz. Önce, hakikat belki seyrek bulunur ve bu yüzden tek bir kişinin çoğunluktan daha akıllı olması mümkündür. Sonra, her ölçüte, onun üzerinde uzlaşanlardan daha çok kişi karşı çıkar: bazılarının üzerinde uzlaştığı sanılan ölçütten başka herhangi bir ölçütü benimsemiş olanlar ona karşı çıkar ve bunlar onun üzerinde uzlaşanlardan çok daha kalabalıktır.
Εἰ δὲ φήσει τις, ὅτι τῇ τῶν πολλῶν συμφωνίᾳ χρὴ προσέχειν, λέξομεν ὅτι τοῦτ’ ἔστι μάταιον. πρῶτον μὲν γὰρ σπάνιον ’ίσως ἐστὶ τὸ ἀληθές, καὶ διὰ τοῦτο ἐνδέχεται ἕνα τῶν πολλῶν φρονιμώτερον εἶναι. εἶτα καὶ παντὶ κριτηρίῳ πλείους ἀντιδοξοῦσι τῶν κατ’ αὐτὸ συμφωνούντων· οἱ γὰρ ὁποιονοῦν ἀπολιπόντες κριτήριον ἕτερον τοῦ συμφωνεῖσθαι δοκοῦντος παρά τισιν ἀντιδοξοῦσί τε αὐτῷ καὶ κατὰ πολὺ πλείους εἰσὶ τῶν περὶ αὐτοῦ συμφωνούντων.
2.5.44Bunlar bir yana, uzlaşanlar ya farklı durumlardadır ya da tek bir durumda. Söylediklerine bakılırsa farklı durumlarda olamazlar; yoksa aynı şey hakkında nasıl aynı şeyleri söylerlerdi? Tek bir durumdaysalar, farklı bir şey söyleyen tek kişinin de tek bir durumu, uzlaşan bütün bu kişilerin de tek bir durumu olduğuna göre, göz önünde tuttuğumuz durumlar bakımından sayıca da hiçbir fark bulunmaz.
χωρὶς δὲ τούτων, οἱ συμφωνοῦντες ἤτοι ἐν διαφόροις εἰσὶ διαθέσεσιν ἢ ἐν μιᾷ. ἐν διαφόροις μὲν οὖν οὐδαμῶς ὅσον ἐπὶ τῷ λεγομένῳ. πῶς γὰρ ἂν τὰ αὐτὰ ἔλεγον περὶ αὐτοῦ; εἰ δὲ ἐν μιᾷ, ἐπεὶ καὶ ὁ εἶς ὁ λέγων ἕτερόν τι μίαν ἔχει διάθεσιν καὶ οὗτοι πάντες οἱ συμφωνοῦντες μίαν, ὅσον ἐπὶ ταῖς διαθέσεσιν αἷς προσέχομεν οὐδὲ κατὰ πλῆθος εὑρίσκεται διαφορά τις.
2.5.45Bu yüzden çoğunluğa tek kişiden daha çok kulak vermek gerekmez. Üstelik, septik yolun dördüncü tarzında hatırlattığımız gibi, yargıları sayıca karşılaştırmak da imkânsızdır: tek tek insanlar sayısızdır ve hepsinin yargılarını gözden geçirip bütün insanlar arasında çoğunluğun neyi, azınlığın neyi ileri sürdüğünü belirleyemeyiz. Bu bakımdan da yargılayanları sayılarına göre tercih etmek saçmadır.
διόπερ οὐ χρὴ τοῖς πολλοῖς προσέχειν μᾶλλον ἢ τῷ ἑνί, πρὸς τῷ καὶ ἀκατάληπτον εἶναι, καθάπερ ἐν τῷ τετάρτῳ τρόπῳ τῆς σκέψεως (I 100 — 117) ὑπεμνήσαμεν, τὴν κατὰ πλῆθος τῶν κρίσεων, ἀπείρων τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων ὑπαρχόντων καὶ ἡμῶν μὴ δυναμένων ἁπάντων αὐτῶν τἀς κρίσεις ἐπελθεῖν καὶ ἀποφήνασθαι, τί μὲν οἱ πλείους τῶν ἀνθρώπων ἁπάντων ἀποφαίνονται, τί δὲ οἱ ἐλάττους. καὶ κατὰ τοῦτο οὖν ἄτοπος ἡ κατὰ τὸ πλῆθος πρόκρισις τῶν κρινόντων.
2.5.46Çoğunluğa da kulak vermeyeceksek, bunca şeyi ödün olarak kabul etmiş olmamıza rağmen şeyleri yargılayacak kimseyi bulamayacağız. Bu yüzden bütün bunlardan, şeyleri yargılayacak olan ölçütün, yani yargılamayı yapanın kavranamaz olduğu sonucu çıkar.
Εἰ δ’ οὐδὲ τῷ πλήθει προσέξομεν, οὐχ εὑρήσομεν οὐδένα ὑφ’ οὗ κριθήσεται τὰ πράγματα, καίτοι τοσαῦτα κατὰ συγχώρησιν δόντες. διόπερ ἐξ ἁπάντων τούτων ἀκατάληπτον εὑρίσκεται τὸ κριτήριον ὑφ' οὗ κριθήσεται τὰ πράγματα.
2.5.47Öteki ölçütler de bununla birlikte ortadan kalkar, çünkü her biri insanın ya bir parçası, ya bir hâli, ya da bir etkinliğidir. Bu yüzden sözümüzü sıradaki konulardan birine geçirmek belki uygun olurdu, çünkü bunlarla onlar hakkında da yeterince söylenmiş oldu. Ama her birine özel itirazdan kaçıyormuşuz gibi görünmemek için onlar hakkında da fazladan birkaç şey söyleyeceğiz. Önce yargılamanın aracı denen ölçüt hakkında konuşalım.
Συμπεριγραφομένων δὲ τούτῳ καὶ τῶν ἄλλων κριτηρίων, ἐπεὶ ἕκαστον αὐτῶν ἤτοι μέρος ἢ πάθος ἢ ἐνέργημά ἐστι τοῦ ἀνθρώπου, ἀκόλουθον μὲν ἦν ἴσως ἐπί τι τῶν ἑξῆς προϊέναι τῷ λόγῳ, ὡς καὶ περὶ ἐκείνων ἱκανῶς εἰρημένων ἐν τούτοις· ἵνα δὲ μηδὲ τὴν εἰδικὴν ὡς πρὸς ἕκαστον ἀντίρρησιν φεύγειν δοκῶμεν, ὀλίγα καὶ περὶ αὐτῶν ἐξ ἐπιμέτρου λέξομεν. πρότερον δὲ περὶ τοῦ κριτηρίου τοῦ δι’ οὗ καλουμένου διαλεξόμεθα.
2.6.486. Bölüm: Yargılamanın aracı üzerine
Dogmatikler arasında bu konuda büyük, neredeyse sınırsız bir anlaşmazlık doğmuştur. Biz yine düzenli olmayı gözeterek şunu söylüyoruz: onlara göre şeyleri yargılayan insandır; insanın da, kendilerinin de kabul ettiği gibi, duyu ve düşünceden başka yargılamasını sağlayacak bir aracı yoktur. O hâlde insanın ne yalnız duyu aracılığıyla, ne yalnız düşünce aracılığıyla, ne de ikisi aracılığıyla yargılayabileceğini gösterirsek, tek tek bütün görüşlere kısaca cevap vermiş oluruz; çünkü hepsi bu üç tutuma indirgeniyor gibi görünür.
Πολλὴ μὲν οὖν καὶ ἄπειρος σχεδὸν ἡ περὶ αὐτὸ γέγονε διαφωνία παρὰ τοῖς δογματικοῖς· ἡμεῖς δὲ πάλιν τοῦ ἐμμεθόδου προνοούμενοι φαμὲν ὅτι, ἐπεὶ κατ᾿ αὐτοὺς ἄνθρωπός ἐστι τὸ ὑφ' οὗ κρίνεται τὰ πράγματα, οὐδὲν δὲ οὗτος ἔχοι ἂν δι᾿ οὗ κρίνειν δυνήσεται (καθάπερ καὶ αὐτοὶ συνομολογοῦσιν) ἢ αἴσθησιν καὶ διάνοιαν, ἐὰν δείξωμεν, ὅτι οὔτε δι᾿ αἰσθήσεως μόνης δύναται κρίνειν οὔτε διὰ μόνης τῆς διανοίας οὔτε δι᾿ ἀμφοτέρων αὐτῶν, συντόμως πρὸς ἁπάσας τὰς κατὰ μέρος δόξας εἰρήκαμεν· πᾶσαι γὰρ δοκοῦσιν εἰς τὰς τρεῖς ταύτας ἀναφέρεσθαι στάσεις.
2.6.49Duyulardan başlayalım.
Bazıları duyuların boş izlenimler aldığını söyler (çünkü algıladıkları sanılan şeylerden hiçbiri gerçekte dayanak olarak bulunmaz); bazıları duyuları harekete geçirdiğini sandıkları her şeyin dayanak olarak bulunduğunu söyler; bazıları da kiminin bulunduğunu, kiminin bulunmadığını. Bu durumda hangisine onay vereceğimizi bilemeyeceğiz. Çünkü anlaşmazlığı duyuyla karara bağlayamayız, zira araştırdığımız şey duyunun kendisidir: boş izlenimler mi alır, yoksa gerçekten mi kavrar? Başka bir şeyle de bağlayamayız, çünkü ele aldığımız varsayıma göre, yargılamanın aracı olacak başka bir ölçüt yoktur.
ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων. Οὐκοῦν ἐπεὶ τινὲς μὲν κενοπαθεῖν τὰς αἰσθήσεις φασίν (οὐδὲν γὰρ ὑποκεῖσθαι ὧν ἀντιλαμβάνεσθαι δοκοῦσιν), οἱ δὲ πάντα ὑποκεῖσθαι ὑφ᾿ ὧν οἴονται κινεῖσθαι λέγουσιν, οἱ δὲ τὰ μὲν ὑποκεῖσθαι, τὰ δὲ μὴ ὑποκεῖσθαι, τίνι συγκαταθησόμεθα οὐχ ἕξομεν· οὔτε γὰρ τῇ αἰσθήσει τὴν διαφωνίαν ἐπικρινοῦμεν, ἐπεὶ περὶ αὐτῆς ζητοῦμεν, πότερον κενοπαθεῖ ἢ ἀληθῶς καταλαμβάνει, οὔτε ἑτέρῳ τινί, ἐπεὶ μηδὲ ἔστιν ἄλλο τι κριτήριον δι᾿ οὗ χρὴ κρίνειν κατὰ τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν.
2.6.50Demek ki duyunun boş izlenimler mi aldığı, yoksa bir şey mi kavradığı karara bağlanamaz ve kavranamaz olacaktır. Bundan da şeylerin yargılanmasında yalnız duyuya kulak vermememiz gerektiği sonucu çıkar; çünkü onun bir şeyi kavrayıp kavramadığını bile söyleyemiyoruz.
ἀνεπίκριτον ἄρα καὶ ἀκατάληπτον ἔσται, πότερον κενοπαθεῖ ἡ αἴσθησις ἢ καταλαμβάνει τι· ᾧ συνεισέρχεται τὸ μὴ δεῖν ἡμᾶς τῇ αἰσθήσει μόνῃ προσέχειν ἐν τῇ κρίσει τῶν πραγμάτων, περὶ ἧς οὐκ ἔχομεν εἰπεῖν, εἰ καὶ τὴν ἀρχὴν καταλαμβάνει τι.
2.6.51Ama ödün olarak duyuların algılayabildiğini kabul edelim; böyle bile dışarıda dayanak olan şeylerin yargılanmasında güvenilmez oldukları görülecektir. Nitekim duyular dışarıdaki şeylerden birbirine zıt biçimlerde etkilenir: tat alma duyusu aynı baldan kimi zaman acı, kimi zaman tatlı bir tat alır; görme de aynı rengi kimi zaman kan kırmızısı, kimi zaman beyaz sanır. Koku alma da kendisiyle uyuşmaz:
ἀλλ’ ἔστω κατ’ ἁ συγχώρησιν τὰς αἰσθήσεις ἀντιληπτικὰς εἷναι· οὐδὲν γὰρ ἧττον καὶ οὕτως ἄπιστοι εὑρεθήσονται πρὸς τὴν κρίσιν τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων πραγμάτων. αἱ γοῦν αἰσυθήσεις ὑπεναντίως κινοῦνται ὑπὸ τῶν ἐκτό·ς, οἷον ἡ γεῦσις ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ μέλιτος ὁτὲ μὲν πικράζεται, ὁτὲ δὲ γλυκάζεται, καὶ ἡ ὅρασις τὸ αὐτὸ χρῶμα ὁτὲ μὲν αἱμωπὸν, ὁτὲ δὲ λευκὸν εἶναι <δοκεῖ> ἀλλ’ οὐδὲ ἡ ὄσφρησις ἑαυτῇ συμφωνεῖ·
2.6.52Başı ağrıyan kişi kokulu yağın nahoş olduğunu söyler, böyle olmayan ise hoş olduğunu. Tanrı çarpmış olanlar ve sayıklayanlar da, bizim hiç duymadığımız, kendileriyle konuşan birilerini duyduklarını sanırlar. Aynı su, ateşli bir iltihabı olanlara aşırı sıcaklığı yüzünden nahoş gelir, ötekilere ise ılık.
τὸ γοῦν μύρον ὁ μὲν κεφαλαλγικὸς ἀηδὲς εἶναί φησιν, ὁ δὲ μὴ οὕτως ἔχων ἡδύ. καὶ οἱ θεόληπτοι δὲ καὶ οἱ φρενιτίζοντες νιτίζοντες ἀκούειν δοκοῦσί τινων διαλεγομένων αὐτοῖς, ὧν ἡμεῖς οὐκ ἐπακούομεν. καὶ τὸ αὐτὸ ὕδωρ τοῖς μὲν φλεγμαίνουσιν ἀηδὲς εἶναι δοκεῖ δι’ ὑπερβολὴν θερμότητος, τοῖς δ’ ἄλλοις χλιαρόν.
2.6.53Peki, bütün tasavvurların doğru olduğunu mu söyleyeceğiz, yoksa şunların doğru, bunların yanlış olduğunu mu, yoksa hepsinin yanlış olduğunu mu? Bunu söylemek imkânsızdır. Çünkü tercih edeceğimiz şeyi kendisiyle yargılayacağımız, üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz yoktur; doğru ve yargılanmış bir ispatımız da yoktur, çünkü doğru ispatı da kendisiyle karara bağlamak gereken hakikat ölçütü hâlâ araştırılmaktadır.
πότερον οὖν πάσας τἀς φαντασίας ἀληθεῖς εἶναι φήσει τις, ἢ τάσδε μὲν ἀληθεῖς, τάσδε δὲ ψευδεῖς, ἢ καὶ ψευδεῖς ἁπάσας, εἰπεῖν ἀμήχανον, μηδὲν ἡμῶν ἐχόντων κριτήριον ὡμολογημένον δι’ οὗ κρινοῦμεν ὃ προκρίνειν μέλλομεν, ἀλλὰ μηδὲ ἀποδείξεως εὐπορούντων ἀληθοῦς τε καὶ κεκριμένης, διὰ τὸ μέχρι νῦν ζητεῖσθαι τὸ τῆς ἀληθείας κριτήριον, δι’ οὗ καὶ τὴν ἀληθῆ ἀπόδειξιν ἐπικρίνεσθαι προσήκει.
2.6.54Bu yüzden tabiata uygun durumda olanlara inanmak, tabiata aykırı durumda olanlara ise hiç inanmamak gerektiğini söyleyen de saçmaya düşer. Bunu ispatsız söylerse ona inanılmaz; doğru ve yargılanmış bir ispatı da, daha önce söylenenler yüzünden, olmayacaktır.
διὰ ταῦτα καὶ ὁ ἀξιῶν τοῖς μὲν κατὰ φύσιν ἔχουσιν [ἐν τούτοις] πιστεύειν, τοῖς δὲ παρὰ φύσιν διακειμένοις μηδαμῶς, ἄτοπος ἔσται· οὔτε γὰρ ἀναποδείκτως τοῦτο λέγων πιστευθήσεται, οὔτε ἀπόδειξιν ἀληθῆ καὶ κεκριμένην ἔξει διὰ τὰ προειρημένα.
2.6.55Tabiata uygun durumda olanların tasavvurlarının güvenilir, tabiata aykırı durumda olanlarınkinin güvenilmez olduğu kabul edilse bile, dışarıda dayanak olan şeylerin yalnız duyular aracılığıyla yargılanmasının imkânsız olduğu görülecektir. Nitekim tabiata uygun durumdaki görme bile aynı kuleyi kimi zaman yuvarlak, kimi zaman dört köşe olarak bildirir; tat alma da aynı yiyeceklerin tok olanlara nahoş, aç olanlara hoş geldiğini söyler; işitme de benzer şekilde aynı sesi gece gür, gündüz ise cılız olarak algılar;
εἰ μέντοι καὶ συγχωρήσειέ τις τὰς μὲν τῶν κατὰ φύσιν ἐχόντων φαντασίας εἶναι πιστάς, τἀς δὲ τῶν παρὰ φύσιν διακειμένων ἀπίστους, καὶ οὕτως ἀδύνατος εὑρεθήσεται ἡ διὰ τῶν αἰσθήσεων μόνων κρίσις τῶν ἐκτὸς ὑποκειμένων. ἡ ὅρα- σις γοῦν καὶ ἡ κατὰ φύσιν ἔχουσα τὸν <αὐτὸν> πύργον μὲν στρογγύλον, ὁτὲ δὲ τετράγωνον εἶναι λέγει, καὶ ἡ γεῦσις τὰ αὐτὰ σιτία ἐπὶ μὲν τῶν κεκορεσμένων ἀηδῆ, ἐπὶ δὲ τῶν πεινώντων ἡδέα φησὶν εἶναι, καὶ ἡ ἀκοὴ παραπλησίως τῆς αὐτῆς φωνῆς νυκτὸς μὲν ὧς εὐμεγέθους ἀντιλαμβάνεται, ἡμέρας δὲ <ὡς> ἀμαυρᾶς,
2.6.56koku alma da aynı şeyleri çoğu insana kötü kokulu, tabaklara ise hiç de öyle değilmiş gibi gösterir; aynı dokunma duyusu da hamama girerken giriş odasında ısınır, çıkarken üşür. Demek ki duyular tabiata uygun durumdayken bile kendi kendileriyle çatışır ve bu anlaşmazlık karara bağlanamaz, çünkü onları kendisiyle yargılayabileceğimiz, üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz yoktur; bu yüzden aynı aporialar kaçınılmaz olarak ortaya çıkar. Bunu kanıtlamak için hükmü askıya alma tarzları hakkında daha önce söylediklerimizden daha pek çok şey buraya aktarılabilir. Bu yüzden dışarıda dayanak olan şeyleri yalnız duyunun yargılayabileceği belki doğru değildir.
καὶ ἡ ὄσφρησις ἐπὶ μὲν πολλῶν δυσώδη ἐπὶ δὲ τῶν βυρσοδεψῶν οὐδαμῶς τὰ αὐτὰ εἶναι δοκεῖ, καὶ ἡ αὐτὴ ἁφὴ εἰσιόντων μὲν ἡμῶν εἰς τὸ βαλανεῖον θερμαίνεται ὑπὸ τῆς παραστάδος, ἐξιόντων δὲ ψύχεται. διόπερ ἐπεὶ καὶ κατὰ φύσιν ἔχουσαι αἱ αἰσθήσεις ἑαυταῖς μάχονται, καὶ ἡ διαφωνία ἐστὶν ἀνεπίκριτος, ἐπεὶ μὴ ἔχομεν ὡμολογημένον <κριτήριον> δι’ οὗ κρίνεσθαι δύνανται, τὰς αὐτὰς ἀπορίας ἀκολουθεῖν ἀνάγκη. καὶ ἄλλα δὲ πλείω μεταφέρειν πρὸς τὴν τούτου κατασκευὴν ἐνδέχεται ἐκ τῶν προειρημένων ἡμῖν περὶ τῶν τῆς ἐποχῆς τρόπων. διόπερ οὐκ ἂν εἴη ἀληθὲς ἴσως τὸ τὴν αἴσθησιν μόνην δύνασθαι κρίνειν τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενα.
2.6.57O hâlde sözümüzü düşünceye geçirelim. Şeylerin yargılanmasında yalnız düşünceye kulak vermek gerektiğini söyleyenler, önce düşüncenin var olduğunun kavranabilir olduğunu gösteremeyeceklerdir. Gorgias hiçbir şeyin var olmadığını söyleyerek düşüncenin de var olmadığını ileri sürer, bazıları ise onun var olduğunu ileri sürer; bu anlaşmazlığı nasıl karara bağlayacaklar? Düşünceyle bağlayamazlar, çünkü araştırılan şeyi baştan kabul etmiş olurlar; başka bir şeyle de bağlayamazlar, çünkü şimdi ele aldığımız varsayıma göre şeylerin kendisiyle yargılandığı başka bir şey olmadığını söylerler. Demek ki düşüncenin var olup olmadığı karara bağlanamaz ve kavranamaz olacaktır. Bundan da şeylerin yargılanmasında, henüz kavranmamış olan düşünceye yalnız başına kulak vermemek gerektiği sonucu çıkar.
Οὐκοῦν ἐπὶ τὴν διάνοιαν μετέλθωμεν τῷ λόγῳ. οἱ τοίνυν ἀξιοῦντες τῇ διανοίᾳ μόνῃ προσέχειν ἐν τῇ κρίσει τῶν πραγμάτων πρῶτον μὲν ἐκεῖνο οὐκ ἕξουσιν δεικνύναι, ὅτι καταληπτόν ἐστι τὸ εἶναι διάνοιαν. ἐπεὶ γὰρ ὁ μὲν Γοργίας οὐδὲν εἶναι φάσκων οὐδὲ διάνοιαν εἶναί φησι, τινὲς δὲ ταύτην ἀποφαίνονται ὑπάρχειν, πῶς οὖν ἐπικρινοῦσι τὴν διαφωνίαν; οὔτε γὰρ διανοίᾳ, ἐπεὶ τὸ ζητούμενον συναρπάσουσιν, οὔτε ἄλλῳ τινί· οὐδὲν γὰρ ἄλλο εἶναί φασι κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τὴν νῦν ὑποκειμένην, δι’ οὗ κρίνεται τὰ πράγματα. ἀνεπίκριτον ἄρα καὶ ἀκατάληπτον ἔσται, πότερον ἔστι διάνοια ἢ οὐκ ἔστιν· ᾠ συνεισέρχεται τὸ δεῖν μόνῃ τῇ διανοίᾳ προσέχειν ἐν τῇ τῶν πραγμάτων κρίσει, τῇ μηδέπω κατειλημμένῃ.
2.6.58Ama düşüncenin kavrandığını ve var olduğunun varsayım olarak kabul edildiğini düşünelim. Yine de şeyleri yargılayamayacağını söylüyorum. Çünkü kendi kendisini bile tam olarak göremiyor, kendi ousiası, nasıl oluştuğu ve nerede bulunduğu hakkında anlaşmazlığa düşüyorsa, başka bir şeyi nasıl tam olarak kavrayabilir?
ἀλλὰ κατειλήφθω ἡ διάνοια, καὶ ὡμολογήσθω τὸ εἶναι ταύτην καθ’ ὑπόθεσιν· λέγω ὅτι οὐ δύναται κρίνειν τὰ πράγματα. εἰ γὰρ μηδ’ ἑαυτὴν ἀκριβῶς ὁρᾷ, ἀλλὰ διαφωνεῖ περί τε τῆς οὐσίας αὑτῆς καὶ τοῦ τρόπου τῆς γενέσεως καὶ τοῦ τόπου ἐν ᾧ ἔστιν, πῶς ἂν δυνηθείη τῶν ἄλλων τι ἀκριβῶς καταλαμβάνειν;
2.6.59Düşüncenin şeyleri yargılayabileceği kabul edilse bile, onunla nasıl yargılayacağımızı bulamayacağız. Çünkü düşünceler arasında büyük bir farklılık vardır: Gorgias'ın düşüncesi başkadır, ona göre hiçbir şey yoktur; Herakleitos'unki başkadır, ona göre her şey vardır; kimi şeylerin var olduğunu, kimilerinin olmadığını söyleyenlerinki de başkadır. Düşünceler arasındaki bu farklılığı nasıl karara bağlayacağımızı bilemeyeceğiz; şu kişinin düşüncesine uymak gerektiğini, bu kişininkine hiç uymamak gerektiğini de söyleyemeyeceğiz.
διδομένου δὲ καὶ τοῦ τὴν διάνοιαν κριτικὴν εἶναι τῶν πραγμάτων, οὐχ οὐχ εὑρήσομεν πῶς κατ’ αὐτὴν πολλῆς γὰρ οὔσης τῆς κατὰ διάνοιαν διαφορᾶς, ἐπειδὴ ἑτέρα μέν ἐστιν ἡ Γοργίου διάνοια, καθ’ ἥν φησι μηδὲν εἶναι, ἑτέρα δὲ ἡ Ἡρακλείτου, καθ’ ἣν λέγει πάντα εἶναι, ἑτέρα δὲ ἡ τῶν λεγόντων τάδε μὲν εἶναι τάδε δὲ μὴ εἶναι, πῶς ἐπικρίνωμεν τὴν τῶν διανοιῶν διαφορὰν οὐχ ἕξομεν, οὐδὲ δυνησόμεθα εἰπεῖν, ὅτι τῇ μὲν τοῦδε διανοίᾳ κατακολουθεῖν προσήκει, τῇ τοῦδε δὲ οὐδαμῶς.
2.6.60Çünkü bir düşünceyle yargılamaya cüret edersek, anlaşmazlığın bir tarafına onay vererek araştırılan şeyi baştan kabul etmiş oluruz; başka bir şeyle yargılarsak, şeyleri yalnız düşünceyle yargılamak gerektiği iddiasını yalanlamış oluruz.
ἤν τε γὰρ διανοίᾳ τινὶ κρίνειν τολμῶμεν, τῆς διαφωνίας μέρει συγκατατιθέμενοι τὸ ζητούμενον συναρπάσομεν· ἤν τε ἑτέρῳ τινί, ψευσόμεθα ὅτι μόνῃ τῇ διανοίᾳ δεῖ κρίνειν τὰ πράγματα.
2.6.61Geriye kalan olarak, yargılamayı yapan ölçüt hakkında söylediklerimizden yola çıkarak şunu gösterebileceğiz: ötekilerden daha keskin bir düşünceyi bulamayız; geçmişteki ve şimdiki düşünceler arasında en keskin olanı bulsak bile, ondan daha keskin bir başkasının çıkıp çıkmayacağı belirsiz olduğundan ona kulak vermemek gerekir;
λοιπὸν ἐκ τῶν περὶ τοῦ κριτηρίου τοῦ ὑφ’ οὗ [λεγομένων] ῥηθέντων §§ 22 — 47) δεικνύναι δυνησόμεθα, ὅτι μήτε τὴν ἀγχινουστέραν τῶν ἄλλων διάνοιαν εὑρεῖν δυνάμεθα, ὅτι τε ἂν εὕρωμεν τῶν τε γεγενημένων καὶ οὐσῶν διανοιῶν ἀγχινουστέραν διάνοιαν, ἐπεὶ ἄδηλόν ἐστιν, εἰ πάλιν ταύτης ἑτέρα ἔσται ἀγχινουστέρα, οὐ δεῖ προσέχειν αὐτῇ,
2.6.62ondan daha becerikli bir düşünce olamayacak bir düşünce varsaysak bile, onunla yargılayan kişiye onay vermeyiz; çünkü en keskin düşünceye sahip olduğu için yanlış bir söz öne sürüp bizi onun doğru olduğuna inandırabileceğinden çekiniriz. Demek ki şeyleri yalnız düşünceyle de yargılamamak gerekir.
ὅτι τε κἂν ὑποθώμεθα διάνοιαν ἧς ἐντρεχεστέρα οὐκ ἂν γένοιτο, οὐ συγκαταθησόμεθα τῷ δι’ αὐτῆς κρίνοντι, εὐλαβούμενοι μὴ ψευδῆ τινα λόγον προφερόμενος διὰ τὸ ὀξυτάτης διανοίας μετεσχηκέναι δύναται ἡμᾶς πείθειν ὅτι ἔστιν ἀληθής. οὐκοῦν οὐδὲ τῇ διανοίᾳ μόνῃ δεῖ κρίνειν τὰ πράγματα.
2.6.63Geriye ikisiyle birden yargılandığını söylemek kalıyor. Bu da imkânsızdır; çünkü duyular düşünceyi kavrayışa götürmek şöyle dursun, ona karşı da çıkarlar. Nitekim balın kimine acı, kimine tatlı görünmesinden yola çıkarak Demokritos onun ne tatlı ne acı olduğunu, Herakleitos ise ikisi birden olduğunu söylemiştir. Öteki duyular ve duyulurlar için de aynı açıklama geçerlidir. Böylece duyulardan yola çıkan düşünce birbirinden farklı ve birbiriyle çatışan hükümler bildirmek zorunda kalır; bu ise kavrayıcı bir ölçüte yabancıdır. Sonra şunu da söylemek gerekir:
Λείπεται λέγειν ὅτι δι’ ἀμφοτέρων. ὃ πάλιν ἐστὶν ἀδύνατον· οὐ μόνον γὰρ οὐχ ὁδηγοῦσιν αἱ αἰσθήσεις τὴν διάνοιαν πρὸς κατάληψιν, ἀλλὰ καὶ ἐναντιοῦνται αὐτῇ. ἀμέλει γοῦν ἐκ τοῦ τὸ μέλι τοῖσδε μὲν πικρὸν τοῖσδε δὲ γλυκύ φαίνεσθαι ὁ μὲν Δημόκριτος (A 134 Diels) ἔφη μήτε γλυκὺ αὐτὸ εἶναι μήτε πικρόν, ὁ δὲ Ἡράκλειτος ἀμφότερα. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεών τε καὶ αἰσθητῶν ὁ αὐτὸς λόγος. οὕτως ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων ὁρμωμένη ἡ διάνοια διάφορά τε καὶ μαχόμενα ἀποφαίνεσθαι ἀναγκάζεται. τοῦτο δὲ ἀλλότριόν ἐστι κριτηρίου καταληπτικοῦ. εἶτα κἀκεῖνο λεκτέον·
2.6.64şeyleri ya bütün duyularla ve herkesin düşüncesiyle ya da bazılarıyla yargılayacaklardır. Biri bütün duyularla ve düşüncelerle derse, duyularda ve düşüncelerde bunca çatışma göründüğüne göre imkânsız bir şey istemiş olur; üstelik Gorgias'ın düşüncesinin vardığı hüküm, ne duyuya ne düşünceye kulak vermek gerektiği olduğundan, söz kendi kendini çürütür. Bazılarıyla derse, farklı duyuları ve düşünceleri birbirinden ayırt etmelerini sağlayacak, üzerinde uzlaşılmış bir ölçütleri olmadığına göre, şu duyulara ve şu düşünceye kulak vermek, ötekilere ise vermemek gerektiğine nasıl karar verecekler?
ἤτοι πάσαις ταῖς αἰσθήσεσι καὶ ταῖς πάντων διανοίαις κρινοῦσι τὰ πράγματα ἢ τισίν. ἀλλ᾿ εἰ μὲν πάσαις λέξει τις, ἀδύνατα ἀξιώσει τοσαύτης μάχης ἐν ταῖς αἰσθήσεσι καὶ ταῖς διανοίαις ἐμφαινομένης, ἄλλως τε καὶ ἐπεὶ τῆς Γοργίου διανοίας ἀπόφασίς ἐστι τὸ μὴ δεῖν μήτε αἰσθήσει μήτε διανοίᾳ προσέχειν, περιτραπήσεται ὁ λόγος. εἰ δὲ τισίν, πῶς κρινοῦσιν ὅτι ταῖσδε μὲν ταῖς αἰσθήσεσι καὶ <τῇδε> τῇ διανοίᾳ προσέχειν δεῖ, ταῖσδε δὲ οὔ, μὴ ἔχοντες κριτήριον ὡμολογημένον, δι᾿ οὗ τὰς διαφόρους αἰσθήσεις τε καὶ διανοίας ἐπικρινοῦσιν;
2.6.65Duyuları ve düşünceleri düşünceyle ve duyularla yargılayacağımızı söylerlerse, […] kimilerini ise yargılamayacağımızı söyledikleri için araştırılan şeyi baştan kabul etmiş olurlar; çünkü araştırdığımız şey tam da bunlar aracılığıyla yargılamanın mümkün olup olmadığıdır.
ἢν δὲ λέγωσιν, ὅτι τὰς αἰσθήσεις καὶ τἀς διανοίας τῇ διανοίᾳ καὶ ταῖς αἰσθήσεσι κρινοῦμεν, <. . . . . . . . . . > τισὶ δὲ μή, τὸ ζητούμενον συναρπάζουσιν· περὶ γὰρ τοῦ εἰ δύναταί τις διὰ τούτων κρίνειν ζητοῦμεν.
2.6.66Sonra şunu da söylemek gerekir: ya duyuları da düşünceleri de duyularla yargılayacaklardır, ya duyuları da düşünceleri de düşüncelerle, ya duyuları duyularla, düşünceleri düşüncelerle, ya da düşünceleri duyularla, duyuları düşünceyle. İkisini de duyularla ya da düşünceyle yargılamak isterlerse, artık duyu ve düşünce aracılığıyla değil, bunlardan yalnız biriyle, hangisini seçerlerse onunla yargılamış olurlar; daha önce söylenen aporialar da peşlerini bırakmayacaktır.
εἶτα κἀκεῖνο ῥητέον, ὅτι ἤτοι ταῖς αἰσθήσεσι τάς τε αἰσθήσεις καὶ τὰς διανοίας κρινοῦσιν, ἢ ταῖς διανοίαις τάς τε αἰσθήσεις καὶ τὰς διανοίας, ἢ ταῖς τε αἰσθήσεσι τὰς αἰσθήσεις καὶ ταῖς διανοίαις τὰς διανοίας, ἢ ταῖς μὲν αἰσθήσεσι τὰς διανοίας, τῇ δὲ διανοίᾳ τὰς αἰσθήσεις. εἰ μὲν οὖν ταῖς αἰσθήσεσιν ἢ τῇ διανοίᾳ ἀμφότερα κρίνειν ἐθελήσουσιν, οὐκέτι δἰ αἰσθήσεως καὶ διανοίας κρινοῦσιν, ἀλλὰ δἰ ἑνὸς τούτων, ὅπερ ἂν ἕλωνται· καὶ παρακολουθήσουσιν αὐτοῖς αἱ ἔμπροσθεν εἰρημέναι ἀπορίαι.
2.6.67Duyuları duyularla, düşünceleri düşünceyle karara bağlarlarsa, duyular duyularla, düşünceler de düşüncelerle çatıştığından, öteki duyuları yargılamak için çatışan duyulardan hangisini alırlarsa alsınlar, araştırılan şeyi baştan kabul etmiş olurlar. Çünkü anlaşmazlığın bir tarafını, onun kadar araştırma konusu olan şeyleri karara bağlamak için, zaten güvenilirmiş gibi almış olacaklardır.
εἰ δὲ ταῖς αἰσθήσεσι τἀς αἰσθήσεις καὶ τῇ διανοίᾳ τὰς διανοίας ἐπικρινοῦσιν, ἐπειδὴ μάχονται καὶ αἰσθήσεις αἰσθήσεσι καὶ διάνοιαι διανοίαις, ἥντινα ἂν λάβωσιν ἀπὸ τῶν μαχομένων αἰσθήσεων πρὸς τὴν κρίσιν τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, τὸ ζητούμενον συναρπάσουσιν· μέρος γὰρ τῆς διαφωνίας ὧς πιστὸν ἤδη λήψονται πρὸς τὴν τῶν ἐπ’ ἴσης αὐτῷ ζητουμένων ἐπίκρισιν.
2.6.68Düşünceler için de aynı açıklama geçerlidir. Düşünceleri duyularla, duyuları da düşünceyle karara bağlarlarsa, döngüsel tarz ortaya çıkar: duyuların karara bağlanması için önce düşüncelerin yargılanmış olması, düşüncelerin sınanması için de önce duyuların ayırt edilmiş olması gerekir.
ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν διανοιῶν λόγος. εἰ δὲ ταῖς μὲν αἰσθήσεσι τὰς διανοίας ἐπικρινοῦσι, τῇ διανοίᾳ δὲ τἀς αἰσθήσεις, ὁ διάλληλος εὑρίσκεται τρόπος, καθ’ ὅν, ἴνα μὲν αἱ αἰσθήσεις ἐπικριθῶσι, δεῖ προκεκρίσθαι τἀς διανοίας, ἴνα δὲ αἱ διάνοιαι δοκιμασθῶσι, χρὴ προδιευκρινεῖσθαι τἀς αἰσθήσεις.
2.6.69Demek ki ne aynı cinsten ölçütler aynı cinsten ölçütlerle, ne iki cins bunlardan tek bir cinsle, ne de farklı cinsten olanlar birbirleriyle karşılıklı olarak karara bağlanabildiğine göre, bir düşünceyi bir düşünceye ya da bir duyuyu bir duyuya tercih edemeyeceğiz. Bu yüzden neyin aracılığıyla yargılayacağımızı da bilemeyeceğiz: ne bütün duyular ve düşüncelerle yargılayabileceğiz, ne de hangileriyle yargılamak, hangileriyle yargılamamak gerektiğini bileceğiz; öyleyse şeyleri yargılamamızı sağlayacak bir aracımız olmayacaktır. Demek ki bu yüzden de yargılamanın aracı olan ölçüt var olmayabilir.
ἐπεὶ οὖν μήτε ὑπὸ τῶν ὁμογενῶν τὰ ὁμογενῆ κριτήρια δύναται ἐπικρίνεσθαι μήτε ὑπὸ ἑνὸς γένους ἀμφότερα τὰ γένη μήτε ὑπὸ τῶν ἑτερογενῶν ἐναλλάξ, οὐ δυνησόμεθα προκρίνειν διάνοιαν διανοίας ἢ αἴσθησιν αἰσθήσεως. διὰ δὲ τοῦτο οὐδὲ ἕξομεν διὰ τίνος κρινοῦμεν· εἰ γὰρ μήτε πάσαις ταῖς αἰσθήσεσι καὶ ταῖς διανοίαις κρίνειν δυνησόμεθα, μήτε εἰσόμεθα ποίαις μὲν δεῖ κρίνειν, ποίαις δὲ μή, οὐχ ἕξομεν δι’ οὗ κρινοῦμεν τὰ πράγματα ὥστε καὶ διὰ ταῦτα ἀνύπαρκτον ἂν εἴη τὸ κριτήριον τὸ δι’ οὗ.
2.7.707. Bölüm: Yargılamanın dayandığı ölçü üzerine
Sırada, şeylerin kendisine göre yargılandığını söyledikleri ölçütü görelim. Önce onun hakkında şunu söylemek mümkündür: tasavvur […] düşünülemez bile. Çünkü tasavvurun yönetici yetide oluşan bir baskı olduğunu söylerler. Oysa söyledikleri gibi psykhē ve yönetici yeti pneumadır ya da pneumadan daha ince parçalı bir şeydir; öyleyse kimse onda bir baskı düşünemeyecektir: ne mühürlerde gördüğümüz gibi çukurluk ve kabartıyla oluşan bir baskı, ne de masal gibi anlatılan, bir değişmeyle oluşan baskı. Çünkü sonradan gelen değişmelerle öncekiler silineceğinden, yönetici yeti bir tekhnēyi oluşturan bunca bilginin hatırasını saklayamazdı.
Ἴδωμεν οὖν ἑξῆς περὶ τοῦ κριτηρίου καθ’ ὃ κρίνεσθαι λέγουσι τὰ πράγματα. πρῶτον τοίνυν ἐκεῖνο ἔστιν εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ, ὅτι <......> ἀνεπινόητός ἐστιν ἡ λέγουσι γὰρ (Stoic. fr. I 484 Arn.) φαντασίαν εἶναι τύπωσιν ἐν ἡγεμονικῷ. ἐπεὶ οὖν ἡ ψυχὴ καὶ τὸ ἡγε- μονικὸν πνεῦμά ἐστιν ἢ λεπτομερέστερόν τι πνεύματος, ὡς φασίν, οὐ δυνήσεταί τις τύπωσιν ἐπινοεῖν ἐν αὐτῷ οὔτε κατ’ εἰσοχὴν καὶ ἐξοχήν, ὧς ἐπὶ τῶν σφραγίδων ὁρῶμεν, οὔτε κατὰ τὴν τερατολογουμένην ἑτεροιωτικήν· οὐ γὰρ ἂν μνήμην τοσούτων ἀναδέξαιτο θεωρημάτων ὅσα συνίστησι τέχνην, ἐν ταῖς ἐπιγινομέναις ἑτεροιώσεσι τῶν προυποκειμένων ἀπαλειφομένων.
2.7.71Tasavvur düşünülebilse bile kavranamaz olacaktır; çünkü yönetici yetinin bir hâlidir, yönetici yeti ise gösterdiğimiz gibi kavranamaz; demek ki onun hâlini de kavrayamayız.
εἰ μέντοι καὶ ἐπινοηθῆναι δύναιτο ἡ φαντασία, ἀκατάληπτος ἔσται· ἐπεὶ γὰρ πάθος ἐστὶν ἡγεμονικοῦ τὸ δὲ ἡγεμονικὸν οὐ καταλαμβάνεται, ὧς ἐδείξαμεν, οὐδὲ τὸ πάθος αὐτοῦ καταληψόμεθα.
