İkinci Ennead › Kozmos Üzerine – Yıldızlar Bir Şey Yapar mı?
2.1.1Kozmos Üzerine
1. İnceleme
Kozmosun, bir bedeni olduğu hâlde, hep var olduğunu ve var olacağını söylüyoruz. Bunun sebebini tanrının dilemesine bağlarsak, belki doğru söylemiş oluruz ama hiçbir açıklık getirmemiş oluruz. Çünkü unsurlar birbirine dönüşür, yeryüzündeki canlılar da yok olur ama türleri korunur; bu görüş belki bütün için de aynı şeyin olduğunu öne sürecektir: Beden hep kaçıp akarken dileme aynı eidos'u bir ona, bir başkasına yerleştirebilir; böylece sayıca bir olan sonsuza dek korunmaz, yalnız eidos'ça bir olan korunur. Ama o zaman neden bazı şeyler ebedîliğe yalnız eidos bakımından sahip olsun da gökteki şeyler ve göğün kendisi tek tek, bireysel olarak sahip olsun?
Kozmosun yok olmamasının sebebini, her şeyi kuşatmasına, dönüşebileceği hiçbir şeyin bulunmamasına ve dışarıdan çarpıp onu yok edebilecek bir şey olmamasına bağlarsak, bu akıl yürütmeden bütün ve kozmos için yok olmazlık çıkar. Ama güneş ve öteki yıldızların ousia'sı, her biri bütün değil parça olduğu için, bütün zaman boyunca kalacağının güvencesini bu akıl yürütmeden alamaz. Onların kalıcılığı yalnız eidos bakımından olur; ateş ve benzeri şeyler için de, kozmosun kendisi için de durumun böyle olduğu düşünülebilir. Çünkü kozmos dışarıdan başka bir şey tarafından yok edilmese de, parçaları birbirini yok ettiği için hep yok oluş içinde olup yalnız eidos bakımından kalıcı olabilir. Dayanağın tabiatı hep akarken eidos'u başka bir şey verir; böylece bütün canlı için de insanda, atta ve öteki canlılarda olan şey olur: Her zaman insan ve at vardır, ama hep aynı insan, aynı at değil. O zaman kozmosun bir kısmı, gök gibi, hep kalıcı, yeryüzündekiler ise yok olan olmaz; hepsi aynı durumda olur, yalnız süre bakımından ayrılırlar: Gökteki şeyler daha uzun ömürlü olur.
Ebedîliği bütün için de parçalar için de böyle kabul edersek görüşümüzde daha az aporia kalır; hatta tanrının dilemesinin bütünü bu şekilde de bir arada tutmaya yettiği gösterilirse aporia'dan büsbütün kurtulmuş oluruz. Ama kozmosun herhangi bir bireysel parçasının da, ne kadar küçük olursa olsun, ebedî olduğunu söylersek, hem dilemenin bunu yapmaya yettiği gösterilmeli hem de şu aporia kalır: Neden bazı şeyler böyle de bazıları böyle değil, yalnız eidos bakımından ebedîdir? Gökteki parçalar nasıl ebedî olabilir? Çünkü böyleyse onlar da birer bütün olurdu.
Τὸν κόσμον ἀεὶ λέγοντες καὶ πρόσθεν εἶναι καὶ ἔσεσθαι σῶμα ἔχοντα εἰ μὲν ἐπὶ τὴν βούλησιν τοῦ θεοῦ ἀνάγοιμεν τὴν αἰτίαν, πρῶτον μὲν ἀληθὲς μὲν ἴσως ἂν λέγοιμεν, σαφήνειαν δὲ οὐδεμίαν ἂν παρεχοίμεθα. ἐπεὶ τῶν στοιχείων ἡ μεταβολὴ καὶ τῶν ζῴων τῶν περὶ γῆν ἡ φθορὰ τὸ εἶδος σώζουσα μήποτε οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς ἀξιώσει γίγνεσθαι ὡς τῆς βουλήσεως τοῦτο δυναμένης ἀεὶ ὑπεκφεύγοντος καὶ ῥέοντος τοῦ σώματος ἐπιτιθέναι τὸ εἶδος τὸ αὐτὸ ἄλλοτε ἄλλῳ, ὡς μὴ σώζεσθαι τὸ ἓν ἀριθμῷ εἰς τὸ ἀεί, ἀλλὰ τὸ ἓν τῷ εἴδει: ἐπεὶ διὰ τί τὰ μὲν οὕτω κατὰ τὸ εἶδος μόνον τὸ ἀεὶ ἕξει, τὰ δὲ ἐν οὐρανῷ καὶ αὐτὸς ὁ οὐρανὸς κατὰ τόδε ἕξει τὸ ἀεί; εἰ δὲ τῷ πάντα συνειληφέναι καὶ μὴ εἶναι εἰς ὃ τὴν μεταβολὴν ποιήσεται μηδέ τι ἔξωθεν ἂν προσπεσὸν φθεῖραι δύνασθαι τούτῳ δώσομεν τὴν αἰτίαν τῆς οὐ φθορᾶς, τῷ μὲν ὅλῳ καὶ παντὶ δώσομεν ἐκ τοῦ λόγου τὸ μὴ ἂν φθαρῆναι, ὁ δὲ ἥλιος ἡμῖν καὶ τῶν ἄλλων ἄστρων ἡ οὐσία τῷ μέρη καὶ μὴ ὅλον ἕκαστον εἶναι καὶ πᾶν οὐχ ἕξει τὴν πίστιν παρὰ τοῦ λόγου, ὅτι εἰς ἅπαντα μενεῖ τὸν χρόνον, τὸ δὲ κατὰ εἶδος τὴν μονὴν αὐτοῖς εἶναι, ὥσπερ καὶ πυρὶ καὶ τοῖς τοιούτοις μόνον ἂν δόξειε παρεῖναι καὶ αὐτῷ δὲ παντὶ τῷ κόσμῳ. οὐδὲν γὰρ κωλύει ὑπ’ ἄλλου ἔξωθεν μὴ φθειρόμενον [αὐτὸν] τῶν μερῶν ἄλληλα φθειρόντων οὕτω τὴν φθορὰν ἀεὶ ἔχοντα τῷ εἴδει μόνον περιμένειν, καὶ ῥεούσης ἀεὶ τῆς φύσεως τοῦ ὑποκειμένου τὸ εἶδος ἄλλου διδόντος γίγνεσθαι τὸ αὐτὸ ἐπὶ τοῦ παντος ζῴου, ὅπερ καὶ ἐπὶ ἀνθρώπου καὶ ἵππου καὶ τῶν ἄλλων: ἀεὶ γὰρ ἄνθρωπος καὶ ἵππος, ἀλλ’ οὐχ ὁ αὐτός. οὐ τοίνυν ἔσται τὸ μὲν μένον αὐτοῦ ἀεί, ὥσπερ ὁ οὐρανός, τὰ δὲ περὶ γῆν φθειρόμενα, ἀλλ’ ὁμοίως ἅπαντα, τὴν διαφορὰν ἔχοντα μόνῳ τῷ χρόνῳ: ἔσται γὰρ πολυχρονιώτερα τὰ ἐν οὐρανῷ. εἰ μὲν οὖν οὕτω συγχωρησαίμεθα τὸ ἀεὶ ἐπὶ τοῦ παντὸς καὶ ἐπὶ τῶν μερῶν εἶναι, ἧττον ἂν τὸ ἄπορον τῇ δόξῃ προσείη: μᾶλλον δὲ παντάπασιν ἔξω ἀπορίας ἂν γιγνοίμεθα, εἰ τὸ τῆς βουλήσεως τοῦ θεοῦ ἱκανὸν εἶναι δεικνύοιτο κἂν οὕτω καὶ τοῦτον τὸν τρόπον συνέχειν τὸ πᾶν. εἰ δὲ καὶ τὸ τόδε τι αὐτοῦ ὁποσονοῦν λέγοιμεν ἔχειν τὸ ἀεί, ἥ τε βούλησις δεικτέα εἰ ἱκανὴ ποιεῖν τοῦτο, τό τε ἄπορον μένει διὰ τί τὰ μὲν οὕτω, τὰ δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τῷ εἴδει μόνον, τά τε μέρη τὰ ἐν οὐρανῷ πῶς καὶ αὐτά: ἐπειδὴ οὕτω καὶ αὐτὰ τὰ πάντα εἴη ἄν.
2.1.2Bu görüşü kabul edip göğün ve içindeki her şeyin ebedîliğe bireysel olarak, ay küresinin altındakilerin ise eidos bakımından sahip olduğunu söylersek, bedeni olan bir şeyin, bedenin tabiatı hep akarken, asıl anlamıyla bireysel olarak nasıl aynı kalabileceğini, yani tek tek her birinin nasıl hep aynı durumda bulunacağını göstermemiz gerekir. Çünkü tabiat üzerine konuşmuş başkaları da, Platon'un kendisi de yalnız öteki bedenler için değil, gök cisimleri için de böyle düşünür: “Bedeni olan ve görülen şeyler nasıl hiç değişmeden hep aynı kalabilir?” der. Anlaşılan bunlar hakkında da, güneşin bile hep yeniden doğduğunu söyleyen Herakleitos'a hak verir. Aristoteles için ise, beşinci cisim hakkındaki varsayımları kabul edilirse ortada hiçbir güçlük olmazdı. Ama bunu kabul etmeyenler için, göğün cismi de buradaki canlıların yapıldığı unsurlardan yapılmışsa, gök bireyselliğini nasıl koruyabilir? Hele göğün parçaları olan güneş ve öteki gök cisimleri nasıl koruyabilir?
Her canlı psykhē'den ve beden tabiatından bileşik olduğuna göre, gök sayıca hep aynı kalacaksa, bu ya ikisi sayesinde olacaktır ya da içindekilerden biri, yani psykhē ya da beden sayesinde. Yok olmazlığı bedene veren, bunun için psykhē'ye ihtiyaç duymaz; olsa olsa canlının oluşması için psykhē'nin bedenle hep birlikte bulunmasına ihtiyaç duyar. Bedenin kendiliğinden yok olabilir olduğunu söyleyip sebebi psykhē'ye veren ise, bedenin durumunun da bu bir arada duruşa ve kalıcılığa karşı koymadığını göstermeye çalışmalıdır: Tabiata uygun olarak bir araya gelmiş şeylerde hiçbir uyumsuzluk yoktur; maddenin de meydana getirilecek eserin amacına uygun olması gerekir.