2.7.72Sonra tasavvurun kavrandığını kabul etsek bile, şeyler ona göre yargılanamaz. Çünkü düşünce, söyledikleri gibi, dışarıdaki şeylere kendi başına ve tasavvur aracılığıyla değil, duyular aracılığıyla yönelir; duyular ise dışarıda dayanak olan şeyleri kavramaz, kavrasa kavrasa yalnız kendi hâllerini kavrar. Demek ki tasavvur da duyunun hâline ait olacaktır; bu hâl ise dışarıda dayanak olan şeyden farklıdır. Çünkü bal benim tatlı bir tat almamla, pelin de benim acı bir tat almamla aynı şey değildir; bunlar farklıdır.
εἶτα εἰ καὶ δοίημεν, ὅτι καταλαμβάνεται ἡ φαντασία, οὐ δύναται κρίνεσθαι καὶ] κατ’ αὐτὴν τὰ πράγματα· οὐ γὰρ δι’ ἑαυτῆς ἐπιβάλλει τοῖς ἐκτὸς καὶ <δι᾿ αὐτῆς> ἡ διάνοια, ὧς φασίν, ἀλλὰ διὰ τῶν αἰσθήσεων, αἱ δὲ αἰσθήσεις τὰ μὲν ἐκτὸς ὑποκείμενα οὐ καταλαμβάνουσιν, μόνα δέ, εἰ ἄρα, τὰ ἑαυτῶν πάθη. καὶ ἡ φαντασία οὗν τοῦ πάθους τῆς αἰσθήσεως ἔσται, ὅπερ διαφέρει τοῦ ἐκτὸς ὑποκειμένου· οὐ γὰρ τὸ αὐτό ἐστι τὸ μέλι τῷ γλυκάζεσθαί με καὶ τὸ ἀψίνθιον τῷ πικράζεσθαι, ἀλλὰ διαφέρει.
2.7.73Bu hâl dışarıda dayanak olan şeyden farklıysa, tasavvur dışarıda dayanak olan şeyin değil, ondan farklı başka bir şeyin tasavvuru olacaktır. Düşünce buna göre yargılıyorsa, kötü yargılıyor ve dayanak olan şeye göre yargılamıyor demektir. Bu yüzden dışarıdaki şeylerin tasavvura göre yargılandığını söylemek saçmadır.
εἰ δὲ διαφέρει τοῦτο τὸ πάθος τοῦ ἐκτὸς ὑποκειμένου, ἡ φαντασία ἔσται οὐχὶ τοῦ ἐκτὸς ὑποκειμένου, ἀλλ’ ἑτέρου τινὸς διαφέροντος αὐτοῦ. εἰ οὖν κατὰ ταύτην κρίνει ἡ διάνοια, φαύλως κρίνει καὶ οὐ κατὰ τὸ ὑποκείμενον. διόπερ ἄτοπόν ἐστι τὸ κατὰ τὴν φαντασίαν τὰ ἐκτὸς κρίνεσθαι λέγειν.
2.7.74Psykhēnin, duyu hâllerinin dışarıda dayanak olan şeylere benzemesi sayesinde, bu hâller aracılığıyla dışarıdaki şeyleri kavradığı da söylenemez. Çünkü düşünce kendisi dışarıdaki şeylerle karşılaşmadığına, duyular da ona bunların tabiatını değil yalnız kendi hâllerini bildirdiğine göre, duyuların hâllerinin duyulur şeylere benzeyip benzemediğini nereden bilecek? Bunu hükmü askıya alma tarzlarından yola çıkarak göstermiştim.
ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι ἡ ψυχὴ καταλαμβάνει διὰ τῶν αἰσθητικῶν παθῶν τὰ ἐκτὸς ὑποκείμενα, (??) διὰ τὸ ὅμοια τὰ πάθη τῶν αἰσθήσεων εἶναι τοῖς ἐκτὸς ὑποκειμένοις. πόθεν γὰρ εἴσεται ἡ διάνοια, εἰ ὅμοιά ἐστι τὰ πάθη τῶν αἰσθήσεων τοῖς αἰσθητοῖς, μήτε αὐτὴ τοῖς ἐκτὸς ἐντυγχάνουσα, μήτε τῶν αἰσθήσεων αὐτῇ τὴν φύσιν αὐτῶν δηλουσῶν ἀλλὰ τὰ ἑαυτῶν πάθη, καθάπερ ἐκ τῶν τρόπων τῆς ἐποχῆς ἐπελογισάμην.
2.7.75Sokrates'i tanımayan ama onun bir resmini gören kişi, resmin Sokrates'e benzeyip benzemediğini bilemez. Aynı şekilde, duyuların hâllerini gözlemleyen ama dışarıdaki şeyleri görmeyen düşünce de duyuların hâllerinin dışarıda dayanak olan şeylere benzeyip benzemediğini bilemeyecektir. Demek ki benzerlik yoluyla da bunları tasavvura göre yargılayamayacaktır.
ὥσπερ γὰρ ὁ ἀγνοῶν μὲν Σωκράτην, εἰκόνα δὲ τούτου θεασάμενος οὐκ οἶδεν, εἰ ὁμοία ἐστὶν ἡ εἰκὼν τῷ Σωκράτει, οὕτω καὶ ἡ διάνοια τὰ μὲν πάθη τῶν αἰσθήσεων ἐποπτεύουσα, τὰ δὲ ἐκτὸς μὴ θεωροῦσα, οὐδὲ εἰ ὅμοιά ἐστι τὰ τῶν αἰσθήσεων πάθη τοῖς ἐκτὸς ὑποκειμένοις εἴσεται. οὐδὲ καθ’ ὁμοίωσιν ἄρα δυνήσεται ταῦτα κρίνειν κατὰ τὴν φαντασίαν.
2.7.76Ama ödün olarak, tasavvurun düşünülebildiğini ve kavranabildiğini kabul etmenin yanında, şeylerin ona göre yargılanmasına da elverişli olduğunu kabul edelim; oysa akıl yürütmemiz bunun tam tersini göstermişti. Bu durumda ya her tasavvura inanıp ona göre yargılayacağız ya da bazılarına. Her tasavvura inanırsak, açıktır ki Ksenyades'in bütün tasavvurların güvenilmez olduğunu söylerken dayandığı tasavvura da inanacağız; böylece söz kendi kendini çürütür ve bütün tasavvurların, şeyleri kendilerine göre yargılamaya elverişli olmadığı sonucuna varır.
ἀλλὰ δῶμεν κατὰ συγχώρησιν, πρὸς τῷ ἐπινοεῖσθαι τὴν φαντασίαν καὶ καταλαμβάνεσθαι, ἔτι καὶ ἐπιδεκτικὴν εἶναι τοῦ κρίνεσθαι κατ’ αὐτὴν τὰ πράγματα, καίτοι τοῦ λόγου πᾶν τὸ ἐναντίον ὑπομνήσαντος. οὐκοῦν ἤτοι πάσῃ φαντασίᾳ πιστεύσομεν <καὶ κατ’ αὐτὴν ἤ τινι. ἀλλ’ εἰ μὲν πάσῃ, δῆλον ὅτι καὶ τῇ Ξενιάδου φαντασίᾳ πιστεύσομεν>, καθ’ ἣν ἔλεγε πάσας τὰς ἀπίστους εἶναι, καὶ περιτραπήσεται ὁ λόγος εἰς τὸ μὴ εἶναι πάσας τὰς φαντασίας ὥστε καὶ κατ’ αὐτὰς κρίνεσθαι δύνασθαι τὰ πράγματα.
2.7.77Bazılarına inanırsak, şu tasavvurlara inanmak, şunlara inanmamak gerektiğine nasıl karar vereceğiz? Bir tasavvur olmadan karar verirlerse, bazı şeylerin tasavvur olmadan da yargılanabileceğini söylemiş olacaklarından tasavvurun yargılama için gereksiz olduğunu kabul etmiş olurlar. Bir tasavvurla karar verirlerse, öteki tasavvurları yargılamak için başvurdukları bu tasavvuru nasıl seçecekler?
εἰ δέ τισιν, πῶς ἐπικρινοῦμεν ὅτι ταῖσδε μὲν ταῖς φαντασίαις πιστεύειν προσήκει, ταῖσδε δὲ ἀπιστεῖν; εἰ μὲν γὰρ ἄνευ φαντασίας, δώσουσιν ὅτι παρέλκει ἡ φαντασία πρὸς τὸ κρίνειν, εἴγε χωρὶς αὐτῆς κρίνεσθαι δύνασθαι τὰ] πράγματά τινα λέξουσιν· εἰ δὲ μετὰ φαντασίας, πῶς λήψονται τὴν φαντασίαν, ἣν παραλαμβάνουσι πρὸς τὴν τῶν ἄλλων φαντασιῶν κρίσιν;
2.7.78Bu kez o tasavvuru yargılamak için yine başka bir tasavvura, onu yargılamak için bir başkasına ihtiyaç duyacaklardır ve bu sonsuza dek sürecektir. Sonsuz sayıda şeyi karara bağlamak ise imkânsızdır; demek ki hangi tasavvurları ölçüt olarak kullanmak, hangilerini hiç kullanmamak gerektiğini bulmak imkânsızdır. Şeyleri tasavvurlara göre yargılamak gerektiğini kabul etsek bile söz her iki yönden kendi kendini çürüttüğüne göre (hem hepsine inanmaktan hem de bazılarına ölçüt olarak inanıp bazılarına inanmamaktan), şeylerin yargılanmasında tasavvurlara ölçüt olarak başvurmamak gerektiği sonucu çıkar.
ἢ πάλιν αὐτοῖς ἄλλης φαντασίας δεήσει πρὸς τὴν κρίσιν τῆς ἑτέρας φαντασίας, καὶ εἰς τὴν ἐκείνης κρίσιν ἄλλης, καὶ εἰς ἄπειρον. ἀδύνατον δὲ ἄπειρα ἐπικρῖναι· ἀδύνατον ἄρα εὑρεῖν, ποίαις μὲν φαντασίαις ὡς κριτηρίοις δεῖ χρῆσθαι, ποίαις δὲ οὐδαμῶς. ἐπεὶ οὖν, κἂν δῶμεν ὅτι κατὰ τὰς φαντασίας δεῖ κρίνειν τὰ πράγματα, ἑκατέρωθεν περιτρέπεται ὁ λόγος, καὶ ἐκ τοῦ πᾶσι πιστεύειν καὶ ἐκ τοῦ τισὶ μὲν πιστεύειν ὧς κριτηρίοις, τισὶ δὲ ἀπιστεῖν, συνάγεται τὸ μὴ δεῖν τὰς φαντασίας πρὸς τὴν κρίσιν τῶν πραγμάτων ὡς κριτήρια παραλαμβάνειν.
2.7.79Şeylerin kendisine göre yargılandığı söylenen ölçüte karşı da bir taslakta şimdilik bu kadarını söylemek yeter. Ama şunu bilmek gerekir: amacımız hakikat ölçütünün var olmadığını ileri sürmek değildir, çünkü bu dogmatik bir iş olurdu. Dogmatikler bir hakikat ölçütünün var olduğunu inandırıcı biçimde kanıtlamış göründüklerinden, biz de onlara inandırıcı görünen sözler karşı koyduk. Bu sözlerin doğru olduğunu ya da karşıtlarından daha inandırıcı olduğunu kesin olarak ileri sürmüyoruz; yalnızca bu sözlerle dogmatiklerin öne sürdüğü sözlerin bize eşit ölçüde inandırıcı görünmesi yüzünden hükmü askıya alma sonucuna varıyoruz.
Ταῦτα μὲν ἀρκεῖ νῦν εἰπεῖν ὡς ἐν ὑποτυπώσει καὶ πρὸς τὸ κριτήριον καθ᾿ ὃ κρίνεσθαι τὰ πράγματα ἐλέγετο. εἰδέναι δὲ χρή, ὅτι οὐ πρόκειται ἡμῖν ἀποφήνασθαι, ὅτι ἀνύπαρκτόν ἐστι τὸ κριτήριον [τὸ] τῆς ἀληθείας (τοῦτο γὰρ δογματικόν)· ἀλλ᾿ ἐπεὶ οἱ δογματικοὶ πιθανῶς δοκοῦσι κατεσκευακέναι, ὅτι ἔστι τι κριτήριον ἀληθείας, ἡμεῖς αὐτοῖς πιθανοὺς δοκοῦντας εἶναι λόγους ἀντεθήκαμεν, οὔτε ὅτι ἀληθεῖς εἰσι διαβεβαιούμενοι οὔτε ὅτι πιθανώτεροι τῶν ἐναντίων, ἀλλὰ διὰ τὴν φαινομένην ἴσην πιθανότητα τούτων τε τῶν λόγων καὶ τῶν παρὰ τοῖς δογματικοῖς κειμένων τὴν ἐποχὴν συνάγοντες.
2.8.808. Bölüm: Doğru ve hakikat üzerine
Varsayım olarak bir hakikat ölçütünün var olduğunu kabul etsek bile, dogmatiklerin söylediklerine kalırsa hakikatin var olmadığını, doğrunun da hiçbir gerçekliği bulunmadığını hatırlatırsak, bu ölçütün yararsız ve boş olduğu görülür.
Εἰ μέντοι καὶ δοίημεν καθ᾿ ὑπόθεσιν εἶναίτι τῆς ἀληθείας κριτήριον, ἄχρηστον εὑρίσκεται καὶ μάταιον, ἐὰν ὐπομνήσωμεν ὅτι, ὅσον ἐπὶ τοῖς λεγομένοις ὑπὸ τῶν δογματικῶν, ἀνύπαρκτος μέν ἐστιν ἡ ἀλήθεια, ἀνυπόστατον δὲ τὸἀληθές.
2.8.81Bunu şöyle hatırlatıyoruz. Doğrunun hakikatten üç bakımdan farklı olduğu söylenir: ousia, yapı ve güç bakımından. Ousia bakımından farklıdır, çünkü doğru cisimsizdir (bir önerme, yani bir söylenebilirdir), hakikat ise cisimdir. Hakikat, bütün doğruları bildiren epistēmēdir; epistēmē de belli bir durumdaki yönetici yetidir, tıpkı belli bir durumdaki elin yumruk olması gibi; yönetici yeti ise cisimdir, çünkü onlara göre pneumadır.
ὑπομιμνῄσκομεν δὲ οὕτως (Stoic. fr. ΙΙ l32 A.). λέγεται διαφέρειν τῆς ἀληθείας τὸ ἀληθὲς τριχῶς, οὐσίᾳ συστάσει δυνάμει· οὐσίᾳ μέν, ἐπεὶ τὸ μὲν ἀληθὲς ἀσώματόν ἐστιν (ἀξίωμα γάρ ἐστι καὶ λεκτόν), ἡ δὲ ἀλήθεια σῶμα (ἔστι γὰρ ἐπιστήμη πάντων ἀληθῶν ἀποφαντική, ἡ δὲ ἐπιστήμη πὼς ἔχον ἡγεμονικὸν ὥσπερ καὶ ἡ πὼς ἔχουσα χεὶρ πυγμή, τὸ δὲ ἡγεμονικὸν σῶμα· ἔστι γὰρ κατ᾿ αὐτούς πνεῦμα)·
2.8.82Yapı bakımından farklıdır, çünkü doğru basit bir şeydir, örneğin "konuşuyorum"; hakikat ise birçok doğru bilgiden oluşur.
συ- στάσει δέ, ἐπεὶ τὸ μὲν ἀληθὲς ἀπλοῦν τί ἐστιν, οἷον ‘ἐγὼ διαλέγομαι', ἡ δὲ ἀλήθεια ἀπὸ πολλῶν ἀληθῶν γνώσεων συνίσταται·
2.8.83Güç bakımından farklıdır, çünkü hakikat epistēmēye bağlıdır, doğru ise mutlaka öyle değildir. Bu yüzden hakikatin yalnız erdemli kişide bulunduğunu, doğrunun ise değersiz kişide de bulunabileceğini söylerler; çünkü değersiz kişinin de doğru bir şey söylemesi mümkündür. Dogmatiklerin söyledikleri bunlardır.
δυνάμει δέ, ἐπεὶ ἡ μὲν ἀλήθεια ἐπιστήμης ἔχεται, τὸ δὲ ἀληθὲς οὐ πάντως. διόπερ τὴν μὲν ἀλήθειαν ἐν μόνῳ σπουδαίῳ φασὶν εἶναι, τὸ δὲ ἀληθὲς καὶ ἐν φαύλῳ· ἐνδέχεται γὰρ τὸν φαῦλον ἀληθές τι εἰπεῖν. ταῦτα μὲν οἱ δογματικοί.
2.8.84Biz ise yine bu eserin amacını gözeterek sözümüzü şimdi yalnız doğruya yönelteceğiz, çünkü doğruların bilgisinin bir sistemi olduğu söylenen hakikat de onunla birlikte ortadan kalkar. Sözlerimizin bir kısmı daha geneldir ve onlarla doğrunun gerçekliğinin kendisini sarsarız; bir kısmı ise özeldir ve onlarla doğrunun ne seste, ne söylenebilirde, ne de düşüncenin hareketinde bulunduğunu gösteririz. Şimdilik yalnız genel olanları ortaya koymanın yeteceğini düşünüyoruz. Çünkü bir duvarın temeli yıkılınca üstündeki her şey de onunla birlikte yıkılır; aynı şekilde, doğrunun gerçekliği çürütülünce dogmatiklerin tek tek bulgu ustalıkları da onunla birlikte ortadan kalkar.
ἡμεῖς δὲ πάλιν τῆς κατὰ τὴν συγγραφὴν προαιρέσεως στοχαζόμενοι πρὸς μόνον τὸ ἀληθὲς νῦν τούς λόγους ποιησόμεθα, ἐπεὶ συμπεριγράφεται τούτῳ καὶ ἡ ἀλήθεια, σύστημα τῆς τῶν ἀληθῶν γνώσεως εἶναι λεγομένη. πάλιν δέ, ἐπεὶ τῶν λόγων οἱ μέν εἰσι καθολικώτεροι, δι’ ὧν αὐτὴν τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἀληθοῦς κινοῦμεν, οἱ δὲ εἰδικοί (quae exponumtur adv. dogm. II 69—139), δι’ ὧν δείκνυμεν, ὅτι οὐκ ἐν φωνῇ τὸ ἀληθὲς ἢ ἐν λεκτῷ ἢ ἐν τῇ κινήσει τῆς διανοίας, τοὺς καθολικωτέρους ἐκθέσθαι μόνους ὧς πρὸς τὸ παρὸν ἀρκεῖν ἡγούμεθα. ὥσπερ γὰρ τείχους θεμελίῳ κατενεχθέντι καὶ τὰ ὑπερκείμενα πάντα συγκαταφέρεται, οὕτω τῇ τοῦ ἀληθοῦς ὑποστάσει διατρεπομένῃ καὶ αἱ κατὰ μέρος τῶν δογματικῶν εὑρεσιλογίαι συμπεριγράφονται.
2.9.859. Bölüm: Tabiatça doğru bir şey var mıdır?
Dogmatikler arasında doğru hakkında anlaşmazlık vardır: kimileri doğru bir şey bulunduğunu, kimileri hiçbir şeyin doğru olmadığını söyler. Bu anlaşmazlığı karara bağlamak mümkün değildir. Çünkü doğru bir şey bulunduğunu söyleyen kişi, bunu ispatsız söylerse, anlaşmazlık yüzünden ona inanılmaz. Bir ispat getirmek isterse, bu ispatın yanlış olduğunu kabul ettiği takdirde ona inanılmaz; ispatın doğru olduğunu söylerse hem döngüsel akıl yürütmeye düşer, hem de ondan bu ispatın doğru olduğuna dair bir ispat, onun için de bir başkası istenecek ve bu sonsuza dek sürecektir. Sonsuz sayıda şeyi ispatlamak ise imkânsızdır; demek ki doğru bir şey bulunduğunu bilmek de imkânsızdır.
Διαφωνίας τοίνυν οὔσης περὶ τοῦ ἀληθοῦς παρὰ τοῖς δογματικοῖς, ἐπεί τινες μέν φασιν εἶναί τι ἀληθές, τινὲς δὲ μηδὲν εἶναι ἀληθές, οὐκ ἐνδέχεται τὴν διαφωνίαν ἐπικρῖναι, ἐπειδὴ ὁ λέγων εἶναί τι ἀληθὲς οὔτε ἄνευ ἀποδείξεως τοῦτο λέγων πιστευθήσεται διὰ τὴν διαφωνίαν· ἤν τε καὶ ἀπόδειξιν βούληται φέρειν, ἢν μὲν ψευδῆ ταύτην εἶναι συνομολογήσῃ, ἄπιστος ἔσται, ἀληθῆ δὲ τὴν ἀπόδειξιν εἶναι λέγων εἰς τὸν διάλληλόν τε ἐμπίπτει λόγον καὶ ἀπόδειξιν αἰτηθήσεται <τοῦ> ἀληθῆ αὐτὴν ὑπάρχειν, ἐκείνης ἄλλην, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δὲ ἄπειρα ἀποδείξαι· ἀδύνατον ἄρα γνῶναι καὶ ὅτι ἔστι τι ἀληθές.
2.9.86Ayrıca, her şeyin en genel cinsi olduğunu söyledikleri "bir şey" ya doğrudur ya yanlıştır, ya ne yanlış ne doğrudur, ya da hem yanlış hem doğrudur. Yanlış olduğunu söylerlerse, her şeyin yanlış olduğunu kabul etmiş olurlar. Çünkü hayvan can taşıdığına göre tek tek bütün hayvanlar da can taşıyorsa, her şeyin en genel cinsi olan "bir şey" yanlış olduğunda da tek tek her şey yanlış olacak ve hiçbir şey doğru olmayacaktır. Bundan da hiçbir şeyin yanlış olmadığı sonucu çıkar; çünkü "her şey yanlıştır" ve "yanlış bir şey vardır" önermeleri de her şeyin arasında yer aldığından yanlış olacaktır. "Bir şey" doğruysa, her şey doğru olacaktır; bundan da yine hiçbir şeyin doğru olmadığı sonucu çıkar, çünkü bu önerme de, yani hiçbir şeyin doğru olmadığı önermesi de, bir şey olduğuna göre doğrudur.
καὶ μὴν τό ‘το’, ὅπερ φασὶν εἶναι πάντων γενικώτατον, ἤτοι ἀληθὲς ἢ ψεῦδός ἐστιν ἢ οὔτε ψεῦδος οὔτε ἀληθές, ἢ καὶ ψεῦδος καὶ ἀληθές. εἰ μὲν οὖν ψεῦδος αὐτὸ εἷναι φήσουσιν, ὁμολογήσουσιν, ὅτι πάντα ἐστὶ ψευδῆ. ὥσπερ γάρ, ἐπεὶ τὸ ζῷον ἔμψυχόν ἐστι, καὶ πάντα τὰ ζῷα τὰ κατὰ μέρος ἔμψυχά ἐστιν, οὕτως, εἰ τὸ γενικώτατον πάντων (τό ‘τι’) ψεῦδός ἐστι, καὶ πάντα τὰ κατὰ μέρος ἔσται ψευδῆ καὶ οὐδὲν ἀληθές. ᾧ συνεισάγεται τὸ μηδὲν εἶναι ψεῦδος· καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ ‘πάντα ἐστὶ ψευδῆ’ καὶ τὸ ‘ἔστι τι ψεῦδος’ τῶν πάντων καθεστὼς ψεῦδος ἔσται. εἰ δὲ ἀληθές ἐστι τό ‘τι’, πάντα ἔσται ἀληθῆ· ᾧ συνεισάγεται πάλιν τὸ μηδὲν εἶναι ἀληθές, εἴγε καὶ αὐτὸ τοῦτο τὶ ὑπάρχον (λέγω δὲ τὸ μηδὲν εἶναι ἀληθές) ἀληθές ἐστιν.
2.9.87"Bir şey" hem yanlış hem doğruysa, tek tek her şey de hem yanlış hem doğru olacaktır. Bundan da tabiatça hiçbir şeyin doğru olmadığı sonucu çıkar; çünkü doğru olmaya elverişli bir tabiata sahip olan şey hiçbir şekilde yanlış olmazdı. "Bir şey" ne yanlış ne doğruysa, ne yanlış ne doğru olduğu söylenen tek tek bütün şeylerin de doğru olmayacağı kabul edilmiş olur. Bu yüzden de doğru bir şey bulunup bulunmadığı bizim için belirsiz kalacaktır.
εἰ δὲ καὶ ψεῦδός ἐστι καὶ ἀληθὲς τό ‘τι’, ἕκαστον τῶν κατὰ μέρος καὶ ψεῦδος ἔσται καὶ ἀληθές. ἐξ οὗ συνάγεται τὸ μηδὲν φύσει εἶναι ἀληθές· τὸ γὰρ φύσιν ἔχον τοιαύτην ὥστε ἀληθὲς εἶναι, πάντως οὐκ ἂν εἴη ψεῦδος. εἰ δ’ οὔτε ψεῦδός ἐστιν οὔτε ἀληθές τό ‘τι’, ὁμολογεῖται ὅτι καὶ πάντα τὰ ἐπὶ μέρους μήτε ψευδῆ μήτε ἀληθῆ εἶναι λεγόμενα οὐκ ἔσται ἀληθῆ. καὶ διὰ ταῦτα μὲν οὖν ἄδηλον ἡμῖν ἔσται, εἰ ἔστιν ἀληθές.
2.9.88Bunlara ek olarak, doğrular ya yalnız görünenlerdir, ya yalnız belirsiz olanlardır, ya da doğruların bir kısmı belirsiz, bir kısmı görünendir. Göstereceğimiz gibi bunların hiçbiri doğru değildir; demek ki hiçbir şey doğru değildir. Doğrular yalnız görünenlerse, ya bütün görünenlerin doğru olduğunu söyleyecekler ya da bazılarının. Hepsinin derlerse söz kendi kendini çürütür, çünkü bazılarına hiçbir şeyin doğru olmadığı görünür. Bazılarının derlerse, kimse bir yargıya dayanmadan şunların doğru, bunların yanlış olduğunu söyleyemez; bir ölçüt kullanırsa, bu ölçütün ya görünen ya da belirsiz olduğunu söyleyecektir. Belirsiz olamaz, çünkü şimdi yalnız görünenlerin doğru olduğunu varsayıyoruz.
πρὸς τούτοις ἤτοι φαινόμενά ἐστι μόνον τὰ ἀληθῆ, ἢ ἄδηλα μόνον, ἤ τῶν ἀληθῶν τὰ μὲν ἄδηλά ἐστι, τὰ δὲ φαινόμενα· οὐδὲν δὲ τούτων ἐστὶν ἀληξθές, ὧς δείξομεν· οὐδὲν ἄρα ἐστὶν ἀληθές. εἰ μὲν οὖν φαινόμενα μόνον ἐστὶ τὰ ἀληθῆ, ἤτοι πάντα τὰ φαινόμενα λέξουσιν εἶναι ἀληθῆ ἢ τινά. καὶ εἰ μὲν πάντα, περιτρέπεται ὁ λόγος· φαίνεται γάρ τισι τὸ μηδὲν εἶναι ἀληθές. εἰ δέ τινα, ἀνεπικρίτως μὲν οὐ δύναταί τις λέγειν, ὅτι τάδε μέν ἐστιν ἀληθῆ, τάδε δὲ ψευδῆ, κριτηρίῳ δὲ χρώμενος ἤτοι φαινόμενον εἶναι λέξει τοῦτο τὸ κριτήριον ἢ ἄδηλον. καὶ ἄδηλον μὲν οὐδαμῶς· μόνα γὰρ ὑπόκειται νῦν ἀληθῆ τὰ φαινόμενα.
2.9.89Görünense, hangi görünenlerin doğru, hangilerinin yanlış olduğu araştırıldığına göre, görünenleri yargılamak için alınan görünen de yine görünen başka bir ölçüte, o da bir başkasına muhtaç olacak ve bu sonsuza dek sürecektir. Sonsuz sayıda şeyi karara bağlamak ise imkânsızdır; demek ki doğruların yalnız görünenler olup olmadığını kavramak imkânsızdır.
εἰ δὲ φαινόμενον, ἐπεὶ ζητεῖται, τίνα μὲν φαινόμενά ἐστιν ἀληθῆ, τίνα δὲ ψευδῆ, καὶ τὸ λαμβανόμενον φαινόμενον πρὸς τὴν κρίσιν τῶν φαινομένων πάλιν ἑτέρου δεήσεται κριτηρίου φαινομένου, κἀκεῖνο ἄλλου, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δὲ ἄπειρα ἐπικρίνειν· ἀδύνατον ἄρα καταλαβεῖν, εἰ φαινόμενά ἐστι μόνον τὰ ἀληθῆ.
2.9.90Aynı şekilde, yalnız belirsiz olanların doğru olduğunu söyleyen de bunların hepsinin doğru olduğunu söylemeyecektir; çünkü yıldızların sayısının çift olduğunun da, tek olduğunun da doğru olduğunu söylemeyecektir. Bazılarının derse, şu belirsizlerin doğru, bunların yanlış olduğuna neyle karar vereceğiz? Görünen bir şeyle olmaz. Belirsiz bir şeyle olursa, hangi belirsizlerin doğru, hangilerinin yanlış olduğunu araştırdığımıza göre, bu belirsiz de onu karara bağlayacak başka bir belirsize, o da bir başkasına muhtaç olacak ve bu sonsuza dek sürecektir. Bu yüzden doğrular yalnız belirsiz olanlar da değildir.
ὁμοίως δὲ καὶ ὁ λέγων τὰ ἄδηλα μόνον εἷναι ἀληθῆ πάντα μὲν οὐ λέξει εἶναι ἀληθῆ οὐ γὰρ καὶ τὸ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας ἀληθὲς εἶναι λέξει ἢ τὸ περιττοὺς τούτους ὑπάρχειν)· εἰ δέ τινα, τίνι κρινοῦμεν, ὅτι τάδε μὲν τὰ ἄδηλά ἐστιν ἀληθῆ, τάδε δὲ ψευδῆ; φαινομένῳ μὲν γὰρ οὐδαμῶς· εἰ δὲ ἀδήλῳ, ἐπεὶ ζητοῦμεν, τίνα τῶν ἀδήλων ἐστὶν ἀληθῆ καὶ τίνα ψευδῆ, δεήσεται καὶ τοῦτο τὸ ἄδηλον ἀδήλου ἑτέρου τοῦ ἐπικρινοῦντος αὐτό, κἀκεῖνο ἄλλου, καὶ μέχρις ἀπείρου. διόπερ οὐδὲ ἄδηλα μόνον ἐστὶ τἀληθῆ.
2.9.91Geriye doğruların bir kısmının görünen, bir kısmının belirsiz olduğunu söylemek kalıyor; bu da saçmadır. Çünkü ya bütün görünenler ve belirsizler doğrudur, ya da bazı görünenler ve bazı belirsizler. Hepsi doğruysa söz yine kendi kendini çürütecektir, çünkü hiçbir şeyin doğru olmadığı önermesinin de doğru olduğu kabul edilmiş olur; yıldızların sayısının hem çift hem tek olduğu da doğru sayılacaktır.
λείπεται λέγειν, ὅτι τῶν ἀληθῶν τὰ μέν ἐστι φαινόμενα, τὰ δὲ ἄδηλα· ἔστι δὲ καὶ τοῦτο ἄτοπον. ἤτοι γὰρ πάντα τά τε φαινόμενα καὶ τὰ ἄδηλά ἐστιν ἀληθῆ, ἤ τινα φαινόμενα καί τινα ἄδηλα. εἰ μὲν οὖν πάντα, πάλιν περιτραπήσεται ὁ λόγος, ἀληθοῦς εἶναι διδομένου καὶ τοῦ μηδὲν εἶναι ἀληθές, λεχθήσεταί τε ἀληθὲς καὶ τὸ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας καὶ τὸ περιττοὺς τούτους ὑπάρχειν.
2.9.92Bazı görünenler ve bazı belirsizler doğruysa, görünenlerden şunların doğru, bunların yanlış olduğuna nasıl karar vereceğiz? Görünen bir şeyle karar verirsek söz sonsuza sürüklenir. Belirsiz bir şeyle karar verirsek, belirsizler de bir yargıya muhtaç olduğundan, bu belirsiz yine neyle yargılanacak? Görünen bir şeyle yargılanırsa döngüsel tarz, belirsiz bir şeyle yargılanırsa sonsuza götüren tarz ortaya çıkar.
εἰ δέ τινα τῶν φαινομένων καί τινα τῶν ἀδήλων ἐστὶν ἀληθῆ, πῶς ἐπικρινοῦμεν, ὅτι τῶν φαινομένων τάδε μέν ἐστιν ἀληθῆ, τάδε δὲ ψευδῆ; εἰ μὲν <γὰρ> διὰ φαινομένου, εἰς ἄπειρον ἐκβάλλεται ὁ λόγος· εἰ δὲ δι’ ἀδήλου, ἐπεὶ καὶ τὰ ἄδηλα δεῖται κρίσεως, πάλιν τοῦτο <τὸ> ἄδηλον διὰ τίνος κριθήσεται; εἰ μὲν <γὰρ> διὰ ὁ διάλληλος εὑρίσκεται τρόπος, εἰ δὲ δι’ ἀδήλου, ὁ εἰς ἄπειρον ἐκβάλλων.
2.9.93Belirsizler için de aynı şey söylenmelidir: onları belirsiz bir şeyle yargılamaya girişen sonsuza sürüklenir; görünen bir şeyle yargılamaya girişen ise ya her seferinde yeni bir görünen ekleyerek sonsuza, ya da belirsize geçerek döngüye düşer. Demek ki doğruların bir kısmının görünen, bir kısmının belirsiz olduğunu söylemek yanlıştır.
ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν ἀδήλων λεκτέον· ὁ μὲν γὰρ ἀδήλῳ τινὶ κρίνειν αὐτὰ ἐπιχειρῶν εἰς ἄπειρον ἐκβάλλεται, ὁ δὲ φαινομένῳ ἢ ἀεὶ φαινόμενον προσλαμβάνων εἰς ἄπειρον, ἢ ἐπὶ ἄδηλον μεταβαίνων εἰς τὸν διάλληλον. ψεῦδος ἄρα ἐστὶ τὸ λέγειν τῶν ἀληθῶν τὰ μὲν εἷναι φαινόμενα τὰ δὲ ἄδηλα.
2.9.94Demek ki ne yalnız görünenler, ne yalnız belirsizler, ne de bir kısmı görünen, bir kısmı belirsiz olanlar doğru olduğuna göre, hiçbir şey doğru değildir. Hiçbir şey doğru değilse ve ölçüt doğruyu yargılamaya yarıyor gibi görünüyorsa, ödün olarak ona bir gerçeklik tanısak bile ölçüt yararsız ve boştur. Doğru bir şey bulunup bulunmadığı hakkında hükmü askıya almak gerekiyorsa, diyalektiğin yanlış, doğru ve ikisi de olmayan şeylerin epistēmēsi olduğunu söyleyenlerin acelecilik ettiği sonucu çıkar.
εἰ οὖν μήτε τὰ φαινόμενά ἐστιν ἀληθῆ μήτε τὰ ἄδηλα μόνα, μήτε τινὰ μὲν φαινόμενα, τινὰ δὲ ἄδηλα, οὐδέν ἐστιν ἀληθές. εἰ δὲ μηδέν ἐστιν ἀληθές, τὸ δὲ κριτήριον δοκεῖ πρὸς τὴν κρίσιν τοῦ ἀληθοῦς χρησιμεύειν, ἄχρηστον καὶ μάταιόν ἐστι τὸ κριτήριον, κἂν δῶμεν αὐτῷ κατὰ συγχώρησιν ἔχειν τινὰ ὑπόστασιν. καὶ εἴγε ἐφεκτέον περὶ τοῦ εἰ ἔστι τι ἀληθές, ἀκόλουθόν ἐστι τοὺς λέγοντας ὡς διαλεκτική ἐστιν ἐπιστήμη ψευδῶν καὶ ἀληθῶν καὶ οὐδετέρων προπετεύεσθαι.
2.9.95Hakikat ölçütü böylece çıkmaza girmiş göründüğüne göre, dogmatiklerin söylediklerine kalırsa artık ne apaçık görünen şeyler hakkında ne de belirsiz şeyler hakkında kesin bir şey ileri sürmek mümkündür. Çünkü dogmatikler belirsiz şeyleri apaçık şeylerden yola çıkarak kavradıklarını düşünürler; apaçık denen şeyler hakkında hükmü askıya almak zorunda kalırsak, belirsiz şeyler hakkında hüküm bildirmeye nasıl cüret edebiliriz?
Ἀπόρου δὲ τοῦ κριτηρίου τῆς ἀληθείας φανέντος, οὔτε περὶ τῶν ἐναργῶν εἶναι δοκούντων, ὅσον ἐπὶ τοῖς λεγομένοις ὑπὸ τῶν δογματικῶν, ἔτι οἷόν τέ ἐστι διισχυρίζεσθαι, οὔτε περὶ τῶν ἀδήλων· ἐπεὶ γὰρ ἀπὸ τῶν ἐναργῶν καταλαμβάνειν οἱ δογματικοὶ νομίζουσιν, ἐὰν ἐπέχειν περὶ τῶν ἐναργῶν καλουμένων ἀναγκαζώμεθα, πῶς ἂν περὶ τῶν ἀδήλων ἀποφαίνεσθαι τολμήσαιμεν;
2.9.96Fazlasıyla yetecek bir ölçüde, şeylerin belirsiz olanlarına da ayrıca karşı çıkacağız. Bunlar işaret ve ispat aracılığıyla kavranıp sağlamlaştırılıyor gibi göründüğünden, hem işaret hem de ispat hakkında hükmü askıya almanın yerinde olduğunu kısaca hatırlatacağız. İşaretten başlayalım, çünkü ispat da cinsi bakımından bir işaret gibi görünür.
ἐκ πολλοῦ δὲ τοῦ περιόντος καὶ πρὸς τὰ ἄδηλα τῶν πραγμάτων ἰδίως ἐνστησόμεθα. καὶ ἐπειδὴ ταῦτα διὰ σημείου τε καὶ ἀποδείξεως καταλαμβάνεσθαι καὶ κρατύνεσθαι δοκεῖ, διὰ βραχέων ὑπομνήσομεν, ὅτι καὶ περὶ τοῦ σημείου καὶ περὶ τῆς ἀποδείξεως ἐπέχειν προσήκει. ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ σημείου· καὶ γὰρ ἡ ἀπόδειξις τῷ γένει σημεῖον εἶναι δοκεῖ.
2.10.9710. Bölüm: İşaret üzerine
Dogmatiklere göre şeylerin bir kısmı apaçık, bir kısmı belirsizdir; belirsizlerin de bir kısmı büsbütün belirsiz, bir kısmı geçici olarak belirsiz, bir kısmı da tabiatça belirsizdir. Apaçık olanların, kendiliklerinden bilgimize gelen şeyler olduğunu söylerler, örneğin gündüz olduğu; büsbütün belirsiz olanların, tabiatları gereği kavrayışımıza giremeyen şeyler olduğunu, örneğin yıldızların sayısının çift olduğu;
Τῶν πραγμάτων τοίνυν κατὰ τούς δογματικοὺς τὰ μέν ἐστι πρόδηλα, τὰ δὲ ἄδηλα, καὶ τῶν ἀδήλων τὰ μὲν καθάπαξ ἄδηλα, τὰ δὲ πρὸς καιρὸν ἄδηλα, τὰ δὲ φύσει ἄδηλα. καὶ πρόδηλα μὲν εἷναί φασι τὰ ἐξ ἑαυτῶν εἰς γνῶσιν ἡμῖν ἐρχόμενα, οἷόν ἐστι τὸ ἡμέραν εἶναι, καθάπαξ δὲ ἄδηλα, ἃ μὴ πέφυκεν εἰς τὴν ἡμετέραν πίπτειν κατάληψιν, ὧς τὸ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας,
2.10.98geçici olarak belirsiz olanların, tabiatları apaçık olduğu hâlde dışarıdan gelen bazı koşullar yüzünden bir süre bizim için belirsizleşen şeyler olduğunu, örneğin şu an benim için Atinalıların şehri; tabiatça belirsiz olanların da, tabiatları gereği apaçık algımızın kapsamına girmeyen şeyler olduğunu, örneğin yalnız düşünülebilen gözenekler. Çünkü bunlar hiçbir zaman kendiliklerinden görünmez; olsa olsa başka şeylerden, örneğin terden ya da benzer bir şeyden yola çıkılarak kavrandıkları düşünülebilir.
πρὸς καιρὸν δὲ ἄδηλα ἅπερ τὴν φύσιν ἔχοντα ἐναργῆ παρὰ τινας ἔξωθεν περιστάσεις κατὰ καιρὸν ἡμῖν ἀδηλεῖται, ὧς ἐμοὶ νῦν ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλις, φύσει δὲ ἄδηλα τὰ μὴ φύσιν ὑπὸ τὴν ἡμετέραν πίπτειν ἐνάργειαν, ὧς οἱ νοητοὶ πόροι· οὗτοι γὰρ οὐδέποτε ἐξ ἑαυτῶν φαίνονται, ἀλλ’ εἰ ἄρα, ἐξ ἑτέρων καταλαμβάνεσθαι ἂν νομισθεῖεν, οἶον τῶν ἱδρώτων ἤ τινος παραπλησίου.
2.10.99Apaçık olanların işarete ihtiyacı olmadığını söylerler, çünkü kendiliklerinden kavranırlar. Büsbütün belirsiz olanların da ihtiyacı yoktur, çünkü bunlar hiç kavranmaz. Geçici olarak belirsiz olanlar ile tabiatça belirsiz olanlar ise işaretler aracılığıyla kavranır, ama aynı işaretlerle değil: geçici olarak belirsiz olanlar hatırlatıcı işaretlerle, tabiatça belirsiz olanlar ise gösterici işaretlerle.
τὰ μὲν οὖν πρόδηλα μὴ δεῖσθαι σημείου φασίν· ἐξ ἑαυτῶν γὰρ αὐτὰ καταλαμβάνεσθαι. ἀλλ’ οὐδὲ τὰ καθάπαξ ἄδηλα ἅτε δὴ μηδὲ τὴν ἀρχὴν καταλαμβανόμενα. τὰ δὲ πρὸς καιρὸν ἄδηλα καὶ τὰ φύσει ἄδηλα διὰ σημείων μὲν καταλαμβάνεσθαι, οὐ μὴν διὰ τῶν αὐτῶν, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸς καιρὸν ἄδηλα διὰ τῶν ὑπομνηστικῶν, τὰ δὲ φύσει ἄδηλα διὰ τῶν ἐνδεικτικῶν.
2.10.100Demek ki onlara göre işaretlerin bir kısmı hatırlatıcı, bir kısmı göstericidir. Hatırlatıcı işaret dedikleri şudur: işaret ettiği şeyle birlikte apaçık olarak gözlenmiş olan, o şey belirsizleştiğinde ise, karşımıza çıktığı anda bizi onunla birlikte gözlenmiş olan ve şimdi apaçık olarak karşımıza çıkmayan şeyi hatırlamaya götüren işaret; duman ile ateş arasındaki ilişkide olduğu gibi.
τῶν οὖν σημείων τὰ μέν ἐστιν ὑπομνηστικὰ κατ’ αὐτοὺς, τὰ δ’ ἐνδεικτικά. καὶ ὑπομνηστικὸν μὲν σημεῖον καλοῦσιν ὃ συμπαρατηρηθὲν τῷ σημειωτῷ δι’ ἐναργείας ἅμα τῷ ὑποπεσεῖν, ἐκείνου ἀδηλουμένου, ἄγει ἡμᾶς εἰς ὑπόμνησιν τοῦ συμπαρατηρηθέντος αὐτῷ καὶ νῦν ἐναργῶς μὴ ὑποπίπτοντος, ὡς ἔχει ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ πυρός.
2.10.101Gösterici işaret ise, söylediklerine göre, işaret ettiği şeyle birlikte apaçık olarak gözlenmemiş olan, ama kendi tabiatı ve yapısıyla neyin işaretiyse onu gösteren işarettir; bedenin hareketlerinin psykhēnin işaretleri olması gibi. Bu yüzden bu işareti şöyle tarif ederler: "Gösterici işaret, sağlam bir koşullu önermede öncül olan ve sonucu açığa çıkaran önermedir."
ἐνδεικτικὸν δέ ἐστι σημεῖον, ὥς φασιν, ὃ μὴ συμπαρατηρηθὲν τῷ σημειωτῷ δι’ ἐναργείας, ἀλλ’ ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως καὶ κατασκευῆς σημαίνει τὸ οὗ ἐστι σημεῖον, ὡσπεροῦν αἱ περὶ τὸ σῶμα κινήσεις σημεῖά εἰσι τῆς ψυχῆς. ὅθεν καὶ ὁρίζονται αἰτίους EAB 9 παρά Gen. dubitanter: περί GT (circa) 9a καιρούς Τ (per tempora) cf. p. 319,3 Ih καταλαμβάνεται Τ (apprehenduntur) 23 σημειωτῷ Bekk.: σημείω rw MLT (in signo quod est): σημαινομένω tw EAB 25/20 ἐναργῶς LT (manifeste): ἐναργοῦς MEAB 28 σημειωτῷ Τ (significato): σημείω τῶ G 29 καὶ om L τοῦτο τὸ σημεῖον οὕτως ῾σημεῖόν ἐστιν ἐνδεικτικὸν ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ προκαθηγούμενον, ἐκκαλυπτικὸν τοῦ λήγοντος.᾿
2.10.102Söylediğimiz gibi işaretler iki türlü olduğundan, her işarete değil, yalnız dogmatiklerin uydurmuş göründüğü gösterici işarete itiraz ediyoruz. Çünkü hatırlatıcı işarete gündelik hayat güvenir: dumanı gören ateşin varlığına hükmeder, yara izini gören orada bir yara açılmış olduğunu söyler. Bu yüzden gündelik hayatla çatışmak şöyle dursun, onun yanında yer alırız: onun güvendiği şeye kanaate kapılmadan onay verir, dogmatiklerin kendilerine göre uydurdukları şeylere ise karşı dururuz.
διττῆς οὖν οὔσης τῶν σημείων διαφορᾶς, ὡς ἔφαμεν, οὐ πρὸς πᾶν σημεῖον ἀντιλέγομεν, ἀλλὰ πρὸς μόνον τὸ ἐνδεικτικὸν ὡς ὑπὸ τῶν δογματικῶν πεπλάσθαι δοκοῦν. τὸ γὰρ ὑπομνηστικὸν πεπίστευται ὑπὸ τοῦ βίου, ἐπεὶ καπνὸν ἰδών τις σημειοῦται πῦρ καὶ οὐλὴν θεασάμενος τραῦμα γεγενῆσθαι λέγει. ὅθεν οὐ μόνον οὐ μαχόμεθα τῷ βίῳ ἀλλὰ καὶ συναγωνιζόμεθα, τῷ μὲν ὐπ᾿ αὐτοῦ πεπιστευμένῳ ἀδοξάστως συγκατατιθέμενοι, τοῖς δ᾿ ὑπὸ τῶν δογματικῶν ἰδίως ἀναπλαττομένοις ἀνθιστάμενοι.
2.10.103Araştırılan konunun açıklığı için bunları önceden söylemek belki uygundu. Şimdi itiraza geçelim; amacımız gösterici işaretin var olmadığını mutlaka göstermek değil, onun var olduğu ve var olmadığı yönünde öne sürülen sözlerin bize eş güçlü göründüğünü hatırlatmaktır.
Ταῦτα μὲν οὖν ἥρμοζεν ἴσως προειπεῖν ὑπὲρ τῆς σαφηνείας τοῦ ζητουμένου· λοιπὸν δὲ ἐπὶ τὴν ἀντίρρησιν χωρῶμεν, οὐκ ἀνύπαρκτον δεῖξαι τὸ ἐνδεικτικὸν σημεῖον πάντως ἐσπουδακότες, ἀλλὰ τὴν φαινομένην ἰσοσθένειαν τῶν φερομένων λόγων πρός τε τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ καὶ τὴν ἀνυπαρξίαν ὑπομιμνῄσκοντες.
2.11.10411. Bölüm: Gösterici bir işaret var mıdır?
Dogmatiklerin onun hakkında söylediklerine bakılırsa, işaret düşünülemez bir şeydir. Nitekim bu konuyu en titiz biçimde incelemiş görünen Stoacılar, işaret kavramını ortaya koymak isterken işaretin, sağlam bir koşullu önermede öncel olan ve son bileşeni açığa çıkaran önerme olduğunu söylerler. Önermeyi, kendi başına bakıldığında bir şeyi ileri süren, kendi içinde tamam bir "söylenebilir" (lekton) diye tanımlarlar; sağlam koşullu önermeyi de doğruyla başlayıp yanlışla bitmeyen koşullu önerme diye.
Τὸ σημεῖον τοίνυν, ὅσον ἐπὶ τοῖς λεγομένοις περὶ αὐτοῦ παρὰ τοῖς δογματικοῖς, ἀνεπινόητόν ἐστιν. αὐτίκα γοῦν οἱ ἀκριβῶς περὶ αὐτοῦ διειληφέναι δοκοῦντες, οἱ Στωικοί (fr. II 221 Arn.), βουλόμενοι παραστῆσαι τὴν ἔννοιαν τοῦ σημείου, φασὶ σημεῖον εἶναι ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ προκαθηγούμενον, ἐκκαλυπτικὸν τοῦ λήγοντος. καὶ τὸ μὲν ἀξίωμά φασιν (fr. II 193 A.) εἶναι λεκτὸν αὐτοτελὲς ἀπόφαντόν ὅσον ἐφ᾿ ἑαυτῷ, ὑγιὲς δὲ συνημμένον τὸ μὴ ἀρχόμενον ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος.
2.11.105Çünkü bir koşullu önerme ya doğruyla başlayıp doğruyla biter, örneğin "gündüzse ışık vardır"; ya yanlışla başlayıp yanlışla biter, örneğin "yer uçuyorsa yer kanatlıdır"; ya doğruyla başlayıp yanlışla biter, örneğin "yer varsa yer uçar"; ya da yanlışla başlayıp doğruyla biter, örneğin "yer uçuyorsa yer vardır". Bunlardan yalnız doğruyla başlayıp yanlışla bitenin bozuk, ötekilerin ise sağlam olduğunu söylerler.
τὸ γὰρ συνημμένον ἤτοι ἄρχεται ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγει ἐπὶ ἀληθές, οἷον ῾εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν᾿, ἢ ἄρχεται ἀπὸ ψεύδους καὶ λήγει ἐπὶ ψεῦδος, οἷον ῾εἰ πέταται ἡ γῆ, πτερωτή ἐστιν ἡ γῆ,᾿ ἢ ἄρχεται ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγει ἐπὶ ψεῦδος, οἷον ‘εἰ ἔστιν ἡ γῆ, πέταται ἡ γῆ', ἢ ἢ ἄρχεται ἀπὸ ψεύδους καὶ λήγει ἐπὶ ἀληθές, οἷον ‘εἰ πέταται ἡ γῆ, ἔστιν ἡ γῆ'. τούτων δὲ μόνον τὸ ἀπὸ ἀληθοῦς ἀρχόμενον καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος μοχθηρὸν εἷναί φασιν, τὰ δ’ ἄλλα ὑγιῆ.
2.11.106"Öncel" derken, doğruyla başlayıp doğruyla biten bir koşullu önermenin ilk bileşenini kastederler. Bu öncel son bileşeni açığa çıkarır; çünkü "bu kadının sütü varsa, bu kadın gebe kalmıştır" koşullu önermesinde "bu kadının sütü var" önermesi, "bu kadın gebe kalmıştır" önermesini bildiriyor görünür.
προκαθηγούμενον δὲ λέγουσι τὸ ἐν συνημμένῳ ἀρχομένῳ ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγοντι ἐπὶ ἀληθὲς ἡγούμενον. ἐκκαλυπτικὸν δέ ἐστι τοῦ λήγοντος, ἐπεὶ τὸ ‘γάλα ἔχει αὕτη τοῦ ‘κεκύηκεν αὕτη δηλωτικὸν εἷναι δοκεῖ ἐν τούτῳ τῷ συνημμένῳ ‘εἰ γάλα ἔχει αὕτη, κεκύηκεν αὕτη'.
2.11.107Onlar böyle söyler. Biz ise önce şunu söylüyoruz: Söylenebilir diye bir şeyin var olup olmadığı belirsizdir. Dogmatiklerden Epikurosçular söylenebilir diye bir şey olmadığını, Stoacılar ise olduğunu söylediğine göre, Stoacılar söylenebilir bir şeyin var olduğunu söylerken ya yalnızca bir iddiaya başvururlar ya da bir ispata. Yalnızca iddiaya başvururlarsa, Epikurosçular da karşılarına söylenebilir diye bir şey olmadığını söyleyen bir iddia koyacaktır. İspata başvururlarsa, ispat söylenebilir türünden önermelerden kurulduğu için, söylenebilirlerden kurulmuş bir şey söylenebilirin var olduğuna inandırmak için kullanılamaz. Söylenebilirin var olduğunu kabul etmeyen biri, söylenebilirlerden kurulmuş bir bütünün var olduğuna nasıl razı olsun?
ταῦτα μὲν οὗτοι· ἡμεῖς δὲ λέγομεν πρῶτον, ὅτι ἄδηλόν ἐστιν, εἰ ἔστι <τι> λεκτόν. ἐπεὶ γὰρ τῶν δογματικῶν οἱ μὲν Ἐπικούρειοί (fr. 259 Us.) φασι μὴ εἶναί <τι> λεκτὸν, δὲ Στωικοὶ εἶναι, ὅταν λέγωσιν οἱ Στωικι εἶναί τι λεκτόν, ἤτοι μόνῃ φάσει χρῶνται ἢ καὶ ἀποδείξει. ἀλλ’ εἰ μὲν φάσει, ἀντιθήσουσιν αὐτοῖς οἱ Ἐπικούρειοι φάσιν τὴν λέγουσαν, ὅτι οὐκ ἔστι τι λεκτόν· εἰ δὲ ἀπόδειξιν παραλήψονται ἐπεὶ ἐξ ἀξιωμάτων συνέστηκε λεκτῶν ἡ ἀπόδειξις, ἐκ τῶν λεκτῶν δὲ συνεστῶσα οὐ δυνήσεται πρὸς πίστιν τοῦ λεκτὸν εἶναι παραλαμβάνεσθαι ὁ γὰρ μὴ διδοὺς εἶναι λεκτὸν πῶς συγχωρήσει σύστημα λεκτῶν ὑπάρχειν;)
2.11.108Demek ki söylenebilirlerden kurulmuş bir bütünün var olmasından yola çıkarak söylenebilir bir şeyin var olduğunu kanıtlamaya çalışan kişi, araştırılan şeyi yine araştırılan şeyle doğrulamak istemiş olur. Söylenebilir bir şeyin var olduğu ne düz bir iddiayla ne de bir ispatla gösterilebildiğine göre, söylenebilir bir şeyin var olduğu belirsizdir. Önerme diye bir şeyin var olup olmadığı da aynı şekilde belirsizdir;
— διὰ τοῦ ζητουμένου τοίνυν τὸ ζητούμενον πιστοῦσθαι βούλεται ὁ ἐκ τῆς ὑπάρξεως τοῦ συστήματος τῶν λεκτῶν εἶναί τι λεκτὸν πειρώμενος κατασκευάζειν. εἰ οὖν μήτε ἁπλῶς μήτε δι’ ἀποδείξεως ἐνδέχεται παριστᾶν ὅτι ἔστι τι λεκτόν, ἄδηλόν ἐστιν ὅτι ἔστι τι λεκτόν. ὁμοίως δὲ καὶ εἰ ἔστιν ἀξίωμα·
2.11.109çünkü önerme bir söylenebilirdir. Hatta varsayım olarak söylenebilir diye bir şeyin var olduğu kabul edilse bile, önermenin var olmadığı ortaya çıkabilir; çünkü önerme, birbiriyle aynı anda var olmayan söylenebilirlerden oluşur. Örneğin "gündüzse ışık vardır" önermesinde, "gündüzdür" derken "ışık vardır" henüz yoktur; "ışık vardır" derken de "gündüzdür" artık yoktur. Parçalardan oluşan bir şeyin, parçaları aynı anda var olmadıkça var olması imkânsızsa ve önermeyi oluşturan parçalar aynı anda var olmuyorsa, önerme de var olmayacaktır.
λεκτὸν γάρ ἐστι τὸ ἀξίωμα. μήποτε δὲ καὶ εἰ καθ’ ὑπόθεσιν εἶναί τι λεκτὸν δοθείη, τὸ ἀξίωμα ἀνύπαρκτον εὑρίσκεται, συνεστηκὸς ἐκ λεκτῶν μὴ συνυπαρχόντων ἀλλήλοις. οἷον γοῦν ἐπὶ τοῦ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν', ὅτε λέγω τὸ ‘ἡμέρα ἔστιν', οὐδέπω ἔστι τὸ ‘φῶς ἔστιν', καὶ ὅτε λέγω τὸ ‘φῶς ἔστιν’, οὐκέτι ἔστι τὸ ‘ἡμέρα ἔστιν’. εἰ οὖν τὰ μὲν συγκείμενα ἔκ τινων ἀδύνατον ὑπάρχειν μὴ συνυπαρχόντων ἀλλήλοις τῶν μερῶν αὐτῶν, τὰ δὲ ἐξ ὧν σύγκειται τὸ ἀξίωμα οὐ συνυπάρχει ἀλλήλοις, οὐχ ὑπάρξει τὸ ἀξίωμα.
2.11.110Bunları da bir yana bıraksak, sağlam koşullu önermenin kavranamaz olduğu görülecektir. Philon'a göre sağlam koşullu önerme, doğruyla başlayıp yanlışla bitmeyen önermedir; örneğin gündüz olduğunda ve ben konuşurken "gündüzse ben konuşuyorum" önermesi böyledir. Diodoros'a göre ise sağlam koşullu önerme, doğruyla başlayıp yanlışla bitmesi ne mümkün olmuş ne de mümkün olan önermedir. Ona göre az önce söylenen koşullu önerme yanlış görünür; çünkü gündüz olduğu hâlde ben susarsam, doğruyla başlayıp yanlışla bitecektir.
ἴνα δὲ καὶ ταῦτα παρλίπωμεν, τὸ ὑγιὲς συνημμένον ἀκατάληπτον εὑρεθήσεται. ὁ μὲν γὰρ Φίλων φησὶν ὑγιὲς εἶναι συνημμένον τὸ μὴ ἀρχόμενον ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος, οἷον ἡμέρας οὔσης καὶ ἐμοῦ διαλεγομένου τὸ ‘εἰ ἡμέρα ἐστιν, ἐγὼ διαλέγομαι', ὁ δὲ Διόδωρος, ὃ μήτε ἐνεδέχετο μήτε ἐνδέχεται ἀρχόμενον ἀπὸ ἀληθοῦς λήγειν ἐπὶ ψεῦδος· καθ’ ὃν τὸ μὲν εἰρημένον συνημμένον ψεῦδος εἶναι δοκεῖ, ἐπεὶ ἡμέρας μὲν οὔσης ἐμοῦ δὲ σιωπήσαντος ἀπὸ ἀληθοῦς ἀρξάμενον ἐπὶ ψεῦδος καταλήξει,
2.11.111Buna karşılık şu önerme ona göre doğrudur: "Varlıkların parçasız öğeleri yoksa, varlıkların parçasız öğeleri vardır." Çünkü bu önerme, "varlıkların parçasız öğeleri yoktur" yanlışıyla başlayıp, onun görüşüne göre her zaman "varlıkların parçasız öğeleri vardır" doğrusuyla bitecektir. [Bileşenler arasında] bağlantı şartı getirenler ise bir koşullu önermenin, son bileşeninin çelişiği ilk bileşeniyle çatıştığında sağlam olduğunu söylerler. Onlara göre yukarıda anılan koşullu önermeler bozuk olacak, şu önerme ise doğru olacaktır: "Gündüzse gündüzdür."
ἐκεῖνο δὲ ἀληθές ‘εἰ οὐκ ἔστιν ἀμερῆ τῶν ὄντων στοιχεῖα, ἔστιν ἀμερῆ τῶν ὄντων στοιχεῖα’· ἀεὶ γὰρ ἀπὸ ψεύδους ἀρχόμενον τοῦ ‘οὐκ ἀμερῆ τῶν ὄντων στοιχεῖα’ εἰς ἀληθὲς καταλήξει αὐτὸν τὸ ‘ἔστιν ἀμερῆ τῶν ὄντων στοιχεῖα’. οἱ δὲ τὴν εἰσάγοντες ὑγιὲς εἶναί φασι συνημμένον, ὅταν τὸ ἀντικείμενον τῷ ἐν αὐτῷ λήγοντι μάχηται τῷ ἐν αὐτῷ ἡγουμένῳ· καθ’ οὓς τὰ μὲν εἰρημένα συνημμένα ἔσται μοχθηρά, ἐκεῖνο δὲ ἀληθές ‘εἰ ἡμέρα ἔστιν, ἡμέρα ἔστιν’.
2.11.112İçerme ölçütüyle hüküm verenler ise son bileşeni ilk bileşeninde örtük olarak bulunan koşullu önermenin doğru olduğunu söylerler. Onlara göre "gündüzse gündüzdür" önermesi ve aynı önermenin tekrarından oluşan her koşullu önerme muhtemelen yanlış olacaktır;
οἱ δὲ τῇ ἐμφάσει κρίνοντές φασιν ὅτι ἀληθές συνημμένον οὗ τὸ λῆγον ἐν τῷ ἡγουμένῳ περιέχεται δυνάμει· καθ’ οὓς τὸ ‘εἰ ἡμέρα ἔστιν, ἡμέρα ἔστι καὶ πᾶν τὸ διαφορούμενον ἀξίωμα] συνημμένον ἴσως ψεῦδος ἔσται·
2.11.113çünkü bir şeyin kendi kendisinin içinde bulunması imkânsızdır. Öyle görünüyor ki bu anlaşmazlığı karara bağlamak da imkânsızdır. Çünkü sayılan görüşlerden birini ispatsız olarak öne çıkarsak da, ispatla öne çıkarsak da inandırıcı olmayacağız. İspat, sonucu öncüllerinin birleşimini, son bileşenin ilk bileşeni izlediği gibi izlediğinde sağlam sayılır; örneğin: "Gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür; o hâlde ışık vardır." [Bunun dayandığı koşullu önerme de şudur:] "Hem gündüzse ışık var, hem de gündüzse, ışık vardır."
αὐτὸ γάρ τι ἐν ἑαυτῷ περιέχεσθαι ἀμήχανον. ταύτην τοίνυν τὴν διαφωνίαν ἐπικριθῆναι ἀμήχανον ἴσως εἶναι δόξει. οὔτε γὰρ ἀναποδείκτως προκρίνοντές τινα τῶν στάσεων τῶν προειρημένων πιστοὶ ἐσόμεθα οὔτε μετὰ ἀποδείξεως. καὶ γὰρ ἡ ἀπόδειξις ὑγιὴς εἶναι δοκεῖ, ὅταν ἀκολουθῇ τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτῆς συμπλοκῇ τὸ συμπέρασμα αὐτῆς ὡς λῆγον ἡγουμένῳ, οἷον οὕτως ‘εἰ ἡμέρα ἔστιν, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν. εἴπερ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ φῶς ἔστιν’.
2.11.114Ama son bileşenin ilk bileşeni izleyip izlemediğine nasıl karar vereceğimiz araştırıldığında döngüsel tarz ortaya çıkar. Çünkü koşullu önerme hakkındaki kararın ispatlanabilmesi için, az önce söylediğimiz gibi, sonucun ispatın öncüllerini izlemesi gerekir; bunun da güvenilir sayılabilmesi için koşullu önermenin ve bu izleme ilişkisinin önceden karara bağlanmış olması gerekir. Bu ise saçmadır.
ζητουμένου δὲ περὶ τοῦ πῶς κρινοῦμεν τὴν ἀκολουθίαν τοῦ λήγοντος πρὸς τὸ ἡγούμενον, ὁ διάλληλος εὑρίσκεται τρόπος. ἴνα μὲν γὰρ ἡ κρίσις τοῦ συνημμένου ἀποδειχθῇ τὸ συμπέρασμα τοῖς λήμμασι τῆς ἀποδείξεως ἀκολουθεῖ, ὧς προειρήκαμεν· ἔνα δὲ πάλιν τοῦτο πιστευθῇ, δεῖ τὸ συνημμένον καὶ τὴν ἀκολουθίαν ἐπικεκρίσθαι· ὅπερ ἄτοπον.
2.11.115Demek ki sağlam koşullu önerme kavranamaz. Öncel de içinden çıkılmaz bir şeydir. Çünkü söylediklerine göre öncel, doğruyla başlayıp doğruyla biten türden bir koşullu önermenin ilk bileşenidir.
ἀκατάληπτον ἄρα τὸ ὑγιὲς συνημμένον. ἀλλὰ καὶ τὸ προκαθηγούμενον ἄπορόν ἐστιν. τὸ μὲν γὰρ προκαθηγούμενον, ὥς φασιν, ἐστὶ τὸ ἡγούμενον ἐν τοιούτῳ συνημμένῳ, ὅ ἄρχεται ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγει ἐπὶ ἀληθές.
2.11.116İşaret son bileşeni açığa çıkarıyorsa, son bileşen ya apaçıktır ya belirsiz. Apaçıksa onu açığa çıkaracak bir şeye ihtiyacı olmaz, işaretle birlikte kendiliğinden kavranır; o zaman işaretin işaret ettiği şey de olmaz, dolayısıyla işaret de onun işareti olmaz. Belirsizse, belirsiz şeyler hakkında hangilerinin doğru hangilerinin yanlış olduğu, hatta içlerinde doğru olan bir şey bulunup bulunmadığı konusunda karara bağlanmamış bir anlaşmazlık bulunduğundan, koşullu önermenin doğruyla bitip bitmediği belirsiz olacaktır. Bununla birlikte, önermedeki ilk bileşenin gerçekten öncel olup olmadığı da belirsizleşir.
εἰ δὲ ἐκκαλυπτικόν ἐστι τοῦ λήγοντος τὸ σημεῖον, ἤτοι πρόδηλόν ἐστι τὸ λῆγον ἢ ἄδηλον. εἰ μὲν οὖν πρόδηλον, οὐδὲ τοῦ ἐκκαλύψοντος δεήσεται, ἀλλὰ συγκαταληφθήσεται αὐτῷ, καὶ οὐκ ἔσται αὐτοῦ σημειωτόν, διόπερ οὐδὲ ἐκεῖνο τούτου σημεῖον. εἰ δὲ ἄδηλον, ἐπεὶ περὶ τῶν ἀδήλων διαπεφώνηται ἀνεπικρίτως, ποία μέν ἐστιν αὐτῶν ἀληθῆ ποῖα δὲ ψευδῆ, καὶ ὅλως εἰ ἔστι τι αὐτῶν ἀληθές, ἄδηλον ἔσται, εἰ εἰς ἀληθὲς λήγει τὸ συνημμένον. ᾧ συνεισέρχεται καὶ τὸ ἄδηλον εἶναι εἰ προκαθηγεῖται τὸ ἐν αὐτῷ ἡγούμενον.
2.11.117Bunları da bir yana bıraksak, işaret son bileşeni açığa çıkaramaz; çünkü işaret edilen şey işarete göredir ve bu yüzden onunla birlikte kavranır. Birbirine göre olan şeyler birbirleriyle birlikte kavranır. Sağ, soldan önce solun sağı olarak kavranamadığı gibi, tersi de olmadığı gibi ve öteki göreli şeylerde de durum buna benzer olduğu gibi, işaret de işaret edilenden önce, onun işareti olarak kavranamaz.
ἵνα δὲ καὶ ταῦτα παραλίπωμεν, οὐ δύναται ἐκκαλυπτικὸν εἶναι τοῦ λήγοντος, εἴγε πρὸς τὸ σημεῖόν ἐστι τὸ σημειωτὸν καὶ διὰ τοῦτο συγκαταλαμβάνεται αὐτῷ. τὰ γὰρ πρός τι ἀλλήλοις συγκαταλαμβάνεται· καὶ ὥσπερ τὸ δεξιὸν πρὸ τοῦ ἀριστεροῦ ὧς δεξιὸν ἀριστεροῦ καταληφθῆναι οὐ δύναται, οὐδὲ ἀνάπαλιν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν πρός τι παραπλησίως, οὕτως οὐδὲ τὸ σημεῖον πρὸ τοῦ σημειωτοῦ ὡς σημειωτοῦ καταληφθῆναι δυνατὸν ἔσται.
2.11.118İşaret işaret edilenden önce kavranmıyorsa, onunla aynı anda kavranan, ondan sonra kavranmayan şeyi açığa çıkaran bir şey de olamaz. Demek ki başka görüşteki filozofların daha genel olarak söyledikleri tanıma göre de işaret düşünülemez bir şeydir. Çünkü onlar işaretin hem göreli olduğunu hem de ilişkili olduğu şeyi, yani işaret edileni açığa çıkardığını söylerler.
εἰ δ’ οὐ προκαταλαμβάνεται τὸ σημεῖον τοῦ σημειωτοῦ, οὐδὲ ἐκκαλυπτικὸν αὐτοῦ δύναται ὑπάρχειν τοῦ ἅμα αὐτῷ καὶ μὴ μετ’ αὐτὸ καταλαμβανομένου. οὐκοῦν καὶ ὅσον ἐπὶ τοῖς κοινότερον λεγομένοις ὑπὸ τῶν ἑτεροδόξων ἀνεπινόητόν ἐστι τὸ σημεῖον. καὶ γὰρ πρός τι καὶ ἐκκαλυπτικὸν τοῦ σημειωτοῦ, πρὸς ᾧ φασιν αὐτὸ εἶναι, τοῦτο εἷναι λέγουσιν.
2.11.119Buradan şu çıkar: İşaret göreliyse ve işaret edilene göreyse, solun sağla, yukarının aşağıyla ve öteki göreli şeylerin birbiriyle kavranması gibi, onun da işaret edilenle birlikte kavranması zorunludur. İşaret edilenin işaretiyse, ondan önce kavranması zorunludur ki önceden bilinmiş olarak, kendisi sayesinde bilinen şeyin kavramına bizi götürsün.
ὅθεν εἰ μὲν πρός τι ἐστὶ καὶ πρὸς τῷ σημειωτῷ, συγκαταλαμβάνεσθαι πάντως ὀφείλει τῷ σημειωτῷ, καθάπερ τὸ ἀριστερὸν τῷ δεξιῷ καὶ τὸ ἄνω τῷ κάτω καὶ τὰ ἄλλα <τὰ> πρός τι. εἰ δὲ ἐστι τοῦ σημειωτοῦ, προκαταλαμβάνεσθαι αὐτοῦ πάντως ὀφείλει, ἵνα προεπιγνωσθὲν εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἀγάγῃ τοῦ ἐξ αὐτοῦ γινωσκομένου πράγματος.
2.11.120Oysa ancak önceden kavranmasıyla bilinebilen bir şeyden önce bilinemeyen bir şey üzerine düşünmek imkânsızdır. O hâlde hem göreli olan hem de kendisine göre düşünüldüğü şeyi açığa çıkaran bir şey düşünmek imkânsızdır. Onlar ise işaretin hem göreli olduğunu hem de işaret edileni açığa çıkardığını söylerler; demek ki işareti düşünmek imkânsızdır.
ἀδύνατον δὲ ἐννοῆσαι πρᾶγμα μὴ δυνάμενον πρὸ ἐκείνου γνωσθῆναι, οὗ προκαταλαμβάνεσθαι ἀνάγκην ἔχει· ἀδύνατον ἄρα ἐπινοεῖν τι καὶ πρός τι ὂν καὶ ἐκκαλυπτικὸν ἐκείνου ὑπάρχον πρὸς ᾧ νοεῖται. τὸ δὲ σημεῖον καὶ πρός τι φασὶν εἶναι καὶ ἐκκαλυπτικὸν τοῦ σημειωτοῦ· ἀδύνατον ἄρα ἐστὶν ἐπινοῆσαι τὸ σημεῖον.
2.11.121Bunlara şunu da eklemek gerekir. Bizden öncekiler arasında bir anlaşmazlık olmuştur: Bir kısmı gösterici bir işaret bulunduğunu söyler, bir kısmı hiçbir gösterici işaret bulunmadığını ileri sürer. Gösterici bir işaret bulunduğunu söyleyen kişi bunu ya düpedüz ve ispatsız, çıplak bir iddiayla söyleyecek ya da bir ispatla. Yalnızca iddiaya başvurursa inandırıcı olmaz; ispat etmek isterse, araştırılan şeyi önceden kabul edilmiş saymış olur.
Πρὸς τούτοις κἀκεῖνο λεκτέον. διαφωνία γέγονε παρὰ τοῖς πρὸ ἡμῶν, τῶν μὲν λεγόντων εἷναί τι σημεῖον ἐνδεικτικόν, τῶν δὲ μηδὲν εἶναι σημεῖον ἐνδεικτικὸν φασκόντων. ὁ λέγων οὖν εἶναί τι σημεῖον ἐνδεικτικὸν ἤτοι ἀπλῶς ἐρεῖ καὶ ἀναποδείκτως, ψιλῇ φάσει χρώμενος, ἢ μετὰ ἀποδείξεως. ἀλλ’ εἰ μὲν φάσει μόνῃ χρήσεται, ἄπιστος ἔσται, εἰ δὲ ἀποδεῖξαι βουλήσεται, τὸ ζητούμενον συναρπάσει.
2.11.122Çünkü ispatın cinsi bakımından bir işaret olduğu söylendiğinden, bir işaretin var olup olmadığı tartışmalıyken, ispatın var olup olmadığı da tartışmalı olacaktır; tıpkı, varsayalım, canlı diye bir şeyin var olup olmadığı araştırılırken insanın var olup olmadığının da araştırılması gibi, çünkü insan bir canlıdır. Araştırılan bir şeyi, aynı ölçüde araştırılan bir şeyle ya da kendisiyle ispatlamak ise saçmadır. Demek ki kimse bir işaretin var olduğunu ispat yoluyla da kesin olarak ileri süremeyecektir.
ἐπεὶ γὰρ ἡ ἀπόδειξις τῷ γένει σημεῖον εἶναι λέγεται, ἀμφισβητουμένου τοῦ πότερον ἔστι τι σημεῖον ἢ οὐκ ἔστιν, ἀμφισβήτησις ἔσται καὶ περὶ τοῦ πότερον ἔστιν ἀπόδειξις ἢ οὐδαμῶς, ὥσπερ καθ’ ὑπόθεσιν ζητουμένου εἰ ἔστι ζῷον, ζητεῖται καὶ περὶ τοῦ εἰ ἔστιν ἄνθρωπος· ζῷον γὰρ ὁ ἄνθρωπος. ἄτοπον δὲ τὸ ζητούμενον διὰ τοῦ ἐπ’ ἴσης ζητουμένου ἢ δι’ ἑαυτοῦ ἀποδεικνύναι· οὐδὲ δι’ ἀποδείξεως ἄρα δυνήσεταί τις διαβεβαιοῦσθαι, ὅτι ἔστι σημεῖον.
2.11.123İşaret hakkında ne düpedüz ne de ispatla kesin bir hüküm verilebiliyorsa, onun hakkında kavrayışa dayanan bir beyanda bulunmak imkânsızdır. İşaret tam olarak kavranamıyorsa, kendisi bile üzerinde uzlaşılmış bir şey olmadığından, onun bir şeyi işaret ettiği de söylenemez; bu yüzden işaret olmayacaktır da. Dolayısıyla bu akıl yürütmeye göre de işaret var olmayan ve düşünülemeyen bir şey olacaktır.
εἰ δὲ μήτε ἁπλῶς μήτε μετὰ ἀποδείξεως οἷόν τέ ἐστι περὶ τοῦ σημείου διαβεβαιωτικῶς ἀποφαίνεσθαι, ἀδύνατόν ἐστι περὶ αὐτοῦ καταληπτικὴν ἀπόφασιν ποιήσασθαι· εἰ δὲ μὴ καταλαμβάνεται μετὰ ἀκριβείας τὸ σημεῖον, οὐδὲ σημαντικὸν εἶναι λεχθήσεταί τινος ἅτε δὴ μηδὲ αὐτὸ ὁμολογούμενον· διὰ δὲ τοῦτο οὐδὲ σημεῖον ἔσται. ὅθεν καὶ κατὰ τοῦτον τὸν ἐπιλογισμὸν ἀνύπαρκτον ἔσται τὸ σημεῖον καὶ ἀνεπινόητον.
2.11.124Şunu da söylemek gerekir: İşaretlerin ya hepsi görünendir, ya hepsi belirsizdir, ya da bir kısmı görünen, bir kısmı belirsizdir. Bunlardan hiçbiri doğru değildir; o hâlde işaret yoktur. İşaretlerin hepsinin belirsiz olmadığı şöyle gösterilir: Dogmatiklerin dediğine göre belirsiz olan kendiliğinden görünmez, başka bir şey aracılığıyla algımıza gelir. Öyleyse işaret de belirsizse başka bir belirsiz işarete muhtaç olacaktır, çünkü ele aldığımız varsayıma göre görünen hiçbir şey işaret değildir; o da başka birine, bu böyle sonsuza kadar gider. Sonsuz sayıda işareti kavramak ise imkânsızdır. Demek ki belirsiz olduğu sürece işaretin kavranması imkânsızdır. Bu yüzden var olmayan bir şey de olacaktır; çünkü kavranamadığı için hiçbir şeyi işaret edemez, işaret de olamaz.
Ἔτι μέντοι κακὲ ῥητέον. ῥητέον. ἤτοι φαινόμενα μόνον ἐστὶ τὰ σημεῖα ἢ ἄδηλα μόνον, ἢ τῶν σημείων τὰ μέν ἐστι φαινόμενα, τὰ δὲ ἄδηλα. οὐδὲν δὲ τούτων ἐστὶν ὑγιές· οὐκ ἄρα ἔστι σημεῖον. ὅτι μὲν οὖν ἄδηλα οὐκ ἔστι πάντα τὰ σημεῖα, ἐντεῦθεν δείκνυται. τὸ ἄδηλον οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ φαίνεται, ὧς οἱ δογματικοί φασιν, ἀλλὰ δι’ ἑτέρου ὑποπίπτει. καὶ τὸ σημεῖον οὖν, εἰ ἄδηλον εἴη, ἑτέρου δεήσεται σημείου ἀδήλου, ἐπεὶ μηδὲν φαινόμενόν ἐστι σημεῖον κατὰ τὴν προκειμένην ὑπόθεσιν, κἀκεῖνο ἄλλου, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δὲ ἄπειρα σημεῖα λαμβάνειν· ἀδύνατον ἄρα τὸ σημεῖον καταληφθῆναι ἄδηλον ὄν. διὰ δὲ τοῦτο καὶ ἀνύπαρκτον ἔσται, μὴ δυνάμενον σημαίνειν τι καὶ σημεῖον εἶναι διὰ τὸ μὴ καταλαμβάνεσθαι.
2.11.125İşaretlerin hepsi görünense, işaret göreli ve işaret edilene göre olduğundan, göreli şeyler de birbirleriyle birlikte kavrandığından, işaret edilen diye anılan şeyler de görünenlerle birlikte kavrandıkları için görünen olacaktır. Sağ ile sol aynı anda algımıza geldiğinde nasıl sağın soldan ya da solun sağdan daha çok göründüğü söylenemezse, işaret ile işaret edilen birlikte kavrandığında da işaretin işaret edilenden daha çok göründüğü söylenemez.
εἰ δὲ πάντα τὰ σημεῖα φαινόμενά ἐστιν, ἐπεὶ καὶ πρός τι ἐστὶ τὸ σημεῖον καὶ πρὸς τῷ σημειωτῷ, τὰ δὲ πρός τι συγκαταλαμβάνεται ἀλλήλοις, τὰ σημειωτὰ εἶναι λεγόμενα σὺν τοῖς φαινομένοις καταλαμβανόμενα φαινόμενα ἔσται· ὥσπερ γὰρ ἅμα ὑποπιπτόντων τοῦ τε δεξιοῦ καὶ τοῦ ἀριστεροῦ οὐ μᾶλλον τὸ δεξιὸν τοῦ ἀριστεροῦ ἢ τὸ ἀριστερὸν τοῦ δεξιοῦ φαίνεσθαι λέγεται, οὕτω συγκαταλαμβανομένων τοῦ τε σημείου καὶ τοῦ σημειωτοῦ οὐ μᾶλλον τὸ σημεῖον ἢ τὸ σημειωτὸν φαίνεσθαι ῥητέον.
2.11.126İşaret edilen görünense, onu işaret edecek ve açığa çıkaracak bir şeye ihtiyaç duymadığı için işaret edilen de olmayacaktır. Sağ ortadan kalkınca sol da kalmadığı gibi, işaret edilen ortadan kalkınca işaret de var olamaz. Böylece, işaretlerin yalnız görünenlerden ibaret olduğu söylenirse işaretin var olmadığı ortaya çıkar.
εἰ δὲ φαινόμενόν ἐστι τὸ σημειωτόν, οὐδὲ σημειωτὸν ἔσται μὴ δεόμενον τοῦ σημανοῦντος αὐτὸ καὶ ἐκκαλύψοντος. ὅθεν ὥσπερ ἀναιρουμένου δεξιοῦ οὐδὲ ἀριστερὸν ἔστιν, οὕτως ἀναιρουμένου τοῦ σημειωτοῦ οὐδὲ σημεῖον εἶναι δύναται, ὥστε ἀνύπαρκτον εὑρίσκεται τὸ σημεῖον, εἴπερ φαινόμενα μόνα εἶναι λέγοι τις τὰ σημεῖα.
2.11.127Geriye, işaretlerin bir kısmının görünen, bir kısmının belirsiz olduğunu söylemek kalıyor; ama o zaman da güçlükler yerinde durur. Çünkü görünen işaretlerin işaret ettiği söylenen şeyler, az önce söylediğimiz gibi, görünen olacak; onları işaret edecek bir şeye ihtiyaç duymadıkları için de hiç işaret edilen olmayacaklar. Dolayısıyla o işaretler de hiçbir şeyi işaret etmedikleri için işaret olmayacaktır.