εἰ οὖν ταύτην παραδεχόμεθα τὴν δόξαν καί φαμεν τὸν μὲν οὐρανὸν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ κατὰ τὸ τόδε ἔχειν τὸ ἀεί, τὰ δὲ ὑπὸ τῇ τῆς σελήνης σφαίρᾳ τὸ κατ’ εἶδος, δεικτέον πῶς σῶμα ἔχων ἕξει τὸ τόδε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ κυρίως, ὡς τὸ καθ̓ ἕκαστον ἀεὶ ὡσαύτως, τῆς φύσεως τοῦ σώματος ῥεούσης ἀεί. τοῦτο γὰρ δοκεῖ τοῖς τε ἄλλοις τοῖς περὶ φύσεως εἰρηκόσι καὶ αὐτῷ τῷ Πλάτωνι οὐ μόνον περὶ τῶν ἄλλων σωμάτων, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν οὐρανίων αὐτῶν. πῶς γὰρ ἄν, φησι, σώματα ἔχοντα καὶ ὁρώμενα ἀπαραλλάκτως ἕξει ἀεὶ ὡσαύτως; συγχωρῶν καὶ ἐπὶ τούτων δηλονότι τῷ Ἡρακλείτῳ, ὃς ἔφη ἀεὶ καὶ τὸν ἥλιον γίνεσθαι. Ἀριστοτέλει μὲν γὰρ οὐδὲν ἂν πρᾶγμα εἴη, εἴ τις αὐτοῦ τὰς ὑποθέσεις [τὰς περὶ] τοῦ πέμπτου παραδέξαιτο σώματος. τοῖς δὲ μὴ τοῦτο τιθεμένοις, τοῦ σώματος δὲ ἐκ τούτων ὄντος τοῦ οὐρανοῦ, ἐξ ὧνπερ καὶ τὰ τῇδε ζῷα, πῶς τὸ τόδε [ἀεὶ] ἂν ἔχοι; ἔτι δὲ μᾶλλον πῶς ἥλιος καὶ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ μόρια ὄντα; συγκειμένου δὴ παντὸς ζῴου ἐκ ψυχῆς καὶ τῆς σώματος φύσεως ἀνάγκη τὸν οὐρανόν, εἴπερ ἀεὶ κατ’ ἀριθμὸν ἔσται, ἢ δἰ ἄμφω ἔσεσθαι, ἢ διὰ θάτερον τῶν ἐνόντων, οἷον ψυχὴν ἢ σῶμα. ὁ μὲν δὴ τῷ σώματι διδοὺς τὸ ἄφθαρτον οὐδὲν ἂν εἰς τοῦτο τῆς ψυχῆς δέοιτο, ἢ τοῦ ὁμοῦ ἀεὶ εἶναι πρὸς ζῴου σύστασιν: τῷ δὲ τὸ σῶμα παῤ αὑτοῦ φθαρτὸν εἶναι λέγοντι καὶ τῇ ψυχῇ διδόντι τὴν αἰτίαν πειρατέον καὶ τὴν τοῦ σώματος ἕξιν μηδ’ αὐτὴν ἐναντιουμένην τῇ συστάσει καὶ τῇ διαμονῇ δεικνύναι, ὅτι μηδὲν ἀσύμφωνον ἐν τοῖς συνεστηκόσιν ἐστὶ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ πρόσφορον καὶ τὴν ὕλην πρὸς τὸ βούλημα τοῦ ἀποτελέσματος ὑπάρχειν προσήκει.
2.1.3Peki hep akan madde, yani bütünün bedeni, kozmosun ölümsüzlüğüne nasıl yardım edebilir? Şöyle diyebiliriz: Akar ama dışarı akmaz. Kendinden dışarı değil de kendi içinde akıyorsa aynı kalır; ne büyür ne küçülür; o hâlde yaşlanmaz da. Toprağın da ezelden beri aynı şekli ve hacmi koruduğunu görmek gerekir; hava da hiç tükenmez, suyun tabiatı da. Bunların dönüşen kısmı bütün canlının tabiatını değiştirmemiştir. Nitekim bizim parçalarımız da hep değişir ve dışarı gider, ama her birimiz uzun süre kalırız. Dışında hiçbir şey olmayan varlıkta ise bedenin tabiatı, aynı canlı olarak hep kalması bakımından psykhē ile uyumsuz olmaz.
Ateş keskin ve hızlıdır, çünkü burada kalacak bir şey değildir; tıpkı toprağın yukarıda kalmaması gibi. Ama durması gereken yere vardığında, kendi yerine yerleşmiş olsa bile, öteki unsurlar gibi iki yöne de yayılmaya çalışmayacağını sanmamalıyız. Daha yukarı gidemez, çünkü ötesinde hiçbir şey yoktur; aşağı gitmek de tabiatında yoktur. Geriye, kolayca yönlendirilebilmesi ve psykhē'nin tabiî çekimiyle çekilerek, yaşamak için pek güzel bir yerde, psykhē'nin içinde hareket etmesi kalır. Biri onun düşmesinden korkarsa içi rahat olsun: Psykhē'nin onu döndürmesi her eğilimin önüne geçer ve ona hâkim olarak onu yukarıda tutar. Kendiliğinden aşağıya bir meyli de yoksa, direnmeden yerinde kalır.
Bizim parçalarımız bir biçim kazandıklarında kendi yapılarını koruyamazlar ve kalabilmek için başka şeylerden parçalar isterler. Ama oradan hiçbir şey akıp gitmiyorsa beslenmeye de gerek yoktur. Oradan sönerek akıp giden bir şey varsa başka bir ateşin tutuşması gerekir; ateş başka bir şeyden besleniyor ve o da akıp gidiyorsa, onun yerine de başka bir şey gerekir. Ama böyle olsa, bütün canlı bu yüzden [bireysel olarak] aynı kalmazdı.
πῶς οὖν ἡ ὕλη καὶ τὸ σῶμα τοῦ παντὸς συνεργὸν ἂν εἴη πρὸς τὴν τοῦ κόσμου ἀθανασίαν ἀεὶ ῥέον; ἢ ὅτι, φαῖμεν ἄν, [ῥεῖ]: ῥεῖ γὰρ οὐκ ἔξω. εἰ οὖν ἐν αὐτῷ καὶ οὐκ ἀπ’ αὐτοῦ, μένον τὸ αὐτὸ οὔτ’ ἂν αὔξοιτο οὔτε φθίνοι: οὐ τοίνυν οὐδὲ γηράσκει. ὁρᾶν δὲ δεῖ καὶ γῆν μένουσαν ἐν σχήματι τῷ αὐτῷ ἐξ ἀιδίου καὶ ὄγκῳ, καὶ ἀὴρ οὐ μήποτ̓ ἐπιλείπῃ οὐδὲ ἡ ὕδατος φύσις: καὶ τοίνυν ὅσον μεταβάλλει αὐτῶν οὐκ ἠλλοίωσε τὴν τοῦ ὅλου ζῴου φύσιν. καὶ γὰρ ἡμῶν ἀεὶ μεταβαλλόντων μορίων καὶ εἰς τὸ ἔξω ἀπιόντων μένει ἕκαστος εἰς πολύ: ᾧ δὲ ἔξω μηδέν, οὐκ ἀσύμφωνος ἂν τούτῳ ἡ σώματος φύσις πρὸς ψυχὴν πρὸς τὸ τὸ αὐτὸ εἶναι ζῷον καὶ ἀεὶ μένον. πῦρ δὲ ὀξὺ μὲν καὶ ταχὺ τῷ μὴ ὧδε μένειν, ὥσπερ καὶ γῆ τῷ μὴ ἄνω: γενόμενον δὲ ἐκεῖ, οὗ στῆναι δεῖ, οὔτοι δεῖ νομίζειν οὕτως ἔχειν ἐν τῷ οἰκείῳ ἱδρυμένον, ὡς μὴ καὶ αὐτὸ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ἔκτασιν ἐπ’ ἄμφω ζητεῖν. ἀνωτέρω μὲν γὰρ οὐκ ἂν φέροιτο: οὐδὲν γὰρ ἔτι: κάτω δ’ οὐ πέφυκε. λείπεται δὴ αὐτῷ εὐαγώγῳ τε εἶναι καὶ κατὰ φυσικὴν ὁλκὴν ἑλκομένῳ ὑπὸ ψυχῆς πρὸς τὸ ζῆν εὖ μάλα ἐν καλῷ τόπῳ κινεῖσθαι ἐν τῇ ψυχῇ. καὶ γάρ, εἴ τῳ φόβος μὴ πέσῃ, θαρρεῖν δεῖ: φθάνει γὰρ ἡ τῆς ψυχῆς περιαγωγὴ πᾶσαν νεῦσιν, ὡς κρατοῦσαν ἀνέχειν. εἰ δὲ μηδὲ ῥοπὴν πρὸς τὸ κάτω ἔχει παῤ αὑτοῦ, οὐκ ἀντιτεῖνον μένει. τὰ μὲν οὖν ἡμέτερα μέρη ἐν μορφῇ γενόμενα οὐ στέγοντα αὑτῶν τὴν σύστασιν ἀπαιτεῖ ἀπ’ ἄλλων μόρια, ἵνα μένῃ: εἰ δ’ ἐκεῖθεν μὴ ἀπορρέοι, οὐδὲν δεῖ τρέφεσθαι. εἰ δὲ ἀπορρέοι ἀποσβεννύμενον ἐκεῖθεν, πῦρ δεῖ ἕτερον ἐξάπτεσθαι καί, εἰ ἄλλου τινὸς ἔχοι καὶ ἐκεῖθεν ἀπορρέοι, δεῖ καὶ ἀντ̓ ἐκείνου ἄλλου. ἀλλὰ διὰ τοῦτο οὐ μένοι ἂν τὸ πᾶν ζῷον τὸ αὐτό, εἰ καὶ οὕτως.
2.1.4Ama şu mesele de kendi başına, araştırdığımız konuyla ilgisi bakımından değil, incelenmelidir: Oradan bir şey akıp gidiyor mu, öyle ki oradakiler de asıl anlamıyla beslenme denemeyecek bir beslenmeye muhtaç olsun? Yoksa orada bir kez düzene konmuş olanlar tabiatlarına uygun olarak kalır ve hiçbir akıntıya uğramazlar mı? Orada yalnız ateş mi vardır, yoksa ağırlık ateşte midir de öteki unsurlar da hâkim olan tarafından havada tutulup yukarı kaldırılabilir mi? Çünkü biri böylesine arı ve her bakımdan daha iyi olan bedenlerin yanına en asıl sebebi, yani psykhē'yi de koyarsa —nitekim öteki canlılarda da tabiat en önemli organlar için daha iyi olanı seçer— göğün ölümsüzlüğü hakkında sağlam bir kanaate varır. Aristoteles de alevin bir tür kaynama, adeta tokluktan azgınlaşmış bir ateş olduğunu söylerken haklıdır; oradaki ateş ise dengeli ve durgundur, yıldızların tabiatına uygundur.
En önemlisi de şudur: Psykhē harikulade bir kuvvetle en iyilerin hemen ardından gelir; içine bir kez yerleştirilmiş olanlardan biri nasıl ondan kaçıp yokluğa gidebilir? Tanrıdan çıkmış olan psykhē'nin her bağdan güçlü olduğunu kabul etmemek, her şeyi bir arada tutan sebebi bilmeyen insanların işidir. Herhangi bir süre boyunca bir arada tutabilen psykhē'nin bunu her zaman yapamaması saçmadır; sanki bir arada tutmak zorla olmuş da tabiata uygun olan bundan başka bir şeymiş gibi. Oysa tabiata uygun olan, bütünün tabiatında ve güzelce düzenlenmiş şeylerde bulunandır. Ya da sanki bu yapıyı zorla çözecek ve bir krallığı, bir hükümdarlığı devirir gibi psykhē'nin tabiatını devirecek bir şey varmış gibi. Kozmosun hiçbir zaman başlamamış olması da —başladığını söylemek saçmadır ve bu daha önce söylenmiştir— gelecek hakkında güven verir. Bir gün yok olacaksa neden şimdiden olmamıştır? Unsurlar, odun ve benzeri şeyler gibi aşınıp tükenmemiştir; onlar hep kaldıkça bütün de kalır. Hep dönüşseler bile bütün kalır, çünkü dönüşümün sebebi de kalır. Psykhē'nin pişmanlığından söz etmenin boş olduğu da gösterilmiştir; çünkü kozmosu yönetmek ona ne zahmet verir ne zarar. Bütün bedenin yok olması mümkün olsaydı bile psykhē'de hiçbir değişiklik olmazdı.