λείπεται λέγειν, ὅτι τῶν σημείων τὰ μέν ἐστι φαινόμενα, τὰ δὲ ἄδηλα· καὶ οὕτως δὲ αἱ ἀπορίαι μένουσιν. τῶν τε γὰρ φαινομένων σημείων τὰ σημειωτὰ εἶναι λεγόμενα φαινόμενα ἔσται, καθὰ προειρήκαμεν, καὶ μὴ δεόμενα τοῦ σημανοῦντος οὐδὲ σημειωτὰ ὅλως ὑπάρξει, ὅθεν οὐδὲ ἐκεῖνα σημεῖα ἔσται, μηδὲν σημαίνοντα·
2.11.128Belirsiz işaretler ise kendilerini açığa çıkaracak şeylere ihtiyaç duyar. Bunların belirsiz şeylerce işaret edildiği söylenirse, akıl yürütme sonsuza düşer ve bunlar, az önce söylediğimiz gibi, kavranamaz, dolayısıyla da var olmayan şeyler olur. Görünen şeylerce işaret edildiği söylenirse, görünen işaretleriyle birlikte kavrandıkları için görünen olurlar ve bu yüzden yine var olmazlar. Çünkü hem tabiatça belirsiz hem de görünen bir şeyin var olması imkânsızdır; oysa sözünü ettiğimiz işaretler belirsiz diye varsayıldıkları hâlde, akıl yürütme tersine döndüğünde görünen oldukları ortaya çıktı.
τά τε ἄδηλα σημεῖα χρῄζοντα τῶν ἐκκαλυψόντων αὐτά, ἐὰν μὲν ὑπὸ ἀδήλων σημαίνεσθαι λέγηται, εἰς ἄπειρον ἐκπίπτοντος τοῦ λόγου ἀκατάληπτα εὑρίσκεται καὶ διὰ τοῦτο ἀνύπαρκτα, ὡς προειρήκαμεν· ἐὰν δὲ ὑπὸ φαινομένων, φαινόμενα ἔσται σύν τοῖς φαινομένοις αὐτῶν σημείοις καταλαμβανόμενα, διὰ δὲ τοῦτο καὶ ἀνύπαρκτα. ἀδύνατον γὰρ εἶναί τι πρᾶγμα, ὃ καὶ ἄδηλόν ἐστι φύσει καὶ φαινόμενον, τὰ δὲ σημεῖα περὶ ὧν ἐστιν ὁ λόγος, ἄδηλα ὑποτεθέντα, φαινόμενα εὑρέθη κατὰ τὴν περιτροπὴν τοῦ λόγου.
2.11.129İşaretlerin ne hepsi görünen, ne hepsi belirsiz, ne de bir kısmı görünen bir kısmı belirsiz olduğuna ve dogmatiklerin kendilerinin de söylediği gibi bunların dışında bir seçenek bulunmadığına göre, işaret denen şeyler var olmayacaktır.
εἰ οὖν μήτε πάντα τὰ σημεία φαινόμενά ἐστι μήτε πάντα ἄδηλα, μήτε τῶν σημείων τινὰ μέν ἐστι φαινόμενα, τινὰ δὲ ἄδηλα, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδὲν ἔστιν, ὡς καὶ αὐτοί φασιν, ἀνύπαρκτα ἔσται τὰ λεγόμενα σημεῖα.
2.11.130Gösterici bir işaretin var olmadığını hatırlatmak için, çok şeyden şimdilik bu birkaçını söylemek yeter. Şimdi de, karşıt sözlerin eş güçlülüğünü ortaya koymak için, bir işaretin var olduğu yönündeki hatırlatmaları sıralayalım. İşarete karşı söylenen sözler ya bir şey işaret eder ya da hiçbir şey işaret etmez. Hiçbir şey işaret etmiyorlarsa, işaretin varlığını nasıl sarsabilirler?
Ταῦτα μὲν οὖν ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν ἀρκέσει νῦν εἰρῆσθαι πρὸς ὑπόμνησιν τοῦ μὴ εἶναι σημεῖον ἐνδεικτικόν· ἐξῆς δὲ καὶ τὰς ὑπομνήσεις τοῦ εἶναί τι σημεῖον ἐκθησόμεθα, ἵνα τὴν ἰσοσθένειαν τῶν ἀντικειμένων λόγων παραστήσωμεν. ἤτοι οὖν σημαίνουσί τι αἱ κατὰ τοῦ σημείου φωναὶ φερόμεναι ἢ οὐδὲν σημαίνουσιν. καὶ εἰ μὲν ἄσημοί εἰσιν, πῶς ἂν κινήσειαν τὴν ὕπαρξιν τοῦ σημείου;
2.11.131Bir şey işaret ediyorlarsa, işaret vardır. Ayrıca işarete karşı ileri sürülen kanıtlamalar ya ispat edicidir ya değildir. İspat edici değilse, işaretin var olmadığını ispat etmezler. İspat ediciyse, ispat sonucu açığa çıkardığı için cinsi bakımından bir işaret olduğundan, bu durumda da işaret var olacaktır. Bu yüzden şöyle bir kanıtlama da kurulur: "Bir işaret varsa, işaret vardır; işaret yoksa da işaret vardır, çünkü işaretin var olmadığı, kendisi bir işaret olan ispatla gösterilir. İşaret ya vardır ya yoktur; o hâlde işaret vardır."
εἰ δὲ σημαίνουσί τι, ἔστι σημεῖον. ἔτι ἤτοι ἀποδεικτικοί εἰσιν οἱ λόγοι οἱ κατὰ τοῦ σημείου ἢ οὐκ ἀποδεικτικοί. ἀλλ’ εἰ μὲν οὐκ ἀποδεικτικοί, οὐκ ἀποδεικνύουσι τὸ μὴ εἶναι σημεῖον· εἰ δὲ ἀποδεικτικοί, ἐπεὶ ἡ ἀπόδειξις τῷ γένει σημεῖόν ἐστιν, ἐκκαλυπτικὴ οὖσα τοῦ συμπεράσματος, ἔσται σημεῖον. ὅθεν καὶ συνερωτᾶται λόγος τοιοῦτος· εἰ ἐστι τι σημεῖον, ἔστι σημεῖον, καὶ εἰ μὴ ἔστι σημεῖον, ἔστι σημεῖον· τὸ γὰρ μὴ εἶναι σημεῖον δι’ ἀποδείξεως, ἣ δή ἐστι σημεῖον, δείκνυται. ἤτοι δὲ ἔστι σημεῖον ἢ οὐκ ἔστι σημεῖον· ἔστιν ἄρα σημεῖον.
2.11.132Bu kanıtlamanın karşısına şöyle bir kanıtlama konur: "Bir işaret yoksa, işaret yoktur; dogmatiklerin var dediği işaret varsa da işaret yoktur. Çünkü sözünü ettiğimiz işaret, kavramı gereği hem göreli hem de işaret edileni açığa çıkaran bir şey diye anıldığından, gösterdiğimiz gibi, var olmayan bir şey olarak ortaya çıkar.
τούτῳ δὲ τῷ λόγῳ παράκειται τοιοῦτος λόγος. εἰ οὐκ ἔστι τι σημεῖον, οὐκ ἔστι σημεῖον· καὶ εἰ ἔστι σημεῖον ὅ φασιν οἱ δογματικοὶ εἶναι, οὐκ ἔστι σημεῖον. τὸ γὰρ σημεῖον περὶ οὗ ὁ λόγος, κατὰ τὴν ἐπίνοιαν αὐτοῦ καὶ πρός τι εἶναι λεγόμενον καὶ ἐκκαλυπτικὸν τοῦ σημειωτοῦ, ἀνύπαρκτον εὑρίσκεται, ὡς παρεστήσαμεν.
2.11.133İşaret ya vardır ya yoktur; o hâlde işaret yoktur." İşaret lehine söylenen sözler hakkında da dogmatikler kendileri cevap versinler: Bunlar bir şey işaret ediyor mu, yoksa hiçbir şey işaret etmiyor mu? Hiçbir şey işaret etmiyorlarsa, işaretin varlığı doğrulanmış olmaz. Bir şey işaret ediyorlarsa, işaret edilen onların ardından gelecektir. Bu da bir işaretin var olduğu sonucuydu; hatırlattığımız gibi, akıl yürütme tersine döndüğünde de bundan işaretin var olmadığı çıkar.
Kısacası işaretin var olduğu yönünde de var olmadığı yönünde de bu kadar inandırıcı sözler ileri sürüldüğüne göre, işaretin var olduğunu söylemek, var olmadığını söylemekten daha yerinde değildir.
ἤτοι δὲ ἔστι σημεῖον ἢ οὐκ ἔστι σημεῖον· οὐκ ἄρα ἔστι σημεῖον. καὶ περὶ τῶν φωνῶν δὲ τῶν ὑπὲρ τοῦ σημείου αὐτοὶ ἀποκρινάσθωσαν οἱ δογματικοί, πότερον σημαίνουσί τι ἢ οὐδὲν σημαίνουσιν. εἰ μὲν γὰρ οὐδὲν σημαίνουσιν, οὐ πιστοῦται τὸ εἶναι σημεῖον· εἰ δὲ σημαίνουσιν, ἀκολουθήσει αὐταῖς τὸ σημειωτόν. τοῦτο δὲ ἦν τὸ εἶναί τι σημεῖον· ᾧ ἕπεται τὸ <μὴ> εἷναι ὡς ὑπεμνήσαμεν, κατὰ τὴν τοῦ λόγου περιτροπήν. Πλὴν ἀλλ’ οὕτω πιθανῶν καὶ πρὸς τὸ εἶναι σημεῖον καὶ πρὸς τὸ μὴ εἶναι λόγων φερομένων, οὐ μᾶλλον εἶναι σημεῖον ἢ μὴ εἶναι ῥητέον.
2.12.13412. Bölüm: İspat üzerine
Bunlardan açıkça anlaşılıyor ki ispat da üzerinde uzlaşılmış bir şey değildir. İşaret hakkında hükmü askıya alıyorsak ve ispat da bir tür işaretse, ispat hakkında da hükmü askıya almamız gerekir. Gerçekten de işaret hakkında öne sürülen kanıtlamaların ispata karşı da uygulanabileceğini göreceğiz; çünkü ispat da hem göreli hem de sonucu açığa çıkaran bir şey sayılır, işarete karşı söylediklerimizin hemen hepsi de bu iki özellikten çıkıyordu.
Φανερὸν μὲν οὖν ἐκ τούτων, ὅτι οὐδὲ ἡ ἀπόδειξις ὁμολογούμενόν τι πρᾶγμά ἐστιν· εἰ γὰρ περὶ τοῦ σημείου ἐπέχομεν, καὶ ἡ ἀπόδειξις δὲ σημεῖόν τί ἐστι, καὶ περὶ τῆς ἀποδείξεως ἐπέχειν ἀνάγκη. καὶ γὰρ εὑρήσομεν τοὺς περὶ τοῦ σημείου λόγους ἠρωτημένους ἐφαρμόζεσθαι δυναμένους καὶ κατὰ τῆς ἀποδείξεως, ἐπεὶ καὶ πρός τι εἶναι δοκεῖ καὶ ἐκκαλυπτικὴ τοῦ συμπεράσματος, οἶς ἠκολούθει τὰ πρὸς τὸ σημεῖον ἡμῖν εἰρημένα σχεδὸν ἅπαντα.
2.12.135Yine de ispat hakkında ayrıca bir şey söylemek gerekiyorsa, onunla ilgili kanıtlamayı kısaca ele alacağım; ama önce ispatın ne olduğunu söylediklerini birkaç sözle açıklamaya çalışayım.
Söylediklerine göre ispat, üzerinde uzlaşılmış öncüller aracılığıyla, çıkarım yoluyla belirsiz bir vargıyı açığa çıkaran kanıtlamadır (logos). Ne demek istedikleri şununla daha açık olacak: Kanıtlama, öncüllerden ve vargıdan oluşan bir bütündür.
εἰ δὲ δεῖ καὶ ἰδίως περὶ ἀποδείξεως εἰπεῖν, συντόμως ἐπελεύ- σομαι τὸν περὶ αὐτῆς λόγον, πρότερον σαφηνίσαι πειραθεὶς διὰ βραχέων, τί φασιν εἶναι τὴν ἀπόδειξιν. Ἔστιν οὖν, ὡς φασίν, ἡ ἀπόδειξις λόγος δι’ ὁμολογουμένων λημμάτων κατὰ συναγωγὴν ἐπιφορὰν ἐκκαλύπτων ἄδηλον. σαφέστερον δὲ ὃ λέγουσιν ἔσται διὰ τούτων. λόγος ἐστὶ σύστημα ἐκ λημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς·
2.12.136Öncüller, sonucu kurmak için üzerinde uzlaşılarak alınan önermelerdir; vargı, yani sonuç ise öncüllerden kurulan önermedir. Örneğin "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür; o hâlde ışık vardır" kanıtlamasında "o hâlde ışık vardır" sonuçtur, geri kalanlar öncüldür.
τούτου δὲ λήμματα μὲν εἷναι λέγεται τὰ πρὸς κατασκευὴν τοῦ συμπεράσματος συμφώνως λαμβανόμενα ἀξιώματα, ἐπιφορὰ δὲ συμπέρασμα] τὸ ἐκ τῶν λημμάτων κατασκευαζόμενον ἀξίωμα. οἶον ἐν τούτῳ τῷ <λόγῳ> ‘εἰ ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν τὸ μὲν ‘φῶς ἄρα ἔστιν’ συμπέρασμά ἐστι, τὰ δὲ λοιπὰ λήμματα.
2.12.137Kanıtlamaların bir kısmı geçerli, bir kısmı geçersizdir. Kanıtlamanın öncüllerinin birleşimiyle başlayıp vargısıyla biten koşullu önerme sağlamsa, kanıtlama geçerlidir. Örneğin az önce anılan kanıtlama geçerlidir, çünkü "gündüzse ışık vardır, ve gündüzdür" diye öncüllerinin birleştirilmesinden, "hem gündüzse ışık var, hem de gündüzse, ışık vardır" koşullu önermesinde, "ışık vardır" sonucu çıkar. Böyle olmayanlar ise geçersizdir.
τῶν δὲ λόγων οἱ μέν εἰσι συνακτικοὶ οἱ δὲ ἀσύνακτοι, συνακτικοὶ μέν, ὅταν τὸ συνημμένον τὸ ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τοῦ διὰ τῶν τοῦ λόγου λημμάτων συμπεπλεγμένου, λῆγον δὲ εἰς τὴν ἐπιφορὰν αὐτοῦ, ὑγιὲς ᾖ, οἷον ὁ προειρημένος λόγος συνακτικός ἐστιν, ἐπεὶ τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ ταύτῃ ‘ἡμέρα ἔστι’, καὶ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν’ ἀκολουθεῖ τὸ ‘φῶς ἔστιν’ ἐν τούτῳ τῷ ‘[εἰ] ἡμέρα ἔστι, καὶ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν.’ ἀσύνακτοι δὲ οἱ μὴ οὕτως ἔχοντες.
2.12.138Geçerli kanıtlamaların da bir kısmı doğru, bir kısmı doğru değildir. Yalnız öncüllerin birleşiminden ve vargıdan oluşan koşullu önerme, az önce söylediğimiz gibi, sağlam olmakla kalmayıp sonuç da, öncüllerin birleşiminden oluşan ve koşullu önermenin ilk bileşeni olan bağlaşık önerme de doğru olduğunda kanıtlama doğrudur. Bütün bileşenleri doğru olan bağlaşık önerme doğrudur; örneğin "gündüzdür, ve gündüzse ışık vardır".
τῶν δὲ συνακτικῶν οἱ μέν εἰσιν ἀληθεῖς οἱ δὲ οὐκ ἀληθεῖς, ἀληθεῖς μέν, ὅταν μὴ μόνον τὸ συνημμένον ἐκ τῆς τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ τῆς ἐπιφορᾶς, ὧς προειρήκαμεν, ὑγιὲς ᾖ, ἀλλὰ καὶ τὸ συμπέρασμα καὶ τὸ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπεπλεγμένον ἀληθὲς ὑπάρχῃ, ὅ ἐστιν ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ. ἀληθὲς δὲ συμπεπλεγμένον ἐστὶ τὸ πάντα ἔχον ἀληθῆ, ὧς τὸ ‘ἡμέρα ἔστι, καὶ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν.’
2.12.139Böyle olmayanlar ise doğru değildir. Örneğin "geceyse karanlıktır; ama gecedir; o hâlde karanlıktır" kanıtlaması geçerlidir, çünkü "hem gece ise karanlık, hem de gece ise, karanlıktır" koşullu önermesi sağlamdır; ama doğru değildir. Çünkü "gecedir, ve geceyse karanlıktır" bağlaşık önermesi, içinde yanlış olan "gecedir" önermesini barındırdığı için yanlıştır; içinde bir yanlış barındıran bağlaşık önerme yanlıştır. Bu yüzden doğru kanıtlamanın, doğru öncüller aracılığıyla doğru bir sonuç çıkaran kanıtlama olduğunu söylerler.
οὐκ ἀληθεὶς δὲ οἱ μὴ οὕτως ἔχοντες. ὁ γὰρ τοιοῦτος λόγος ‘εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν· σκότος ἄρα ἔστιν’ συνακτικὸς μέν ἐστιν, ἐπεὶ τὸ συνημμένον τοῦτο ὑγιές ἐστιν ‘[εἰ] νὺξ ἔστι, καὶ εἰ νὺξ ἔστι, σκότος <ἔστιν· σκότος> ἄρα ἔστιν’, οὐ μέντοι ἀληθής. τὸ συμπεπλεγμένον ψεῦδός ἐστι, τὸ νὺξ ἔστι, καὶ εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστι,’ ψεῦδος ἔχον ἐν ἑαυτῷ τὸ ‘νὺξ ἔστιν·' ψεῦδος γάρ ἐστι συμπεπλεγμένον τὸ ἔχον ἐν ἑαυτῷ ψεῦδος. ἔνθεν καὶ ἀληθῆ λόγον εἶναί φασι τὸν δι’ ἀληθῶν λημμάτων ἀληθὲς συνάγοντα συμπέρασμα.
2.12.140Doğru kanıtlamaların da bir kısmı ispat edici, bir kısmı ispat edici değildir. Apaçık şeyler aracılığıyla belirsiz bir şey çıkaranlar ispat edicidir, öyle olmayanlar değildir. Örneğin "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür; o hâlde ışık vardır" kanıtlaması ispat edici değildir, çünkü sonucu olan ışığın var olduğu apaçıktır. Buna karşılık "ter yüzeyden dışarı akıyorsa, yalnız düşünülebilen gözenekler vardır; ama ter yüzeyden dışarı akıyor; o hâlde yalnız düşünülebilen gözenekler vardır" kanıtlaması ispat edicidir, çünkü "o hâlde yalnız düşünülebilen gözenekler vardır" sonucu belirsizdir.
πάλιν δὲ τῶν ἀληθῶν λόγων οἱ μέν εἰσιν ἀποδεικτικοὶ, οἱ δ’ οὐκ ἀποδεικτικοί, καὶ ἀποδεικτικοὶ μὲν οἱ διὰ προδήλων ἄδηλόν τι συνάγοντες, οὐκ ἀποδεικτικοὶ δὲ οἱ μὴ οἷον ὁ μὲν τοιοῦτος λόγος ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν' οὐκ ἔστιν ἀποδεικτικός· τὸ γὰρ φῶς εἶναι, ὅπερ ἐστὶν αὐτοῦ συμπέρασμα, πρόδηλόν ἐστιν. ὁ δὲ τοιοῦτος ‘εἰ ἱδρῶτες ῥέουσι διὰ τῆς ἐπιφανείας, εἰσὶ νοητοὶ πόροι· ἀλλὰ μὴν ἱδρῶτες ῥέουσι διὰ τῆς ἐπιφανείας· εἰσὶν ἄρα νοητοὶ πόροι' ἀποδεικτικός ἐστι, τὸ συμπέρασμα ἔχων ἄδηλον, τὸ ‘εἰσὶν ἄρα νοητοὶ πόροι'.
2.12.141Belirsiz bir şey çıkaranların da bir kısmı bizi öncüllerden sonuca yalnızca yönlendirerek götürür, bir kısmı hem yönlendirerek hem de açığa çıkararak. Yalnızca yönlendirerek götürenler, güvene ve hafızaya dayanıyor görünenlerdir; örneğin şu kanıtlama: "Bir tanrı sana bu adamın zengin olacağını söylediyse, bu adam zengin olacaktır; bu tanrı (diyelim ki Zeus'u gösteriyorum) sana bu adamın zengin olacağını söyledi; o hâlde bu adam zengin olacaktır." Bu sonuca öncüllerin zorunluluğundan çok, tanrının sözüne güvendiğimiz için onay veririz.
τῶν δὲ ἄδηλόν τι συναγόντων οἱ μὲν ἐφοδευτικῶς μόνον ἄγουσίν ἡμᾶς διὰ τῶν λημμάτων ἐπὶ τὸ συμπέρασμα, οἱ δὲ ἐφοδευτικῶς ἅμα καὶ ἐκκαλυπτικῶς. οἶον ἐφοδευτικῶς μὲν οἱ ἐκ πίστεως καὶ μνήμης ἠρτῆσθαι δοκοῦντες, οἶός ἐστιν ὁ τοιοῦτος ‘εἰ τίς σοι εἶπεν ὅτι πλουτήσει οὗτος, πλουτήσει οὗτος· οὑτοσὶ δὲ ὁ θεός δείκνυμι δὲ καθ’ ὑλόθεσιν τὸν Δία) εἶπέ σοι ὅτι πλουτήσει οὗτος· πλουτήσει ἄρα οὗτος'· συγκατατιθέμεθα γὰρ τῷ συμπεράσματι οὐχ οὕτως διὰ τὴν τῶν λημμάτων ἀνάγκην ὡς πιστεύοντες τῇ τοῦ θεοῦ ἀποφάσει.
2.12.142Bir kısmı ise bizi sonuca yalnızca yönlendirerek değil, açığa çıkararak da götürür; örneğin şu kanıtlama: "Ter yüzeyden dışarı akıyorsa, yalnız düşünülebilen gözenekler vardır; birincisi doğru; o hâlde ikincisi de." Çünkü terin akması, gözeneklerin var olduğunu açığa çıkarır; zira sıvının boşluksuz, dolu bir cisimden geçemeyeceği önceden kabul edilmiştir.
οἱ δὲ οὐ μόνον ἐφοδευτικῶς ἀλλὰ καὶ ἐκκαλυπτικῶς ἄγουσιν ἡμᾶς ἐπὶ τὸ συμπέρασμα, ὧς ὁ τοιοῦτος ‘εἰ ῥέουσι διὰ τῆς ἐπιφανείας ἱδρῶτες, εἰσὶ νοητοὶ πόροι. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ δεύτερον ἄρα·' τὸ γὰρ ῥεῖν τούς ἱδρῶτας ἐκκα- λυπτικόν ἐστι τοῦ πόρους εἶναι, διὰ τὸ προειλῆφθαι ὅτι διὰ ναστοῦ σώματος ὑγρὸν οὐ δύναται φέρεσθαι.
2.12.143Demek ki ispat, hem bir kanıtlama hem geçerli hem doğru olmalı, hem de sonucu belirsiz olmalı ve bu sonuç öncüllerin gücüyle açığa çıkmalıdır. Bu yüzden ispatın, üzerinde uzlaşılmış öncüller aracılığıyla, çıkarım yoluyla belirsiz bir vargıyı açığa çıkaran kanıtlama olduğu söylenir. İspat kavramını genellikle bunlarla açıklarlar.
ἡ οὖν ἀπόδειξις καὶ λόγος εἶναι ὀφείλει καὶ συνακτικὸς καὶ ἄλη θὴς καὶ ἄδηλον ἔχων συμπέρασμα καὶ] ἐκκαλυπτόμενον ὑπὸ τῆς δυνάμεως τῶν λημμάτων, καὶ διὰ τοῦτο εἶναι λέγεται ἀπόδειξις λόγος δι’ ὁμολογουμένων λημμάτων κατὰ συναγωγὴν ἐπιφορὰν ἐκκαλύπτων ἄδηλον. διὰ τούτων μὲν οὖν σαφηνίζειν εἰώθασι τὴν ἔννοιαν τῆς ἀποδείξεως.
2.13.14413. Bölüm: İspat var mıdır?
İspatın var olmadığı, onların kendi söylediklerinden, ispat kavramında içerilen her bir öğeyi çürüterek çıkarılabilir. Örneğin kanıtlama önermelerden oluşur; bileşik şeyler ise, kendilerini oluşturan parçalar aynı anda var olmadıkça var olamaz; bu, yatak ve benzeri şeylerde apaçıktır. Oysa kanıtlamanın parçaları aynı anda var olmaz. Birinci öncülü söylerken ne ikinci öncül ne de vargı henüz vardır; ikinciyi söylerken birinci öncül artık yoktur, vargı ise henüz yoktur; vargıyı dile getirirken de onun öncülleri artık yoktur. Demek ki kanıtlamanın parçaları aynı anda var olmaz; dolayısıyla kanıtlamanın kendisi de var görünmeyecektir.
ὅτι δὲ ἀνύπαρκτός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις, ἀπ’ αὐτῶν ὧν λέγουσιν ἐπιλογίζεσθαι δυνατόν, ἕκαστον τῶν περιεχομένων ἐν τῇ ἐννοίᾳ διατρέποντα. οἷον γοῦν ὁ λόγος σύγκειται ἐξ ἀξιωμάτων, τὰ δὲ σύνθετα πράγματα οὐ δύναται ὑπάρχειν, ἐὰν μὴ τὰ ἐξ ὧν συνέστηκεν ἀλλήλοις συνυπάρχῃ, ὡς πρόδηλον ἀπὸ κλίνης καὶ τῶν παραπλησίων, τὰ δὲ μέρη τοῦ λόγου ἀλλήλοις οὐ συνυπάρχει. ὅτε γὰρ λέγομεν τὸ πρῶτον λῆμμα, οὐδέπω ὑπάρχει οὔτε τὸ ἕτερον λῆμμα οὔτε ἡ ἐπιφορά· ὅτε δὲ τὸ δεύτερόν φαμεν, τὸ μὲν πρότερον λῆμμα οὐκέτι ὑπάρχει, ἡ δὲ ἐπιφορὰ οὐδέπω ἔστιν· ὅτε δὲ τὴν ἐπιφορὰν προφερόμεθα, τὰ λήμματα αὐτῆς οὐκέτι ὑφέστηκεν. οὐ συνυπάρχει ἄρα ἀλλήλοις τὰ μέρη τοῦ λόγου· ὅθεν οὐδὲ ὁ λόγος ὑπάρχειν δόξει.
2.13.145Bunlar bir yana, geçerli kanıtlama kavranamaz. Çünkü geçerli kanıtlama koşullu önermedeki izleme ilişkisiyle yargılanıyorsa ve koşullu önermedeki izleme ilişkisi konusunda karara bağlanmamış bir anlaşmazlık varsa, hatta bu ilişki işaret üzerine konuşmamızda hatırlattığımız gibi belki de kavranamazsa, geçerli kanıtlama da kavranamaz olacaktır.
χωρὶς δὲ τούτων ὁ συνακτικὸς λόγος ἀκατάληπτός ἐστιν· εἰ γὰρ οὗτος κρίνεται ἀπὸ τῆς τοῦ συνημμένου ἀκολουθίας, ἡ δὲ κατὰ τὸ συνημμένον ἀκολουθία ἀνεπικρίτως διαπεφώνηται καὶ ἔστιν ἴσως ἀκατάληπτος, ὡς ἐν τῷ περἲ σημείου λόγῳ §§ 110 — 114) ὑπεμνήσαμεν, καὶ ὁ συνακτικὸς λόγος ἀκατάληπτος ἔσται.
2.13.146Diyalektikçiler bir kanıtlamanın dört yoldan geçersiz olduğunu söylerler: kopukluktan, eksiklikten, bozuk bir biçimde kurulmasından ya da fazlalıktan. Kopukluktan geçersizlik, öncüller birbirleriyle ve vargıyla bağlantılı olmadığında ortaya çıkar; örneğin "gündüzse ışık vardır; ama çarşıda buğday satılıyor; o hâlde Dion yürüyor." Fazlalıktan geçersizlik, kanıtlamanın sonuca varması için gereksiz bir öncül bulunduğunda ortaya çıkar; örneğin "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür, üstelik Dion da yürüyor; o hâlde ışık vardır." Bozuk biçimde kurulmaktan geçersizlik ise kanıtlamanın biçimi geçerli olmadığında ortaya çıkar. Örneğin, söylediklerine göre, "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür; o hâlde ışık vardır" ile "gündüzse ışık vardır; ama ışık yoktur; o hâlde gündüz değildir" kanıtlamaları kıyas yoluyla sonuç verirken, "gündüzse ışık vardır; ama ışık vardır; o hâlde gündüzdür" kanıtlaması geçersizdir.
οἴ γε μὴν διαλεκτικοί φασιν ἀσύνακτον λόγον γίγνεσθαι ἤτοι παρὰ διάρτησιν ἢ παρὰ ἔλλειψιν ἢ παρὰ τὸ κατὰ μοχθηρὸν ἠρωτῆσθαι σχῆμα ἢ κατὰ παρολκήν. οἷον κατὰ διάρτησιν μὲν, ὅταν μὴ ἔχῃ τὰ λήμματα ἀκολουθίαν πρὸς ἄλληλά τε καὶ τὴν ἐπιφοράν, ὡς ὁ τοιοῦτος ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν πυροὶ ἐν ἀγορᾷ πωλοῦνται·
Δίων ἄρα περιπατεὶ'. παρὰ δὲ παρολκήν, ὅταν εὑρίσκηται λῆμμα παρέλκον πρὸς τὴν τοῦ λόγου συναγωγήν, οἷον ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν, ἀλλὰ καὶ Δίων περιπατεῖ· φῶς ἄρα ἔστιν'. παρὰ δὲ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι, ὅταν μὴ ᾖ σχῆμα τοῦ λόγου συνακτικόν, οἶον ὄντων συλλογιστικῶν, ὡς φασί, τούτων ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν', ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, <φῶς ἔστιν>· δὲ φῶς ἔστιν· οὐκ ἄρα ἡμέρα ἔστιν', ὁ λόγος ἀσύνακτός ἐστιν οὗτος ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν φῶς ἔστιν· ἡμέρα ἄρα ἔστιν'.
2.13.148Çünkü koşullu önerme, son bileşenin ilk bileşenin içinde bulunduğunu bildirdiğinden, ilk bileşen ayrıca kabul edildiğinde son bileşen de haklı olarak çıkar; son bileşen ortadan kaldırıldığında da ilk bileşen ortadan kalkar, zira ilk bileşen var olsaydı son bileşen de var olurdu. Ama son bileşen ayrıca kabul edildiğinde ilk bileşenin de mutlaka var olduğu sonucu çıkmaz; çünkü koşullu önerme ilk bileşenin son bileşeni izleyeceğini vaat etmiyordu, yalnız son bileşenin ilk bileşeni izleyeceğini vaat ediyordu.
ἐπεὶ γὰρ ἐπαγγέλλεται τὸ συνημμένον ἐντὸς τοῦ ἐν αὐτῷ ἡγουμένου εἶναι καὶ τὸ λῆγον, εἰκότως τοῦ ἡγουμένου προσλαμβανομένου ἐπάγεται καὶ τὸ λῆγον, καὶ τοῦ λήγοντος ἀνῃρημένου ἀναιρεῖται καὶ τὸ ἡγούμενον· εἰ γὰρ ἦν τὸ ἡγούμενον, ἦν ἂν καὶ τὸ λῆγον. τοῦ δὲ λήγοντος προσλαμβανομένου οὐ πάντως τίθεται καὶ τὸ ἡγούμενον· οὐδὲ γὰρ ὑπισχνεῖτο τὸ συνημμένον τῷ λήγοντι ἀκολουθεῖν τὸ ἡγούμενον, ἀλλὰ τῷ ἡγουμένῳ τὸ λῆγον μόνον.
2.13.149Bu yüzden koşullu önermeden ve ilk bileşenden son bileşeni çıkaran kanıtlamanın kıyas yoluyla sonuç verdiği söylenir; koşullu önermeden ve son bileşenin çelişiğinden ilk bileşenin çelişiğini çıkaran kanıtlamanın da. Koşullu önermeden ve son bileşenden ilk bileşeni çıkaran kanıtlama ise, az önce anılan örnekteki gibi, geçersizdir. Nitekim bu kanıtlama, öncülleri doğru olduğu hâlde, gece kandil ışığında söylendiğinde yanlış bir sonuç çıkarır: "Gündüzse ışık vardır" koşullu önermesi doğrudur, "ama ışık vardır" diye eklenen öncül de doğrudur, oysa "o hâlde gündüzdür" vargısı yanlıştır.
διὰ τοῦτο οὖν ὁ μὲν ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἡγουμένου τὸ λῆγον συνάγων συλλογιστικὸς εἶναι λέγεται, καὶ ὁ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τοῦ λήγοντος τὸ ἀντικείμενον τῷ ἡγουμένῳ συνάγων· ὁ δὲ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ λήγοντος τὸ ἡγούμενον συνάγων ἀσύνακτος, ὡς ὁ προειρημένος, παρὸ καὶ ἀληθῶν ὄντων τῶν λημμάτων αὐτοῦ ψεῦδος συνάγει, ὅταν λυχνιαίου φωτὸς ὄντος νυκτὸς λέγηται. τὸ μὲν γὰρ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστι' συνημμένον ἀληθές ἐστιν, καὶ ἡ ‘ἀλλὰ μὴν φῶς ἔστι πρόσληψις, ἡ δὲ ‘ἡμέρα ἄρα <ἔστιν>᾿ ἐπιφορὰ ψευδής.
2.13.150Eksiklikten bozuk olan kanıtlama, sonucu çıkarmaya yarayan şeylerden birinin atlandığı kanıtlamadır. Örneğin, onların sandığı gibi, "zenginlik ya iyidir, ya kötüdür, ya da ne iyi ne kötüdür; ama ne kötüdür ne de ne iyi ne kötü; o hâlde iyidir" kanıtlaması sağlamken, "zenginlik ya iyidir ya kötüdür; ama kötü değildir; o hâlde iyidir" kanıtlaması eksiklikten dolayı kusurludur.
κατὰ παράλειψιν δέ ἐστι μοχθηρὸς λό- γος, ἐν ᾧ παραλείπεταί τι τῶν πρὸς τὴν συναγωγὴν τοῦ συμπεράσματος χρησιμευόντων· οἷον ὑγιοῦς ὄντος, ὧς οἴονται, τοῦ λόγου τούτου ῾ἤτοι ἀγαθός ἐστιν ὁ πλοῦτος ἢ κακὸς ἢ ἀδιάφορος· οὔτε δὲ κακός ἐστιν οὔτε ἀδιάφορος· ἀγαθὸς ἄρα ἐστίν᾿, φαῦλός ἐστι παρὰ ἔλλειψιν οὕτος ὁ λόγος ῾ἤτοι ἀγαθός ἐστιν ὁ πλοῦτος ἢ κακός· οὐκ ἔστι δὲ κακός· ἀγαθὸς ἄρα ἐστίν᾿.
2.13.151Şimdi, onlara göre geçersiz kanıtlamaların hiçbir türünün geçerli kanıtlamalardan ayırt edilemeyeceğini gösterirsem, geçerli kanıtlamanın kavranamaz olduğunu göstermiş olurum; öyle ki diyalektik adına anlattıkları uzun uzun laflar boşa çıkar. Bunu şöyle gösteriyorum.
ἐὰν οὖν δείξω ὅτι οὐδεμία διαφορὰ τῶν ἀσυνάκτων διακρίνεσθαι δύναται κατ’ αὐτοὺς ἀπὸ τῶν συνακτικῶν, ἔδειξα ὅτι ἀκατάληπτός ἐστιν ὁ συνακτικὸς λόγος, ὡς περιττὰς εἶναι τὰς κατὰ διαλεκτικὴν <παρ᾿> αὐτοῖς φερομένας ἀπειρολογίας. δείκνυμι δὲ οὕτως.
2.13.152Kopukluktan geçersiz olan kanıtlamanın, öncüllerinin birbirleriyle ve vargıyla bağlantılı olmamasından tanındığı söyleniyordu. Bu bağlantıyı bilmeden önce koşullu önerme hakkında karar verilmiş olması gerektiğinden ve gösterdiğim gibi koşullu önerme hakkında karar verilemediğinden, kopukluktan geçersiz olan kanıtlama da ayırt edilemez olacaktır.
Ὁ κατὰ διάρτησιν ἀσύνακτος λόγος ἐλέγετο ἐγνωρίσθαι ἐκ τοῦ μὴ ἔχειν ἀκολουθίαν τὰ λήμματα αὐτοῦ πρὸς ἄλληλά <τε> καὶ τὴν ἐπιφοράν. ἐπεὶ οὖν τῆς γνώσεως τῆς ἀκολουθίας ταύτης δεῖ προηγεῖσθαι τὴν κρίσιν τοῦ συνημμένου, ἀνεπίκριτον δέ ἐστι τὸ συνημμένον, ὡς ἐπελογισάμην, <ἀδιάκριτος> ἔσται καὶ ὁ κατὰ διάρτησιν ἀσύνακτος λόγος.
2.13.153Gerçekten de bir kanıtlamanın kopukluktan geçersiz olduğunu söyleyen kişi, bunu yalnız bir iddia olarak dile getirirse, karşısında kendi iddiasının çelişiği olan bir iddia bulacaktır. Bir kanıtlamayla ispat etmeye kalkarsa, şu cevabı alacaktır: Önce bu kanıtlamanın kendisinin geçerli olması, ancak ondan sonra kopuk denen kanıtlamanın öncüllerinin bağlantısız olduğunu ispat etmesi gerekir. Oysa bir kanıtlamanın ispat edici olup olmadığını bilemeyeceğiz, çünkü koşullu önerme hakkında, sonucun kanıtlamanın öncüllerinin birleşimini izleyip izlemediğine karar verebileceğimiz, üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz yok. Demek ki bu bakımdan da kopukluktan bozuk denen kanıtlamayı geçerli olanlardan ayırt edemeyeceğiz.
καὶ γὰρ ὁ λέγων κατὰ διάρτησιν ἀσύνακτον εἶναί τινα λόγον, φάσιν μὲν προφερόμενος μόνην ἀντιτιθεμένην αὑτῷ φάσιν ἕξει τὴν ἀντικειμένην τῇ προειρημένῃ· ἀποδεικνύς δὲ διὰ λόγου ἀκούσεται, ὅτι δεῖ τὸν λόγον τοῦτον πρότερον συνακτικὸν εἶναι, εἶθ᾿ οὕτως ἀποδεικνύειν, ὅτι ἀσυνάρτητα τὰ λήμματα τοῦ διηρτῆσθαι λεγομένου λόγου. οὐ γνωσόμεθα δὲ εἰ ἔστιν ἀποδεικτικός, μὴ ἔχοντες συνημμένου σύμφωνον κρίσιν, ἡ κρινοῦμεν εἰ ἀκολουθεῖ τῇ διὰ τῶν λημμάτων τοῦ λόγου συμπλοκῇ τὸ συμπέρασμα. καὶ κατὰ τοῦτο οὖν οὐχ ἕξομεν διακρίνειν τῶν συνακτικῶν τὸν κατὰ διάρτησιν μοχθηρὸν εἶναι λεγόμενον.
2.13.154Bir kanıtlamanın kusurlu bir biçimde kurulduğu için bozuk olduğunu söyleyene de aynı şeyleri söyleyeceğiz. Çünkü bir biçimin bozuk olduğunu kanıtlamaya çalışan kişinin, söylediğini çıkarabileceği, üzerinde uzlaşılmış geçerli bir kanıtlaması olmayacaktır.
τὰ δὲ αὐτὰ ἐροῦμεν πρὸς τὸν λέγοντα μοχθηρὸν εἷναι λόγον τινὰ παρὰ τὸ ἐν φαύλῳ σχήματι ἠρωτῆσθαι· ὁ γὰρ κατασκευάζων ὅτι μοχθηρόν τι σχῆμά ἐστιν, οὐχ ἕξει ὁμολογούμενον συνακτικὸν λόγον δι’ οὗ δυνήσεται συνάγειν ὃ φησιν.
2.13.155Bunlarla, kanıtlamaların eksiklikten geçersiz olduğunu göstermeye çalışanlara da örtük olarak itiraz etmiş olduk. Çünkü tam ve eksiksiz kanıtlama belirsizse, eksik kanıtlama da belirsiz olacaktır. Üstelik bir kanıtlamanın eksik olduğunu bir kanıtlamayla göstermek isteyen kişi, kendi kanıtlamasındaki izleme ilişkisine karar vermesini sağlayacak, üzerinde uzlaşılmış bir koşullu önerme ölçütüne sahip olmadığı için, onun eksik olduğunu doğru ve yerinde bir yargıyla söyleyemeyecektir.
δυνάμει δὲ ἀντειρήκαμεν διὰ τούτων καὶ πρὸς τοὺς πειρωμένους πα ἔλλειψιν ἀσυνάκτους λόγους εἶναι δεικνύναι. εἰ γὰρ ὁ ἐντελὴς <καὶ> ἀπηρτισμένος ἐστι, καὶ ὁ ἐλλιπὴς ἄδηλος ἔσται. καὶ ἔτι ὁ διὰ λόγου δεικνύναι τινὰ ἐλλιπῆ βουλόμενος λόγον, μὴ ἔχων συνημμένου κρίσιν ὡμολογημένην, δι’ ἧς κρίνειν δυνήσεται τὴν ἀκολουθίαν τοῦ ὐπ’ αὐτοῦ λεγομένου λόγου, οὐ δυνήσεται κεκριμένως καὶ ὀρθῶς λέγειν ὅτι ἐλλιπής ἐστιν.
2.13.156Fazlalıktan bozuk olduğu söylenen kanıtlama da ispat edici olanlardan ayırt edilemez. Çünkü fazlalık ölçütüne bakılırsa, Stoacıların dilinden düşürmediği ispatsız kanıtlamalar da geçersiz çıkacaktır; bunlar ortadan kalkınca da diyalektiğin bütünü yıkılır. Çünkü bunlar, söylediklerine göre, kendilerini kurmak için ispata ihtiyaç duymayan, ama öteki kanıtlamaların geçerli olduğunu ispat eden kanıtlamalardır. Bunların fazlalık içerdiği, ispatsız kanıtlamaları sıralayıp sonra söylediğimizi akıl yürüterek gösterdiğimizde açıkça anlaşılacaktır.
ἀλλὰ καὶ ὁ κατὰ παρολκὴν λεγόμενος εἶναι μοχθηρὸς ἀδιάκριτός ἐστιν ἀπὸ τῶν ἀποδεικτικῶν. ὅσον γὰρ ἐπὶ τῇ παρολκῇ καὶ οἱ θρυλούμενοι παρὰ τοῖς Στωικοῖς ἀναπόδεικτοι ἀσύνακτοι εὑρεθήσονται, ὧν ἀναιρουμένων ἡ πᾶσα διαλεκτικὴ ἀνατρέπεται· οὗτοι γάρ εἰσιν οὕς φασιν ἀποδείξεως μὲν μὴ δεῖσθαι πρὸς τὴν ἑαυτῶν σύστασιν, ἀποδεικτικοὺς δὲ ὑπάρχειν <διὰ> τοῦ καὶ τοὺς ἄλλους λόγους. ὅτι δὲ παρέλκουσιν, ἔσται σαφὲς ἐκθεμένων ἡμῶν τοὺς ἀναποδείκτους καὶ οὕτως ὅ φαμεν ἐπιλογιζομένων.
2.13.157Stoacılar birçok ispatsız kanıtlama düşlerler, ama başlıca şu beşini ortaya koyarlar ve geri kalanların hepsinin bunlara indirgendiğini düşünürler. Birincisi, koşullu önermeden ve ilk bileşenden son bileşeni çıkaran kanıtlamadır; örneğin "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür; o hâlde ışık vardır." İkincisi, koşullu önermeden ve son bileşenin çelişiğinden ilk bileşenin çelişiğini çıkaran kanıtlamadır; örneğin "gündüzse ışık vardır; ama ışık yoktur; o hâlde gündüz değildir." Üçüncüsü, bir bağlaşık önermenin olumsuzundan ve bağlaşık önermenin bileşenlerinden birinden geri kalanın çelişiğini çıkaran kanıtlamadır; örneğin "hem gündüz hem gece değildir; ama gündüzdür; o hâlde gece değildir." Dördüncüsü, ayrık bir önermeden ve ayrık bileşenlerden birinden geri kalanın çelişiğini çıkaran kanıtlamadır; örneğin "ya gündüzdür ya gece; ama gündüzdür; o hâlde gece değildir." Beşincisi, ayrık bir önermeden ve ayrık bileşenlerden birinin çelişiğinden geri kalanı çıkaran kanıtlamadır; örneğin "ya gündüzdür ya gece; ama gece değildir; o hâlde gündüzdür."
Πολλοὺς μὲν <οὖν> ἀναποδείκτους ὀνειροπολοῦσιν (Stoic. fr. II 232 A), πέντε δὲ τούτους μάλιστα ἐκτίθενται, εἰς οὓς οἱ λοιποὶ πάντες ἀναφέρεσθαι δοκοῦσιν, πρῶτον <τὸν> ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ τὸ λῆγον συνάγοντα, οἶον εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν'. δεύτε- ρον τὸν ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τὸ λήγοντος τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἡγουμένου συνάγοντα, οἷον ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· οὐκ ἔστι δὲ φῶς·
οὐκ ἄρα ἡμέρα ἔστιν'. τρίτον τὸν ἐξ ἀποφατικοῦ συμπλοκῆς καὶ ἑνὸς τῶν ἐκ τῆς σὺ συμπλοκῆς τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ συνάγοντα, οἷον ‘οὐχὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν· ἡμέρα δὲ ἔστιν· οὐκἄρα νύξ ἔστιν'. τέταρτον τὸν ἐκ διεζευγμένου καὶ ἑνὸς τῶν ἐπεζευγμένων τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ συνάγοντα, οἷον ‘ἤτοι ἡμέρα ἔστιν ἢ νύξ ἔστιν· ἡμέρα δὲ ἔστιν· οὐκ ἄρα νὺξ ἔστιν'. πέμπτον τὸν ἐκ διεζευγμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου ἑνὸς τῶν ἐπεζευγμένων τὸ λοιπὸν συνάγοντα, οἶον ‘ἤτοι ἡμέρα ἔστιν ἢ νὺξ ἔστιν οὐχὶ δὲ νὺξ ἔστιν ἡμέρα ἄρα ἔστιν.
2.13.159Dillerden düşmeyen ispatsız kanıtlamalar bunlardır; ama bana öyle geliyor ki hepsi fazlalıktan geçersizdir. Örneğin birincisinden başlayalım: "Gündüzse ışık vardır" koşullu önermesinde "ışık vardır" önermesinin ilk bileşen olan "gündüzdür" önermesini izlediği ya kabul edilir ya da belirsizdir. Belirsizse, koşullu önermeyi kabul edilmiş bir şey olarak vermeyeceğiz. "Gündüzdür" doğruysa "ışık vardır" önermesinin de zorunlu olarak doğru olacağı apaçıksa, "gündüzdür" dediğimiz anda "ışık vardır" da çıkar; öyle ki "gündüzdür; o hâlde ışık vardır" kanıtlaması yeter, "gündüzse ışık vardır" koşullu önermesi de fazlalık olur.
Oὗτοι μὲν οὖν εἰσιν οἱ θρυλούμενοι ἀναπόδεικτοι, πάντες δέ μοι δοκοῦσιν ἀσύνακτοι εἶναι κατὰ παρολκήν. αὐτίκα γοῦν, ἴνα ἀπὸ τοῦ πρώτου ἀρξώμεθα, ἤτοι ὁμολογεῖται ὅτι ἀκολουθεῖ τὸ ‘φῶς ἔστιν' τῷ ‘ἡμέρα ἔστιν' ἡγουμένῳ αὐτῷ ἐν τῷ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν' συνημμένῳ, ἢ ἄδηλόν ἐστιν. ἀλλ’ εἰ μὲν ἄδηλόν ἐστιν, οὐ δώσομεν τὸ συνημμένον ὡς ὁμολογούμενον· εἰ δὲ πρόδηλόν ἐστιν ὅτι ὄντος τοῦ ‘ἡμέρα ἔστιν' ἐξ ἀνάγκης ἔσται καὶ τὸ ‘φῶς ἔστιν,' εἰπόντων ἡμῶν ὅτι ἡμέρα ἔστιν, συνάγεται καὶ τὸ φῶς ἔστιν, ὧς ἀρκεῖν τὸν τοιοῦτον λόγον ‘ἡμέρα ἔστι, φῶς ἄρα ἔστιν', καὶ παρέλκειν τὸ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν' συνημμένον.
2.13.160İkinci ispatsız kanıtlamada da aynı yolu izleriz. Son bileşen yokken ilk bileşenin var olması ya mümkündür ya değildir. Mümkünse koşullu önerme sağlam olmayacaktır. Mümkün değilse, "son bileşen değil" konduğu anda "ilk bileşen değil" de konmuş olur ve koşullu önerme yine fazlalık olur; kanıtlama şöyle kurulur: "Işık yoktur; o hâlde gündüz değildir."
ὁμοίως δὲ φερόμεθα καὶ ἐπὶ τοῦ δευτέρου ἀναποδείκτου. ἤτοι γὰρ ἐνδέχεται τοῦ λήγοντος μὴ ὄντος εἶναι τὸ ἡγούμενον, ἢ οὐκ ἐνδέχεται. ἀλλ’ εἰ μὲν ἐνδέχεται, οὐκ ἔσται ὑγιὲς τὸ συνημμένον· εἰ δὲ οὐκ ἐνδέχεται, ἅμα τῷ τεθῆναι τὸ ‘οὐχὶ τὸ λῆγον' τίθεται καὶ τὸ ‘οὐχὶ τὸ ἡγούμενον', καὶ παρέλκει πάλιν τὸ συνημμένον, τῆς συνερωτήσεως τοιαύτης γινομένης ‘οὐχὶ φῶς ἔστιν, οὐκ ἄρα ὅτι] ἡμέρα ἔστιν'.
2.13.161Aynı akıl yürütme üçüncü ispatsız kanıtlama için de geçerlidir. Bağlaşık önermenin bileşenlerinin aynı anda var olamayacağı ya apaçıktır ya da belirsizdir. Belirsizse, bağlaşık önermenin olumsuzunu kabul etmeyeceğiz. Apaçıksa, biri konduğu anda öteki ortadan kalkar ve bağlaşık önermenin olumsuzu fazlalık olur; kanıtlamayı şöyle kurarız: "Gündüzdür; o hâlde gece değildir."
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ τρίτου ἀναποδείκτου. ἤτοι γὰρ πρόδηλόν ἐστιν, ὅτι οὐκ ἐνδέχεται τὰ ἐν τῇ συμπλοκῇ συνυπάρξαι ἀλλήλοις, ἢ ἄδηλον. καὶ εἰ μὲν ἄδηλον, οὐ δώσομεν τὸ ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς· εἰ δὲ πρόδηλον, ἅμα τῷ τεθῆναι τὸ ἕτερον ἀναιρεῖται τὸ λοιπόν, καὶ παρέλκει τὸ ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς, οὕτως ἡμῶν ἐρωτώντων ‘ἡμέρα ἔστιν, οὐκ ἄρα νὺξ ἔστιν'.
2.13.162Dördüncü ve beşinci ispatsız kanıtlama için de benzer şeyler söylüyoruz. Ayrık önermede bileşenlerden birinin doğru, ötekinin yanlış olduğu ve bunların tam bir çatışma içinde bulunduğu, yani ayrık önermenin bildirdiği şey, ya apaçıktır ya da belirsizdir. Belirsizse, ayrık önermeyi kabul etmeyeceğiz. Apaçıksa, bileşenlerden biri konduğunda ötekinin olmadığı, biri ortadan kaldırıldığında da ötekinin olduğu açıkça görülür; öyle ki kanıtlamayı "gündüzdür; o hâlde gece değildir" ya da "gündüz değildir; o hâlde gecedir" diye kurmak yeter ve ayrık önerme fazlalık olur.
τὰ δὲ παραπλήσια λέγομεν καὶ ἐπὶ τοῦ τετάρτου καὶ ἐπὶ τοῦ πέμπτου ἀναποδείκτου. ἤτοι γὰρ πρόδηλόν ἐστιν, ὅτι ἐν τῷ διεζευγμένῳ τὸ μὲν ἀληθές ἐστι τὸ δὲ ψεῦδος μετὰ μάχης τελείας, ὅπερ ἐπαγγέλλεται τὸ διεζευγμένον, ἢ ἄδηλον. καὶ εἰ μὲν ἄδηλον, οὐ δώσομεν τὸ διεζευγμένον· εἰ δὲ πρόδηλον, τεθέντος ἑνὸς ἀπ’ αὐτῶν φανερόν ἐστιν ὅτι τὸ λοιπὸν οὐκ ἔστιν, καὶ ἀναιρεθέντος ἑνὸς πρόδηλον ὅτι τὸ λοιπὸν ἔστιν, ὡς ἀρκεῖν συνερωτᾶν οὕτως ‘ἡμέρα ἔστιν, οὐκ ἄρα νὺξ ἔστιν', ‘οὐχὶ ἡμέρα ἔστιν, νὺξ ἄρα ἔστιν, καὶ παρέλκειν τὸ διεζευγμένον.
2.13.163Özellikle Peripatos'tan gelenlerin kullandığı, yüklemli denen kıyaslar hakkında da benzer şeyler söylemek mümkündür. Örneğin "adil olan güzeldir, güzel olan iyidir, o hâlde adil olan iyidir" kanıtlamasında, güzel olanın iyi olduğu ya kabul edilmiş ve apaçıktır ya da tartışmalı ve belirsizdir. Belirsizse, kanıtlama kurulurken kabul edilmeyecek ve bu yüzden kıyas sonuç vermeyecektir. Güzel olan her şeyin mutlaka iyi de olduğu apaçıksa, bir şeyin güzel olduğu söylendiği anda onun iyi olduğu da birlikte söylenmiş olur; öyle ki "adil olan güzeldir, o hâlde adil olan iyidir" diye kurmak yeter ve güzel olanın iyi olduğunu söyleyen öteki öncül fazlalık olur.
Παραπλήσια δὲ λέγειν ἔνεστι καὶ περὶ τῶν κατηγορικῶν καλουμένων συλλογισμῶν, οἷς μάλιστα χρῶνται οἱ ἀπὸ τοῦ Περιπάτου. οἶον γοῦν ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ ‘τὸ δίκαιον καλόν, τό καλὸν <δὲ> ἀγαθόν, τὸ δίκαιον ἄρα ἀγαθόν' ὁμολογεῖται καὶ πρόδηλόν ἐστιν ὅτι τὸ καλὸν ἀγαθόν ἐστιν, ἢ ἀμφισβητεῖται καὶ ἔστιν ἄδηλον. ἀλλ’ εἰ μὲν ἄδηλόν ἐστιν, οὐ δοθήσεται κατὰ τὴν τοῦ λόγου συνερώτησιν, καὶ διὰ τοῦτο οὐ συνάξει ὁ συλλογισμός· εἰ δὲ πρόδηλόν ἐστιν ὅτι πᾶν ὅπερ ἂν ᾖ καλόν, τοῦτο πάντως καὶ ἀγαθόν ἐστιν, ἅμα τῷ λεχθῆναι ὅτι τόδε τι καλόν ἐστι συνεισάγεται καὶ τὸ ἀγαθὸν αὐτὸ εἶναι, ὧς ἀρκεῖν τὴν τοιαύτην συνερώτησιν ‘τὸ δίκαιον καλόν, τὸ δίκαιον ἄρα ἀγαθόν᾿, καὶ παρέλκειν τὸ ἕτερον λῆμμα ἐν ᾧ τὸ καλὸν ἀγαθὸν εἶναι ἐλέγετο.
2.13.164Aynı şekilde "Sokrates insandır, her insan canlıdır, o hâlde Sokrates canlıdır" kanıtlamasında da, insan olan her şeyin canlı da olduğu kendiliğinden apaçık değilse, küllî öncül kabul edilmiş değildir ve kanıtlama kurulurken onu vermeyeceğiz. Bir şeyin canlı oluşu insan oluşunu izliyorsa ve bu yüzden "her insan canlıdır" öncülü herkesçe kabul edilen bir doğruysa, Sokrates'in insan olduğu söylendiği anda onun canlı olduğu da birlikte söylenmiş olur; öyle ki "Sokrates insandır, o hâlde Sokrates canlıdır" diye kurmak yeter ve "her insan canlıdır" öncülü fazlalık olur.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τῷ τοιούτῳ λόγῳ ‘Σωκράτης ἄνθρωπος, πᾶς ἄνθρωπος ζῷον, Σωκράτης ἄρα ζῷον,’ εἰ μὲν οὔκ ἐστι πρόδηλον αὐτόθεν, ὅτι πᾶν ὅ τι περ ἂν ᾐ ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ ζῷόν ἐστιν, οὐχ ὁμολογεῖται ἡ καθόλου πρότασις, οὐδὲ δώσομεν αὐτὴν ἐν τῇ
συνερωτήσει. εἰ δὲ ἕπεται τῷ ἄνθρωπον εἷναι τὸ καὶ ζῷον αὐτὸν ὑπάρχειν, καὶ διὰ τοῦτο ἀληθής ἐστιν ὁμολογουμένως ἡ ‘πᾶς ἄνθρωπος ζῷον' πρότασις, ἅμα τῷ λεχθῆναι ὅτι Σωκράτης ἄνθρωπος συνεισάγεται καὶ τὸ ζῷον αὐτὸν εἷναι, ὧς ἀρκεῖν τὴν τοιαύτην συνερώτησιν ‘Σωκράτης ἄνθρωπος, Σωκράτης ἄρα ζῷον,’ καὶ παρέλκειν τὴν ‘πᾶς ἄνθρωπος ζῷον' πρότασιν.
2.13.166Şimdi üzerinde fazla durmamak için söyleyelim: Öteki birincil yüklemli kanıtlamalar için de benzer yöntemler kullanılabilir. Kısacası diyalektikçilerin kıyasların temeline koydukları bu kanıtlamalar fazlalık içerdiğine göre, fazlalık ölçütüne bakılırsa bütün diyalektik çöker; çünkü fazlalık içeren ve bu yüzden geçersiz olan kanıtlamaları geçerli denen kıyaslardan ayırt edemiyoruz.
παραπλησίαις δὲ μεθόδοις καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων πρώτων κατηγορικῶν λόγων χρῆσθαι δυνατόν ἐστιν, ἵνα μὴ νῦν ἐνδιατρίβωμεν. Πλὴν ἐπεὶ παρέλκουσιν οὗτοι οἱ λόγοι ἐν οἷς τὴν ὑποβάθραν τῶν συλλογισμῶν οἱ διαλεκτικοὶ τίθενται, ὅσον ἐπὶ τῇ παρολκῇ διατρέπεται πᾶσα ἡ διαλεκτική, μὴ δυναμένων ἡμῶν διακρῖναι τοὺς παρέλκοντας καὶ διὰ τοῦτο ἀσυνάκτους λόγους ἀπὸ τῶν συνακτικῶν καλουμένων συλλογισμῶν.
2.13.167Tek öncüllü kanıtlamaların var olduğunu bazıları kabul etmiyorsa, bu tür kanıtlamaları reddetmeyen Antipatros'tan daha güvenilir değillerdir.
İşte bu yüzden diyalektikçilerin geçerli dediği kanıtlama hakkında karar verilemez. Doğru kanıtlama da hem söylenenler yüzünden hem de mutlaka doğruyla bitmesi gerektiği için bulunamaz. Çünkü doğru diye anılan sonuç ya görünen bir şeydir ya da belirsiz.
εἰ δὲ οὐκ ἀρέσκει τισὶ λόγους μονολημμάτους εἷναι, οὐκ εἰσὶν ἀξιοπιστότεροι Ἀντιπάτρου (fr. Stoic.III 1 67 A.), ὃς οὐδὲ τοὺς τοιούτους λόγους ἀποδοκιμάζει. Διὰ ταῦτα μὲν οὖν ἀνεπίκριτός ἐστιν ὁ παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς συνακτικὸς καλούμενος λόγος. ἀλλὰ καὶ ὁ ἀληθὴς λόγος ἀνεύρετός ἐστι διά τε τὰ προειρημένα καὶ ἐπεὶ πάντως ὀφείλει εἰς ἀληθὲς λήγειν. τὸ γὰρ συμπέρασμα τὸ ἀληθὲς εἶναι λεγόμενον ἤτοι φαινόμενόν ἐστιν ἢ ἄδηλον.
2.13.168Görünen olamaz; çünkü o zaman kendiliğinden algımıza gelir ve öncüllerinden hiç de az görünür olmaz, öncüllerle açığa çıkarılması gerekmez. Belirsizse, belirsiz şeyler hakkında, daha önce hatırlattığımız gibi, karara bağlanmamış bir anlaşmazlık bulunduğundan ve bu yüzden onlar kavranamaz olduğundan, doğru denen kanıtlamanın sonucu da kavranamaz olacaktır. Bu da kavranamazsa, çıkarılan sonucun doğru mu yanlış mı olduğunu bilemeyeceğiz. Demek ki kanıtlamanın doğru mu yanlış mı olduğunu da bilemeyeceğiz ve doğru kanıtlama bulunamaz olacaktır.
168 καὶ φαινόμενον μὲν οὐδαμῶς· οὐ γὰρ ἂν διὰ τῶν λημμάτων ἐκκαλύπτεσθαι δι’ ἑαυτοῦ προσπῖπτον καὶ οὐχ ἧττον τῶν λημμάτων αὐτοῦ φαινόμενον. εἰ δὲ ἄδηλον, ἐπεὶ περὶ τῶν ἀδήλων ἀνεπικρίτως διαπεφώνηται, καθάπερ ἔμπροσθεν ὑπεμνήσαμεν, διόπερ καὶ ἀκατάληπτά ἐστιν, ἀκατάληπτον ἔσται καὶ τὸ συμπέρασμα τοῦ ἀληθοῦς εἷναι λεγομένου λόγου. εἰ δὲ καὶ τοῦτο ἀκατάληπτόν ἐστιν, οὐ γνωσόμεθα, πότερον ἀληθές ἐστι τὸ συναγόμενον ἢ ψεῦδος. ἀγνοήσομεν οὖν, πότερον ἀληθής ἐστιν ὁ λόγος ἢ ψευδής, καὶ ἀνεύρετος ἔσται ὁ ἀληθὴς λόγος.
2.13.169Bunları da bir yana bıraksak, apaçık şeyler aracılığıyla belirsiz bir şey çıkaran kanıtlama bulunamaz. Çünkü vargı öncüllerin birleşimini izliyorsa ve izleyen, yani son bileşen göreli olup ilk bileşene göreyse, göreli şeyler de gösterdiğimiz gibi birbirleriyle birlikte kavranıyorsa, o zaman sonuç belirsizse öncüller de belirsiz olacak, öncüller apaçıksa sonuç da apaçık öncüllerle birlikte kavrandığı için apaçık olacaktır; öyle ki artık apaçık şeylerden belirsiz bir şey çıkarılmış olmaz.
ἴνα δὲ καὶ ταῦτα παρῶμεν, ὁ διὰ προδήλων ἄδηλον συνάγων ἀνεύρετός ἐστιν. εἰ γὰρ ἕπεται τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ ἡ ἐπιφορά, τὸ δ’ ἑπόμενον καὶ τὸ λῆγον πρός τι ἐστὶ καὶ πρὸς τὸ ἡγούμενον, τὰ δὲ πρός τι συγκαταλαμβάνεται ἀλλήλοις, ὡς παρεστήσαμεν, μὲν ἄδηλόν ἐστι τὸ συμπέρασμα, ἄδηλα ἔσται καὶ τὰ λήμματα, εἰ δὲ πρόδηλά ἐστι τὰ λήμματα, πρόδηλον ἔσται ἴ’ καὶ τὸ συμπέρασμα ἅτε συγκαταλαμβανόμενον αὐτοῖς προδήλοις οὖσιν, ὡς μηκέτι ἐκ προδήλων ἄδηλον συνάγεσθαι.
2.13.170Bu yüzden vargı öncüllerce açığa da çıkarılmaz: Ya belirsizdir ve kavranmaz, ya da apaçıktır ve kendisini açığa çıkaracak bir şeye ihtiyaç duymaz. İspatın, herkesçe doğru kabul edilen bazı şeyler aracılığıyla, çıkarım yoluyla, yani geçerli olarak, belirsiz bir vargıyı açığa çıkaran kanıtlama olduğu söyleniyorsa ve biz de ne bir kanıtlamanın, ne geçerli bir kanıtlamanın, ne doğru bir kanıtlamanın, ne apaçık şeyler aracılığıyla belirsiz bir şey çıkaran ne de sonucu açığa çıkaran bir kanıtlamanın var olduğunu hatırlattıysak, ispatın gerçekliği olmadığı açıktır.
διὰ δὲ ταῦτα οὐδὲ ἐκκαλύπτεται ὑπὸ τῶν λημμάτων ἡ ἐπιφορά, ἤτοι ἄδηλος οὖσα καὶ μὴ καταλαμβανομένη, ἢ πρόδηλος καὶ μὴ δεομένη τοῦ ἐκκαλύψοντος. εἰ τοίνυν ἡ ἀπόδειξις λόγος εἶναι λέγεται κατὰ συναγωγήν, τουτέστι συνακτικός, διά τινων ὁμολογουμένως ἀληθῶν ἐπιφορὰν ἐκκαλύπτων ἄδηλον, ὑπεμνήσαμεν δὲ ἡμεῖς, ὅτι οὔτε λόγος τις ἔστιν οὔτε συνακτικὸς οὔτε ἀληθὴς οὔτε διά τινων προδήλων ἄδηλον συνάγων οὔτε ἐκκαλυπτικὸς τοῦ συμπεράσματος, φανερόν ἐστιν ὅτι ἀνυπόστατός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις.
2.13.171Şu yaklaşımla da ispatın var olmadığını, hatta düşünülemez olduğunu göreceğiz. İspatın var olduğunu söyleyen kişi ya genel bir ispat koyar ya da özel bir ispat. Ama hatırlatacağımız gibi, ne genel ne de özel bir ispat koymak mümkündür; bunların dışında başka bir şey düşünmek de mümkün değildir. Demek ki kimse ispatı var olan bir şey olarak koyamaz.
Καὶ κατ’ ἐκείνην δὲ τὴν ἐπιβολὴν ἀνύπαρκτον ἢ καὶ ἀνεπινόητον εὑρήσομεν τὴν ἀπόδειξιν. ὁ γὰρ λέγων εἶναι ἀπόδειξιν ἤτοι γενικὴν τίθησιν ἀπόδειξιν ἢ εἰδικήν τινα· ἀλλ’ οὔτε τὴν γενικὴν οὔτε εἰδικὴν ἀπόδειξιν τιθέναι δυνατόν, ὧς ὑπομνήσομεν· παρὰ δὲ ταύτας ἄλλο τι νοεῖν ἐνδέχεται· οὐκ ἄρα δύναταί τις ὧς ὑπάρχουσαν τιθέναι τὴν ἀπόδειξιν.
2.13.172Genel ispatın gerçekliği olmaması şu sebeplerdendir: Ya bazı öncülleri ve bir vargısı vardır ya da yoktur. Yoksa ispat değildir bile. Bazı öncülleri ve bir vargısı varsa, bu şekilde ispat edilen ve ispat eden her şey cüzî olduğundan, bu özel bir ispat olacaktır. Demek ki genel bir ispat yoktur. Ama özel bir ispat da yoktur.
ἡ μὲν οὖν γενικὴ ἀπόδειξις ἀνυπόστατός ἐστι διὰ τάδε. ἤτοι ἔχει λήμματά τινα καί τινα ἐπιφορὰν ἢ οὐκ ἔχει. καὶ εἰ μὲν οὐκ ἔχει, οὐδὲ ἀπόδειξίς ἐστιν· εἰ δὲ λήμματά τινα ἔχει καὶ ἐπιφοράν τινα, ἐπεὶ πᾶν τὸ ἀποδεικνύμενον οὕτω καὶ ἀποδεικνύον ἐπὶ μέρους ἐστίν, εἰδικὴ ἔσται ἀπόδειξις· οὐκ ἄρα ἔστι τις γενικὴ ἀπόδειξις. ἀλλ’ οὐδὲ εἰδική.
2.13.173Çünkü ya öncüllerden ve vargıdan oluşan bütüne ispat diyecekler ya da yalnız öncüllerin oluşturduğu bütüne. Göstereceğim gibi bunların hiçbiri ispat değildir; demek ki özel ispat da yoktur.
ἤτοι γὰρ τὸ ἐκ τῶν λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορᾶς σύστημα ἀπόδειξιν ἐροῦσιν, ἢ τὸ σύστημα τῶν λημμάτων μόνον· οὐθέτερον δὲ τούτων ἐστὶν ἀπόδειξις, ὧς παραστήσω· οὐκ ἄρα ἔστιν εἰδικὴ ἀπόδειξις.
2.13.174Öncüllerden ve vargıdan oluşan bütün ispat değildir. Önce, belirsiz bir parçası, yani vargısı olduğu için kendisi de belirsiz olacaktır; bu ise saçmadır. Çünkü ispat belirsizse, başka şeyleri ispat edeceğine, kendisi onu ispat edecek bir şeye muhtaç olacaktır.
τὸ μὲν οὖν σύστημα τὸ ἐκ τῶν λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορὰς οὔκ ἐστιν ἀπόδειξις, πρῶτον μὲν ὅτι μέρος τι ἔχουσα ἄδηλον, τουτέστι τὴν ἐπιφοράν, ἄδηλος ἔσται, ὅπερ ἄτοπον· εἰ γὰρ ἄδηλός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις, αὐτὴ δεήσεται τοῦ ἀποδείξοντος αὐτὴν μᾶλλον ἢ ἑτέρων ἔσται ἀποδεικτική.
2.13.175Sonra, ispatın göreli ve vargıya göre olduğunu söylerler; kendi dedikleri gibi göreli şeyler başka şeylere göre düşünüldüğünden, ispat edilen şeyin ispattan başka olması gerekir. O hâlde ispat edilen sonuçsa, ispat sonuçla birlikte düşünülmeyecektir. Üstelik sonuç ya kendi ispatına bir katkıda bulunur ya da bulunmaz. Katkıda bulunuyorsa kendi kendisini açığa çıkaran bir şey olacaktır. Katkıda bulunmuyor da fazlalık oluyorsa, ispatın bir parçası bile olmayacaktır; çünkü o zaman ispatın fazlalıktan bozuk olduğunu söyleyeceğiz.
εἶτα καὶ ἐπεὶ πρός τι φασὶν εἶναι τὴν ἀπόδειξιν καὶ πρὸς τὴν ἐπιφοράν, τὰ δὲ πρός τι πρὸς ἑτέροις νοεῖται, ὡς αὐτοί φασιν, ἕτερον εἶναι δεῖ τὸ ἀποδεικνύμενον τῆς ἀποδείξεως· εἰ οὖν τὸ συμπέρασμά ἐστι τὸ ἀποδεικνύμενον, οὐ νοηθήσεται ἡ ἀπόδειξις σὺν τῷ συμπεράσματι. καὶ γὰρ ἤτοι συμβάλλεταί τι πρὸς τὴν ἀπόδειξιν ἑαυτοῦ τὸ συμπέρασμα ἢ οὐδαμῶς· ἀλλ’ εἰ μὲν συμβάλλεται, ἑαυτοῦ ἔσται ἐκκαλυπτικόν, εἰ δὲ οὐ συμβάλλεται ἀλλὰ παρέλκει, οὐδὲ μέρος τῆς ἀποδείξεως ἔσται ἐπεὶ κἀκείνην κατὰ παρολκὴν ἐροῦμεν εἶναι μοχθηράν.
2.13.176Ama yalnız öncüllerin oluşturduğu bütün de ispat olamaz. Çünkü "gündüzse ışık vardır; ama gündüzdür" diye söylenen şeyin bir kanıtlama olduğunu, hatta tamam bir düşünce ortaya koyduğunu kim söyleyebilir? Demek ki yalnız öncüllerin oluşturduğu bütün de ispat değildir. O hâlde özel ispatın da gerçekliği yoktur. Ne özel ne de genel ispatın gerçekliği varsa ve bunların dışında bir ispat düşünülemiyorsa, ispatın gerçekliği yoktur.
ἀλλ’ οὐδὲ τὸ σύστημα τῶν λημμάτων μόνον ἀπόδειξις ἂν εἴη· τὶς γὰρ ἂν εἴποι τὸ οὕτω λεγόμενον ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν' φῶς ἔστιν] ἢ λόγον εἶναι ἢ διάνοιαν ὅλως ἀπαρτίζειν; οὐκ ἄρα οὐδὲ τὸ σύστημα τῶν λημμάτων μόνον ἀπόδειξίς ἐστιν. οὐδὲ ἡ εἰδικὴ ἄρα ἀπόδειξις ὑπόστασιν ἔχει. εἰ δὲ μήτε ἡ εἰδικὴ ἀπόδειξις ὑφέστηκε μήτε ἡ γενική, παρὰ δὲ ταύτας οὐκ ἔστιν ἐννοεῖν ἀπόδειξιν, ἀνυπόστατός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις.
2.13.177İspatın gerçekliği olmadığını şunlardan da hatırlatmak mümkündür. İspat varsa, ya görünen bir ispat görünen bir şeyi açığa çıkarır, ya belirsiz bir ispat belirsiz bir şeyi, ya belirsiz bir ispat görünen bir şeyi, ya da görünen bir ispat belirsiz bir şeyi. Ama hiçbirini açığa çıkaran bir ispat düşünülemez; demek ki ispat düşünülemez.
Ἔτι ἐκ τούτων τὸ ἀνυπόστατον τῆς ἀποδείξεως ἔνεστιν ὑπομιμνῄσκειν. εἰ γὰρ ἔστιν ἀπόδειξις, ἤτοι φαινομένη φαινομένου ἐστὶν ἐκκαλυπτικὴ ἢ ἄδηλος ἀδήλου ἢ ἄδηλος φαινομένου ἢ φαινομένη ἀδήλου· οὐδενὸς δὲ τούτων δύναται ἐπινοεῖσθαι· ἀνεπινόητος ἄρα ἐστίν.
2.13.178Görünen bir ispat görünen bir şeyi açığa çıkarıyorsa, açığa çıkarılan şey hem görünen hem belirsiz olacaktır: görünen, çünkü öyle olduğu varsayıldı; belirsiz, çünkü onu açığa çıkaracak bir şeye muhtaçtır ve kendiliğinden açıkça algımıza gelmez. Belirsiz bir ispat belirsiz bir şeyi açığa çıkarıyorsa, kendisi onu açığa çıkaracak bir şeye muhtaç olacak ve başka şeyleri açığa çıkaran bir şey olmayacaktır; bu da ispat kavramına aykırıdır.
εἰ μὲν γὰρ φαινομένη φαινομένου ἐκκαλυπτική ἐστιν, ἔσται τὸ ἐκκαλυπτόμενον ἄμα φαινόμενόν τε καὶ ἄδηλον, φαινόμενον μέν, ἐπεὶ τοιοῦτον εἶναι ὑπετέθη, ἄδηλον δέ, ἐπεὶ δεῖται τοῦ ἐκκαλύψοντος καὶ οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ ὑποπίπτει ἡμῖν σαφῶς. εἰ δὲ ἄδηλος ἀδήλου, αὐτὴ δεήσεται τοῦ ἐκκαλύψοντος αὐτὴν καὶ οὐκ ἔσται ἐκκαλυπτικὴ ἑτέρων, ὅπερ ἀφέστηκε τῆς ἐννοίας τῆς ἀποδείξεως.
2.13.179Aynı sebeplerle belirsiz bir ispat apaçık bir şeyin ispatı da olamaz. Apaçık bir ispat da belirsiz bir şeyin ispatı olamaz. Çünkü ispat göreli olduğundan ve göreli şeyler birbirleriyle birlikte kavrandığından, ispat edildiği söylenen şey apaçık ispatla birlikte kavranacağı için apaçık olacaktır; böylece akıl yürütme tersine döner ve apaçık ispatın belirsiz bir şeyi ispat ettiği görülmez. İspat ne görünen bir şeyin görünen ispatı, ne belirsiz bir şeyin belirsiz ispatı, ne apaçık bir şeyin belirsiz ispatı, ne de belirsiz bir şeyin apaçık ispatı olduğuna ve dogmatiklerin dediğine göre bunların dışında bir seçenek bulunmadığına göre, ispatın hiçbir şey olmadığını söylemek gerekir.
διὰ δὲ ταῦτα οὐδὲ ἄδηλος προδήλου δύναται εἶναι ἀπόδειξις· ἀλλ’ οὐδὲ πρόδηλος ἀδήλου· ἐπεὶ γὰρ πρός τι ἐστίν, τὰ δὲ πρός τι ἀλλήλοις συγκαταλαμβάνεται, συγκαταλαμβανόμενον τῇ προδήλῳ ἀποδείξει τὸ ἀποδείκνυσθαι λεγόμενον πρόδηλον ἔσται, ὡς περιτρέπεσθαι τὸν λόγον καὶ μὴ εὑρίσκεσθαι πρόδηλον αὐτὴν ἀδήλου ἀποδεικτικήν. εἰ οὖν μήτε φαινομένη φαινομένου ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις μήτε ἄδηλος ἀδήλου μήτε ἄδηλος προδήλου μήτε πρόδηλος ἀδήλου, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν εἶναι λέγουσιν, λεκτέον μηδὲν εἶναι τὴν ἀπόδειξιν.
2.13.180Bunlara şunu da eklemek gerekir: İspat konusunda anlaşmazlık vardır. Bazıları, örneğin hiçbir şeyin var olmadığını söyleyenler, ispatın var olmadığını söyler; bazıları da, örneğin dogmatiklerin çoğu, var olduğunu. Biz ise onun var olduğunu söylemenin var olmadığını söylemekten daha yerinde olmadığını söylüyoruz.
Πρὸς τούτοις κἀκεῖνο λεκτέον. διαπεφώνηται περὶ τῆς ἀποδείξεως· οἱ μὲν γὰρ μηδὲ εἶναι λέγουσιν αὐτήν, ὧς οἱ μηδὲν ὅλως εἶναι φάσκοντες, οἱ δὲ εἶναι, ὧς οἱ πολλοὶ τῶν δογματικῶν· ἡμεῖς δὲ μὴ μᾶλλον εἶναι αὐτὴν ἢ μὴ εἷναι φαμέν.
2.13.181Üstelik ispat mutlaka bir dogma içerir; her dogma konusunda ise anlaşmazlık vardır. Dolayısıyla her ispat konusunda da zorunlu olarak anlaşmazlık bulunur. Örneğin boşluğun var olduğuna dair ispat kabul edilirse boşluğun var olduğu da kabul edilmiş olur; dolayısıyla boşluğun var olup olmadığını tartışanların, onun ispatını da tartıştığı açıktır. İspatı yapılan öteki dogmalar için de aynı şey söylenebilir. Demek ki her ispat tartışmalıdır ve anlaşmazlık içindedir.
καὶ ἄλλως ἡ ἀπόδειξις δόγμα πάντως περιέχει, περὶ παντὸς δὲ δόγματος διαπεφωνήκασιν, ὥστε περὶ πάσης ἀποδείξεως ἀνάγκη εἶναι διαφωνίαν. εἰ γὰρ τῆς ἀποδείξεως τοῦ εἶναι κενὸν λόγου ἕνεκεν ὁμολογουμένης καὶ τὸ εἶναι κενὸν συνομολογεῖται, δῆλον ὅτι οἱ ἀμφισβητοῦντες περὶ τοῦ εἶναι κενὸν καὶ περὶ τῆς ἀποδείξεως αὐτοῦ ἀμφισβητοῦσιν· καὶ περὶ τῶν ἄλλων δογμάτων, ὧν εἰσιν αἱ ἀποδείξεις, ὁ αὐτὸς λόγος. πᾶσα τοίνυν ἀπόδειξις ἀμφισβητεῖται καὶ ἐν διαφωνίᾳ ἐστίν.
2.13.182İspat, hakkındaki anlaşmazlık yüzünden belirsiz olduğuna göre (çünkü üzerinde anlaşmazlık bulunan şeyler, anlaşmazlık konusu oldukları ölçüde belirsizdir), kendiliğinden apaçık değildir; bizim için bir ispatla temellendirilmesi gerekir. Ama ispatı temellendirecek ispat üzerinde uzlaşılmış ve apaçık olmayacaktır, çünkü şimdi ispat diye bir şeyin var olup olmadığını araştırıyoruz. Üzerinde anlaşmazlık bulunan ve belirsiz olan bir ispat olarak da başka bir ispata muhtaç olacak, o da başkasına, bu böyle sonsuza kadar gidecektir. Sonsuz sayıda ispat yapmak ise imkânsızdır; demek ki ispatın var olduğunu göstermek imkânsızdır.
ἐπεὶ οὖν ἄδηλός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις διὰ τὴν διαφωνίαν τὴν περὶ αὐτῆς τὰ γὰρ διάφωνα, καθὸ διαπεφώνηται, ἄδηλά ἐστιν), οὐκ ἔστιν ἐξ ἑαυτῆς προῦπτος ἀλλ’ ἐξ ἀποδείξεως ὀφείλει ἡμῖν συνίστασθαι. ἡ οὖν ἀπόδειξις δι’ ἧς κατασκευάζεται ἡ ἀπόδειξις, ὁμολογουμένη μὲν καὶ προῦπτος οὐκ ἔσται ζητοῦμεν γὰρ νῦν εἰ ἔστιν ἀπόδειξις ὅλως), διαφωνουμένη δὲ καὶ ἄδηλος οὖσα δεήσεται ἀποδείξεως ἄλλης, κἀκείνη ἄλλης, καὶ μέχρις ἀπείρου. ἀδύνατον δὲ ἄπειρα ἀποδεῖξαι· ἀδύνατον ἄρα παραστῆσαι ὅτι ἔστιν ἀπόδειξις.
2.13.183İspat bir işaretle de açığa çıkarılamaz. Çünkü işaretin var olup olmadığı araştırılırken ve işaret de var olduğunu göstermek için bir ispata muhtaçken, döngüsel tarz ortaya çıkar: ispat işarete, işaret de yeniden ispata muhtaçtır. Bu ise saçmadır. Aynı sebeplerle ispat hakkındaki anlaşmazlığı karara bağlamak da mümkün değildir. Çünkü karar bir ölçüt gerektirir; oysa gösterdiğimiz gibi bir ölçütün var olup olmadığı araştırma konusudur ve bu yüzden ölçüt de var olduğunu gösterecek bir ispata muhtaçtır; böylece güçlüğün döngüsel tarzı yine ortaya çıkar.