ἀλλ’ αὐτό γ̓ ἐφ̓ ἑαυτοῦ, οὐχ ὡς πρὸς τὸ ζητούμενον, σκεπτέον εἴτε τι ἀπορρεῖ ἐκεῖθεν, ὥστε δεῖσθαι κἀκεῖνα τῆς λεγομένης οὐ κυρίως τροφῆς, ἢ ἅπαξ τὰ ἐκεῖ ταχθέντα κατὰ φύσιν μένοντα οὐδεμίαν πάσχει ἀπορροήν: καὶ πότερον πῦρ μόνον ἢ πλέον τὸ πῦρ [ἢ] καὶ ἔστι τοῖς ἄλλοις αἰωρεῖσθαι καὶ μετεωρίζεσθαι ὑπὸ τοῦ κρατοῦντος. εἰ γάρ τις προσθείη καὶ τὴν κυριωτάτην αἰτίαν, τὴν ψυχήν, μετὰ τῶν οὕτω σωμάτων καθαρῶν καὶ πάντως ἀμεινόνων — ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐν τοῖς κυρίοις αὐτῶν τὰ ἀμείνω ἐκλέγεται ἡ φύσις — πάγιον ἂν τὴν δόξαν περὶ τοῦ οὐρανοῦ τῆς ἀθανασίας λάβοι. ὀρθῶς γὰρ καὶ Ἀριστοτέλης τὴν φλόγα ζέσιν τινὰ καὶ πῦρ οἷον διὰ κόρον ὑβρίζον: τὸ δὲ ἐκεῖ ὁμαλὸν καὶ ἠρεμαῖον καὶ τῇ τῶν ἄστρων πρόσφορον φύσει. τὸ δὲ δὴ μέγιστον, τὴν ψυχὴν ἐφεξῆς τοῖς ἀρίστοις δυνάμει θαυμαστῇ κειμένην, πῶς ἐκφεύξεταί τι αὐτὴν εἰς τὸ μὴ εἶναι τῶν ἅπαξ ἐν αὐτῇ τεθέντων; μὴ παντὸς δὲ δεσμοῦ οἴεσθαι κρείττονα εἶναι ἐκ θεοῦ ὡρμημένην, ἀνθρώπων ἀπείρων ἐστὶν αἰτίας τῆς συνεχούσης τὰ πάντα. ἄτοπον γὰρ τὴν καὶ ὁποσονοῦν χρόνον δυνηθεῖσαν συνέχειν μὴ καὶ ἀεὶ ποιεῖν τοῦτο, ὥσπερ βίᾳ τοῦ συνέχειν γεγονότος καὶ τοῦ κατὰ φύσιν ἄλλου ἢ τούτου ὄντος, ὃ ἐν τῇ τοῦ παντός ἐστι φύσει καὶ ἐν τοῖς καλῶς τεθεῖσιν, ἢ ὄντος τινὸς τοῦ βιασομένου καὶ διαλύσοντος τὴν σύστασιν καὶ οἷον βασιλείας τινὸς καὶ ἀρχῆς καταλύσοντος τὴν ψυχῆς φύσιν. τό τε μήποτε ἄρξασθαι — ἄτοπον γὰρ καὶ ἤδη εἴρηται — πίστιν καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος ἔχει. διὰ τί γὰρ ἔσται, ὅτε καὶ οὐκ ἤδη; οὐ γὰρ ἐκτέτριπται τὰ στοιχεῖα, ὥσπερ ξύλα καὶ τὰ τοιαῦτα: μενόντων δ’ ἀεὶ καὶ τὸ πᾶν μένει. καὶ εἰ μεταβάλλοι ἀεί, τὸ πᾶν μένει: μένει γὰρ καὶ ἡ τῆς μεταβολῆς αἰτία. ἡ δὲ μετάνοια τῆς ψυχῆς ὅτι κενόν ἐστι δέδεικται, ὅτι ἄπονος καὶ ἀβλαβὴς ἡ διοίκησις: καὶ εἰ πᾶν οἷόν τε σῶμα ἀπολέσθαι, οὐδὲν ἂν ἀλλοιότερον αὐτῇ γίνοιτο.
2.1.5Peki oradaki parçalar nasıl kalıcıdır da buradaki unsurlar ve canlılar kalıcı değildir? Platon'a göre oradakiler tanrıdan doğmuştur, buradaki canlılar ise onun meydana getirdiği tanrılardan; ondan doğmuş olanların yok olması ise caiz değildir. Bu da şunu söylemekle aynıdır: Gökteki psykhē, bizim psykhē'lerimiz de, yaratıcının hemen ardından gelir; gökteki psykhē'den onun bir sureti çıkar ve adeta yukarıdakilerden akıp gelerek yeryüzündeki canlıları meydana getirir. Böyle bir psykhē oradakini taklit eder; ama yaratırken daha kötü bedenler kullanmak zorunda olduğu, daha kötü bir yerde bulunduğu ve yapıya alınan şeyler kalmak istemediği için buradaki canlılar hep kalamaz. Bedenler de, onları doğrudan başka bir psykhē yönetseydi olacağı kadar sıkı zapt edilemez.
Bütün gök kalıcı olacaksa, parçaları, yani içindeki yıldızlar da kalıcı olmalıydı; yoksa onlar da aynı şekilde kalmadıkça gök nasıl kalabilirdi? Göğün altındakiler ise artık göğün parçaları değildir; aksi hâlde göğün aya kadar uzandığını söyleyemezdik. Bizler, gökteki tanrılardan ve göğün kendisinden gelen psykhē tarafından biçimlendirilmişizdir ve bedenlerle o psykhē sayesinde birlikteyizdir. Çünkü asıl biz olduğumuz öteki psykhē, iyi yaşamamızın sebebidir, var olmamızın değil. Nitekim o, beden oluştuktan sonra gelir ve akıl yürütmesiyle var olmamıza pek az katkıda bulunur.
πῶς οὖν τὰ ἐκεῖ μέρη μένει, τὰ δὲ ἐνταῦθα στοιχεῖά τε καὶ ζῷα οὐ μένει; ἢ [ὅτι], φησὶν ὁ Πλάτων, τὰ μὲν παρὰ θεοῦ γεγένηται, τὰ δὲ ἐνταῦθα ζῷα παρὰ τῶν γενομένων παῤ αὐτοῦ θεῶν: γενόμενα δὲ παῤ ἐκείνου οὐ θεμιτὸν φθείρεσθαι. τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ ἐφεξῆς μὲν τῷ δημιουργῷ εἶναι τὴν ψυχὴν τὴν οὐρανίαν, καὶ τὰς ἡμετέρας δέ: ἀπὸ δὲ τῆς οὐρανίας ἴνδαλμα αὐτῆς ἰὸν καὶ οἷον ἀπορρέον ἀπὸ τῶν ἄνω τὰ ἐπὶ γῆς ζῷα ποιεῖν. ψυχῆς οὖν μιμουμένης τοιαύτης τὴν ἐκεῖ, ἀδυνατούσης δὲ τῷ καὶ χείροσι σώμασι χρῆσθαι πρὸς τὴν ποίησιν καὶ ἐν τόπῳ χείρονι καὶ τῶν εἰς τὴν σύστασιν ληφθέντων οὐκ ἐθελόντων μένειν, τά τε ζῷα ἐνταῦθα οὐκ ἀεὶ δύναται μένειν, τά τε σώματα οὐχ ὁμοίως κρατοῖτο ἄν, ὡς: ἂν ἄλλης ψυχῆς αὐτῶν προσεχῶς ἀρχούσης. τὸν δὲ ὅλον οὐρανὸν εἴπερ ἔδει μένειν, καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ, τὰ ἄστρα τὰ ἐν αὐτῷ, ἔδει: ἢ πῶς ἂν ἔμεινε μὴ ὁμοίως καὶ τούτων μενόντων; τὰ γὰρ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν οὐκέτι οὐρανοῦ μέρη: ἢ οὐ μέχρι σελήνης ὁ οὐρανός. ἡμεῖς δὲ πλασθέντες ὑπὸ τῆς διδομένης παρὰ τῶν ἐν οὐρανῷ θεῶν ψυχῆς καὶ αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ κατ’ ἐκείνην καὶ σύνεσμεν τοῖς σώμασιν: ἡ γὰρ ἄλλη ψυχή, καθ̓ ἣν ἡμεῖς, τοῦ εὖ εἶναι, οὐ τοῦ εἶναι αἰτία. ἤδη γοῦν τοῦ σώματος ἔρχεται γενομένου μικρὰ ἐκ λογισμοῦ πρὸς τὸ εἶναι συνεπιλαμβανομένη.
2.1.6Şimdi de orada yalnız ateş olup olmadığını, oradan bir şeyin akıp gidip gitmediğini ve beslenmeye ihtiyaç duyulup duyulmadığını incelemeliyiz. Timaios, bütünün bedenini önce topraktan ve ateşten yapmıştı: ateş sayesinde görünür, toprak sayesinde katı olsun diye. Buna uyarak yıldızların da tamamen değilse de büyük ölçüde ateşten yapılması gerektiğini düşündü, çünkü yıldızlar katı görünür. Platon da bu görüşü akla yatkın bulup onayladığına göre belki doğrudur da. His bakımından, hem görmeyle hem dokunmayla algılandıklarında, yıldızlar büyük ölçüde ya da tamamen ateşten görünür; akıl yürütmeyle inceleyenlere göre ise, katılık topraksız olamıyorsa onlarda toprak da bulunmalıdır.
Peki suya ve havaya ne ihtiyaçları olsun? Bunca ateşin içinde su bulunması saçma görünür; hava bulunsaydı da ateşin tabiatına dönüşürdü. Ama uç oranındaki iki katı cisim iki ortaya muhtaçsa, bunun tabiattaki cisimlerde de böyle olup olmadığı sorulabilir; çünkü insan toprağı suyla hiçbir ortaya ihtiyaç duymadan karıştırabilir. “Toprakta ve suda öteki unsurlar zaten vardır” dersek belki bir şey söylemiş oluruz; ama biri “bu, bir araya gelen iki unsuru bağlamak için değil” diyebilir. Yine de, her biri hepsini içerdiği için zaten bağlı olduklarını söyleyeceğiz.
Ama ateş olmadan toprağın görünür olmadığını, toprak olmadan da ateşin katı olmadığını incelemek gerekir. Öyleyse belki hiçbir şeyin kendi başına kendi ousia'sı yoktur; her şey karışıktır ve her biri içinde ağır basan unsura göre adlandırılır. Nitekim toprağın bile nem olmadan bir arada duramayacağını söylerler, çünkü suyun nemi toprağın tutkalıdır. Bunu böyle kabul etsek bile, her birinin bir şey olduğunu söyleyip de ona kendi başına bir varlık tanımamak, hiçbiri tek başına bir şey değilken ancak ötekilerle birlikte bir arada durduğunu söylemek saçmadır. Toprağın kendisinden olan hiçbir toprak parçası yoksa, tutkal olarak su da içinde bulunmadıkça toprağın tabiatı, toprağın ne olduğu nasıl var olabilir? Hiç büyüklük yokken su neyi yapıştıracak, neyi başka bir parçaya bitiştirecek? Toprağın kendisinin herhangi bir büyüklüğü varsa toprak tabiatça su olmadan da var olabilir; yoksa suyun yapıştıracağı hiçbir şey olmaz. Toprak kütlesinin var olmak için havaya ne ihtiyacı olabilir, hava dönüşmeden önce hava olarak kaldığı sürece?
Ateşe gelince, toprağın toprak olması için değil, hem kendisinin hem ötekilerin görünür olması için ona ihtiyaç olduğu söylendi. Görülmenin ışıktan geldiğini kabul etmek akla yatkındır; çünkü karanlığın görüldüğünü değil, görülmediğini söylemeliyiz, tıpkı sessizliğin işitilmediğini söylediğimiz gibi. Ama toprakta ateşin bulunması zorunlu değildir; ışık yeter. Nitekim kar ve pek soğuk birçok şey ateş olmadan parlaktır. Biri, “ateş onlara girdi ve çıkmadan önce onları boyadı” diyebilir. Su hakkında da sorulmalıdır: Toprak almazsa su olmaz mı? Hava ise, kolayca dağıldığına göre, topraktan pay alıyor nasıl denebilir? Ateş hakkında da şu sorulmalıdır: Kendi başına sürekliliği ve üç boyutlu yayılımı olmadığı için toprağa mı muhtaçtır? Ama ateşin katılığı —üç boyutlu yayılım anlamında değil, elbette direnç anlamında— tabiî bir cisim olduğu için neden kendisinde bulunmasın? Sertlik ise yalnız toprağa aittir. Nitekim su türünden olan altına da yoğunluk, toprak eklendiği için değil, yoğunlaşma ya da donma yüzünden gelir. Ateş de, yanında psykhē bulunduğu hâlde, onun gücüne uygun olarak neden kendi başına bir arada durmasın? Daimōn'lar arasında da ateşten canlılar vardır.
Peki bütün canlının her şeyden meydana geldiği görüşünü sarsacak mıyız? Biri bunun yeryüzündekiler için doğru olduğunu söyleyebilir; ama toprağı göğe çıkarmak tabiata aykırıdır, tabiatın kendi koyduğu düzene zıttır. Toprağımsı cisimlerin o en hızlı dönüşe birlikte sürüklenmesi de inandırıcı değildir; üstelik bunlar oradaki ateşin parlaklığına ve beyazlığına engel olurdu.
ἀλλὰ πότερον πῦρ μόνον καὶ εἰ ἀπορρεῖ ἐκεῖθεν καὶ δεῖται τροφῆς νῦν σκεπτέον. τῷ μὲν οὖν Τιμαίῳ τὸ τοῦ παντὸς σῶμα πεποιηκότι πρῶτον ἐκ γῆς καὶ πυρός, ἵνα ὁρατόν τε ᾖ διὰ τὸ πῦρ, στερεὸν δὲ διὰ τὴν γῆν, ἀκολουθεῖν ἔδοξε καὶ τὰ ἄστρα ποιεῖν οὐ πᾶν, ἀλλὰ τὸ πλεῖστον πυρὸς ἔχειν, ἐπειδὴ τὰ ἄστρα τὸ στερεὸν φαίνεται ἔχοντα. καὶ ἴσως ὀρθῶς ἂν ἔχοι συνεπικρίναντος καὶ Πλάτωνος τῷ εἰκότι τὴν γνώμην ταύτην. παρὰ μὲν γὰρ τῆς αἰσθήσεως κατά τε τὴν ὄψιν κατά τε τὴν τῆς ἁφῆς ἀντίληψιν πυρὸς ἔχειν τὸ πλεῖστον ἢ τὸ πᾶν φαίνεται, διὰ δὲ τοῦ λόγου ἐπισκοποῦσιν, εἰ τὸ στερεὸν ἄνευ γῆς οὐκ ἂν γένοιτο, καὶ γῆς ἂν ἔχοι. ὕδατος δὲ καὶ ἀέρος τί ἂν δέοιτο; ἄτοπόν τε γὰρ δόξει ὕδατος εἶναι ἐν τοσούτῳ πυρί, ὅ τε ἀὴρ εἰ ἐνείη μεταβάλλοι ἂν εἰς πυρὸς φύσιν. ἀλλ’ εἰ δύο στερεὰ ἄκρων λόγον ἔχοντα δύο μέσων δεῖται, ἀπορήσειεν ἄν τις, εἰ καὶ ἐν φυσικοῖς οὕτως: ἐπεὶ καὶ γῆν ἄν τις ὕδατι μίξειεν οὐδενὸς δεηθεὶς μέσου. εἰ δὲ λέγοιμεν ʽἐνυπάρχει γὰρ ἤδη ἐν τῇ γῇ καὶ τῷ ὕδατι τὰ ἄλλἀ, δόξομεν ἴσως τι λέγειν: εἴποι δ’ ἄν τις ʽἀλλ’ οὐ πρὸς τὸ συνδῆσαι συνιόντα τὰ δύὀ. ἀλλ’ ὅμως ἐροῦμεν ἤδη συνδεῖσθαι τῷ ἔχειν ἑκάτερον πάντα. ἀλλ’ ἐπισκεπτέον, εἰ ἄνευ πυρὸς οὐχ ὁρατὸν γῆ, καὶ ἄνευ γῆς οὐ στερεὸν πῦρ: εἰ γὰρ τοῦτο, τάχα ἂν οὐδὲν ἔχοι ἐφ̓ ἑαυτοῦ τὴν αὑτοῦ οὐσίαν, ἀλλὰ πάντα μὲν μέμικται, λέγεται δὲ κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν ἕκαστον. ἐπεὶ οὐδὲ τὴν γῆν ἄνευ ὑγροῦ φασι συστῆναι δύνασθαι: κόλλαν γὰρ εἶναι τῇ γῇ τὴν ὕδατος ὑγρότητα. ἀλλ’ εἰ καὶ δώσομεν οὕτως, ἀλλ’ ἕκαστόν γε ἄτοπον λέγοντα εἶναί τι ἐφ̓ ἑαυτοῦ μὲν μὴ διδόναι σύστασιν αὐτῷ, μετὰ δὲ τῶν ἄλλων ὁμοῦ, οὐδενὸς ἑκάστου ὄντος. πῶς γὰρ ἂν εἴη γῆς φύσις καὶ τὸ τί ἦν εἶναι γῆ μηδενὸς ὄντος μορίου γῆς ὃ γῆ ἐστιν, εἰ μὴ καὶ ὕδωρ ἐνείη εἰς κόλλησιν; τί δ’ ἂν κολλήσειε μὴ ὄντος ὅλως μεγέθους, ὃ πρὸς ἄλλο μόριον συνεχὲς συνάψει; εἰ γὰρ καὶ ὁτιοῦν μέγεθος γῆς αὐτῆς ἔσται, ἔσται γῆν φύσει καὶ ἄνευ ὕδατος εἶναι: ἤ, εἰ μὴ τοῦτο, οὐδὲν ἔσται, ὃ κολλήσεται ὑπὸ τοῦ ὕδατος. ἀέρος δὲ τί ἂν δέοιτο γῆς ὄγκος πρὸς τὸ εἶναι ἔτι ἀέρος μένοντος πρὶν μεταβάλλειν; περὶ δὲ πυρὸς εἰς μὲν τὸ γῆ εἶναι οὐκ εἴρηται, εἰς δὲ τὸ ὁρατὴ εἶναι καὶ αὐτὴ καὶ τὰ ἄλλα: εὔλογον μὲν γὰρ συγχωρεῖν παρὰ φωτὸς τὸ ὁρᾶσθαι γίνεσθαι. οὐ γὰρ δὴ τὸ σκότος ὁρᾶσθαι, ἀλλὰ μὴ ὁρᾶσθαι φατέον, ὥσπερ τὴν ἀψοφίαν μὴ ἀκούεσθαι. ἀλλὰ πῦρ γε ἐν αὐτῇ οὐκ ἀνάγκη παρεῖναι: φῶς γὰρ ἀρκεῖ. χιὼν γοῦν καὶ τὰ ψυχρότατα πολλὰ λαμπρὰ πυρὸς ἄνευ. ἀλλ’ ἐνεγένετο, φήσει τις, καὶ ἔχρωσε πρὶν ἀπελθεῖν. καὶ περὶ ὕδατος δὲ ἀπορητέον, εἰ μὴ ἔστιν ὕδωρ, εἰ μὴ γῆς λάβοι. ἀὴρ δὲ πῶς ἂν λέγοιτο μετέχειν γῆς εὔθρυπτος ὤν; περὶ δὲ πυρός, εἰ γῆς δεῖ αὐτῷ τὸ συνεχὲς παῤ αὑτοῦ οὐκ ἔχοντι οὐδὲ τὸ διάστατον τριχῇ. ἡ δὲ στερεότης αὐτῷ, οὐ κατὰ τὴν διάστασιν τὴν τριχῇ, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀντέρεισιν δηλονότι, διὰ τί οὐκ ἔσται ᾗ φυσικὸν σῶμα; σκληρότης δὲ γῇ μόνῃ. ἐπεὶ καὶ τὸ πυκνὸν τῷ χρυσῷ ὕδατι ὄντι προσγίνεται οὐ γῆς προσγενομένης, ἀλλὰ πυκνότητος ἢ πήξεως. καὶ πῦρ δὲ ἐφ̓ αὑτοῦ διὰ τί ψυχῆς παρούσης οὐ συστήσεται πρὸς τὴν δύναμιν αὐτῆς; καὶ ζῷα δὲ πύρινά ἐστι δαιμόνων. ἀλλὰ κινήσομεν τὸ [τὸ] πᾶν ζῷον ἐκ πάντων τὴν σύστασιν ἔχειν; ἢ τὰ ἐπὶ γῆς τις ἐρεῖ, γῆν δὲ εἰς τὸν οὐρανὸν αἴρειν παρὰ φύσιν εἶναι καὶ ἐναντίον τοῖς ὑπ’ αὐτῆς τεταγμένοις: συμπεριάγειν δὲ τὴν ταχίστην φορὰν γεηρὰ σώματα οὐ πιθανὸν εἶναι ἐμπόδιόν τε καὶ πρὸς τὸ φανὸν καὶ λευκὸν τοῦ ἐκεῖ πυρός.
2.1.7Belki de Platon'u daha iyi anlamamız gerekir. Ona göre bütün kozmosta bu türden bir katılık, yani direnç gösteren bir şey bulunmalıdır; böylece ortaya yerleşmiş olan toprak, üzerinde yürüyenler için sağlam bir basamak olur, üzerindeki canlılar da zorunlu olarak böyle bir katılık taşır. Toprak sürekliliğini kendinden alır, ama ateşle aydınlanır; kupkuru olmasın ve parçalarının bir araya gelmesi engellenmesin diye sudan pay alır; hava da toprak kütlelerini hafifletir. Toprak yukarıdaki ateşle yıldızların yapısında karışmış değildir; ama her biri kozmosta yer aldığı için ateş de topraktan bir şey edinir; tıpkı toprağın ateşten, her birinin de ötekilerden bir şey edinmesi gibi. Bu, pay alanın kendisinden ve pay aldığı şeyden bileşik hâle gelmesi demek değildir; kozmostaki ortaklık sayesinde, olduğu şey olarak kalıp ötekinin kendisini değil, ondan bir şeyi alması demektir: havayı değil havanın yumuşaklığını, ateşi değil ateşin parlaklığını. Her şeyi veren ve o zaman bileşik olanı meydana getiren karışımdır; yalnız toprak ve ateşin tabiatı, yani bu katılık ve yoğunluk değil.
Platon da bu söylediklerimize tanıklık eder: “Tanrı, topraktan itibaren ikinci yörüngede bir ışık yaktı” der ve bununla güneşi kasteder. Başka bir yerde güneşi en parlak ve aynı zamanda en beyaz şey olarak anar. Böylece bizi onun ateşten başka bir şey olduğunu düşünmekten alıkoyar; ama bu, ateşin öteki türlerinden biri değil, aleve benzemediğini ve yalnızca yumuşak bir sıcaklık verdiğini söylediği ışıktır. Bu ışık bir cisimdir; ondan da aynı adı taşıyan, cisimsiz dediğimiz ışık parlar. Bu ikinci ışık birinciden gelir, ondan adeta onun çiçeği ve parıltısı gibi saçılır; asıl beyaz cisim de odur. Biz ise toprağımsı olanı daha aşağı bir anlamda alıyoruz. Platon toprağı katılık bakımından ele almıştı; biz toprak adını tek bir şeye veriyoruz, o ise toprağın farklı türlerini kabul eder.
Işık veren bu en arı ateş yukarıdaki bölgede bulunur ve tabiatına uygun olarak oraya yerleşmiştir. Buradaki alevin oradakilere karışmadığını düşünmeliyiz: Alev bir yere kadar ulaşır, daha bol havayla karşılaşınca söner; yukarı çıktığında da toprakla birlikte aşağı atılır, yukarıya geçemez ve ayın altında durur. Böylece oradaki havayı inceltir. Alev orada kalırsa da sönükleşip daha yumuşak hâle gelir; kaynar ateşin parlaklığı olmaz, yalnız yukarıdaki ışıktan aldığı kadar parıldar. Oradaki ışığın bir kısmı belirli oranlarla yıldızlara dağılarak, büyüklüklerinde olduğu gibi renklerinde de farklılık meydana getirmiştir. Göğün geri kalanı da böyle bir ışıktan oluşur; ama tıpkı arı hava gibi, cisminin inceliği ve direnç göstermeyen saydamlığı yüzünden, bir de uzaklığı yüzünden görülmez.