ἀλλ’ οὐδὲ διὰ σημείου δύναται ἐκκαλύπτεσθαι ζητουμένου γὰρ τοῦ εἰ ἔστι σημεῖον, καὶ ἀποδείξεως τοῦ σημείου δεομένου πρὸς τὴν ἑαυτοῦ ὕπαρξιν, ὁ δι’ ἀλλήλων εὑρίσκεται τρόπος, τῆς μὲν ἀποδείξεως σημείου δεομένης, τοῦ δὲ σημείου πάλιν ἀποδείξεως· ὅπερ ἄτοπον. διὰ δὲ ταῦτα οὐδὲ ἐπικρῖναι δυνατόν ἐστι <τὴν> περὶ τῆς ἀποδείξεως διαφωνίαν, ἐπεὶ μὲν κριτηρίου ἡ ἐπίκρισις, ζητήσεως δὲ οὔσης περὶ τοῦ εἰ ἔστι κριτήριον, ὧς παρεστήσαμεν, καὶ διὰ τοῦτο ἀποδείξεως τοῦ κριτηρίου δεομένου τῆς δεικνυούσης ὅτι ἔστι τι κριτήριον, ὁ διάλληλος τρόπος τῆς ἀπορίας εὑρίσκεται πάλιν.
2.13.184İspatın var olduğu ne bir ispatla, ne bir işaretle, ne de bir ölçütle hatırlatılabiliyorsa ve gösterdiğimiz gibi kendiliğinden de apaçık değilse, ispatın var olup olmadığı kavranamaz olacaktır. Bu yüzden ispat var olmayan bir şey de olacaktır. Çünkü ispat, ispat etmekle birlikte düşünülür; kavranmadığı sürece ise hiçbir şeyi ispat edemez. Bu yüzden ispat da olmayacaktır.
εἰ οὖν μήτε δι’ ἀποδείξεως μήτε διὰ σημείου μήτε διὰ κριτηρίου ἔστιν ὑπομνῆσαι ὅτι ἔστιν ἀπόδειξις, ἀλλ’ οὐδ’ ἐξ ἑαυτῆς πρόδηλός ἐστιν, ὡς παρεστήσαμεν, ἀκατάληπτον ἔσται εἰ ἐστιν ἀπόδειξις. διὰ δὲ τοῦτο καὶ ἀνύπαρκτος ἔσται ἡ ἀπόδειξις· νενόηται μὲν γὰρ σὺν τῷ ἀποδεικνύναι, ἀποδεικνύναι δὲ οὐκ ἂν δύναιτο μὴ καταλαμβανομένη. διόπερ οὐδὲ ἀπόδειξις ἔσται.
2.13.185Ana hatlarıyla bir anlatımda ispata karşı bu kadarını söylemek yeter. Dogmatikler ise tersini kanıtlamaya çalışarak şöyle derler: İspata karşı ileri sürülen kanıtlamalar ya ispat edicidir ya değildir. İspat edici değilse, ispatın var olmadığını gösteremezler. İspat ediciyse, tersine dönüş yoluyla ispatın gerçekliğini bizzat kendileri ortaya koyarlar.
Ταῦτα μὲν ὧς ἐν ὑποτυπώσει καὶ πρὸς τὴν ἀπόδειξιν ἀρκέσει λελέχθαι. οἱ δὲ δογματικοὶ τοὐναντίον κατασκευάζοντές φασιν, ὅτι ἤτοι ἀποδεικτικοί εἰσιν οἱ κατὰ τῆς ἀπο- δείξεως ἠρωτημένοι λόγοι ἢ οὐκ ἀποδεικτικοί· καὶ εἰ μὲν οὐκ ἀποδεικτικοί, οὐ δύνανται δεικνύναι ὅτι οὐκ ἔστιν ἡ ἀπόδειξις· εἰ δὲ ἀποδεικτικοί εἰσιν, αὐτοὶ οὗτοι τὴν ὑπόστασιν τῆς ἀποδείξεως ἐκ περιτροπῆς εἰσάγουσιν.
2.13.186Bu yüzden şöyle bir kanıtlama da kurarlar: "İspat varsa, ispat vardır; ispat yoksa, ispat vardır; ispat ya vardır ya yoktur; o hâlde ispat vardır." Aynı güçte şu kanıtlamayı da ileri sürerler: "Birbirine karşıt olan iki şeyin her ikisinden de çıkan şey yalnız doğru değil, zorunludur da. 'İspat vardır' ile 'ispat yoktur' birbirine karşıttır ve ikisinden de ispatın var olduğu sonucu çıkar; o hâlde ispat vardır."
ὅθεν καὶ τοιοῦτον συνερωτῶσι λόγον· ‘εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις· εἰ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις· ἤτοι δὲ ἔστιν ἀπόδειξις ἢ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις· ἔστιν ἄρα ἀπόδειξις' ἀπὸ δὲ τῆς αὐτῆς δυνάμεως καὶ τοῦτον ἐρωτῶσι τὸν λό’ γον· ‘τὸ τοῖς ἀντικειμένοις ἑπόμενον οὐ μόνον ἀληθές ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ἀναγκαῖον· ἀντίκειται δὲ ταῦτα ἀλλήλοις “ἔστιν ἀπόδειξις — οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις'', ὧν ἑκατέρῳ ἀκολουθεῖ τὸ εἶναι ἀπόδειξιν· ἔστιν ἄρα ἀπόδειξις’.
2.13.187Bunlara karşı söylenecek şeyler vardır. Örneğin, hiçbir kanıtlamanın ispat edici olduğunu düşünmediğimiz için, ispata karşı ileri sürülen kanıtlamaların da kesinlikle ispat edici olduğunu söylemiyoruz; yalnızca bize inandırıcı göründüklerini söylüyoruz. İnandırıcı olanlar ise zorunlu olarak ispat edici değildir. Ama eğer ispat ediciyseler (ki bunu kesin olarak ileri sürmüyoruz), mutlaka doğrudurlar da. Doğru kanıtlamalar ise doğru öncüller aracılığıyla doğru bir sonuç çıkaranlardır; o hâlde bunların vargısı doğrudur. Bu vargı da "o hâlde ispat yoktur" idi; demek ki tersine dönüş yoluyla "ispat yoktur" doğrudur.
ἔνεστι μὲν οὖν πρὸς ταῦτα ἀντιλέγειν, οἶον γοῦν, ἐπεὶ μὴ νομίζομέν τινα λόγον εἶναι ἀποδεικτικόν, καὶ τούς κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγους οὐ πάντως φαμὲν ἀποδεικτικοὺς εἷναι ἀλλὰ φαίνεσθαι ἡμῖν πιθανούς· οἱ δὲ πιθανοὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης εἰσὶν ἀποδεικτικοί. εἰ δὲ ἄρα καὶ ἀποδεικτικοί εἰσιν ὅπερ οὐ διαβεβαιούμεθα) πάντως καὶ ἀληθεῖς. ἀληθεῖς δέ εἰσι λόγοι δι’ ἀληθῶν ἀληθὲς συνάγοντες· οὐκοῦν ἀληθής ἐστιν αὐτῶν ἡ ἐπιφορά. ἦν δέ γε αὕτη ‘οὐκ ἔστιν ἄρα ἀπόδειξες'· <ἀληθὲς> ἄρα ἔστι τὸ ‘οὐκ ἔστιν ἐκ περιτροπῆς.
2.13.188Ama bu kanıtlamalar, tıpkı müshil ilaçlarının bedendeki maddelerle birlikte kendilerini de dışarı atması gibi, ispat edici denen öteki kanıtlamalarla birlikte kendilerini de ortadan kaldırabilir. Bunda bir tutarsızlık yoktur; çünkü "hiçbir şey doğru değildir" sözü de yalnız öteki her şeyi değil, onlarla birlikte kendini de çürütür. "İspat varsa, ispat vardır; ispat yoksa, ispat vardır; ispat ya vardır ya yoktur; o hâlde ispat vardır" kanıtlamasının geçersiz olduğu da gösterilebilir. Bu birçok yoldan yapılabilir, ama şimdilik şu akıl yürütme yeter.
δύνανται δὲ οἱ λόγοι, καθάπερ καὶ τὰ καθαρτικὰ φάρμακα ταῖς ἐν τῷ σώματι ὑποκειμέναις ὕλαις ἑαυτὰ συνεξάγει, οὕτω καὶ αὐτοὶ τοῖς ἄλλοις λόγοις τοῖς ἀποδεικτικοῖς εἶναι λεγομένοις καὶ ἑαυτούς συμπεριγράφειν. τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστιν ἀπεμφαῖνον, ἐπεὶ καὶ ἡ φωνὴ αὕτη ἡ ‘οὐδέν ἐστιν ἀληθές’ οὐ μόνον τῶν ἄλλων ἕκαστον ἀλλὰ καὶ ἑαυτὴν ἐκείνοις συμπεριτρέπει. ὅ τε λύγος οὗτος δύναται δείκνυσθαι ἀσύνακτος ‘εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις· εἰ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἐστιν ἀπόδειξις· ἤτοι δὲ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν· ἔστιν ἄρα', καὶ διά πλειόνων μέν, ὧς δὲ πρὸς τὸ παρὸν ἀρκούντως διὰ τοῦδε τοῦ ἐπι- χειρήματος.
2.13.189"İspat varsa, ispat vardır" koşullu önermesi sağlamsa, son bileşeninin çelişiği, yani "ispat yoktur", "ispat vardır" önermesiyle çatışmalıdır; çünkü bu, koşullu önermenin ilk bileşenidir. Oysa onlara göre, birbiriyle çatışan önermelerden oluşan bir koşullu önermenin sağlam olması imkânsızdır. Çünkü koşullu önerme, ilk bileşeni varken son bileşenin de var olduğunu bildirir; çatışan önermeler ise tam tersine, hangisi olursa olsun biri varken ötekinin var olamayacağını bildirir. Demek ki "ispat varsa, ispat vardır" koşullu önermesi sağlamsa, "ispat yoksa, ispat vardır" koşullu önermesi sağlam olamaz.
εἰ ὑγιές ἐστι τὸ συνημμένον τοῦτο ῾εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις᾿, δεῖ τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἐν αὐτῷ λήγοντος, τουτέστι τὸ ῾οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις᾿, μάχεσθαι τῷ ῾ἔστιν ἀπόδειξις᾿· τοῦτο γάρ ἐστι τοῦ συνημμένου τὸ ἡγούμενον. ἀδύνατον δέ ἐστι κατ᾿ αὐτοὺς συνγμμένον ὑγιὲς εἶναι ἐκ μαχομένων ἀξιωμάτων συνεστώς. τὸ μὲν γὰρ συνημμένον ἐπαγγέλλεται ὄντος τοῦ ἐν αὐτῷ ἡγουμένου εἶναι καὶ τὸ λῆγον, τὰ δὲ μαχόμενα τοὐναντίον, ὄντος τοῦ ἑτέρου αὐτῶν ὁποιουδήποτε ἀδύνατον εἶναι τὸ λοιπὸν ὑπάρχειν. ὄντος ἄρα ὑγιοῦς τοῦδε τοῦ συνημμένου ῾εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις᾿ οὐ δύναται ὑγιὲς εἶναι τοῦτο <τὸ> συνημμένον ῾εἰ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις.᾿
2.13.190Öte yandan, varsayım olarak "ispat yoksa, ispat vardır" koşullu önermesinin sağlam olduğunu kabul edersek, "ispat vardır" önermesi "ispat yoktur" önermesiyle aynı anda var olabilir. Onunla aynı anda var olabiliyorsa, onunla çatışmaz. Demek ki "ispat varsa, ispat vardır" koşullu önermesinde son bileşenin çelişiği ilk bileşenle çatışmaz; böylece bu kez de, öteki koşullu önerme kabul edilerek sağlam diye konduğunda ve "ispat yoktur" önermesi "ispat vardır" önermesiyle çatışmadığında, bu koşullu önerme sağlam olmayacaktır. "İspat ya vardır ya yoktur" ayrık önermesi de sağlam olmayacaktır. Çünkü sağlam bir ayrık önerme, bileşenlerinden birinin doğru, geri kalanının ya da geri kalanlarının ise çatışma içinde yanlış olduğunu bildirir. Ya da ayrık önerme sağlamsa, bu kez "ispat yoksa, ispat vardır" koşullu önermesi, çatışan önermelerden oluştuğu için kusurlu çıkar. Demek ki az önce anılan kanıtlamanın öncülleri birbiriyle uyuşmaz ve birbirini ortadan kaldırır; bu yüzden kanıtlama sağlam değildir.
πάλιν δ᾿ αὖ συγχωρούντων ἡμῶν καθ᾿ ὑπόθεσιν ὑγιὲς εἶναι τόδε τὸ συνημμένον ῾εἰ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις', δύναται συνυπάρχειν τὸ ‘εἰ ἔστιν ἀπόδειξις᾿ τῷ ῾οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις᾿. εἰ δὲ δύναται αὐτῷ συνυπάρχειν, οὐ μάχεται αὐτῷ. ἐν ἄρα τῷ ῾εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις᾿ συνημμένῳ οὐ μάχεται τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἐν αὐτῷ λήγοντος τῷ ἐν αὐτῷ ἡγουμένῳ, ὥστε οὐκ ἔσται ὑγιὲς πάλιν τοῦτο τὸ συνημμένον,
ἐκείνου κατὰ συγχώρησιν ὡς ὑγιοῦς τιθεμένου, μὴ μαχομένου δὲ τοῦ ῾οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις᾿ τῷ ῾ἔστιν ἀπόδειξις᾿. οὐδὲ τὸ διεζευγμένον ὑγιὲς ἔσται τὸ ἔστιν ἀπόδειξις ἢ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις᾿· τὸ γὰρ ὑγιὲς διεζευγμένον ἐπαγγέλλεται ἓν τῶν ἐν αὐτῷ ὑγιὲς εἶναι, τὸ δὲ λοιπὸν ἢ τὰ λοιπὰ ψεῦδος ἢ ψευδῆ μετὰ μάχης. ἢ εἴπερ ὑγιές ἐστι τὸ διεζευγμένον, πάλιν φαῦλον εὑρίσκεται τὸ ‘εἰ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις᾿ συνημμένον, ἐκ μαχομένων συνεστώς. οὐκοῦν ἀσύμφωνά τέ ἐστι καὶ ἀλλήλων ἀναιρετικὰ τὰ ἐν τῷ λόγῳ τῷ προειρημένῳ λήμματα· διόπερ οὐκ ἔστιν ὑγιὴς ὁ λόγος.
2.13.192Ayrıca, akıl yürüterek gösterdiğimiz gibi, izleme ilişkisinin bir ölçütüne sahip olmadıkları için, bir şeyin iki karşıt önermeden de çıktığını gösteremezler.
Ama bunları fazladan söylüyoruz. Çünkü ispat lehine söylenen kanıtlamalar inandırıcıysa (öyle olsun) ve ispata karşı ileri sürülen akıl yürütmeler de inandırıcıysa, ispat hakkında da hükmü askıya almamız, ispatın var olduğunu söylemenin var olmadığını söylemekten daha yerinde olmadığını söylememiz gerekir.
ἀλλ᾿ οὐδὲ ὅτι ἀκολουθεῖ τι τοῖς ἀντικειμένοις δύνανται δεικνύναι, μὴ ἔχοντες κριτήριον ἀκολουθίας, ὧς ἐπελογισάεθα. Ταῦτα δὲ ἐκ περιουσίας λέγομεν. εἰ γὰρ πιθανοὶ μέν εἰσιν οἱ ὑπὲρ τῆς ἀποδείξεως λόγοι (ἔστωσαν γάρ), πιθαναὶ δὲ καὶ αἱ πρὸς τὴν ἀπόδειξιν λεγόμεναι ἐπιχειρήσεις, ἐπέχειν ἀνάγκη καὶ περὶ τῆς ἀποδείξεως, μὴ μᾶλλον εἶναι ἀπόδειξιν ἢ μὴ εἶναι λέγοντας.
2.14.19314. Bölüm: Kıyaslar üzerine
Bu yüzden dillerden düşmeyen kıyaslar üzerinde durmak belki de gereksizdir. Bir yandan, ispatın varlığıyla birlikte onlar da çöker; çünkü ispat yoksa ispat edici kanıtlamaya da yer kalmayacağı açıktır. Öte yandan, daha önce fazlalık üzerine konuşurken, Stoacıların da Peripatetiklerin de bütün ispat edici kanıtlamalarının geçersiz olduğunu göstermeye yarayan bir yöntemden söz ettiğimizde, söylediklerimizle onlara örtük olarak zaten itiraz etmiş olduk.
Διὸ καὶ περὶ τῶν θρυλουμένων συλλογισμῶν ἴσως περιττόν ἐστιν διεξιέναι, τοῦτο μὲν συμπεριτρεπομένων αὐτῶν τῇ ὑπάρξει τῆς ἀποδείξεως (δῆλον γὰρ ὅτι ἐκείνης μὴ οὔσης οὐδὲ ἀποδεικτικὸς λόγος χώραν ἔχει), τοῦτο δὲ καὶ δυνάμει διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν λελεγμένων ἀντειρηκότων ἡμῶν (146 sqq.) πρὸς αὐτούς, ὅτε περὶ τῆς παρολκῆς διαλεγόμενοι μέθοδόν τινα ἐλέγομεν δι’ ἧς ἐνδέχεται δεικνύναι, ὅτι πάντες οἱ ἀποδεικτικοὶ λόγοι τῶν τε Στωικῶν καὶ τῶν Περιπατητικῶν ἀσύνακτοι τυγχάνουσιν ὄντες.
2.14.194Yine de, en çok bunlarla övündükleri için, onları ayrıca ele almakta belki bir sakınca yoktur. Gerçekliklerinin olmadığını hatırlatmak için çok şey söylenebilir; ama ana hatlarıyla bir anlatımda onlara karşı şu yöntemi kullanmak yeter. Burada da ispatsız kanıtlamalardan söz edeceğim; çünkü bunlar ortadan kalkınca, sonuç verdiklerinin ispatını bunlardan alan öteki bütün kanıtlamalar da çöker.
ἐξ ἐπιμέτρου δὲ οὐ χεῖρον ἴσως καὶ ἰδίᾳ περὶ αὐτῶν διαλαβεῖν, ἐπεὶ μάλιστα ἐπ’ αὐτοῖς μέγα φρονοῦσιν. πολλὰ μὲν οὖν λέγειν τὸ ἀνυπόστατον αὐτῶν ὑπομιμνῄσκοντας· ὡς ἐν ὑποτυπώσει δὲ ἀρκεῖ τῇδε τῇ μεθόδῳ χρῆσθαι κατὰ αὐτῶν. λέξω δὲ καὶ νῦν περὶ τῶν ἀναποδείκτων· τούτων γὰρ ἀναιρουμένων καὶ οἱ λοιποὶ σύμπαντες λόγοι διατρέπονται, τὴν ἀπόδειξιν τοῦ συνάγειν ἀπ’ αὐτῶν ἔχοντες.
2.14.195"Her insan canlıdır" öncülü, cüzî örneklerden istikra yoluyla doğrulanır. Çünkü insan olan Sokrates'in canlı olmasından, aynı şekilde Platon'un, Dion'un ve cüzî örneklerin her birinin canlı olmasından, her insanın canlı olduğunu kesin olarak ileri sürmenin mümkün olduğu düşünülür. Öyle ki cüzî örneklerden tek biri bile ötekilere aykırı görünse küllî öncül sağlam olmaz. Örneğin hayvanların çoğu alt çenesini oynattığı, yalnız timsah üst çenesini oynattığı için, "her hayvan alt çenesini oynatır" öncülü doğru değildir.
‘Η πρότασις τοίνυν αὕτη ‘πᾶς ἄνθρωπος ξῷον’ ἐκ τῶν κατά μέρος ἐπαγωγικῶς βεβαιοῦται· ἐκ γὰρ τοῦ Σωκράτην ἄνθρωπον ὄντα καὶ ζῷον εἶναι, καὶ Πλάτωνα ὁμοίως καὶ Δίωνα καὶ ἕκαστον τῶν κατὰ μέρος, δυνατὸν εἶναι δοκεῖ διαβεβαιοῦσθαι καὶ ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ζῷόν ἐστιν, ὡς εἰ κἂν ἕν τι τῶν κατὰ μέρος ἐναντιούμενον φαίνοιτο τοῖς ἄλλοις, οὐκ ἔστιν ὑγιὴς ἡ καθόλου πρότασις, οἶον γοῦν, ἐπεὶ τὰ μὲν πλεῖστα τῶν ζῴων τὴν κάτω γένυν κινεῖ. μόνος δὲ ὁ κροκόδειλος τὴν ἄνω, οὔκ ἐστιν ἀληθὴς ἡ ‘πᾶν ζῷον τὴν κάτω γένυν κινεῖ’ πρότασις.
2.14.196Öyleyse "her insan canlıdır, Sokrates insandır, o hâlde Sokrates canlıdır" dediklerinde, "her insan canlıdır" küllî öncülünden, hatırlattığımız gibi istikra yoluyla küllî öncülü doğrulayan cüzî önermeyi, yani "o hâlde Sokrates canlıdır" önermesini çıkarmak isterler ve döngüsel bir kanıtlamaya düşerler: Küllî öncülü cüzî örneklerin her biriyle [istikra yoluyla, cüzî örneklerin her birini de] küllî öncülden kıyas yoluyla kurarlar. Benzer şekilde "Sokrates insandır, hiçbir insan dört ayaklı değildir, o hâlde Sokrates dört ayaklı değildir" kanıtlamasında da, "hiçbir insan dört ayaklı değildir" öncülünü cüzî örneklerden istikra yoluyla doğrulamak, cüzî örneklerin her birini de "hiçbir insan dört ayaklı değildir" öncülünden kıyasla çıkarmak isterken döngü güçlüğüne düşerler.
ὅταν οὖν ἀπόδειξιν G: αὐτὴν Τ (non magis ipsam esse quam) 32 λεγομένων MA 33 ἡμῶν MEABT (contradicentibus nohis) : ἡμῖν L 5 licet Τ (ἔνεστ?) 8 λέγω T (dico) 10 ἔχοντες M sed spat. 8 lit. rel. 12/13 σωκράτην EAB: σωκράτη ML λέγωσι ‘πᾶς ἄνθρωπος ζῷον, Σωκράτης δ’ ἄνθρωπος, Σωκράτης ἄρα ζῷον’, ἐκ τῆς καθόλου προτάσεως τῆς ‘πᾶς ἄνθρωπος ζῷον’ τὴν κατὰ μέρος πρότασιν συνάγειν βουλόμενοιμ, τὴν ‘Σωκράτης ἄρα ζῷον’, ἣ δὴ βεβαιωτικὴ τῆς καθολικῆς προτάσεως ἐστι κατὰ τὸν ἐπαγωγικὸν τρόπον, ὡς ὑπεμνήσαμεν, εἰς τὸν διάλληλον ἐμπίπτουσι λόγον, τὴν μὲν καθολικὴν πρότασιν δι’ ἑκάστης τῶν κατὰ μέρος <......>
ἐκ τῆς καθολικῆς συλλογιστικῶς. παραπλησίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου λόγου ‘Σωκράτης ἄνθρωπος, οὐδεὶς δὲ ἂνθρωπος τετράπους, Σωκράτης ἄρα οὔκ ἐστι τετράπους’ τὴν μὲν ‘οὐδεὶς ἄνθρωπος τετράπους’ πρότασιν ἐκ τῶν κατὰ μέρος ἐπαγωγικῶς βουλόμενοι βεβαιοῦν, ἑκάστην δὲ τῶν κατὰ μέρος ἐκ τῆς ‘οὐδεὶς ἄνθρωπος τετράπους’ συλλογίζεσθαι θέλοντες, τῇ κατὰ τὸν διάλληλον ἀπορίᾳ περιπίπτουσι.
2.14.198Peripatetiklerin ispatsız dediği öteki kanıtlamaları da aynı şekilde incelemek gerekir. Ama "gündüzse ışık vardır" türünden olanları da. Çünkü söylediklerine göre "gündüzse ışık vardır" önermesi "ışık vardır" sonucunu çıkarır; "ışık vardır" önermesi de "gündüzdür" önermesiyle birlikte "gündüzse ışık vardır" önermesini doğrular. Çünkü "ışık vardır" önermesinin her zaman "gündüzdür" önermesiyle birlikte var olduğu daha önce gözlenmemiş olsaydı, bu koşullu önermenin sağlam olduğu düşünülmezdi.
ὁμοίως δὲ ἐφοδευτέον καὶ τοὺς λοιποὺς τῶν παρὰ τοῖς Περιπατητικοῖς λεγομένων ἀναποδείκτων. ἀλλὰ καὶ τούς τοιούτους ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἒστον’. τό τε γὰρ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἒστι’ συνακτικόν ἐστιν, ὡς φασί, τοῦ ‘φῶς ἒστι’, τό τε ‘φῶς ἐστι’ μετὰ τοῦ ‘ἡμέρα ἔστι βεαιωτικόν ἐστι τοῦ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἒστιν’. οὐ γὰρ ἂν ὑγιὲς ἐνομίσθη τὸ προειρημένον συνημμένον εἶναι, εἰ μὴ πρότερον τεθεώρητο συνυπάρχον ἀεὶ τὸ ‘φῶς ἒστι’ τῷ ‘ἡμέρα ἒστιν’.
2.14.199"Gündüzse ışık vardır" koşullu önermesini kurmak için gündüz olduğunda mutlaka ışık da olduğunu önceden kavramış olmak gerekiyorsa, gündüz olduğunda ışık olduğu da bu koşullu önerme aracılığıyla çıkarılıyorsa, o zaman ele aldığımız ispatsız kanıtlama açısından gündüzün ve ışığın birlikte var oluşunu "gündüzse ışık vardır" koşullu önermesi çıkarmakta, koşullu önermeyi de bu birlikte var oluş doğrulamaktadır. Burada da güçlüğün döngüsel tarzı kanıtlamanın gerçekliğini yıkar.
εἰ οὖν δεῖ προκατειληφέναι, ὅτι ἡμέρας οὔσης πάντως ἔστι καὶ φῶς, εἰς τὸ συνθεῖναι τὸ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἒστι’ συνημμένον, διὰ δὲ τοῦ συνημμένου τούτου συνάγεται τὸ ὅτι ἡμέρας οὔσης φῶς ἔστιν, τὴν μὲν συνύπαρξιν τοῦ ἡμέραν εἶναι καὶ τοῦ φῶς εἶναι συνάγοντος τοῦ ‘εἰ ἡμέρα ἐστι, φῶς ἔστι συνημμένου ὅσον ἐπὶ τῷ προκειμένῳ ἀναπδείκτῳ, τὸ δὲ συνημμένον τῆς συνυπάρξεως τῶν ’π’ ἀναποδείκτῳ βεβαιούσης, κἀνταῦθα ὁ διάλτρόπον τρόπος τρόπος τῆς ἀπορίας ἀνατρέπει τὴν ὑπόστασιν τοῦ λόγου.
2.14.200"Gündüzse ışık vardır; ama ışık yoktur; o hâlde gündüz değildir" kanıtlamasında da durum aynıdır. Gündüz ışıksız gözlenmediği için "gündüzse ışık vardır" koşullu önermesinin sağlam olduğu düşünülebilir; öyle ki, diyelim ki bir gün gündüz görünse ama ışık görünmese, koşullu önermenin yanlış olduğu söylenirdi. Oysa söz konusu ispatsız kanıtlamaya göre, ışık yokken gündüzün olmadığı "gündüzse ışık vardır" önermesi aracılığıyla çıkarılır. Böylece bunların her biri kendini doğrulamak için ötekinin önceden sağlamca kavranmış olmasına muhtaçtır ki onun aracılığıyla güvenilir hâle gelsin; bu da döngüsel tarzdır.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου λόγου ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· οὐχὶ δὲ φῶς ἔστιν· οὐκ ἄρα ἡμέρα ἒστιν’. ἐκ μὲν γὰρ τοῦ μὴ ἄνευ φωτὸς ἡμέραν θεωρεῖσθαι ὑγιὲς ἂν εἶναι νομισθείη τὸ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστι συνημμένον, ὡς εἲγε καθ’ ὑπόθεσιν ἡμέρα μὲν φανείη ποτέ, φῶς δὲ μή, ψεῦδος ἂν λεχθείη τὸ συνημμένον εἶναι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ προειρημένῳ ἀναποδείκτῳ τὸ μὴ εἶναι ἡμέραν φωτὸς μὴ ὄντος διὰ τοῦ ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἒστι’ συνάγεται, ὥστε ἑκάτερον αὐτῶν πρὸς τὴν ἑαυτοῦ βεβαίωσιν χρῄζει τοῦ τὸ ἕτερον βεβαίως εἰλῆφθαι, ἴνα δι’ αὐτοῦ πιστὸν γένηται κατὰ τὸν διάλληλον τρόπον.
2.14.201Ayrıca bazı şeylerin, örneğin gündüzle gecenin, aynı anda var olamamasından yola çıkılarak hem bağlaşık önermenin olumsuzunun, yani "hem gündüz hem gece değildir" önermesinin, hem de ayrık önermenin, yani "ya gündüzdür ya gece" önermesinin sağlam olduğu düşünülebilir. Ama bunların aynı anda var olmadığının da bağlaşık önermenin olumsuzu ve ayrık önerme aracılığıyla doğrulandığını düşünürler ve şöyle derler: "Hem gündüz hem gece değildir; ama gecedir; o hâlde gündüz değildir"; "ya gündüzdür ya gece; ama gecedir; o hâlde gündüz değildir"; ya da "[ya gündüzdür ya gece;] ama gece değildir; o hâlde gündüzdür."
ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι ἀλλήλοις συνυπάρχειν τινά, οἷον ἡμέραν, εἰ τύχοι, καὶ νύκτα, τό τε ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς, τὸ ‘οὐχ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἒστι’, καὶ τὸ διεζευγμένον, τὸ ‘ἢτοι ἡμέρα ἔστιν ἢ νὺξ ἒστιν’, ὑγιῆ νομίζοιτο ἂν εἶναι. ἀλλὰ τὸ <μὴ> συνυπάρχειν αὐτὰ βεβαιοῦσθαι νομίζουσι τε τοῦ ἀποφατικοῦ τῆς συμπλοκῆς καὶ τοῦ διεζευγμένου, λέγοντες ‘οὐχὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νύξ ἔστιν· οὐκ ἄρα ἡμέρα ἒστιν’· ‘ἤτοι ἡμέρα ἐστιν ἢ νύξ ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν· οὐκ ἄρα ἡμέρα ἒστιν’, ἢ ‘οὐχὶ δὲ νύξ ἔστιν· ἡμέρα ἄρα ἒστιν’.
2.14.202Buradan biz de şöyle akıl yürütüyoruz: Ayrık önermeyi ve bağlaşık önermenin olumsuzunu doğrulamak için bunların içerdiği önermelerin aynı anda var olamayacağını önceden kavramış olmamız gerekiyorsa, bu önermelerin aynı anda var olamayacağını da ayrık önerme ve bağlaşık önermenin olumsuzu aracılığıyla çıkardıklarını sanıyorlarsa, döngüsel tarz devreye girer. Çünkü ne içerdikleri önermelerin aynı anda var olamayacağını kavramadan söz konusu temel öncüllere güvenebiliriz, ne de bu temel öncüllerle kıyasları kurmadan önce o önermelerin aynı anda var olamayacağını kesin olarak ileri sürebiliriz.
ὅθεν ἡμεῖς πάλιν ἐπιλογιζόμεθα, ὅτι εἰ μὲν πρὸς τὴν βεβαίωσιν τοῦ διεζευγμένου καὶ τοῦ τῆς συμπλοκῆς ἀποφατικοῦ χρῄζομεν τοῦ προκατειληφέναι, ὅτι τὰ ἐν αὐτ’ οἷς περιεχόμενα ἀξιώματά ἐστιν ἀσυνύπαρκτα, τὸ δὲ ἀσυνύπαρκτα ταῦτα εἶναι συνάγειν δοκοῦσι διά τε τοῦ διεζευγμένου καὶ τοῦ τῆς συμπλοκῆς ἀποφατικοῦ, ὁ δι’ ἀλλήλων εἰσάγεται τρόπος, μὴ δυναμένων ἡμῶν μήτε τοῖς προειρημένοις τροπικοῖς πιστεύειν ἄνευ τοῦ τὸ ἀσυνύπαρκτον τῶν ἐν αὐτοῖς περιεχομένων ἀξιωμάτων καταλαβεῖν, μήτε τὸ ἀσυνύπαρκτον αὐτῶν διαβεβαιοῦσθαι πρὸ τῆς τῶν συλλογισμῶν διὰ τῶν τροπικῶν συνερωτήσεως.
2.14.203Bu yüzden, bu geri dönüş yüzünden güvene nereden başlayacağımızı bilemediğimizden, bu açıdan ne üçüncü, ne dördüncü, ne de beşinci ispatsız kanıtlamanın gerçekliği olduğunu söyleyeceğiz.
Kıyaslar hakkında da şimdilik bu kadarını söylemek yeter.
διόπερ οὐκ ἔχοντες, πόθεν ἀρξόμεθα τῆς πίστεως διὰ τὸ παλίνδρομον, λέξομεν μήτε τὸν τρίτον μήτε τὸν τέταρτον μήτε τὸν πέμπτον τῶν ἀναποδείκτων ὅσον ἐπὶ τούτοις ὑπόστασιν ἔχειν. Τοσαῦτα μὲν καὶ περὶ συλλογισμῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει λελέχθαι.
2.15.20415. Bölüm: İstikra üzerine
İstikra yöntemini bir kenara bırakmanın da kolay olduğunu düşünüyorum. Çünkü istikra aracılığıyla cüzî örneklerden yola çıkarak küllî olanı doğrulamak istedikleri için, bunu ya bütün cüzî örnekleri gözden geçirerek yapacaklar ya da bazılarını. Bazılarını gözden geçirirlerse istikra sağlam olmaz; çünkü istikrada atlanan cüzî örneklerden bazılarının küllî olana aykırı düşmesi mümkündür. Hepsini gözden geçirmek isterlerse imkânsız bir iş için uğraşacaklar; çünkü cüzî örnekler sonsuzdur ve sınırsızdır. Öyle ki, sanırım, istikra her iki yönden de sarsılır.
Εὑπαραίτητον δὲ εἶναι νομίζω καὶ τὸν περὶ ἐπαγωγῆς τρόπον. ἐπεὶ γὰρ ἀπὸ τῶν κατὰ μέρος πιστοῦσθαι βούλονται δι’ αὐτῆς τὸ καθόλου, ἤτοι πάντα ἐπιόντες τὰ κατὰ μέρος τοῦτο ποιήσουσιν ἢ τινά. ἀλλ’ εἰ μὲν τινά, ἀβέβαιος ἔσται ἡ ἐπαγωγή, ἐνδεχομένου τοῦ ἐναντιοῦσθαι τῷ καθόλου τινὰ τῶν παραλειπομένων κατὰ μέρος ἐν τῇ ἐπαγωγῇ· εἰ δὲ πάντα, ἀδύνατα μοχθήσουσιν, ἀπείρων ὄντων τῶν κατὰ μέρος καὶ ἀπεριορίστων. ὥσθ’ οὕτως ἑκατέρωθεν, οἶμαι, συμβαίνει σαλεύεσθαι τὴν ἐπαγωγήν.
2.16.20516. Bölüm: Tarifler üzerine
Dogmatikler, felsefe denen şeyin mantık kısmına dahil ettikleri tarifler öğretisiyle de pek övünürler. Öyleyse şimdilik tarifler hakkında da birkaç şey söyleyelim.
Dogmatikler tariflerin pek çok işe yaradığını düşünse de, tariflerin bütün gerekliliğini dayandırdıkları iki temel başlık bulacaksın:
‘Αλλὰ καὶ ἐπὶ τῇ περὶ ὅρων δὴ τεχνολογίᾳ μέγα φρονοῦσιν οἱ δογματικοί, ἣν τῷ λογικῷ μέρει τῆς καλουμένης φιλοσοφίας ἐγκαταλέγουσιν. φέρε οὖν καὶ περὶ ὅρων ὀλίγα ἐπὶ τοῦ παρόντος εἲπωμεν. Πρὸς πολλὰ τοίνυν χρησιμεύειν τοὺς ὅρους τῶν δογματικῶν δοκούντων, δύο τὰ ἀνωτάτω κεφάλαια <ἃ>
2.16.206Tariflerin her durumda ya kavrayış için ya da öğretim için gerekli olduğunu gösterirler. Şimdi tariflerin bunların hiçbirine yaramadığını hatırlatırsak, sanırım dogmatiklerin tarifler konusunda harcadığı bütün boş emeği çürütmüş olacağız.
πάσης λέγουσιν ἀναγκαιότητος αὐτῶν ἴσως εὑρήσεις· ἢ γὰρ ὧς πρὸς κατάληψιν ἢ ὧς πρὸς διδασκαλίαν ἐν πᾶσι παραδεικνύουσι τοὺς ὅρους ἀναγκαίους. ἐὰν οὖν ὑπομνήσωμεν, ὅτι πρὸς οὐδέτερον τούτων χρησιμεύουσι, περιτρέψομεν, οἶμαι, πᾶσαν τὴν γεγενημένην περὶ αὐτῶν παρὰ τοῖς δογματικοῖς ματαιοπονίαν.
2.16.207Hemen şunu söyleyelim: Tarif edilecek şeyi bilmeyen kişi, bilmediği bir şeyi tarif edemez; onu bilen ve sonra tarif eden kişi ise tarif edilen şeyi tariften kavramış değildir, önceden kavramış olduğu şeye tarifi sonradan eklemiştir. Demek ki tarif şeyleri kavramak için gerekli değildir. Gerçekten de her şeyi tarif etmek istersek, sonsuza gidileceği için hiçbir şeyi tarif edemeyiz; bazı şeylerin tarifsiz de kavrandığını kabul edersek, tariflerin kavrayış için gerekli olmadığını ortaya koymuş oluruz, çünkü tarif edilmemiş şeyler nasıl kavrandıysa her şeyi tarifsiz kavrayabiliriz. Yani ya hiçbir şeyi tarif edemeyeceğiz ya da tariflerin gerekli olmadığını ortaya koyacağız. Aynı sebeplerle tariflerin öğretim için de gerekli olmadığını görürüz. Çünkü bir şeyi ilk bilen kişi onu tarifsiz bildiği gibi, onu öğrenen kişiye de aynı şekilde tarifsiz öğretilebilir.
εὐθέως οὖν, εἰ ὁ μὲν ἀγνοῶν τὸ ὁριστὸν οὐχ οἷός τέ ἐστι τὸ μὴ γινωσκόμενον αὐτῷ ὁρίσασθαι, ὁ δὲ γινύσκων, εἶθ’ ὁριζόμενος οὐκ ἐκ ὅρου τὸ ὁριστὸν κατείληφεν ἀλλ’ ἐπὶ προκατειλημτοῦ μένω τούτῳ τὸν ὅρον ἐπισυντέθεικεν, πρὸς κατάληψιν τῶν πραγμάτων ὁ ὅρος οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖος. καὶ γὰρ ἐπεὶ πάντα μὲν ὁρίζεσθαι θέλοντες καθάπαξ οὐδὲν ὁρισόμεθα διὰ τὴν <εἰς> ἄπειρον ἔκπτωσιν, τινὰ δὲ καὶ δίχα τῶν ὅρων ὁμολογοῦντες οὐκ ἀναγκαίους πρὸς κατάληψιν τοὺς ὅρους ἀποφαίνομεν, καθ’ ὅν τρόπον τὰ μὴ ὁρισθέντα κατελήφθη, δυναμένων ἡμῶν πάντα χωρὶς τῶν ὄρων καταλαμβάνειν, ἢ καθάπαξ
οὐδὲν ὁρισόμεθα διὰ τὴν εἰς ἄπειρον ἔκπτωσιν] ἢ οὐκ ἀναγκαίους τοὺς ὄρους ἀποφανοῦμεν. διὰ δὲ ταῦτα οὐδὲ πρὸς διδασκαλίαν αὐτοὺς εὕροιμεν ἂν ἀναγκαίους· ὧς γὰρ ὁ πρῶτος τὸ πρᾶγμα γνούς ἔγνω τοῦτο χωρὶς ὅρου, κατὰ τὸ παραπλἠσιον καὶ ὁ διδασκόμενος αὐτὸ δύναται χωρὶς ὅρου διδαχθῆναι.
2.16.209Üstelik tarifleri tarif edilen şeylere göre değerlendirirler ve tarif edilen şeylerin hepsinde ya da bir kısmında bulunmayan bir şeyi içeren tariflerin kusurlu olduğunu söylerler. Bu yüzden biri insanın "akıllı ölümsüz bir canlı" ya da "akıllı, ölümlü, okuma yazma bilen bir canlı" olduğunu söylerse, birinci durumda hiçbir insan ölümsüz olmadığı, ikincisinde de bazı insanlar okuma yazma bilmediği için tarifin kusurlu olduğunu söylerler.
ἔτι ἀπὸ τῶν ὁριστῶν ἐπικρίνουσι τούς ὅρους, καί φασι μοχθηροὺς ὅρους εἶναι τοὺς περιέχοντάς τι τῶν μὴ προσόντων τοῖς ὁριστοῖς, ἤτοι πᾶσιν ἢ τισίν. διόπερ ὅταν εἴπῃ τις τὸν ἂμιρωπον εἶναι ζῷον λογικὸν ἀθάνατον ἤ ζῷον λογικὸν θνητὸν γραμματικόν, ὅπου μὲν μηδενὸς ὄντος ἀνθρώπου ἀθανάτου, ὅπου δὲ τινῶν μὴ γραμματικῶν ὄντων, φασὶ μοχθηρὸν εἶναι τὸν ὅρον.