ἴσως οὖν βέλτιον χρὴ ἀκούειν τοῦ Πλάτωνος λέγοντος ἐν μὲν τῷ παντὶ κόσμῳ δεῖν εἶναι τὸ τοιοῦτον στερεόν, τὸ ἀντίτυπον ὄν, ἵνα τε ἡ γῆ ἐν μέσῳ ἱδρυμένη ἐπιβάθρα καὶ τοῖς ἐπ’ αὐτῆς βεβηκόσιν ἑδραία ᾖ, τά τε ζῷα τὰ ἐπ’ αὐτῆς ἐξ ἀνάγκης τὸ τοιοῦτο στερεὸν ἔχῃ [παρὰ γῆς], ἡ δὲ γῆ τὸ μὲν εἶναι συνεχὴς παῤ αὑτῆς ἔχοι, ἐπιλάμποιτο δὲ ὑπὸ πυρός: μετέχειν δὲ ὕδατος πρὸς τὸ μὴ αὐχμηρὸν καὶ μερῶν πρὸς τὸ μὴ κωλύεσθαι συναγωγήν: ἀέρα δὲ κουφίζειν γῆς ὄγκους: μεμῖχθαι δὲ τῷ ἄνω πυρὶ οὐκ ἐν τῇ συστάσει τῶν ἄστρων τὴν γῆν, ἀλλ’ ἐν κόσμῳ γενομένου ἑκάστου καὶ τὸ πῦρ ἀπολαῦσαί τι τῆς γῆς, ὥσπερ καὶ τὴν γῆν τοῦ πυρὸς καὶ ἕκαστον ἑκάστων, οὐχ ὡς τὸ ἀπολαῦσαν γενέσθαι ἐξ ἀμφοῖν, ἑαυτοῦ τε καὶ οὗ μετέσχεν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐν κόσμῳ κοινωνίαν, ὂν ὅ ἐστι, λαβεῖν οὐκ αὐτὸ ἀλλά τι αὐτοῦ, οἷον οὐκ ἀέρα, ἀλλ’ ἀέρος τὴν ἁπαλότητα καὶ πυρὸς τὴν λαμπρότητα: τὴν δὲ μῖξιν πάντα διδόναι καὶ τὸ συναμφότερον τότε ποιεῖν, οὐ γῆν μόνον καὶ τὴν πυρὸς φύσιν, τὴν στερεότητα ταύτην καὶ τὴν πυκνότητα. μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὸς τούτοις εἰπών ʽφῶς ἀνῆψεν ὁ θεὸς περὶ τὴν δευτέραν ἀπὸ γῆς περιφοράν̓, τὸν ἥλιον λέγων, καὶ λαμπρότατόν που λέγει ἀλλαχοῦ τὸν ἥλιον, τὸν αὐτὸν δὲ λευκότατον, ἀπάγων ἡμᾶς τοῦ ἄλλο τι νομίζειν ἢ πῦρ εἶναι, πῦρ δὲ οὐδετέρων τῶν εἰδῶν αὐτοῦ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ τὸ φῶς, ὅ φησιν ἕτερον φλογὸς εἶναι, θερμὸν δὲ προσηνῶς μόνον: τοῦτο δὲ τὸ φῶς σῶμα εἶναι, ἀποστίλβειν δὲ ἀπ’ αὐτοῦ τὸ ὁμώνυμον αὐτῷ φῶς, ὃ δή φαμεν καὶ ἀσώματον εἶναι: τοῦτο δὲ ἀπ’ ἐκείνου τοῦ φωτὸς παρέχεσθαι, ἐκλάμπον ἐξ ἐκείνου ὥσπερ ἄνθος ἐκείνου καὶ στιλπνότητα, ὃ δὴ καὶ εἶναι τὸ ὄντως λευκὸν σῶμα. ἡμεῖς δὲ τὸ γεηρὸν πρὸς τὸ χεῖρον λαμβάνοντες, τοῦ Πλάτωνος κατὰ τὴν στερεότητα λαβόντος τὴν γῆν, ἕν τι δὴ γῆν ὀνομάζομεν ἡμεῖς διαφορὰς γῆς ἐκείνου τιθεμένου. τοῦ δὴ τοιούτου πυρὸς τοῦ φῶς παρέχοντος τὸ καθαρώτατον ἐν τῷ ἄνω τόπῳ κειμένου καὶ κατὰ φύσιν ἐκεῖ ἱδρυμένου, ταύτην τὴν φλόγα οὐκ ἐπιμίγνυσθαι τοῖς ἐκεῖ ὑποληπτέον, ἀλλὰ φθάνουσαν μέχρι τινὸς ἀποσβέννυσθαι ἐντυχοῦσαν πλείονι ἀέρι ἀνελθοῦσάν τε μετὰ γῆς ῥίπτεσθαι κάτω οὐ δυναμένην ὑπερβαίνειν πρὸς τὸ ἄνω, κάτω δὲ τῆς σελήνης ἵστασθαι, ὥστε καὶ λεπτότερον ποιεῖν τὸν ἐκεῖ ἀέρα καὶ φλόγα, εἰ μένοι, μαραινομένην εἰς τὸ πρᾳότερον γίγνεσθαι καὶ τὸ λαμπρὸν μὴ ἔχειν ὅσον εἰς τὴν ζέσιν, ἀλλ’ ἢ ὅσον παρὰ τοῦ φωτὸς τοῦ ἄνω ἐναυγάζεσθαι: τὸ δὲ φῶς [τὸ] ἐκεῖ, τὸ μὲν ποικιλθὲν: ἐν λόγοις τοῖς ἄστροις, ὥσπερ ἐν τοῖς μεγέθεσιν, οὕτω καὶ ἐν ταῖς χρόαις τὴν διαφορὰν ἐργάσασθαι, τὸν δ’ ἄλλον οὐρανὸν εἶναι καὶ αὐτὸν τοιούτου φωτός, μὴ ὁρᾶσθαι δὲ λεπτότητι τοῦ σώματος καὶ διαφανείᾳ οὐκ ἀντιτύπῳ, ὥσπερ καὶ τὸν καθαρὸν ἀέρα, προσέτι δὲ τούτοις καὶ τῷ πόρρω.
2.1.8Böyle bir ışık, arı olarak en arı yerde, kendi yerinde yukarıda kaldığına göre, ondan nasıl bir akıntı olabilir? Böyle bir tabiat aşağıya akacak yaratılışta değildir; orada onu zorla aşağı itecek bir şey de yoktur. Hem psykhē ile birlikte olan her beden, yalnız başına olduğu zamankinden başkadır; oradaki beden de böyledir, yalnız başına olan gibi değildir. Komşusu ister hava ister ateş olsun, hava ona ne yapabilir? Ateş ise onu etkileyecek uyumda değildir, ona etki etmek için dokunamaz da: Öteki ondan etkilenmeden önce hızla yanından geçip gider; hem daha küçüktür, hem de buradaki ateşler kadar güçlü değildir. Sonra, etkilemek ısıtmaktır; ısıtılacak şeyin ise kendiliğinden sıcak olmaması gerekir. Bir şey ateşle yok edilecekse, önce ısınması ve ısınırken tabiatına aykırı bir hâle girmesi gerekir. Öyleyse gök, kalıcı olmak için de, dönüşü tabiatına uygun olsun diye de başka bir cisme muhtaç değildir. Çünkü onun tabiî hareketinin doğrusal olduğu henüz gösterilmemiştir; gök cisimleri için tabiî olan ya durmak ya da dönmektir; öteki hareketler zorlanan şeylere aittir.
O hâlde oradakilerin beslenmeye muhtaç olduğu da söylenmemeli, buradakilerden yola çıkarak onlar hakkında hüküm verilmemelidir. Çünkü buradakilerin onları bir arada tutan psykhē'si de, yeri de aynı değildir; hep akan buradaki bileşik varlıkların beslenmesini gerektiren sebep orada yoktur. Buradaki bedenler de kendiliğinden değişir, çünkü onların başında başka bir tabiat vardır; bu tabiat zayıflığı yüzünden onları varlıkta tutmayı bilmez, ancak oluşta ve doğurmada kendinden önceki tabiatı taklit eder. Oradakilerin de düşünülürler gibi her bakımdan aynı kalmadığı ise daha önce söylendi.
τούτου δὴ μείναντος ἄνω τοῦ τοιούτου φωτὸς ἐν ᾧ τέτακται καθαροῦ ἐν καθαρωτάτῳ, τίς ἂν τρόπος ἀπορροῆς ἀπ’ αὐτοῦ ἂν γένοιτο; οὐ γὰρ δὴ πρὸς τὸ κάτω πέφυκεν ἀπορρεῖν ἡ τοιαύτη φύσις, οὐδ’ αὖ τί ἐστιν ἐκεῖ τῶν βιαζομένων ὠθεῖν πρὸς τὸ κάτω. πᾶν δὲ σῶμα μετὰ ψυχῆς ἄλλο καὶ οὐ ταὐτόν, οἷον μόνον ἦν: τοιοῦτον δὲ τὸ ἐκεῖ, οὐχ οἷον τὸ μόνον. τό τε γειτονοῦν εἴτε ἀὴρ εἴτε πῦρ εἴη, ἀὴρ μὲν τί ἂν ποιήσειε; πῦρ δὲ οὐδ’ ἂν ἐναρμόσειε πρὸς τὸ ποιῆσαι, οὐδ’ ἂν ἐφάψαιτο εἰς τὸ δρᾶσαι: τῇ ῥύμῃ τε γὰρ παραλλάξειεν ἂν πρὶν παθεῖν ἐκεῖνο, ἔλαττόν τε, ἰσχύον τε οὐκ ἴσα τοῖς ἐνθάδε. εἶτα καὶ τὸ ποιῆσαι θερμῆναί ἐστι: δεῖ δὲ τὸ θερμανθησόμενον μὴ θερμὸν παῤ αὑτοῦ εἶναι. εἰ δέ τι φθαρήσεται παρὰ πυρός, θερμανθῆναι δεῖ πρότερον αὐτὸ καὶ παρὰ φύσιν αὐτὸ ἐν τῷ θερμαίνεσθαι γίνεσθαι. οὐδὲν δεῖ τοίνυν ἄλλου σώματος τῷ οὐρανῷ, ἵνα μένῃ, οὐδ’ αὖ, ἵνα κατὰ φύσιν [ᾖ] ἡ περιφορά: οὐ γάρ πω δέδεικται ἐπ’ εὐθείας οὖσα ἡ κατὰ φύσιν αὐτῷ φορά: ἢ γὰρ μένειν ἢ περιφέρεσθαι κατὰ φύσιν αὐτοῖς: αἱ δ’ ἄλλαι βιασθέντων. οὐ τοίνυν οὐδὲ τροφῆς δεῖσθαι φατέον τὰ ἐκεῖ, οὐδὲ ἀπὸ τῶν τῇδε περὶ ἐκείνων ἀποφαντέον οὔτε ψυχὴν τὴν αὐτὴν τὴν συνέχουσαν ἐχόντων οὔτε τὸν αὐτὸν τόπον οὔτε αἰτίας οὔσης ἐκεῖ, δἰ ἣν τὰ τῇδε τρέφεται συγκρίματα ἀεὶ ῥέοντα, τήν τε μεταβολὴν τῶν τῇδε σωμάτων ἀφ̓ αὑτῶν μεταβάλλειν ἄλλης ἐπιστατούσης φύσεως αὐτοῖς, ἣ ὑπ’ ἀσθενείας οὐκ οἶδε κατέχειν ἐν τῷ εἶναι, μιμεῖται δὲ ἐν τῷ γίγνεσθαι ἢ γεννᾶν τὴν πρὸ αὐτῆς φύσιν. τὸ δὲ μὴ ὡσαύτως πάντη, ὥσπερ τὰ νοητά, εἴρηται.
2.2.1Göğün Dönüşü Üzerine
2. İnceleme
Gök neden dairesel hareket eder? Çünkü nous'u taklit eder. Peki bu hareket kime aittir, psykhē'ye mi bedene mi? [Psykhē'ye.] Nasıl yani? Psykhē kendi içinde olduğu ve hep kendine doğru gitmeye can attığı için mi? Yoksa kendi içindedir ama kesintisiz bir bütün değil midir? Yoksa kendisi hareket ederken bedeni de birlikte mi sürükler? Ama birlikte sürüklüyorsa bir noktada artık sürüklememesi, sürüklemeyi bitirmesi, yani hep dairesel döndürmek yerine onu durdurması gerekirdi. Ya psykhē de duracaktır ya da hareket ediyorsa bu hiç de yer değiştirme hareketi olmayacaktır. Öyleyse kendisi başka türlü hareket ederken bedeni nasıl yer değiştirerek hareket ettirir? Belki dairesel hareket de yer değiştirme hareketi değildir, olsa olsa arazî olarak öyledir. Peki nasıl bir harekettir? Kendine yönelen, kendini duyan, kendini düşünen ve hayat veren bir hareket. Hiçbir yerde dışarıda ya da başka bir yerde değildir, çünkü her şeyi kuşatmak zorundadır; canlının hâkim kısmı onu kuşatan ve bir kılan kısımdır. Psykhē dursaydı canlılığıyla kuşatamaz, bedeni olduğu için içindekileri de koruyamazdı; çünkü bedenin hayatı harekettir. Öyleyse hareketi yer değiştirme de olsa, gücünün yettiği gibi hareket edecektir; yalnız psykhē olarak değil, canlı bir beden olarak, bir canlı olarak. Böylece hareket bedenin ve psykhē'nin hareketinden karışık olur: Beden tabiatça doğru giderken psykhē onu tutar, ikisinden de hem giden hem kalan bir şeyin hareketi doğar.
Dairesel hareketin bedene ait olduğu söylenirse, ateş de dahil her beden doğru giderken bu nasıl olur? Ateş, düzenlendiği yere varana kadar doğru gider; nasıl düzenlenmişse öyle durması da, düzenlendiği yere gitmesi de tabiatına uygun görünür. Öyleyse oraya varınca neden durmaz? Ateşin tabiatı hareket içinde olduğu için mi? O hâlde dairesel hareket etmezse doğru bir çizgi boyunca saçılıp gidecektir; demek ki dairesel hareket etmesi gerekir. Ama bu inayetin işidir; daha doğrusu ona inayetten gelir; öyle ki oraya varınca kendiliğinden dairesel hareket eder. Ya da doğru gitmeye can atar ama artık yeri olmadığı için adeta kayarak, gidebildiği yerlerde geri döner; çünkü ötesinde yer yoktur, bu son yerdir. Bulunduğu yerde koşar, kendi yeri de kendisidir; oraya varıp durmak için değil, hep gitmek için. Dairenin de merkezi tabiatça durur; dıştaki çember de dursaydı büyük bir merkez olurdu. Öyleyse canlı ve tabiatına uygun hâlde bulunan bir beden için merkez etrafında dönmek daha uygundur. Böylece merkeze doğru yönelir; çökerek değil —çünkü o zaman daire ortadan kalkar—, bu mümkün olmadığından etrafında dönerek. Özlemini ancak böyle doyurabilir.
Psykhē döndürüyorsa yorulmaz; çünkü çekip sürüklemez, tabiata aykırı da davranmaz: Tabiat, bütün psykhē'nin düzenlediği şeydir. Sonra, her yerde bütün olarak bulunan ve parçalara bölünmemiş olan bütünün psykhē'si, göğe de gücü yettiğince her yerde bulunma imkânı verir; gök de bunu her yeri dolaşıp her yere uğrayarak yapabilir. Psykhē bir yerde duruyor olsaydı, gök oraya varınca dururdu; ama psykhē bütünüyle her yerde olduğu için gök de her yere can atar. Peki hiçbir zaman ulaşamayacak mı? Aksine hep böyle ulaşır. Daha doğrusu psykhē onu kendine doğru götürür ve hep götürdüğü için hep hareket ettirir; başka bir yere değil kendine doğru, aynı yerde hareket ettirir; doğru değil dairesel götürerek ona, nereye varırsa orada kendisini bulma imkânı verir. Gök dursaydı, psykhē yalnız her şeyin durduğu yerde bulunuyormuş gibi dururdu. Psykhē yalnız herhangi bir yerde bulunmadığına göre gök her yere gidecek ama dışarı çıkmayacaktır; demek ki dairesel hareket edecektir.
Διὰ τί κύκλῳ κινεῖται; ὅτι νοῦν μιμεῖται. καὶ τίνος ἡ κίνησις; ψυχῆς ἢ σώματος; [ἢ ψυχῆς]. τί οὖν; ὅτι ψυχὴ ἐν αὑτῇ ἔστι καὶ πρὸς αὑτὴν ἀεὶ σπεύδει ἰέναι; ἢ ἔστιν ἐν αὑτῇ οὐ συνεχὴς οὖσα; ἢ φερομένη συμφέρει; ἀλλ’ ἔδει συμφέρουσαν μηκέτι φέρειν, ἀλλ’ ἐνηνοχέναι, τουτέστι στῆναι μᾶλλον ποιῆσαι καὶ μὴ ἀεὶ κύκλῳ. ἢ καὶ αὐτὴ στήσεται ἤ, εἰ κινεῖται, οὔτι γε τοπικῶς. πῶς οὖν τοπικῶς κινεῖ αὐτὴ ἄλλον τρόπον κινουμένη; ἢ ἴσως οὐδὲ τοπικὴ ἡ κύκλῳ, ἀλλ’ εἰ ἄρα κατὰ συμβεβηκός. ποία οὖν τις; εἰς αὑτὴν συναισθητικὴ καὶ συννοητικὴ καὶ ζωτικὴ καὶ οὐδαμοῦ ἔξω οὐδ’ ἄλλοθι κατὰ τὸ πάντα δεῖν περιλαμβάνειν: τοῦ γὰρ ζῴου τὸ κύριον περιληπτικὸν καὶ ποιοῦν ἕν. οὐ περιλήψεται δὲ ζωτικῶς, εἰ μένοι, οὐδὲ σώσει τὰ ἔνδον σῶμα ἔχον: καὶ γὰρ σώματος ζωὴ [ἡ] κίνησις. εἰ οὖν καὶ τοπική, ὡς δυνήσεται κινήσεται καὶ οὐχ ὡς ψυχὴ μόνον, ἀλλ’ ὡς σῶμα ἔμψυχον καὶ ὡς ζῷον: ὥστε εἶναι μικτὴν ἐκ σωματικῆς καὶ ψυχικῆς, τοῦ μὲν σώματος εὐθὺ φερομένου φύσει, τῆς δὲ ψυχῆς κατεχούσης, ἐκ δ’ ἀμφοῖν γενομένην φερομένου τε καὶ μένοντος. εἰ δὲ σώματος ἡ κύκλῳ λέγοιτο, πῶς παντὸς εὐθυποροῦντος [ὡς] καὶ τοῦ πυρός; ἢ εὐθυπορεῖ, ἕως ἂν ἥκῃ εἰς τὸ οὗ τέτακται: ὡς γὰρ ἂν ταχθῇ, οὕτω δοκεῖ καὶ ἑστάναι κατὰ φύσιν καὶ φέρεσθαι εἰς ὃ ἐτάχθη. διὰ τί οὖν οὐ μένει ἐλθόν; ἆρα, ὅτι ἡ φύσις τῷ πυρὶ ἐν κινήσει; εἰ οὖν μὴ κύκλῳ, σκεδασθήσεται ἐπ’ εὐθύ: δεῖ ἄρα κύκλῳ. ἀλλὰ τοῦτο προνοίας: μᾶλλον δ’ αὐτῷ παρὰ τῆς προνοίας: ὥστε, εἰ ἐκεῖ γένοιτο, κύκλῳ κινεῖσθαι ἐξ αὑτοῦ. ἢ ἐφιέμενον τοῦ εὐθέος οὐκ ἔχον οὐκέτι τόπον ὥσπερ περιολισθάνον ἀνακάμπτει ἐν οἷς τόποις δύναται: οὐ γὰρ ἔχει τόπον μεθ̓ ἑαυτό: οὗτος γὰρ ἔσχατος. θεῖ οὖν ἐν ᾧ ἔχει καὶ αὐτὸ αὑτοῦ τόπος, οὐχ ἵνα μένῃ [ἐκεῖ] γεγενημένον, ἀλλ’ ἵνα φέρηται. καὶ κύκλου δὲ τὸ μὲν κέντρον μένει κατὰ φύσιν, ἡ δὲ ἔξωθεν περιφέρεια εἰ μένοι, κέντρον ἔσται μέγα. μᾶλλον οὖν ἔσται περὶ τὸ κέντρον καὶ ζῶντι καὶ κατὰ φύσιν δὲ ἔχοντι σώματι. οὕτω γὰρ συννεύσει πρὸς τὸ κέντρον, οὐ τῇ συνιζήσει — ἀπολεῖ γὰρ τὸν κύκλον — ἀλλ’ ἐπεὶ τοῦτο οὐ δύναται, τῇ περιδινήσει: οὕτω γὰρ μόνως ἀποπληρώσει τὴν ἔφεσιν. εἰ ψυχὴ δὲ περιάγοι, οὐ καμεῖται: οὐ γὰρ ἕλκει, οὐδὲ παρὰ φύσιν: ἡ γὰρ φύσις τὸ ὑπὸ ψυχῆς τῆς πάσης ταχθέν. ἔτι πανταχοῦ οὖσα ἡ ψυχὴ ὅλη καὶ οὐ διειλημμένη ἡ τοῦ παντὸς κατὰ μέρος δίδωσι καὶ τῷ οὐρανῷ, ὡς δύναται, πανταχοῦ εἶναι: δύναται δὲ τῷ πάντα μετιέναι καὶ ἐπιπορεύεσθαι. ἔστη μὲν γάρ, εἴ που ἑστῶσα ἦν ἡ ψυχή, ἐλθὼν ἐκεῖ: νῦν δέ, ἐπειδὴ πᾶσά ἐστιν αὑτῆς, παντὸς ἐφίεται. τί οὖν; οὐδέποτε τεύξεται; ἢ οὕτως ἀεὶ τυγχάνει, μᾶλλον δὲ αὐτὴ πρὸς αὑτὴν ἄγουσα ἀεὶ ἐν τῷ ἀεὶ ἄγειν ἀεὶ κινεῖ, καὶ οὐκ ἀλλαχοῦ κινοῦσα ἀλλὰ πρὸς αὑτὴν ἐν τῷ αὐτῷ, οὐκ ἐπ’ εὐθὺ ἀλλὰ κύκλῳ ἄγουσα δίδωσιν αὐτῷ οὗ ἂν ἥκῃ ἐκεῖ ἔχειν αὐτήν. εἰ δὲ μένοι, ὡς ἐκεῖ οὔσης μόνον, οὗ ἕκαστον μένει, στήσεται. εἰ οὖν μὴ ἐκεῖ μόνον ὁπουοῦν, πανταχοῦ οἰσθήσεται καὶ οὐκ ἔξω: κύκλῳ ἄρα.
2.2.2Peki öteki şeyler nasıl hareket eder? Onların her biri bütün değil parçadır ve kısmî bir yerde tutulur. Gök ise bütündür ve adeta yerin kendisidir; hiçbir şey onu engellemez, çünkü bütünün kendisidir. Peki insanlar? Bütünden geldikleri ölçüde parçadırlar; kendileri oldukları ölçüde ise kendi başlarına bir bütündürler. Gök, nerede olursa olsun psykhē'yi buluyorsa neden dönmesi gereksin? Çünkü onu yalnız orada bulmaz. Psykhē'nin gücü merkez etrafındaysa gök bu bakımdan da dairesel hareket eder. Ama merkezi beden için ve psykhē'nin tabiatı için aynı anlamda almamalıyız: Orada merkez, psykhē'nin geri kalanının çıktığı kaynaktır; bedende ise yer bakımından merkezdir. Öyleyse merkezi benzetme yoluyla anlamalıyız: Orada nasıl bir merkez varsa burada da bir merkez olmalıdır; bu da ancak küresel bir bedenin merkezi olabilir. Çünkü o nasıl kendi etrafındaysa, bu da öyledir.