2.16.210Ama belki de, değerlendirilmeleri için dayanılması gereken cüzî örnekler sonsuz olduğundan, tarifler değerlendirilemez. Üstelik tarifler, değerlendirilmelerine dayanak olan şeyleri kavratamaz ve öğretemez; çünkü bu şeyler, eğer gerçekten kavranıyorsa, tariflerden önce bilinmiş ve kavranmış olmalıdır. Bize bu kadar belirsizlik yüklerken tariflerin kavrayışa, öğretime ya da genel olarak açıklığa yaradığını söylemek nasıl gülünç olmasın?
τάχα δὲ καὶ ἀνεπίκριτοί εἰσιν οἱ ὅροι διὰ τὴν ἀπειρίαν τῶν κατὰ μέρος, ἐξ ὧν ἐπικρίνεσθαι ὀφείλουσιν· εἶτα οὐκ ἂν καταληπτικοί τε καὶ διδακτικοὶ τούτων εἶεν ἐξ ὧν ἐπικρίνονται δηλονότι προεπεγνωσμένων, εἴγε ἄρα, καὶ προκατειλημμένων πῶς δὲ οὐκ ἂν εἴη γελοῖον τὸ λέγειν ὧς οἱ ὅροι χρησιμεύουσι πρὸς λατάξψομ ἢ διδασκαλίαν ἢ σαφήνειαν ὅλως, ἀσάφειαν ἡμῖν ἐπεισκυκλοῦντες τοσαύτην;
2.16.211Biraz da şakalaşalım: Biri başka birine ata binmiş ve köpeğini peşinden sürükleyen bir adamla karşılaşıp karşılaşmadığını sormak istese ve soruyu şöyle sorsa: "Ey akıl ve epistēmē alabilen akıllı ölümlü canlı, siyaset bilgisi alabilen, yassı tırnaklı, gülme yetisine sahip bir canlı, kişneyen ölümlü bir canlının sağrısına binmiş, havlayan dört ayaklı bir canlıyı peşinden sürüklerken karşına çıktı mı?" Bu kadar bilinen bir şey hakkında, tarifler yüzünden karşısındakini dilsiz bırakan bu kişi nasıl gülünç olmasın? O hâlde bu bakımdan tarifin yararsız olduğunu söylemek gerekir;
οἶον γοῦν, ἴνα τι καὶ παίξωμεν, εἰ τις παρά του βουλόμενος πυθέσθαι εἰ ἀπήντηται αὐτῷ ἄνθρωπος ἐπὶ ἲππου ὀχούμενος καὶ κύνα ἐφελκόμενος, τὴν ἐρώτησιν οὕτω ποιήσαιτο ‘ὦ ζῷον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, ἀπήντητό σοι ζῷον γελαστικὸν πλατυώνυχον, ἐπιστήμης πολιτικῆς δεκτικόν, ζῴῳ θνητῷ χρεμετιστικῷ τὰ σφαιρώματα ἐφηδρακός ἐφελκόμενον ζῷον τετράπουν ὑλαπτικόην;’ πῶς οὐκ ἂν εἴη καταγέλαστος, εἰς ἀφασίαν οὕτω γνωρίμου πράγμαἀν τος ἐμβαλὼν τὸν ἄνθρωπον διὰ τοὺς ὅρους; οὐκοῦν ἂχρηστον εἶναι τὸν ὅρον ὅσον ἐπὶ τούτοις λεκτέον,
2.16.212ister tarif, kısa bir hatırlatmayla bizi kelimelerin karşılık geldiği şeylerin kavramına götüren söz diye tanımlansın (az önce söylediklerimizden bunun durumu açık, değil mi?), ister bir şeyin ne olduğunu, yani özünü gösteren söz diye, ister kişi nasıl isterse öyle. Çünkü tarifin ne olduğunu ortaya koymak isterken içinden çıkılmaz bir anlaşmazlığa düşerler; bu eserin amacı gereği bunu şimdi bir yana bırakıyorum, kaldı ki tariflerin yararsızlığı hakkında söylediklerimiz tarifleri çürütmeye yetiyor gibi görünüyor. Tarifler hakkında da şimdilik bu kadarını söylemem yeter.
εἲτ’ οὖν λόγος εἷναι λέγοιτο διὰ βραχείας ὑπομνήσεως εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἄγων τῶν ὑποτεταγμένων ταῖς φωναῖς πραγμάτων, ὡς δῆλόν γε (οὐ γάρ;) ἐκ τῶν μικρῷ πρόσθεν ἡμῖν εἰρημένων, εἴτε λόγος ὁ τὸ τί ἦν εἷναι δηλῶν, εἴτε ὃ βούλεταί τις. καὶ γὰρ τί ἐστιν ὁ ὅρος βουλόμενοι παριστᾶν εἰς ἀνήνυτον ἐμπίπτουσι διαφωνίαν, ἣν διὰ τὴν προαίρεσιν τῆς γραφῆς παρίημι νῦν, εἴγε καὶ δοκεῖ διατρέπειν τούς ὅρους <ὅσα ἐν τούτοις περὶ τοῦ ἄχρηστον εἶναι τὸν ὅρον ἐλέγομεν>. Τοσαῦτα μὲν καὶ περὶ ὅρων ἀπόχρη μοι νῦν λελέχθαι.
2.17.21317. Bölüm: Bölme üzerine
Bazı dogmatikler diyalektiğin kıyas, istikra, tarif ve bölme bilimi olduğunu söylediği için ve biz de ölçüt, işaret ve ispat hakkındaki kanıtlamaların yanı sıra kıyaslar, istikra ve tarifler üzerine konuştuğumuz için, bölme hakkında da kısaca durmayı yersiz bulmuyoruz. Söylediklerine göre bölme dört türlü olur: Ya bir kelime anlamlarına bölünür, ya bir bütün parçalarına, ya bir cins türlerine, ya da bir tür tek tek fertlerine. Bunların hiçbirine dair bir bölme epistēmēsi bulunmadığını göstermek belki de kolaydır.
‘Επεὶ δέ τινες τῶν δογματικῶν τὴν διαλεκτικὴν εἶναί φασιν ἐπιστήμην συλλογιστικὴν ἐπαγωγικὴν ὁριστικὴν <διαιρετικήν>, διελέχθημεν δὲ ἡμεῖς ἤδη, τοὺς περὶ τοῦ κριτηρίου καὶ τοῦ σημείου καὶ τῆς ἀποδείξεως λόγους, περί τε συλλογισμῶν καὶ ἐπαγωγῆς καὶ περὶ ὅρων, οὐκ ἄτοπον ἡγούμεθα εἶναι καὶ περὶ διαιρέσεως βραχέα διαλαβεῖν. γίνεσθαι τοίνυν τὴν διαίρεσίν φασι τετραχῶς· ἢ γὰρ ὄνομα εἰς σημαινόμενα διαιρεῖσθαι ἢ ὅλον εἰς μέρη ἢ γένος εἰς εἴδη ἢ εἶδος εἰς τὰ καθ’ ἓκαστον. ὅτι δὲ οὐδενὸς τούτων ἔστιν ἐπιστήμη διαιρετική, ῥᾴδιον ἴσως ἐπελθεῖν.
2.18.21418. Bölüm: Bir kelimenin anlamlarına bölünmesi üzerine
Hemen şunu söyleyelim: Epistēmēlerin tabiatça olan şeylere ait olduğunu, uzlaşmayla olan şeylere asla ait olmadığını söylerler; bunda da haklıdırlar. Çünkü epistēmē sağlam ve değişmez bir şey olmak ister; uzlaşmayla olan şeyler ise kolayca değişir, elimizde olan uzlaşmaların değişmesiyle başkalaşır. Kelimeler tabiatça değil uzlaşmayla anlam taşıdığına göre (yoksa Yunanlılar da yabancılar da kelimelerin anlattığı her şeyi anlardı; üstelik anlamları dilediğimiz kelimelerle göstermek ve anlatmak her zaman elimizdedir), bir kelimeyi anlamlarına bölen bir epistēmē nasıl olabilir? Ya da bazılarının sandığı gibi diyalektik, anlatanların ve anlatılanların epistēmēsi olarak nasıl var olabilir?
Εὐθέως οὖν τἀς ἐπιστήμας τῶν φύσει φασὶν εἶναι, τῶν θέσει δὲ οὐδαμῶς, καὶ εἰκότως. ἡ μὲν γὰρ ἐπιστήμη βέβαιόν τι καὶ ἀμετάπτωτον πρᾶγμα εἶναι θέλει, τὰ ῥᾳδίαν θέσεων, εὐμετάπτωτον τὴν μεταβολήν, ταῖς ἐναλλαγαῖς τῶν θέσεων, αἳ εἰσιν ἐφ’ ἡμῖν, ἑτεροιούμενα. ἐπεὶ οὖν τὰ ὀνόματα θέσει σημαίνει καὶ οὐ φύσει πάντες γὰρ ἂν συνίεσαν πάντα τὰ ὑπὸ τῶν φωνῶν σημαινόμενα, ὁμοίς τε καὶ βάρβαροι, πρὸς τῷ καὶ ἐφ’ ἡμῖν εἶναι τὰ σημαινόμενα οἶς ἂν βουλώμεθα ὁνόμασιν <καὶ> ἀεὶ δηλοῦν τε καὶ σημαίνειν), πῶς ἂν δυνατὸν εἴη διαιρετικὴν ὀνόματος εἰς σημαινόμενα ἐπιστήμην εἶναι; ἢ πῶς ἐπιστήμη σημαινόντων τε καὶ σημαινομένων, ὡς οἴονταί τινες, ἡ διαλεκτικὴ δύναιτ’ ἂν ὑπάρχειν;
2.19.21519. Bölüm: Bütün ve parça üzerine
Bütün ve parça üzerine fizik denen konular arasında da konuşacağız; şimdilik bütünün parçalarına bölündüğü söylenen bölme hakkında şunları söylemek gerekir. Biri on sayısının bir, iki, üç ve dörde bölündüğünü söylediğinde, on bunlara bölünmüş olmaz. Çünkü onun ilk parçası, örneğin bir (şimdilik bunu kabul edelim), çıkarıldığı anda geriye artık on değil, dokuz kalır; genel olarak ondan başka bir şey kalır.
Περὶ δὲ ὅλου καὶ μέρους διαλεξόμεθα μὲν καὶ ἐν τοῖς φυσικοῖς δὴ λεγομένοις ΙΙΙ 98 sqq.), ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος περὶ τῆς λεγομένης διαιρέσεως τοῦ ὅλου εἰς τὰ μέρη αὐτοῦ τάδε λεκτέον. ὅταν λέγῃ τις διαιρεῖσθαι τὴν δεκάδα εἰς μονάδα καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα, οὐ διαιρεῖται εἰς ταῦτα ἡ δεκάς. ἅμα γὰρ τῷ τὸ πρῶτον αὐτῆς ἀρθῆναι μέρος, ἴνα κατὰ συγχώρησιν νῦν τοῦτο δῶμεν, οἷον τὴν μονάδα, οὐκέτι ὑπόκειται ἡ δεκάς, ἀλλ’ ἐννέα καὶ ὅλως ἕτερόν τι παρὰ τὴν δεκάδα.
2.19.216Demek ki geri kalanların çıkarılması ve bölünmesi ondan değil, her çıkarmada başkalaşan başka sayılardan yapılır. Öyleyse bütünü, parçaları olduğu söylenen şeylere bölmek belki de mümkün değildir. Çünkü bütün parçalara bölünüyorsa, parçaların bölmeden önce bütünün içinde bulunması gerekir; oysa belki de bulunmazlar. Örneğin, sözü yine on üzerinde tutalım: Dokuzun mutlaka onun bir parçası olduğunu söylerler, çünkü on, bir ve dokuza bölünür. Sekiz de öyledir, çünkü on, sekiz ve ikiye bölünür. Yedi, altı, beş, dört, üç, iki ve bir de aynı şekilde.
ἡ οὖν τῶν λοιπῶν ἀφαίρεσίς τε καὶ διαίρεσις οὐκ ἀπὸ τῆς δεκάδος γίνεται ἀλλ’ ἀπό τινων αλλων, καθ’ ἑκάστην ἀφαίρεσιν ἑτεροιουμένων. τάχα οὖν οὐκ ἐνδέχεται τὸ ὅλον διαιρεῖν εἰς τὰ λεγόμενα εἶναι αὐτοῦ μέρη. καὶ γὰρ εἰ διαιρεῖται τὸ ὅλον εἰς μέρη, φιλεῖ τὰ μέρη ἐμπεριέχεσθαι τῷ ὅλῳ πρὸ τῆς διαιρέσεως, οὐ περιέχεται δὲ ἴσως. οἶον γοῦν, ἴνα ἐπὶ τῆς δεκάδος στἠσωμεν πάλιν τὸν λόγον, τῆς δεκάδος μέρος φασὶ πάντως εἷναι τὰ ἐννέα· διαιρεῖται γὰρ εἰς ‘ὲν καὶ ἐννέα. ἀλλὰ καὶ τὰ ὀκτὼ ὁμοίως· διαιρεῖται γὰρ εἰς ὀκτὼ καὶ δύο. καὶ τὰ ἑπτὰ ὁμοίως καὶ ἓξ καὶ πέντε καὶ τέσσαρα καὶ τρία καὶ δύο καὶ ἔν.
2.19.217Bunların hepsi onun içinde bulunuyorsa ve onun kendisiyle toplandığında elli beş ediyorsa, onun içinde elli beş bulunur; bu ise saçmadır. Demek ki onun parçaları olduğu söylenen şeyler onun içinde bulunmaz; on da, içinde hiç görülmeyen bu şeylere bütünün parçalarına bölünmesi gibi bölünemez.
εἰ οὖν ταῦτα πάντα ἐν τῇ δεκάδι περιέχεται καὶ συντιθέμενα μετ’ αὐτῆς πεντεκαιπεντήκοντα γίνεται, ἐν τοῖς δέκα περιέχεται πεντεκαιπεντήκοντα· ὅπερ ἄτοπον. οὐκοῦν οὔτε περιέχεται ἐν τῇ δεκάδι τὰ λεγόμενα αὐτῆς εἶναι μέρη, οὔτε ἡ δεκὰς εἰς ἐκεῖνα διαιρεῖσθαι δύναται ὡς ὅλον εἰς μέρη, ἃ μηδὲ ὅλως ἐν αὐτῇ θεωρεῖται.
2.19.218Biri, diyelim ki on arşınlık bir uzunluğu bölmek isterse, büyüklükler konusunda da aynı güçlükler çıkacaktır. Demek ki bir bütünü parçalarına bölmek de belki mümkün değildir.
τὰ δὲ αὐτὰ ἀπαντήσεται καὶ ἐπὶ τῶν μεγεθῶν, ὅταν τὸ δεκάπηχυ μέγεθος, εἰ τύχοι, διαιρεῖν ἐθέλοι τις. οὐκ ἐνδέχεται οὖν ’ίσως διαιρεῖν οὐδὲ ὅλον εἰς μέρη.
2.20.21920. Bölüm: Cinsler ve türler üzerine
Geriye cinsler ve türler hakkındaki tartışma kalıyor. Bunu başka bir yerde daha geniş ele alacağız; şimdi kısaca şunları söyleyeceğiz. Cinslerin ve türlerin zihindeki kavramlar olduğunu söylüyorlarsa, yönetici yetiye ve tasavvura karşı ileri sürdüğümüz itirazlar onları çürütür. Onlara kendi başına bir gerçeklik tanıyorlarsa, şuna ne diyecekler?
Οὐκοῦν ὁ περὶ τῶν γενῶν καὶ τῶν εἰδῶν ὑπολείπεται λόγος, περὶ οὗ πλατύτερον μὲν ἐν ἄλλοις διαλεξόμεθα (cf. p. XXVII), ὧς ἐν συντόμῳ δὲ νῦν ταῦτα λέξομεν. εἰ μὲν ἐννοήματα εἶναι τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη λέγουσιν, αἱ κατὰ τοῦ ἡγεμονικοῦ καὶ τῆς φαντασίας ἐπιχειρήσεις αὐτούς διατρέπουσιν· εἰ δὲ ἰδίαν ὑπόστασιν αὐτοῖς ἀπολείπουσιν, τί πρὸς τοῦτο ἐροῦσιν;
2.20.220Cinsler varsa, ya türler kadar çoktur ya da cinsin türü sayılan bütün türlerde ortak olan tek bir cins vardır. Cinsler türleri kadar çoksa, onlara bölünecek ortak bir cins artık olmaz. Bütün türlerinde tek bir cins bulunduğu söylenirse, her tür ya cinsin bütününden pay alır ya da bir parçasından. Bütününden asla pay alamaz; çünkü tek bir şeyin, bulunduğu söylenen şeylerin her birinde bütün olarak görülecek biçimde, aynı anda bir şeyde ve başka bir şeyde içerilmesi imkânsızdır. Bir parçasından pay alıyorsa, önce, sandıkları gibi cinsin bütünü türü izlemeyecek; insan da canlı olmayacak, canlının bir parçası olacak, örneğin yalnız ousia olacak, ama ne psykhēli ne de his sahibi olacaktır.
εἰ ἔστι τὰ γένη, ἤτοι τοσαῦτά ἐστιν ὅσα τὰ εἴδη, ἢ ἔν ἐστι κοινὸν πάντων τῶν εἰδῶν αὐτοῦ λεγομένων εἶναι [εἶδος ἤγουν] γένος. εἰ μὲν οὖν τοσαῦτά ἐστι τὰ γένη ὅσα τὰ εἴδη αὐτῶν, οὐκέτ’ ἂν εἴη κοινὸν γένος, ὃ εἰς αὐτά διαιρεθήσεται. εἰ δὲ ὲν εἶναι λέγοιτο ἐν πᾶσι τοῖς εἴδεσιν αὐτοῦ γένος, ἢτοι ὅλου αὐτοῦ ἕκαστον εἶδος αὐτοῦ μετέχει ἢ μέρους αὐτοῦ. ἀλλ’ ὅλου μὲν οὐδαμῶς· ἀμήχανον γάρ ἐστιν ἔν τι ὑπάρχον <ἐν> ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ κατὰ ταὐτὸ περιέχεσθαι ὡς ὅλον ἐν ἑκάστῳ θεωρεῖσθαι τῶν ἐν οἶς εἶναι λέγεται. εἰ δὲ μέρους, πρῶτον μὲν οὐκ ἀκολουθήσει τῷ εἴδει τὸ γένος πᾶν, ὡς ὑπολαμβάνουσιν, οὐδὲ ὁ ἄνθρωπος ἔσται ζῷον ἀλλὰ μέρος ζῴου, οἷον οὐσία, οὔτε δὲ ἔμψυχος οὔτε αἰσθητική.
2.20.221Sonra, bütün türlerin cinslerinin ya aynı parçasından ya da her birinin ayrı bir parçasından pay aldığı söylenebilir. Aynı parçasından pay almaları, az önce söylenen sebeplerle mümkün değildir. Ayrı ayrı parçalarından pay alıyorlarsa, türler cins bakımından birbirine benzemeyecektir ki bunu kabul etmezler; her cins de sonsuz parçaya bölündüğü için sonsuz olacaktır: Yalnız türlere değil, türleriyle birlikte içinde görüldüğü fertlere de bölünecektir; çünkü Dion'un yalnız insan değil, canlı da olduğu söylenir. Bunlar saçmaysa, cinsleri tek olduğuna göre türler onun bir parçasından da pay almaz.
εἶτα μέντοι καὶ ἤτοι ταὐτοῦ λέγοιτο ἂν μετεσχηκέναι πάντα τὰ εἴδη μέρους τοῦ γένους αὐτῶν, ἢ ἑτέρου idem): κατ’ αὐτὸ L 1 καὶ om. T καὶ ἑτέρου. ἀλλὰ ταὐτοῦ μὲν οὐκ ἐνδέχεται διὰ τὰ προειρημένα. εἰ δὲ ἄλλου καὶ ἄλλου, οὔτε ὅμοια ἀλλήλοις ἔσται τὰ εἴδη κατὰ γένος, ὅπερ οὐ προσδέξονται, ἄπειρόν τε ἔσται γένος ἕκαστον εἰς ἄπειρα τεμνόμενον (οὐ μόνον τὰ εἴδη ἀλλὰ καὶ τὰ καθ’ ἕκαστον, ἐν οἶς καὶ αὐτοῖς μετὰ τῶν εἰδῶν αὐτοῦ θεωρεῖται· οὐ γὰρ μόνον ἄνθρωπος ἀλλὰ καὶ ζῷον ὁ Δίων εἶναι λέγεται). εἰ δὲ ταῦτα ἄτοπα, οὐδὲ κατὰ μέρος μετέσχηκε τὰ εἴδη τοὐ γένους αὐτῶν ἑνὸς ὄντος.
2.20.222Her tür ne cinsin bütününden ne de bir parçasından pay alıyorsa, bütün türlerinde tek bir cins bulunduğu, öyle ki o türlere bölündüğü nasıl söylenebilir? Belki de, birtakım hayaller uydurmadan kimse bir şey söyleyemez; bu hayaller de septik yöntemlere göre dogmatiklerin kendi aralarındaki karara bağlanmamış anlaşmazlıklarla çürütülecektir.
εἰ δὲ μήτε ὅλου μετέσχηκεν ἕκαστον εἶδος τοῦ γένους μήτε μέρους αὐτοῦ, πῶς ἂν λέγοιτο ‘ὲν εἶναι γένος ἐν πᾶσι τοῖς εἴδεσιν αὐτοῦ, ὥστε καὶ εἰς αὐτὰ διαιρεῖσθαι; τάχα οὐκ ἂν ἔχοι τις λέγειν μὴ οὐχὶ ἀναπλάσσων τινὰς εἰδωλοποιήσεις, ἇί ταῖς ἐκείνων αὐτῶν ἀνεπικρίτοις διαφωνίαις κατὰ τὰς σκεπτικὰς ἐφόδους περιτραπήσονται.
2.20.223Bunlara şunu da eklemek gerekir: Türler şöyle ya da böyledir; bunların cinsleri ya hem şöyle hem böyledir, ya şöyledir de böyle değildir, ya da ne şöyle ne böyledir. Örneğin "bir şey"lerden bazıları cisim, bazıları cisimsizdir; bazıları doğru, bazıları yanlıştır; diyelim ki bazıları beyaz, bazıları siyahtır; bazıları çok büyük, bazıları çok küçüktür; ötekiler de böyle. O hâlde bazılarının en genel cins dediği "bir şey", örnek vermek gerekirse, ya bunların hepsi olacak, ya bir kısmı, ya da hiçbiri.
Πρὸς δὲ τούτοις κἀκεῖνο λεκτέον. τὰ εἴδη τοῖα ἢ τοῖά ἐστιν· τούτων τὰ γένη ἤτοι καὶ τοῖα καὶ τοῖα, ἢ τοῖα μὲν τοῖα δὲ οὐ, ἢ οὔτε τοῖα οὔτε τοῖα. οἷον ἐπεὶ τῶν τινῶν τὰ μέν ἐστι σώματα τὰ δὲ ἀσώματα, καὶ τὰ μὲν ἀληθῆ τὰ δὲ ψευδῆ, καὶ ἔνια μὲν λευκά, εἰ τύχοι, ἔνια δὲ μέλανα, καὶ ἔνια μὲν μέγιστα ἔνια δὲ σμικρότατα, καὶ τὰ ἄλλα ὁμοίως, τὸ τὶ λόγου ἕνεκεν, ὅ φασιν εἶναί τινες γενικώτατον, ἢ πάντα ἔσται ἢ τὰ ἕτερα ἢ οὐδέν.
2.20.224"Bir şey" hiçbiri değilse, cins de yoktur ve araştırma sona erer. Hepsi olduğu söylenirse, söylenen şeyin imkânsız olmasının yanı sıra, içinde bulunduğu türlerin ve fertlerin her birinin de bunların hepsi olması gerekecektir. Çünkü söylediklerine göre canlı psykhēli ve his sahibi bir ousia olduğundan, türlerinin her birinin de hem ousia hem psykhēli hem de his sahibi olduğu söylenir; aynı şekilde cins hem cisim hem cisimsiz, hem yanlış hem doğru, diyelim ki hem siyah hem beyaz, hem çok küçük hem çok büyük ve geri kalan her şeyse, türlerin ve fertlerin her biri de bunların hepsi olacaktır. Oysa böyle bir şey görülmez. Demek ki bu da yanlıştır.
ἀλλ’ εἰ μὲν οὐδέν ἐστιν ὅλως τὸ τὶ, οὐδὲ τὸ γένος, πέρας ἔχει ἡ ζήτησις. εἰ δὲ πάντα εἶναι ῥηθείη, πρὸς τῷ ἀδύνατον εἶναι τὸ λεγόμενον, καὶ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν καθ’ ἕκαστον ἐν οἶς ἐστι δεήσει πάντα εἶναι. ὡς γάρ, ἐπεὶ τὸ ζῷον, ὡς φασίν, οὐσία ἐστὶν ἔμψυχος αἰσθητική, ἕκαστον τῶν εἰδῶν αὐτοῦ καὶ οὐσία εἶναι λέγεται καὶ ἔμψυχος καὶ αἰσθητική, οὕτως εἰ τὸ γένος καὶ σῶμά ἐστι καὶ ἀσώματον καὶ ψευδὲς καὶ ἀληθὲς καὶ μέλαν, εἰ τύχοι, καὶ λευκὸν καὶ σμικρότατον καὶ μέγιστον καὶ τἆλλα πάντα, ἕκαστον τῶν εἰδῶν καὶ τῶν ἓκαστον ἕκαστον πάντα ἔσται· ὅπερ οὐ θεωρεῖται. ψεῦδος οὖν καὶ τοῦτο.
2.20.225Yalnız bir kısmıysa, bunların cinsi geri kalanların cinsi olmayacaktır. Örneğin "bir şey" cisimse cisimsizlerin, canlı akıllıysa akılsızların cinsi olmayacaktır; öyle ki ne cisimsiz bir "bir şey" ne de akılsız bir canlı olacaktır; ötekiler de böyle. Bu ise saçmadır. Demek ki cins ne hem şöyle hem böyle, ne şöyle olup böyle olmayan, ne de ne şöyle ne böyle olabilir; öyleyse cins hiç yoktur. Biri cinsin kuvve hâlinde her şey olduğunu söylerse, kuvve hâlinde bir şey olanın bir şey olarak fiil hâlinde de olması gerektiğini söyleyeceğiz; örneğin biri fiil hâlinde okuma yazma bilen olmadıkça [kuvve hâlinde de] okuma yazma bilen olamaz. Dolayısıyla cins kuvve hâlinde her şeyse, onlara fiil hâlinde ne olduğunu soruyoruz; böylece aynı güçlükler yerinde kalıyor. Çünkü birbirinin zıddı olan bütün şeyler fiil hâlinde aynı anda var olamaz.
εἰ δὲ τὰ ἕτερα μόνα ἐστί, τούτων τὸ γέαὐτὰ νος τῶν λοιπῶν οὐκ ἔσται γένος, οἷον εἰ σῶμα τὸ τὶ, τῶν ἀσωμάτων, καὶ εἰ λογικὸν τὸ ζῷον, τῶν ἀλόγων, ὡς μήτε ἀσώματόν τι εἶναι ζῷον μήτε ἂλογον, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως· ὅπερ ἄτοπον. οὐκοῦν οὔτε καὶ τοῖον καὶ τοῖον τὸ γένος, οὔτε τοῖον μὲν τοῖον δὲ οὔ, οὔτε μὴν οὔτε τοῖον οὔτε τοῖον δύναται εἶναι [γένος]· εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ ἔστιν ὅλως τὸ γένος. εἰ δὲ λέγοι τις ὅτι δυνάμει πάντα ἐστὶ τὸ γένος, λέξομεν, ὧς τὸ δυνάμει τι ὂν δεῖ τι καὶ ἐνεργείᾳ εἰναι, οἷον οὐ δύναταί τις γραμματικὸς εἶναι εἰ μὴ καὶ ἐνεργείᾳ. καὶ τὸ γένος οὖν εἰ δυνάμει πάντα ἐστίν, ἐρωτῶμεν αὐτοὺς τί ἐστιν ἐνεργείᾳ, καὶ οὕτω μένουσιν αἱ αὐταὶ ἀπορίαι. τἀναντία μὲν γὰρ πάντα ἐνεργείᾳ εἶναι οὐ δύναται.
2.20.226Cins, bazı şeyler fiil hâlinde, bazıları ise yalnız kuvve hâlinde de olamaz; örneğin fiil hâlinde cisim, kuvve hâlinde cisimsiz. Çünkü kuvve hâlinde olan, fiil hâlinde var olabilecek olandır; fiil hâlinde cisim olanın ise fiil hâlinde cisimsiz olması imkânsızdır. Öyle ki, örnek vermek gerekirse, bir şey cisimse kuvve hâlinde cisimsiz değildir; tersi de öyle. Demek ki cins bazı şeyler fiil hâlinde, bazıları yalnız kuvve hâlinde olamaz. Fiil hâlinde hiçbir şey değilse, gerçekliği de yoktur. O hâlde türlere böldüklerini söyledikleri cins hiçbir şey değildir.
ἀλλ’ οὐδὲ τὰ μὲν καὶ ἐνεργείᾳ τὰ δὲ δυνάμει μόνον, οἷον σῶμα μὲν ἐνεργείᾳ, δυνάμει δὲ ἀσώματον. δυνάμει γάρ ἐστιν ὃ οἷόν τέ ἐστιν ἐνεργείᾳ ὑποστῆναι, τὸ δὲ σῶμα ἐνεργείᾳ <ὂν> ἀδύνατόν ἐστιν ἀσώματον κατ’ ἐνέργειαν, ὥστε εἰ λόγου χάριν σῶμά <τι> ἔστιν οὔκ ἐστιν ἀσώματον δυνάμει, καὶ τὸ ἀνάπαλιν. οὐκοῦν οὐκ ἐνδέχεται τὸ γένος τὰ μὲν ἐνεργείᾳ εἶναι τὰ δὲ δυνάμει μόνον. εἰ δὲ οὐδὲν ὅλως ἐστὶν ἐνεργείᾳ, οὐδὲ ὑφέστηκεν. οὐκοῦν οὐδέν ἐστι τὸ γένος, ὃ διαιρεῖν εἰς τὰ εἴδη λέγουσιν.
2.20.227Şu da üzerinde durmaya değer: Aleksandros ile Paris aynı kişi olduğundan, "Aleksandros yürüyor" önermesi doğruyken "Paris yürüyor" önermesinin yanlış olması mümkün olmadığı gibi, Theon ve Dion için insan olmak aynı şeyse, bir önerme içine yerleştirilen "insan" adı da önermeyi her ikisi için ya doğru ya yanlış yapacaktır. Oysa böyle bir şey görülmez: Dion otururken Theon yürüyorsa, "insan yürüyor" önermesi birinin hakkında söylendiğinde doğru, ötekinin hakkında söylendiğinde yanlıştır. Demek ki "insan" adı ikisi için ortak değildir, ikisi için aynı da değildir; olsa olsa her birine özgüdür.
ἔτι καὶ τοῦτο θεάσασθαι ἄξιον. ὥσπερ γὰρ, ἐπεὶ ὁ αὐτός ἐστιν Ἀλέξανδρος καὶ Πάρις, οὐκ ἐνδέχεται τὸ μὲν ‘’Αλέξανδος περιπατεῖ’ ἀληθὲς εἶναι, τὸ δὲ ‘πάρις περιπατεῖ’ ψεῦδος, οὕτως εἰ τὸ αὐτό ἐστι τὸ ἄνθρωπον εἶναι Θέωνι καὶ Δίωνι, εἰς σύνταξιν ἀξιώματος ἀγομένη ἡ ‘ἂνθρωπος’ προσηγορία ἢ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος ἐπ’ ἀμφοτέρων ποιήσει τὸ ἀξίωμα. οὐ θεωρεῖται δὲ τοῦτο· τοῦ μὲν γὰρ Δίωνος καθημένου Θέωνος δὲ περιπατοῦντος τὸ ‘ἂνθρωπος περιπατεῖ’ ἐφ’ οὗ μὲν λεγόμενον ἀληθές ἐστιν, ἐφ’ οὗ δὲ ψεῦδος. οὐκ ἄρα κοινή ἐστιν ἀμφοτέρων ἡ ‘ἂνθρωπος’ προσηγορία, οὐδὲ ἡ αὐτὴ ἀμφοῖν, ἀλλ’ εἰ ἄρα, ἰδία ἑκατέρου.
2.21.22821. Bölüm: Ortak arazlar üzerine
Ortak arazlar hakkında da benzer şeyler söylenir. Görmek Dion'a da Theon'a da ait bir ve aynı arazsa, varsayalım ki Dion ölse, Theon ise yaşayıp görmeye devam etse, ya ölmüş olan Dion'un görmesinin yok olmadan kaldığını söyleyecekler ki bu tutarsızdır, ya da aynı görmenin hem yok olduğunu hem yok olmadığını söyleyecekler ki bu saçmadır. Demek ki Theon'un görmesi Dion'unkiyle aynı değildir; olsa olsa her birine özgüdür. Aynı şekilde, nefes almak Dion'a da Theon'a da ait aynı arazsa, Theon'daki nefes almanın var olup Dion'dakinin var olmaması mümkün olmazdı; oysa biri ölüp öteki yaşadığında bu mümkündür. Demek ki aynı nefes alma değildir.
Bunlar hakkında da şimdilik kısaca bu kadarını söylemek yeter.
Παραπλήσια δὲ λέγεται καὶ περὶ τῶν κοινῶν συμβεβηκότων. εἰ γὰρ ‘ὲν καὶ τὸ αὐτὸ συμβέβηκε Δίωνί τε καὶ Θέωνι τὸ ὁρᾶν, ἐὰν καθ’ ὑπόθεσιν φθαρῇ μὲν Δίων, Θέων δὲ περιῇ καὶ ὁρᾷ, ἤτοι τὴν ὅρασιν τοῦ ἐφθαρμένου Δίωνος ἄφθαρτον μένειν ἐροῦσιν, ὅπερ ἀπεμφαίνει, <ἢ> αὐτὴν ὅρασιν ἐφθάρθαι τε καὶ μὴ ἐφθάρθαι λέξουσιν, ὅπερ ἄτοπον· οὐκ ἄρα ἡ Θλεωνος ὅρασις ἡ αὐτή ἐστι τῇ Δίωνος, ἀλλ’ εἰ ἄρα, ἰδία ἑκατέρου. καὶ γὰρ εἰ ταὐτὸν συμβέβηκε Δίωνί τε καὶ Θέωνι τὸ ἀναπνεῖν, οὐκ ένδέχεται τὴν ἐν Θέωνι ἀναπνοὴν εἶναι, τὴν ἐν Δίωνι δὲ μὴ εἷναι· ἐνδέχεται δὲ τοῦ μὲν φθαρέντος τοῦ δὲ περιόντος· οὐκ ἄρα ἡ αὐτή ἐστιν. Περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον νῦν ἀρκέσει συντόμως λελέχθαι.
2.22.22922. Bölüm: Safsatalar üzerine
Safsatalar konusuna da kısaca değinmek belki yersiz olmaz; çünkü diyalektiği yüceltenler, safsataları çözmek için de diyalektiğin gerekli olduğunu söylerler. Derler ki diyalektik doğru ve yanlış kanıtlamaları ayırt edebiliyorsa, safsatalar da yanlış kanıtlamalar olduğuna göre, hakikati inandırıcı görünüşlerle bozan bu kanıtlamaları da ayırt edebilir. Bu yüzden diyalektikçiler, sarsılan hayatın imdadına koşuyormuş gibi, safsataların kavramını, türlerini ve çözümlerini bize büyük bir gayretle öğretmeye çalışırlar. Safsatanın, kişiyi ya yanlış, ya yanlışa benzeyen, ya belirsiz, ya da başka bir bakımdan kabul edilemez bir vargıyı kabul etmeye sürükleyecek şekilde kurnazca düzenlenmiş inandırıcı bir kanıtlama olduğunu söylerler.
Οὐκ ἄτοπον δὲ ἴσως καὶ τῷ περὶ τῶν σοφισμάτων ἐπιστῆσαι λόγῳ διὰ βραχέων, ἐπεὶ καὶ εἰς τὴν τούτων διάλυσιν ἀναγκαίαν εἶναι λέγουσι τὴν διαλεκτικὴν οἱ σεμνύνοντες αὐτήν. εἰ γὰρ τῶν τε ἀληθῶν καὶ ψευδῶν λόγων, φασίν, ἐστὶν αὕτη διαγνωστική, ψευδεῖς δὲ λόγοι καὶ τὰ σοφίσματα, καὶ τούτων ἂν εἴη διακριτικὴ λυμαινομένων τὴν ἀλήθειαν φαινομέναις πιθανότησιν. ὅθεν ὧς βοηθοῦντες οἱ διαλεκτικοὶ σαλεύοντι τῷ βίῳ καὶ τὴν ἔννοιαν καὶ τὰς διαφορὰς καὶ τὰς ἐπιλύσεις δὴ τῶν σοφισμάτων μετὰ σπουδῆς ἡμᾶς πειρῶνται διδάσκειν, λέγοντες σόφισμα εἶναι λόγον πιθανὸν καὶ δεδολιευμένον ὥστε προσδέξασθαι τὴν ἐπιφορὰν ἤτοι ψευδῆ ἢ ὡμοιωμένην ψευδεῖ ἢ ἄδηλον ἢ ἄλλως ἀπρόσοὐδὲ δεκτὸν,
2.22.230Yanlış vargıya örnek şu safsatadır: "Kimse içsin diye bir yüklem vermez; 'pelin otu içmek' bir yüklemdir; o hâlde kimse içsin diye pelin otu vermez." Yanlışa benzeyen vargıya örnek şudur: "Ne mümkün olmuş ne de mümkün olan şey saçma değildir; 'hekim, hekim olarak öldürür' ne mümkün olmuştur ne de mümkündür; o hâlde 'hekim, hekim olarak öldürür' saçma değildir."
οἷον ψευδῆ μὲν ὡς ἐπὶ <τούτου> τοῦ ἔχει ‘οὐδεὶς δίδωσι κατηγόρημα πιεῖν· καιηγόρημα δέ ἐστι τὸ ἀψίνθιον πιεῖν· οὐδεὶς ἄρα δίδωσιν ἀψίνθιον πιεῖν’, ἔτι δὲ ὅμοιον ψευδεῖ ὡς ἐπὶ τούτου ‘ὃ μήτε ἐνεδέχετο μήτε ἐνδέχεται, τοῦτο οὐκ ἔστιν ἄτοπον· οὔτε δὲ ἐνεδέχετο οὔτε ἐνδέχεται τὸ ὁ ἰατρός, καθὸ ἰατρός ἐστι, φονεύει· <οὐκ ἄτοπόν ἐστι τὸ ὁ ἰατρός, καθὸ ἰατρός ἐστι, φονεύει>’.
2.22.231Belirsiz vargıya örnek şudur: "Hem sana önce bir şey sormuş olmam hem de yıldızların sayısının çift olmaması doğru değildir; ama sana önce bir şey sordum; o hâlde yıldızların sayısı çifttir." Başka bir bakımdan kabul edilemez vargıya örnek de dil yanlışı içeren denen kanıtlamalardır; örneğin "Gördüğün şey vardır; deliyi görüyorsun; o hâlde deliyi vardır"; "Gördüğün şey vardır; iltihaplı yeri görüyorsun; o hâlde iltihaplı yeri vardır."
ἔτι δὲ ἄδηλον οὕτως ‘οὐχὶ καὶ ἠρώτηκά τί σε πρῶτον, καὶ οὐχὶ οἱ ἀστέρες ἄρτιοί εἰσιν· ἠρώτηκα δέ τί σε πρῶτον· οἱ ἄρα ἀστέρες ἄρτιοί εἰσιν’. ἔτι δὲ ἀπρόσδεκτον ἄλλως, ὡς οἱ λεγόμενοι σολοικίζοντες λὀγοι, οἷον ‘ὃ βλέπεις, ἔστιν· βλέπεις δὲ φρενιτικόν· ἔστιν ἂρα φρενιτικόν’. ‘ὃ ὁρᾷς, ἒστιν· ὁρᾷς δὲ φλεγμαίνοντα τόπον· ἔστιν ἄρα φλεγμαίνοντα τόπον’.
2.22.232Sonra bunların çözümlerini de göstermeye çalışırlar. Birinci safsata için, öncüllerde bir şeyin kabul edildiğini, vargıda ise başka bir şeyin çıkarıldığını söylerler. Kabul edilen, bir yüklemin içilmediği ve yüklemin pelin otunun kendisi değil, "pelin otu içmek" olduğudur. Bu yüzden doğru olan "o hâlde kimse 'pelin otu içmek'i içmez" vargısını çıkarmak gerekirken, kabul edilen öncüllerden çıkmayan, yanlış olan "o hâlde kimse pelin otu içmez" vargısı çıkarılmıştır.
εἶτα μέντοι καὶ τὰς ἐπιλύσεις αὐτῶν [ὁρᾶν ἤτοι] πριστᾶν ἐπιχειροῦσι, λέγοντες ἐπὶ μὲν τοῦ πρώτου σοφίσματος, ὅτι ἄλλο διὰ τῶν λημμάτων συγκεχώρηται καὶ ἄλλο ἐπενήνεκται. συγκεχώρηται γὰρ τὸ μὴ πίνεσθαι κατηγόρημα, καὶ εἶναι κατηγόρημα τὸ ἀψίνθιον πίνειν, οὐκ αὐτὸ τὸ ἀψίνθιον. διὸ δέον ἐπιφέρειν ‘οὐδεὶς ἄρα πίνει τὸ ἀψίνθιον πίνειν’, ὅπερ ἐστὶν ἀληθές, ἐπενήνεκται ‘οὐδεὶς ἄρα ἀψίνθιον πίνει’ ὅπερ ἐστὶ ψεῦδος, οὐ συναγόμενον ἐκ τῶν συγκεχωρημένων λημμάτων.
2.22.233İkinci safsata için de, bu kanıtlamanın yanlış bir sonuca götürüyor görünüp dikkatsiz kişileri ona onay vermekten çekindirdiğini, oysa doğru bir sonuç çıkardığını söylerler: "O hâlde 'hekim, hekim olarak öldürür' saçma değildir." Çünkü hiçbir önerme saçma değildir; "hekim, hekim olarak öldürür" de bir önermedir; dolayısıyla bu da saçma değildir. Belirsiz sonuca götüren safsata ise, söylediklerine göre,
ἐπὶ δὲ τοῦ δευτέρου, ὅτι δοκεῖ μὲν ἐπὶ ψεῦδος ἀπάγειν ὧς ποιεῖν τοὺς ἀνεπιστάτους ὀκνεῖν αὐτῷ συγκατατίθεσθαι, συνάγει δὲ ἀληθές, τὸ ‘οὐκ ἄρα ἄτοπόν ἐστι τὸ ὁ ἰατρός, καθὸ ἰατρός ἐστι, φονεύει’. οὐδὲν γὰρ ἀξίωμα ἄτοπόν ἐστιν, ἀξίωμα δέ ἐστι τὸ ‘ὁ ἰατρός, καθὸ ἰατρός ἐστι, φοωεύει’. διὸ οὐδὲ τοῦτο ἄτοπον. ἡ δὲ ἐπὶ τὸ ἄδηλον ἀπαγωγή, φασίν,
2.22.234doğruluk değeri değişen önermeler cinsindendir. Varsayıma göre önceden hiçbir şey sorulmamışken bağlaşık önermenin olumsuzu doğrudur, çünkü bağlaşık önerme, içinde yanlış olan "sana önce bir şey sordum" önermesini barındırdığı için yanlıştır. Ama bağlaşık önermenin olumsuzu sorulduktan sonra "ama sana önce bir şey sordum" diye eklenen öncül doğru olur; çünkü bu öncülden önce bağlaşık önermenin olumsuzu sorulmuştur. Böylece bağlaşık önermedeki yanlış önerme doğru hâle geldiği için, bağlaşık önermenin olumsuzunu dile getiren öncül yanlış olur. Öyle ki bağlaşık önermenin olumsuzu eklenen öncülle aynı anda doğru olmadığı için sonuç hiçbir zaman çıkarılamaz.
ὅτι ἐκ τοῦ γἐνους τῶν μεταπιπτόντων ἐστίν. μηδενὸς γὰρ προηρωτημένου κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τὸ ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς ἀληθὲς γίνεται, ψευδοῦς τῆς συμπλοκῆς οὔσης παρὰ τὸ ἐμπεπλέχθαι ψεῦδος τὸ ῾ἡρώτηκά τί σε πρῶτον’ ἐν αὐτῇ. μετὰ δὲ τὸ ἐρωτηθῆναι τὸ ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς, τῆς προσλήψεως ἀληθοῦς γενομένης ῾ἠρώτηκα δέ τί σε πρῶτον᾿, διὰ τὸ ἠρωτῆσθαι πρὸ τῆς προσλήψεως τὸ ἀποφατικὸν τῆς συμπλοκῆς ἡ τοῦ ἀποφατικοῦ τῆς συμπλοκῆς πρότασις γίνεται ψευδὴς τοῦ ἐν τῷ συμπεπλεγμένῳ ψεύδους γενομένου ἀληθοῦς· ὡς μηδέποτε δύνασθαι συναχθῆναι τὸ συμπέρασμα μὴ συνυπάρχοντος τοῦ ἀποφατικοῦ τῆς συμπλοκῆς τῇ προσλήψει.
2.22.235Son safsataların, yani dil yanlışı içeren kanıtlamaların ise, bazılarının dediğine göre, yerleşik dil kullanımına aykırı olarak saçma biçimde sonuca vardırıldığını söylerler.
Bazı diyalektikçiler safsatalar hakkında bunları söyler (başkaları başka şeyler söyler). Bunlar belki daha gelişigüzel kişilerin kulaklarını gıdıklayabilir, ama gereksizdir ve boşuna emek verilmiş şeylerdir. Bu belki de daha önce söylediklerimizden görülebilir. Çünkü doğrunun ve yanlışın diyalektikçilere göre kavranamayacağını hatırlattık; bunu başka birçok yoldan da, özellikle de onların kıyas gücünün tanıkları olan ispatı ve ispatsız kanıtlamaları çürüterek gösterdik.
τοὺς δὲ τελευταίους, φασὶν ἔνιοι, τούς σολοικίζοωτας λόγους, ἀτόπως ἐπάγεσθαι παρὰ τὴν συνήθειαν. Τοιαῦτα μὲν οὖν τινες διαλεκτικοί φασι περὶ σοφισμάτων (καὶ γὰρ ἄλλοι ἄλλα λέγουσιν)· ταῦτα δὲ τὰς μὲν τῶν εἰκαιοτέρων ἀκοὰς ἴσως δύναται γαργαλίζειν, περιττὰ δέ ἐστι καὶ μάτην αὐτοῖς πεπονημένα. καὶ τοῦτο δυνατὸν μὲν ἴσως καὶ ἀπὸ τῶν ἤδη λελεγμένων ἡμῖν ὁρᾶν· ὑπεμνήσαμεν γάρ, ὅτι μὴ δύναται τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος κατὰ τοὺς διαλεκτικοὺς καταλαμβάνεσθαι, ποικίλως τε ἄλλως καὶ τῷ τὰ μαρτύρια τῆς συλλογιστικῆς δυνάμεως αὐτῶν, τὴν ἀπόδειξιν καὶ τοὺς ἀναποδείκτους διατρέπεσθαι λόγους.
2.22.236Ele aldığımız konuya özgü olarak da söylenecek pek çok şey var, ama şimdi kısaca şunu söylemek gerekir: Diyalektiğin kendine özgü olarak çürütebildiği sanılan safsataların çözümü yararsızdır; çözümü yararlı olanları ise diyalektikçi değil, her sanatta işin pratiğini takip edebilen kişiler çözer.
εἰς δὲ τὸν προκείμενον τόπον ἰδίως καὶ ἄλλα μὲν πολλὰ λέγειν ἔνεστιν, ὧς δὲ ἐν συντόμῳ νῦν τόδε λεκτέον. ὅσα μὲν σοφίσματα ἰδίως ἡ διαλεκτικὴ δύνασθαι δοκεῖ διελέγχειν, τούτων ἡ διάλυσις ἄχρηστός ἐστιν· ὅσων δὲ ἡ διάλυσις χρησιμεύει, ταῦτα ὁ μὲν διαλεκτικὸς οὐκ ἂν δοαύἐπαγωγὴ σειεν, οἱ δὲ ἐν ἑκάστῃ τέχνῃ τὴν ἐπὶ τῶν πραγμάτων παρακολούθησιν ἐσχηκότες.
2.22.237Hemen bir iki örnek verelim. Bir hekime şöyle bir safsata sorulsa: "Hastalıklarda gerileme dönemlerinde çeşitli yiyecekler ve şarap uygun görülmelidir; her türlü hastalık seyrinde ilk üç günlük dönemden önce mutlaka bir gerileme olur; o hâlde ilk üç günlük dönemden önce çoğunlukla çeşitli yiyeceklere ve şaraba başvurmak gerekir." Diyalektikçi, yararlı olduğu hâlde bu kanıtlamanın çözümü için hiçbir şey söyleyemez.
εὐθέως γοῦν, ἔνα ἑνὸς ἢ δευτέρου μνησθῶμεν παραδείγματος, ἐρωτηθέντος [ἰατρῷ] τοιούτου σοφίσματος ‘κατὰ τὰς νόσους ἐν ταῖς παρακμαῖς τήν τε ποικίλην δίαιταν καὶ τὸν οἶνον δοκιμαστέον· ἐπὶ πάσης δὲ τυπώσεως νόσου πρὸ τῆς πρώτης διατρίτου πάντως γίνεται παρακμή· ἀναγκαῖον ἄρα πρὸ τῆς πρώτης διατρίτου τήν τε ποικίλην δίαιταν καὶ τὸν οἶνον ὡς τὸ πολὺ παραλαμβάνειν’ ὁ μὲν διαλεκτικὸς οὐδὲν ἂν εἰπεῖν ἔχοι πρὸς διάλυσιν τοῦ λόγου, καίτοι χρησίμην οὖσαν,
2.22.238Hekim ise safsatayı çözer. Çünkü "gerileme"nin iki anlamda söylendiğini bilir: bütün hastalığın gerilemesi ve her bir kısmi nöbetin doruktan sonra iyiye doğru dönmesi. İlk üç günlük dönemden önce çoğunlukla kısmi nöbetin gerilemesi olur; biz ise çeşitli yiyecekleri bu gerilemede değil, bütün hastalığın gerilemesinde uygun görürüz. Bu yüzden kanıtlamanın öncüllerinin birbirinden kopuk olduğunu söyleyecektir; çünkü birinci öncülde bir gerileme, yani bütün hastalığın gerilemesi, ikincisinde ise başka bir gerileme, yani kısmi nöbetin gerilemesi alınmıştır.
ὁ δὲ ἰατρὸς διαλύσεται τὸ σόφισμα, εἰδὼς ὅτι παρακμὴ λέγεται διχῶς, ἥ τε τοῦ ὅλου νοσήματος καὶ ἡ ἑκάστης ἐπιτάσεως μερικῆς ἀπὸ τῆς ἀκμῆς ῥοπὴ πρὸς τὸ κρείσσον’, καὶ πρὸ μὲν τῆς πρώτης διατρίτου ὧς τὸ πολὺ γίνεται παρακμὴ ἡ τῆς ἐπιτάσεως τῆς μερικῆς, τὴν δὲ ποικίλην δίαιταν οὐκ ἐν ταύτῃ δοκιμάζομεν ἀλλ’ ἐν τῇ παρακμῇ τοῦ ὅλου νοσήματος. ὅθεν καὶ διηρτῆσθαι λέξει τὰ λήμματα τοῦ λόγου, ἑτέρας μὲν παρακμῆς ἐν τῷ προτέρῳ λήμματι λαμβανομνης, τουτέστι τῆς τοῦ ὅλου πάθους, ἑτέρας δὲ ἐν τῷ δευτέρῳ, τουτέστι τῆς μερικῆς.
2.22.239Yine, gözeneklerin şiddetle daralmasından ateşlenen bir hasta hakkında şöyle bir kanıtlama ileri sürülse: "Zıtlar zıtların ilacıdır; mevcut ateşin zıddı soğuktur; o hâlde mevcut ateşe uygun olan soğuktur." Diyalektikçi susacaktır. Hekim ise asıl ve doğrudan rahatsızlıkların hangileri, bunların belirtilerinin hangileri olduğunu bildiği için, kanıtlamanın belirtiler için değil doğrudan rahatsızlıklar için geçerli olduğunu söyleyecektir (nitekim soğuk su döküldüğünde ateşin daha da yükseldiği görülür). Doğrudan rahatsızlığın tıkanma olduğunu, bunun da daraltıcı değil gevşetici bir tedavi gerektirdiğini; ardından gelen sıcaklığın ise asıl ve doğrudan rahatsızlık olmadığını, dolayısıyla ona uygun görünen tedavinin de uygun olmadığını söyleyecektir.
πάλιν τε ἐπί τινος πυρέσσοντος κατὰ πύκνωσιν ἐπιτεταμένην ἐρωτηθέντος τοῦ τοιούτου λόγου ‘τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων ἰάματά ἐστιν· ἐναντίον δὲ τῇ ὑποκειμένῃ πυρώσει τὸ ψυχρόν· κατάλληλον ἄρα τῇ ὑποκειμένῃ πυρώσει τὸ ψυχρόν’ ὁ μὲν διαλεκτικὸς ἡσυχάσει, ὁ δὲ ἰατρός,
εἰδὼς τίνα μέν ἐστιν προηγουμένως προσεχῆ πάθη, τίνα δὲ συμπτώματα τούτων, ἐρεῖ μὴ ἐπὶ τῶν συμπτωμάτων προκόπτειν τὸν λόγον (ἀμέλει γοῦν πρὸς τὴν ἐπίχυσιν τοῦ ψυχροῦ πλείονα γίνεσθαι συμβαίνειν τὴν πύρωσιν) ἀλλ’ ἐπὶ τῶν προσεχῶν παθῶν, καὶ τὴν μὲν στέγνωσιν εἶναι προσεχῆ, ἥτις οὐ τὴν πύκνωσιν ἀλλά τὸν χαλαστικὸν τρόπον τῆς ἐπιμελείας ἀπαιτεῖ, τὸ δὲ τῆς ἐπακολουθούσης θερμασίας οὐ προηγουμένως προσεχές, ὅθεν μηδὲ τὸ κατάλληλον εἶναι δοκοῦν αὐτῇ.
2.22.241Böylece çözülmesi yararlı olan safsatalar karşısında diyalektikçinin söyleyecek hiçbir şeyi olmayacaktır. Ama bize şöyle kanıtlamalar sorar: "Hem güzel boynuzların olmaması hem de boynuzların olması doğru değilse, boynuzların vardır; hem güzel boynuzların olmaması hem de boynuzların olması doğru değildir; o hâlde boynuzların vardır." "Bir şey hareket ediyorsa, ya bulunduğu yerde hareket eder ya da bulunmadığı yerde; bulunduğu yerde hareket etmez, çünkü orada durur; bulunmadığı yerde de hareket etmez, çünkü hiç bulunmadığı yerde bir şey nasıl etkinlik gösterebilir? O hâlde hiçbir şey hareket etmez." "Ya var olan oluşur ya da var olmayan. Var olan oluşmaz, çünkü zaten vardır; var olmayan da oluşmaz, çünkü oluşan bir şeye uğrar, var olmayan ise hiçbir şeye uğramaz. O hâlde hiçbir şey oluşmaz." "Kar donmuş sudur; su ise siyahtır; o hâlde kar siyahtır." Böyle saçmalıkları bir araya toplayınca kaşlarını çatar, diyalektiğini ortaya döker ve büyük bir ciddiyetle, kıyas yoluyla yaptığı ispatlarla bize bir şeyin oluştuğunu, bir şeyin hareket ettiğini, karın beyaz olduğunu ve boynuzlarımızın olmadığını kanıtlamaya girişir. Oysa kesin bir iddiayı kırmak için, görünenlerden gelen eş güçlü bir karşı tanıklıkla onların karşısına apaçık olanı koymak belki yeterdi. Nitekim hareket aleyhine bir kanıtlama ileri sürülen bir filozof, hiçbir şey söylemeden kalkıp yürümüştü; gündelik hayattaki insanlar da hareket ve oluş aleyhindeki kanıtlamalara aldırmadan karada ve denizde yolculuğa çıkar, gemiler ve evler yapar, çocuk sahibi olurlar.
καὶ οὕτως μὲν ἐπὶ τοῖς σοφίσμασι τοῖς χρησίμως ἀπαιτοῦσι τὴν διάλυσιν οὐδὲν ἕξει λέγειν ὁ διαλεκτικός, ἐρωτήσας δὲ ἡμᾶς τοιούτους λόγους ‘εἰ οὐχὶ καὶ καλὰ κέρατα ἔχεις καὶ κέρατα ἔχεις, κέρατα ἔχεις· οὐχὶ δὲ καλὰ κέρατα ἔχεις καὶ κέρατα ἔχεις·
κέρατα ἄρα ἔχεις.’ ‘εἰ κινεῖταί τι, ἤτοι ἐν ὧί ἐστι τόπῳ κινεῖται, ἢ ἐν ᾧ ὐκ ἒστι· οὔτε δὲ ἐν ᾧ ἔστιν (μένει γάρ), οὔτε [δὲ] ἐν ᾧ μὴ ἔστιν (πῶς γὰρ ἂν ἐνεργοίη τι ἐν ἐκείνῳ, ἐν ᾧ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἒστιν;)
οὐκ ἄρα κινεῖταί τι.’ ‘ἢτοι τὸ ὂν γίνεται ἢ τὸ μὴ ὄν. τὸ μὲν οὖν ὂν οὐ γίνεται (ἔστι γάρ)· ἀλλ’ οὐδὲ τὸ μὴ ὄν· (τὸ μὲν γὰρ γινόμενον πάσχει τι, τὸ δὲ μὴ ὂν οὐ πάσχει) οὐδὲν ἄρα γίνεται.
ἡ χιὼν ὕδωρ ἐστὶ πεπηγός· μέλαν δὲ τὸ ὕδωρ ἐστίν. μέλαινα ἄρα ἐστὶν ἡ χιών.’ καὶ τοιούτους ἀθροίσας ὕθλους συνάγει τὰς ὀφρῦς, καὶ προχειρίζεται τὴν διαλεκτικήν, καὶ πάνυ σεμνῶς ἐπιχειρεῖ κατ’ κατασκευάζειν ἡμῖν δι’ ἀποδείξεων συλλογιστικῶν, ὅτι γίνεταί τι, καὶ ὅτι κινεῖταί τι, καὶ ὅτι ἡ χιών ἐστι λευκή, καὶ ὅτι κέρατα οὐκ ἔχομεν, καίτοι γε ἀρκοῦντος ἴσως τοῦ τὴν ἐνάργειαν αὐτοῖς ἀντιτιθέναι τιθέναι πρὸς τὸ θραύεσθαι τὴν διαβεβαιωτικὴν θέσιν διὰ τῆς ἐκ τῶν φαινομένων ἰσοσθενοῦς αὐτῶν ἀντιμαρτυρήσεως. ταῦτά τοι καὶ ἐρωτηθεὶς φιλόσοφος <τις> κατὰ τῆς κινήσεως λόγον σιωπῶν περιπάτησεν, καὶ οἱ κατὰ τὸν βίον ἄνθρωποι πεζάς τε καὶ διαποντίους στέλλονται πορείας κατασκευάζουσί τε ναῦς καὶ οἰκίας καὶ παισοποιοῦνται τῶν κατὰ τῆς κινήσεως καὶ γενέσεως ἀμελοῦντες λόγων.
2.22.245Hekim Herophilos hakkında da hoş bir anekdot anlatılır. Herophilos, diyalektikte zevksizce boy gösterip başka pek çok şeyin yanı sıra hareket aleyhine de safsata kanıtlamaları ileri süren Diodoros'un çağdaşıydı. Bir gün Diodoros omzunu çıkarıp tedavi olmak için Herophilos'a geldiğinde, Herophilos onunla şakalaşarak şöyle demiş: "Omzun ya bulunduğu yerde çıktı ya da bulunmadığı yerde; ama ne bulunduğu yerde ne de bulunmadığı yerde çıktı; o hâlde çıkmadı." Sonunda sofist, bu tür kanıtlamaları bir kenara bırakıp kendisine tıbbın uygun gördüğü tedaviyi uygulaması için yalvarmış.
φέρεται δὲ καὶ Ἡροφίλου τοῦ ἰατροῦ χαρίεν <τι> ἀπομνημόνευμα· συνεχρόνισε γὰρ οὗτος Διοδώρῳ, ἐναπειροκαλῶν τῇ διαλεκτικῇ λόγους διεξῄει σοφιστικοὺς κατά τε ἄλλων πολλῶν καὶ τῆς κινήσεως. ὡς οὖν ἐκβαλών ποτε ὦμον ὁ Διόδωρος ἧκε θεραπευθησόμενος ὧς τὸν Ἡρόφιλον, ἐχαριεντίσατο ἐκεῖνος πρὸς αὐτὸν λέγων ‘ἤτοι ἐν ᾧ ἦν τόπω ὁ ὦμος ὢν ἐκπέκτωκεν, ἢ ἐν ᾧ οὐκ ἦν· οὔτε δὲ ἐν ᾧ ἦν οὔτε ἐν ᾧ οὐκ ἦν· οὐκ ἄρα ἐκπέπτωκεν’, ὧς τὸν σοφιστὴν λιπαρεῖν ἐᾶν μὲν τοὺς τοιούτους λόγους, τὴν δὲ ἐξ ἰατρικῆς ἁρμόζουσαν αὐτῷ προσάγειν θεραπείαν.
2.22.246Çünkü sanırım, ortak gözlemlere ve ön kavramlara göre, tecrübeyle ve dogma edinmeden yaşamak, dogmatiklerin merakından ileri gelen ve özellikle de hayatın ihtiyaçlarının dışında kalan konularda hükmü askıya almak yeter. O hâlde yararlı biçimde çözülebilecek olanları diyalektik çözemiyorsa, onun çözebileceği belki kabul edilebilecek safsataların çözümü de yararsızsa, diyalektik safsataların çözümü bakımından yararsızdır.
ἀρκεῖ γάρ, οἶμαι, τὸ ἐμπείρως τε καὶ ἀδοξάστως κατὰ τὰς κοινὰς τηρήσεις τε καὶ προλήψεις βιοῦν, περὶ τῶν ἐκ δογματικῆς περιεργίας καὶ μάλιστα ἔξω τῆς βιωτικῆς χρείας λεγομένων ἐπέχοντας. εἰ οὖν ὅσα μὲν εὐχρήστως ἂν ἐπιλυθείη, ταῦτα οὐκ ἂν διαλύσαιτο ἡ διαλεκτική, ὅσα δὲ ἐπιλύεσθαι δοίη τις ἂν ἴσως ὐπ’ αὐτῆς σοφίσματα,. τούτων ἡ διάλυσις ἄχρηστός ἐστιν, ἄχρηστός ἐστι κατὰ τὴν ἐπίλυσιν τῶν σοφισμάτων ἡ διαλεκτική.
2.22.247Diyalektikçilerin kendi söylediklerinden yola çıkarak da, safsatalar hakkında yaptıkları teknik incelemelerin gereksiz olduğu kısaca şöyle hatırlatılabilir. Diyalektikçiler, diyalektik sanatına yalnızca neyin neden çıktığını bilmek için değil, her şeyden önce ispat edici kanıtlamalar aracılığıyla doğruyu ve yanlışı ayırt etmeyi bilmek için yöneldiklerini söylerler. Nitekim diyalektiğin, doğru, yanlış ve ne doğru ne yanlış olan şeylerin epistēmēsi olduğunu söylerler.
Καὶ ἀπ’ αὐτῶν δὲ τῶν παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς λεγομένων ὁρμώμενός τις οὕτως ἂν συντόμως ὑπομνήσειε περιττὰ εἶναι τὰ περὶ τῶν σοφισμάτων παρ’ αὐτοῖς δὴ τεχνολογούμενα. ἐπὶ τὴν τέχνην τὴν διαλεκτικήν φασιν ὡρμηκέναι οἱ διαλεκτικοὶ οὐχ ἀπλῶς ὑπὲρ τοῦ γνῶναι τί ἐκ τίνος συνάγεται, ἀλλὰ προηγουμένως ὑπὲρ τοῦ δι’ ἀποδεικτικῶν λόγων τὰ ἀληθῆ καὶ τὰ ψευδῆ κρίνειν ἐπίστασθαι· λέγουσι γοῦν εἷναι τὴν διαλεκτικὴν ἐπιστήμην ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ ούδετέρων.
2.22.248Kendileri, doğru kanıtlamanın doğru öncüller aracılığıyla doğru bir sonuç çıkaran kanıtlama olduğunu söylediklerine göre, sonucu yanlış olan bir kanıtlama karşımıza konduğu anda onun yanlış olduğunu bileceğiz ve ona onay vermeyeceğiz. Çünkü bu kanıtlama ya geçerli değildir ya da öncülleri doğru değildir.
ἐπεὶ τοίνυν αὐτοί φασιν ἀληθῆ λόγον εἶναι τὸν δι’ ἀληθῶν λημμάτων ἀληθὲς συνάγοντα δυμπέρασμα, ἅμα τῷ ἐρωτηθῆναι λόγον ψεῦδος ἔχοντα τὸ συμπέρασμα εἰσόμεθα ὅτι ψευδής ἐστιν καὶ οὐ συγκαταθησόμεθα αὐτῷ. ἀνάγκη γὰρ καὶ αὐτὸν τὸν λόγον ἤτοι μὴ εἷναι συνακτικὸν ἢ μηδὲ τὰ λήμματα ἔχειν ἀληθῆ.
2.22.249Bu şundan açıktır: Kanıtlamadaki yanlış sonuç, öncüllerin birleşimini ya izler ya da izlemez. İzlemiyorsa kanıtlama geçerli olmayacaktır; çünkü kanıtlamanın, içindeki sonuç öncüllerinin birleşimini izlediğinde geçerli olduğunu söylerler. İzliyorsa, onların kendi teknik kurallarına göre öncüllerin birleşiminin de yanlış olması gerekir; çünkü yanlışın yanlışı izlediğini, doğruyu ise asla izlemediğini söylerler.
καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τῶνδε. ἤτοι ἀκολουθεῖ τὸ ἐν τῷ λόγῳ ψευδὲς συμπέρασμα τῇ διὰ· τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ ἢ οὐκ ἀκολουθεῖ. ἀλλ’ μὲν οὐκ ἀκολουθεῖ, οὐδὲ συνακτικὸς λόγος ἔσται· λέγουσι γὰρ (Stoic. fr. II 239 A.) συνακτικὸν γίνεσθαι λόγον, ὅταν ἀκολουθῇ τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ τὸ ἐν αὐτῷ συμπέρασμα. εἰ δὲ ἀκολουθεῖ, ἀνάγκη καὶ τὴν διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκὴν εἶναί ψευδῆ κατὰ τἀς αὐτῶν ἐκείνων τεχνολογίας· φασὶ γὰρ ὅτι τὸ ψεῦδος ψεὐδει μὲν ἀκολουθεῖ, ἀληθεῖ δὲ οὐδαμῶς.
2.22.250Geçerli olmayan ya da doğru olmayan bir kanıtlamanın onlara göre ispat edici de olmadığı, daha önce söylenenlerden açıktır. O hâlde sonucu yanlış olan bir kanıtlama karşımıza konduğunda, sonucunun yanlış olmasından kanıtlamanın doğru da geçerli de olmadığını hemen anlıyorsak, aldatıcılığının nereden geldiğini bilmesek bile ona onay vermeyeceğiz. Nasıl ki hokkabazların yaptıklarının gerçek olduğuna onay vermez, nasıl aldattıklarını bilmesek de aldattıklarını biliriz; aynı şekilde yanlış olduğu hâlde inandırıcı görünen kanıtlamalara da, nasıl yanılttıklarını bilmesek bile inanmayız.
ὅτι δὲ ὁ μὴ συνακτικὸς ἢ μὴ ἀληθὴς λόγος κατὰ αὐτοὺς οὐδὲ ἀποδεικτικός έστιν, δῆλον ἐκ τῶν ἔμπροσθεν εἰρημένων. εἰ τοίνυν ἐρωτηθέντος λόγου, ἐν ᾧ ψεῦδός ἐστι τὸ συμπέρασμα, αὐτόθεν γινώσκομεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀληθὴς οὐδὲ συνακτικὸς ὁ λόγος, ἐκ τοῦ συμπέρασμα ἔχειν ψευδές, οὐ συγκαταθησόμεθα αὐτῷ, κἂν μὴ γινώσκωμεν παρὰ τί τὸ ἀπατηλὸν ἔχει. ὥσπερ γὰρ οὐδ’ ὅτι ἀληθῆ ἐστι τὰ ὑπὸ τῶν ψηφοπαικτῶν γινόμενα συγκατατιθέμεθα, ἀλλ’ ἴσμεν ὅτι ἀπατῶσιν, κἂν μὴ γινώσκωμεν ὅπως ἀπατῶσιν, οὕτως οὐδὲ τοῖς ψευδέσι μέν, πιθανοῖς δὲ εἶναι δοκοῦσι λόγοις πειθόμεθα, κἂν μὴ γινώσκωμεν ὅπως παραλογίζονται.
2.22.251Ya da safsatanın yalnızca yanlışa değil başka saçmalıklara da götürdüğünü söyledikleri için, akıl yürütmeyi daha genel olarak şöyle kurmak gerekir: Karşımıza konan kanıtlama bizi ya kabul edilemez bir şeye götürür ya da kabul edilmesi gereken bir şeye. İkincisiyse, ona onay vermemiz saçma olmaz. Kabul edilemez bir şeye götürüyorsa, onun inandırıcılığı yüzünden saçmalığa aceleyle onay vermesi gereken biz değiliz; eğer çocukça gevezelik etmeyi değil, vaat ettikleri gibi hakikati aramayı seçtilerse, saçma şeylere onay vermeye zorlayan kanıtlamadan vazgeçmesi gereken onlardır.
ἢ ἐπεὶ ἴ’ οὐ μόνον ἐπὶ ψεῦδος ἀπάγειν τὸ σόφισμά φασιν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ἄλλας ἀτοπίας, κοινότερον οὕτω συνερωτητέον. ὁ ἐρωτώμενος λόγος ἤτοι ἐπί τι ἀπρόσδεκτον ἡμᾶς ἄγει ἢ ἐπί τι τοιοῦτον ὧς χρῆναι αὐτὸ προσδέχεσθαι. ἀλλ’ εἰ μὲν τὸ δεύτερον, οὐκ ἀτόπως αὐτῷ συγκαταθησόμεθα· εἰ δὲ ἐπί τι ἀπρόσδεκτον, οὐχ ἡμᾶς τῇ ἀτοπίᾳ δεήσει συγκατατίθεσθαι προπετῶς διὰ τὴν πιθανότητα, ἀλλ’ ἐκείνους ἀφίστασθαι τοῦ λόγου τοῦ τοῖς ἀτόποις ἀναγκάζοντος συγκατατίθεσθαι, εἲγε μὴ ληρεῖν παιδαριωδῶς, ἀλλὰ τἀληθῆ ζητεῖν, ὡς ὑπισχνοῦνται, προῄρηνται.
2.22.252Nasıl ki bir yol bir uçuruma çıkıyorsa, sırf uçuruma çıkan bir yol var diye kendimizi uçuruma atmayız da uçurum yüzünden o yoldan uzak dururuz; aynı şekilde bir kanıtlama bizi herkesçe saçma kabul edilen bir şeye götürüyorsa, kanıtlama yüzünden saçmalığa onay vermeyecek, saçmalık yüzünden kanıtlamadan uzak duracağız.
ὥσπερ γὰρ εἰ ὁδὸς εἴη ἐπί τινα κρημνὸν φέρουσα, οὐκ ὠθοῦμεν αὑτοὺς εἰς τὸν κρημνὸν διὰ τὸ ὁδόν τινα εἷναι φέρουσαν ἐπ’ αὐτόν, ἀλλ’ ἀφιστάμεθα τῆς ὁδοῦ διὰ τὸν κρημνόν, οὕτω καὶ εἰ λόγος εἴη ἐπί τι ὁμολογουμένως ἄτοπον ἡμᾶς ἀπάγων, οὐχὶ τῷ ἀτόπῳ συγκαταθησόμεθα διὰ τὸν λόγον, ἀλλ’ ἀποστησόμεθα τοῦ λόγου διὰ τὴν ἀτοπίαν.
2.22.253Bu yüzden bize böyle bir kanıtlama sorulduğunda, her öncülde hükmü askıya alacak, sonra kanıtlamanın tamamı sorulunca bize doğru görüneni söyleyeceğiz. Khrysippos çevresindeki dogmatikler bile yığın kanıtlaması sorulurken, kanıtlama ilerledikçe saçmalığa düşmemek için durmak ve hükmü askıya almak gerektiğini söylüyorsa, saçmalıktan kuşkulanan septikler olarak öncüller sorulurken acele etmemek, kanıtlamanın tamamı sorulana kadar her birinde hükmü askıya almak bize çok daha yakışır.
ὅταν οὖν οὕτως ἡμῖν συνερωτᾶται λόγος, καθ’ ἑκάστην πρότασιν ἐφέξομεν, εἶτα τοῦ ὅλου συνερωτηθέντος λόγου τὰ <ἡμῖν> δοκοῦντα ἐπάξομεν. καὶ εἴγε οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον δογματικοὶ (fr. II 275 A.) ἐν τῇ συνερωτήσει τοῦ σμρίτου προἰόντος τοῦ λόγου φασὶ δεῖν ἴστ’ ἳστασθαι καὶ ἐπέχειν, ἴνα μὴ ἐκπέσωσιν εἰς ἀτοπίαν, πολὺ δήπου μᾶλλον ἂν ἡμῖν ἁρμόζον εἴη σκεπτικοῖς οὖσιν, ὑποπτεύουσιν ἀτοπίαν, μὴ προπίπτειν κατὰ τὰς συνερωτήσεις τῶν λημμάτων, ἀλλ’ ἐπέχειν καθ’ ἕκαστον ἕως τῆς ὃλης συνερωτήσεως τοῦ λόγου.
2.22.254Biz, gündelik hayattaki gözlemden yola çıkarak ve dogma edinmeden aldatıcı kanıtlamalardan böylece kaçınırız. Dogmatikler ise, kanıtlamanın biçiminin geçerli olup olmadığına ve öncüllerinin doğru olup olmadığına dogmatik olarak karar vermeleri gerekiyorsa, safsatayı yerinde sorulmuş görünen bir kanıtlamadan ayırt edemeyeceklerdir.
καὶ ἡμεῖς μὲν ἀδοξάστως ἀπὸ τῆς βιωτικῆς τηρήσεως ὁρμώμενοι τοὺς ἀπατηλοὺς οὕτος ἐκκλίνομεν λόγους, οἱ δογματικοὶ δὲ ἀδυνάτως ἕξουσι διακρῖναι τὸ σόφισμα ἀπὸ τοῦ δεόντως δοκοῦντος ἐρωτᾶσθαι λόγου, εἲγε χρὴ δογματικῶς αὐτούς ἐπικρῖναι, καὶ ὅτι συνακτικόν ἐστι τὸ σχῆμα τοῦ λόγου καὶ ὅτι τὰ λήμματά ἐστιν ἀληθῆ ἤ οὐχ οὕτως ἔχει·
2.22.255Çünkü daha önce de hatırlattık ki onlar, ne bir ölçüte ne de bir ispata üzerinde uzlaşılmış biçimde sahip oldukları için, ne geçerli kanıtlamaları kavrayabilirler ne de bir şeyin doğru olduğuna karar verebilirler; bunu onların kendi söylediklerinden yola çıkarak hatırlattık. Demek ki bu bakımdan diyalektikçilerin dilinden düşürmediği safsatalar öğretisi gereksizdir.
ὑπεμνήσαμεν γὰρ ἒμπροσθεν, ὅτι οὔτε τοὺς συνακτικούς λόγους δύνανται καταλαμβάνειν οὔτε ἀληθὲς εἶναί τι κρίνειν οἶοί τέ εἰσι, μήτε κριτήριον μήτε ἀπόδειξιν ὁμολογουμένως ἔχοντες, ὧς ἐκ τῶν λεγομένων ὐπ’ αὐτῶν ἐκείνων ὑπεμνήσαμεν. παρέλκει οὖν ὅσον ἐπὶ τούτοις ἡ θρυλουμένη παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς περὶ τῶν σοφισμάτων τεχνολογία.
2.22.256Çift anlamlılıkların ayırt edilmesi konusunda da benzer şeyler söylüyoruz. Çift anlamlılık iki ya da daha fazla şey anlatan bir ifadeyse ve ifadeler uzlaşmayla anlam taşıyorsa, çözülmesi yararlı olan çift anlamlılıkları, yani belli bir pratik alandaki çift anlamlılıkları, her sanatta yetişmiş kişiler çözecektir; çünkü kelimeleri anlamlara bağlarken kendi koydukları kullanımın tecrübesine bizzat sahiptirler. Diyalektikçi ise asla çözemez.
Παραπλήσια δὲ καὶ ἐπὶ τῆς διαστολῆς τῶν ἀμφιβολιῶν λέγομεν. εἰ γὰρ ἡ ἀμφιβολία λέξις ἐστὶ δύο ἢ πλείω σημαίνουσα καὶ αἱ λέξεις σημαίνουσι θέσει, ὅσας μὲν χρήσιμόν ἐστιν ἀμφιβολίας διαλύεσθαι, τουτέστι τὰς ἔν τινι τῶν ἐμπειριῶν, ταύτας οἱ καθ’ ἑκάστην τέχνην ἐγγεγυμνασμένοι διαλύσονται, τὴν ἐμπειρίαν ἔχοντες αὐτοὶ τῆς ὐπ’ αὐτῶν πεποιημένης θετικῆς χρήσεως τῶν ὀνομάτων κατὰ τῶν σημαινομένων, ὁ δὲ διαλεκτικὸς οὐδαμῶς,
2.22.257Örneğin şu çift anlamlılıkta olduğu gibi: "Gerileme dönemlerinde çeşitli yiyecekler ve şarap uygun görülmelidir." Gündelik hayatta da, çocuklara varıncaya kadar herkesin, ayırt edilmesi kendilerine yararlı görünen çift anlamlılıkları ayırt ettiğini görürüz. Örneğin aynı adı taşıyan hizmetkârları olan biri, diyelim ki Manes'in çağrılmasını bir uşağa buyursa (bu ad hizmetkârların ortak adı olsun), uşak "Hangisini?" diye soracaktır. Birçok farklı şarabı olan biri uşağına "Bana içmek için şarap koy" dese, uşak yine "Hangisinden?" diye soracaktır.
οἷον ὧς ἐπὶ ταύτης τῆς ἀμφιβολίας ‘ἐν ταῖς παρακμαῖς τὴν ποικίλην δίαιταν καὶ τὸν οἶνον δοκιμαστέον’. ἤδη δὲ καὶ κατὰ τὸν βίον ἄχρι καὶ τούς παῖδας ὁρῶμεν διαστελλομένους ἀμφιβολίας, ὧν ἡ διαστολὴ χρησιμεύειν αὐτοῖς δοκεῖ. εἰ γοῦν τις ὁμωνύμους οἰκέτας ἔχων κελεύοι παιδίον κληθῆναι αὐτῷ τὸν Μάνην, εἰ τύχοι (τοῦτο γὰρ τοὔνομα τοῖς οἰκέταις ἔστω κοινόν), πεύσεται ὁ παῖς ποῖον. καὶ εἰ πλείονας καὶ διαφόρους τις οἴνους ἔχων λέγοι τῷ παιδίῳ ‘ἒγχεόν μοι τοῦ οἴνου πιεῖν’, ὁμοίως ὁ παῖς πεύσεται ποίου.
2.22.258Böylece her alandaki tecrübe, yararlı olanın ayırt edilmesini sağlar. Ama gündelik hayatın pratik alanlarına değil de dogmatik sanılara dayanan ve dogma edinmeden yaşamak için belki de hiçbir yararı olmayan çift anlamlılıklar, ki diyalektikçiye özgü olanlar bunlardır, belirsiz ve kavranamaz, belki de hiç var olmayan şeylere bağlı oldukları ölçüde, diyalektikçi de septik yöntemlere göre bunlar hakkında aynı şekilde hükmü askıya almak zorunda kalacaktır.
οὕτως ἡ ἐν ἑκάστοις ἐμπειρία τοῦ χρησίμου τὴν διαστολὴν εἰσάγει. ὅσαι μέντοι μὴ ἔν τινι τῶν βιωτικῶν ἐμπειριῶν εἰσιν ἀμφιβολίαι, ἀλλ’ ἐν δογματικαῖς οἰήσεσι κεῖνται καὶ εἰσὶν ἴσως ἄχρηστοι πρὸς τὸ ἀδοξάστως βιοῦν, περὶ ταὐτ’ ἃς ἰδίως ὁ διαλεκτικὸς ἔχων ἀναγκασθήσεται καὶ ἐν αὐταῖς ὁμοίως ἐπέχειν κατὰ τὰς σκεπτικὰς ἐφόδους, καθὸ πράγμασιν ἀδήλοις καὶ ἀκαταλήπτοις ἢ καὶ ἀνυποστάτοις ἴσως εἰσὶ συνεζευγμέναι.
2.22.259Ama bunlar hakkında ileride de konuşacağız. Bir dogmatik bunlardan birine itiraz etmeye kalkışırsa, septik kanıtlamayı güçlendirmiş olacak; iki yönlü akıl yürütmeyle ve karara bağlanmamış anlaşmazlıkla, araştırılan şeyler hakkında hükmü askıya almayı bizzat kendisi doğrulayacaktır.
Çift anlamlılıklar hakkında da bu kadarını söyledikten sonra, Ana Hatlar'ın ikinci kitabını burada bitiriyoruz.
ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων καὶ εἰσαῦθις διαλεξόμεθα (cf. p. ’ εἰ δέ τις δογματικὸς πρός τι τούτων ἀντιλέγειν ἐπιχειροίη, κρατυνεῖ τὸν σκεπτικὸν λόγον, ἐκ τῆς ἑκατέρωθεν ἐπιχειρήσεως καὶ τῆς ἀνεπικρίτου διαφωνίας τὴν περὶ τῶν ζητουμένων ἐποχὴν καὶ αὐτὸς βεβαιῶν. Τοσαῦτα καὶ περὶ ἀμφιβολιῶν εἰπόντες αὐτοῦ που περιγράφομεν καὶ τὸ δεύτερον τῶν ὑποτυπώσεων σύνταγμα.