Psykhē tanrının etrafında koşuyorsa onu sevgiyle kucaklar ve gücü yettiğince onun etrafında bulunur; çünkü her şey ona bağlıdır. Ona doğru gidip içine giremediği için etrafında döner. Peki neden bütün psykhē'ler böyle değildir? Aslında her biri bulunduğu yerde böyledir. Öyleyse neden bizim bedenlerimiz de böyle hareket etmez? Çünkü onlara doğru gitme eğilimi eklenmiştir, dürtüleri de başka şeylere yönelir; bizdeki küresel olan kolay dönmez, çünkü toprağımsıdır. Orada ise beden ince ve kolay hareket eder olduğu için psykhē'yi izler; psykhē hangi hareketle hareket ederse etsin, beden neden dursun ki? Belki bizde de psykhē'nin etrafındaki pneuma aynı şeyi yapar. Tanrı her şeyin içindeyse, onunla birlikte olmak isteyen psykhē onun etrafında bulunmalıdır, çünkü o belli bir yerde değildir. Platon da yıldızlara yalnız bütünle birlikte küresel hareketi değil, her birine kendi merkezi etrafında dönmeyi de verir; çünkü her biri bulunduğu yerde tanrıyı kucaklayarak sevinir, bunu da akıl yürütmeyle değil, tabiî bir zorunlulukla yapar.
τὰ οὖν ἄλλα πῶς; ἢ οὐχ ὅλον ἕκαστον, μέρος δὲ καὶ κατεχόμενον μερικῷ τόπῳ. ἐκεῖνο δὲ ὅλον καὶ οἷον τόπος καὶ οὐδὲν κωλύει: αὐτὸ γὰρ τὸ πᾶν. πῶς οὖν ἄνθρωποι; ἤ, ὅσον παρα τοῦ παντός, μέρος, ὅσον δὲ αὐτοί, οἰκεῖον ὅλον. εἰ οὖν πανταχοῦ οὗ ἂν ᾖ ἔχει αὐτήν, τί δεῖ περιιέναι; ἢ ὅτι μὴ μόνον ἔχει. εἰ δὲ ἡ δύναμις αὐτῆς περὶ τὸ μέσον, καὶ ταύτῃ ἂν κύκλῳ: μέσον δὲ οὐχ ὡσαύτως σώματος καὶ φύσεως ψυχῆς ληπτέον, ἀλλ’ ἐκεῖ μὲν μέσον, ἀφ̓ οὗ ἡ ἄλλη, τοπικῶς δὲ σώματος. ἀνάλογον οὖν δεῖ [λαβεῖν] τὸ μέσον: ὡς γὰρ ἐκεῖ, οὕτως καὶ ἐνταῦθα μέσον δεῖ εἶναι, ὃ μόνως ἐστὶ μέσον σώματος σφαιρικοῦ: ὡς γὰρ ἐκεῖνο περὶ αὑτό, οὕτω καὶ τοῦτο. εἰ δὴ ψυχή ἐστι περιθέουσα τὸν θεόν, ἀμφαγαπάζεται καὶ περὶ αὐτὸν ὡς οἷόν τε αὐτῇ ἔχει: ἐξήρτηται γὰρ αὐτοῦ πάντα. ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔστι πρὸς αὐτόν, περὶ αὐτόν. πῶς οὖν οὐ πᾶσαι οὕτως; ἢ ἑκάστη ὅπου ἐστὶν οὕτως. διὰ τί οὖν οὐ καὶ τὰ σώματα ἡμῶν οὕτως; ὅτι τὸ εὐθύπορον προσήρτηται καὶ πρὸς ἄλλα αἱ ὁρμαὶ καὶ τὸ σφαιροειδὲς ἡμῶν οὐκ εὔτροχον: γεηρὸν γάρ: ἐκεῖ δὲ συνέπεται λεπτὸν καὶ εὐκίνητον: διὰ τί γὰρ ἂν καὶ σταίη ἡντιναοῦν κίνησιν τῆς ψυχῆς κινουμένης; ἴσως δὲ καὶ παῤ ἡμῖν τὸ πνεῦμα τὸ περὶ τὴν ψυχὴν ταὐτὸ ποιεῖ. εἰ γὰρ ἔστιν ὁ θεὸς ἐν πᾶσι, τὴν συνεῖναι βουλομένην ψυχὴν περὶ αὐτὸν δεῖ γίνεσθαι: οὐ γάρ πῃ. καὶ Πλάτων δὲ τοῖς ἄστροις οὐ μόνον τὴν μετὰ τοῦ ὅλου σφαιρικὴν κίνησιν, ἀλλὰ καὶ ἑκάστῳ δίδωσι τὴν περὶ τὸ κέντρον αὐτῶν: ἕκαστον γὰρ οὗ ἔστι περιειληφὸς τὸν θεὸν ἀγάλλεται οὐ λογισμῷ ἀλλὰ φυσικαῖς ἀνάγκαις.
2.2.3Şöyle de diyebiliriz: Psykhē'nin en son kuvvesi topraktan başlar ve bütünün içine örülmüştür; his yetisine tabiatça sahip olan ve kanaate dayanan aklı kabul eden kuvve ise yukarıda, kürelerde bulunur; öncekinin üzerine biner ve ona kendinden daha canlı bir yaratma gücü verir. Alttaki kuvve, onu çepeçevre kuşatan ve kendisinden kürelere yükselmiş olan her kısmının üzerine yerleşen bu kuvve tarafından dairesel hareket ettirilir. Üstteki onu çepeçevre kuşattığı için alttaki ona yönelerek döner; bu dönüş de içine örülü olduğu bedeni döndürür. Çünkü bir kürede bir parça herhangi bir şekilde hareket etse, kendi yerinde kalarak hareket etse bile, içinde bulunduğu şeyi sarsar ve küre de hareket eder. Nitekim bizim bedenlerimizde de psykhē başka türlü bir hareketle hareket ettiğinde, mesela sevinçlerde ya da iyi bir şey göründüğünde, beden de yer değiştirerek hareket eder. Orada da psykhē iyinin yanında bulunup daha duyarlı hâle gelince iyiye doğru hareket eder ve oradaki tabiatı gereği bedeni yer değiştirme hareketiyle sarsar. His yetisine sahip psykhē de iyiyi yine yukarıdan alır ve kendine ait olanlardan haz duyarak her yerde olan iyinin peşinden her yere sürüklenir. Nous ise bu şekilde hareket etmez; hem durur hem hareket eder, çünkü kendi etrafında hareket eder. Bütün de böylece dairesel hareket ederken aynı zamanda durur.
ἔστω δὲ καὶ ὧδε: τῆς ψυχῆς ἡ μέν τις δύναμις ἡ ἐσχάτη ἀπὸ γῆς ἀρξαμένη καὶ δἰ ὅλου διαπλακεῖσά ἐστιν, ἡ δὲ αἰσθάνεσθαι πεφυκυῖα καὶ ἡ λόγον δοξαστικὸν δεχομένη πρὸς τὸ ἄνω ἐν ταῖς σφαίραις ἑαυτὴν ἔχει ἐποχουμένη καὶ τῇ προτέρᾳ καὶ δύναμιν διδοῦσα παῤ αὑτῆς εἰς τὸ ποιεῖν ζωτικωτέραν. κινεῖται οὖν ὑπ’ αὐτῆς κύκλῳ περιεχούσης καὶ ἐφιδρυμένης παντὶ ὅσον αὐτῆς εἰς τὰς σφαίρας ἀνέδραμε. κύκλῳ οὖν ἐκείνης περιεχούσης συννεύουσα ἐπιστρέφεται πρὸς αὐτήν, ἡ δὲ ἐπιστροφὴ αὐτῆς περιάγει τὸ σῶμα, ἐν ᾧ ἐμπέπλεκται. ἑκάστου γὰρ μορίου κἂν ὁπωσοῦν κινηθέντος ἐν σφαίρᾳ, εἰ μένον κινοῖτο, ἔσεισεν ἐν ᾧ ἔστι καὶ τῇ σφαίρᾳ κίνησις γίνεται. καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν σωμάτων τῶν ἡμετέρων τῆς ψυχῆς ἄλλως κινουμένης, οἷον ἐν χαραῖς καὶ τῷ φανέντι ἀγαθῷ, τοῦ σώματος ἡ κίνησις καὶ τοπικὴ γίνεται. ἐκεῖ δὴ ἐν ἀγαθῷ γινομένη ψυχὴ καὶ αἰσθητικωτέρα γενομένη κινεῖται πρὸς τὸ ἀγαθὸν καὶ σείει ὡς πέφυκεν ἐκεῖ τοπικῶς τὸ σῶμα. ἥ τε αἰσθητικὴ ἀπὸ τοῦ ἄνω αὖ καὶ αὐτὴ τὸ ἀγαθὸν λαβοῦσα καὶ τὰ αὑτῆς ἡσθεῖσα διώκουσα αὐτὸ ὂν πανταχοῦ πρὸς τὸ πανταχοῦ συμφέρεται. ὁ δὲ νοῦς οὔπω κινεῖται: ἕστηκε γὰρ καὶ κινεῖται: περὶ αὑτὸν γάρ. οὕτως οὖν καὶ τὸ πᾶν τῷ κύκλῳ κινεῖσθαι ἅμα καὶ ἕστηκεν.
2.3.1Yıldızlar Bir Şey Yapar mı?
3. İnceleme
Yıldızların hareketinin her bir şey hakkında olacakları işaret ettiğini, ama çoğu kişinin sandığı gibi her şeyi kendisinin yapmadığını başka yazılarda daha önce söylemiştik; akıl yürütme bunun için bazı kanıtlar da sunmuştu. Şimdi bunu daha dikkatli ve daha ayrıntılı ele almalıyız, çünkü bu konuda şöyle ya da böyle düşünmek küçük bir mesele değildir.
Gezegenlerin hareket ederek yalnız yoksulluğu ve zenginliği, sağlığı ve hastalığı değil, çirkinliği ve güzelliği de, hatta en önemlisi kusurları ve aretē'leri, bunlardan doğan eylemleri de tek tek, her birini uygun anında meydana getirdiğini söylerler. Sanki gezegenler insanlara öfkeleniyormuş gibi; oysa insanlar, onlar tarafından nasıl yaratıldılarsa öyledir ve bu konuda hiçbir haksızlık etmemiştir. İyi denen şeyleri de, alanlardan hoşnut oldukları için değil, kendileri yörüngelerindeki konumlarına göre kötü ya da iyi bir durumda bulundukları için verirlermiş; merkezlerde bulunduklarında başka, merkezden saptıklarında başka bir ruh hâline bürünürlermiş. En önemlisi, bazılarına kötü, bazılarına iyi dedikleri hâlde, kötü denenlerin de iyi şeyler verdiğini, iyilerin de kötüleştiğini söylerler. Bundan başka, birbirlerini gördüklerinde başka, görmediklerinde başka şeyler yaparlarmış; sanki kendi kendilerinin efendisi değilmişler de birbirlerini görünce bir türlü, görmeyince başka türlü olurlarmış. Biri şunu gördüğünde iyi olurmuş, başkasını görse değişirmiş. Bakışları şu açıdan olursa bir türlü, bu açıdan olursa başka türlü görürlermiş. Hepsinin birlikte meydana getirdiği karışım da, farklı sıvılardan yapılan bir karışımın karıştırılanlardan farklı olması gibi, başka bir şey olurmuş. Bunları ve buna benzer şeyleri düşünenlere karşı her birini inceleyerek konuşmak gerekir. Uygun bir başlangıç şu olabilir:
Ὅτι ἡ τῶν ἄστρων φορὰ σημαίνει περὶ ἕκαστον τὰ ἐσόμενα, ἀλλ’ οὐκ αὐτὴ πάντα ποιεῖ, ὡς τοῖς πολλοῖς δοξάζεται, εἴρηται μὲν πρότερον ἐν ἄλλοις, καὶ πίστεις τινὰς παρείχετο ὁ λόγος, λεκτέον δὲ καὶ νῦν ἀκριβέστερον διὰ πλειόνων: οὐ γὰρ μικρὸν τὸ ἢ ὧδε ἢ ὧδε ἔχειν δοξάζειν. τοὺς δὴ πλανήτας φερομένους ποιεῖν λέγουσιν οὐ μόνον τὰ ἄλλα, πενίας καὶ πλούτους καὶ ὑγιείας καὶ νόσους, ἀλλὰ καὶ αἴσχη καὶ κάλλη αὖ, καὶ δὴ τὸ μέγιστον, καὶ κακίας καὶ ἀρετὰς καὶ δὴ καὶ τὰς ἀπὸ τούτων πράξεις καθ̓ ἕκαστα ἐπὶ καιρῶν ἑκάστων, ὥσπερ θυμουμένους εἰς ἀνθρώπους, ἐφ̓ οἷς μηδὲν αὐτοὶ οἱ ἄνθρωποι ἀδικοῦσιν οὕτω παῤ αὐτῶν κατεσκευασμένοι, ὡς ἔχουσι: καὶ τὰ λεγόμενα ἀγαθὰ διδόναι οὐκ ἀγασθέντας τῶν λαμβανόντων, ἀλλ’ αὐτοὺς ἢ κακουμένους κατὰ τοὺς τόπους τῆς φορᾶς ἢ αὖ εὐπαθοῦντας καὶ αὖ ἄλλους αὐτοὺς ταῖς διανοίαις γιγνομένους ὅταν τε ἐπὶ κέντρων ὦσι καὶ ἀποκλίνοντας ἄλλους: τὸ δὲ μέγιστον, τοὺς μὲν κακοὺς αὐτῶν λέγοντες, τοὺς δ’ ἀγαθοὺς εἶναι, ὅμως καὶ τοὺς κακοὺς αὐτῶν λεγομένους ἀγαθὰ διδόναι, τοὺς δὲ ἀγαθοὺς φαύλους γίνεσθαι: ἔτι δὲ ἀλλήλους ἰδόντας ποιεῖν ἕτερα, μὴ ἰδόντας δὲ ἄλλα, ὥσπερ οὐχ αὑτῶν ὄντας ἰδόντας μὲν ἄλλους, μὴ ἰδόντας δὲ ἑτέρους: καὶ τόνδε μὲν ἰδόντα ἀγαθὸν εἶναι, εἰ δ’ ἄλλον ἴδοι, ἀλλοιοῦσθαι: καὶ ἄλλως μὲν ὁρᾶν, εἰ κατὰ σχῆμα τόδε ἡ ὄψις, ἄλλως δέ, εἰ κατὰ τόδε: ὁμοῦ τε πάντων τὴν κρᾶσιν ἑτέραν γίγνεσθαι, ὥσπερ ἐξ ὑγρῶν διαφόρων τὸ κρᾶμα ἕτερον παρὰ τὰ μεμιγμένα. ταῦτα οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα δοξαζόντων περὶ ἑκάστου λέγειν ἐπισκοπουμένους προσήκει. ἀρχὴ δ’ ἂν εἴη προσήκουσα αὕτη:
2.3.2Hareket eden bu cisimleri canlı mı saymalı, cansız mı? Cansızlarsa sıcaklık ve soğukluktan başka bir şey vermezler —yıldızlardan bazılarının soğuk olduğunu da kabul edeceksek—; o zaman etkilerini bedenlerimizin tabiatıyla sınırlı tutacaklardır, çünkü bize ulaşan hareket elbette bedensel bir hareket olacaktır. Bu durumda bedenler arasında büyük farklılıklar da olmaz: Her birinden gelen akıntı aynıdır, yeryüzünde de hepsi birlikte tek bir şeyde karışır; farklılıklar yalnız yerlere göre, gezegenlerin yörüngesine yakınlık ya da uzaklık yüzünden doğar; soğuk olan da aynı şekilde etkisini verir. Peki bazı insanları bilge, bazılarını cahil; kimini gramerci, kimini hatip, kimini kithara çalgıcısı ya da öteki sanatların ustası; bundan başka zengin ya da yoksul nasıl yaparlar? Var olmalarının sebebi bedenlerin karışımında olmayan öteki şeyleri nasıl yaparlar? Mesela birinin böyle bir kardeşi, babası, oğlu ve karısı olmasını; şimdi talihinin yaver gitmesini; komutan ya da kral olmasını? Eğer canlıysalar ve bunları prohairesis ile yapıyorlarsa, bizden ne kötülük gördüler de bize isteyerek kötülük ediyorlar, hem de ilahî bir yere yerleşmiş ve kendileri de ilahî oldukları hâlde? İnsanları kötü yapan şeyler onlarda bulunmaz; bizim iyi ya da kötü durumda olmamız da onlara ne iyilik getirir ne kötülük.
πότερα ἔμψυχα νομιστέον ἢ ἄψυχα ταῦτα τὰ φερόμενα; εἰ μὲν γὰρ ἄψυχα, οὐδὲν ἀλλ’ ἢ θερμὰ καὶ ψυχρὰ παρεχόμενα, εἰ δὴ καὶ ψυχρὰ ἄττα τῶν ἄστρων φήσομεν, ἀλλ’ οὖν ἐν τῇ τῶν σωμάτων ἡμῶν φύσει στήσουσι τὴν δόσιν φορᾶς δηλονότι σωματικῆς εἰς ἡμᾶς γινομένης, ὡς μηδὲ πολλὴν τὴν παραλλαγὴν τῶν σωμάτων γίγνεσθαι τῆς τ̓ ἀπορροῆς ἑκάστων τῆς αὐτῆς οὔσης καὶ δὴ ὁμοῦ εἰς ἓν ἐπὶ γῆς μιγνυμένων, ὡς μόνον κατὰ τοὺς τόπους τὰς διαφορὰς γίγνεσθαι ἐκ τοῦ ἐγγύθεν καὶ πόρρωθεν πρὸς τὴν φοράν, διδόντος καὶ τοῦ ψυχροῦ ὡσαύτως. σοφοὺς δὲ καὶ ἀμαθεῖς καὶ γραμματικοὺς ἄλλους, τοὺς δὲ ῥήτορας, τοὺς δὲ κιθαριστὰς καὶ τὰς ἄλλας τέχνας, ἔτι δὲ πλουσίους καὶ πένητας, πῶς; καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα μὴ ἐκ σωμάτων κράσεως τὴν αἰτίαν ἔχει τοῦ γίγνεσθαι; οἷον καὶ ἀδελφὸν τοιόνδε καὶ πατέρα καὶ υἱὸν γυναῖκά τε καὶ τὸ νῦν εὐτυχῆσαι καὶ στρατηγὸν καὶ βασιλέα γενέσθαι. εἰ δ’ ἔμψυχα ὄντα προαιρέσει ποιεῖ, τί παῤ ἡμῶν παθόντα κακὰ ἡμᾶς ποιεῖ ἑκόντα, καὶ ταῦτα ἐν θείῳ τόπῳ ἱδρυμένα καὶ αὐτὰ θεῖα ὄντα; οὐδὲ γάρ, δἰ ἃ ἄνθρωποι γίνονται κακοί, ταῦτα ἐκείνοις ὑπάρχει, οὐδέ γε ὅλως γίνεται ἢ ἀγαθὸν ἢ κακὸν αὐτοῖς ἡμῶν ἢ εὐπαθούντων ἢ κακὰ πασχόντων.
2.3.3Peki bunları isteyerek değil, konumların ve şekillerin zoruyla yapıyorlarsa? Zorla yapıyorlarsa, aynı konumlara ve şekillere gelen hepsinin elbette aynı şeyleri yapması gerekirdi. Oysa bir gezegen burçlar kuşağının şu kesiminden geçerken ya da bu kesiminden geçerken ne farklı bir etkiye uğrar? Üstelik burcun kendisinin içinde de bulunmaz, onun çok uzağında, altında bulunur; gökte hangi burcun hizasına gelirse gelsin bu böyledir. Önünden geçtiği her burçta başka biri olması ve başka başka şeyler vermesi gülünçtür. Doğarken, merkeze gelince ve merkezden sapınca nasıl başka biri olur? Merkezdeyken sevinip saptığında kederlenmez ya da tembelleşmez; biri doğarken öfkelenip saptığında yumuşamaz, bir başkası saptığında daha iyi olmaz. Çünkü her biri hep bazıları için merkezde, bazıları için merkezden sapmış durumdadır; bazılarına göre sapmışken başkalarına göre merkezdedir. Elbette aynı anda hem sevinip hem kederlenmez, hem öfkeli hem yumuşak olmaz. Bazılarının batarken, bazılarının doğarken sevindiğini söylemek nasıl akıldışı olmaz? Çünkü böylece aynı anda hem kederlenmiş hem sevinmiş olurlar. Sonra, onların kederi bize neden kötülük etsin? Genel olarak onların kederlendiğini de, belli anlarda sevindiğini de kabul etmemeliyiz; sahip oldukları iyiliklere ve gördükleri şeylere sevinerek hep güler yüzlü olduklarını kabul etmeliyiz. Çünkü her birinin hayatı kendine aittir, iyi hâli de kendi etkinliğindedir, bize yönelik değildir. Hele bizimle hiçbir ortaklığı olmayan canlıların bize yönelik bir işi varsa, bu asıl amaçları değil arazîdir, hatta hiç yoktur; tıpkı kuşlar için işaret vermenin arazî olması gibi.
ἀλλ’ οὐχ ἑκόντες ταῦτα, ἀλλ’ ἠναγκασμένοι τοῖς τόποις καὶ τοῖς σχήμασιν. ἀλλ’ εἰ ἠναγκασμένοι, τὰ αὐτὰ δήπουθεν ἐχρῆν ἅπαντας ποιεῖν ἐπὶ τῶν αὐτῶν τόπων καὶ σχημάτων γιγνομένους. νῦν δὲ τί διάφορον πέπονθεν ὅδε τόδε τὸ τμῆμα τοῦ τῶν ζῳδίων κύκλου παριὼν καὶ αὖ τόδε; οὐ γὰρ δὴ οὐδ’ ἐν αὐτῷ τῷ ζῳδίῳ γίγνεται, ἀλλ’ ὑπ’ αὐτὸ πλεῖστον ἀπέχων, καὶ καθ̓ ὁποῖον ἂν γίγνηται κατὰ τὸν οὐρανὸν ὤν. γελοῖον γὰρ καθ̓ἕκαστον ὧν τις παρέρχεται ἄλλον καὶ ἄλλον γίγνεσθαι καὶ διδόναι ἄλλα καὶ ἄλλα: ἀνατέλλων δὲ καὶ ἐπὶ κέντρου γεγονὼς καὶ ἀποκλίνας [πῶς] ἄλλος; οὐ γὰρ δὴ τοτὲ μὲν ἥδεται ἐπὶ τοῦ κέντρου ὤν, τοτὲ δὲ λυπεῖται ἀποκλίνας ἢ ἀργὸς γίνεται, οὐδ’ αὖ θυμοῦται ἀνατείλας ἄλλος, πραΰνεται δὲ ἀποκλίνας, εἷς δέ τις αὐτῶν καὶ ἀποκλίνας ἀμείνων. ἔστι γὰρ ἀεὶ ἕκαστος καὶ ἐπίκεντρος ἄλλοις ἀποκλίνας ἄλλοις καὶ ἀποκλίνας ἑτέροις ἐπίκεντρος ἄλλοις: καὶ οὐ δήπου κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον χαίρει τε καὶ λυπεῖται καὶ θυμοῦται καὶ πρᾷός ἐστι. τὸ δὲ τοὺς μὲν αὐτῶν χαίρειν λέγειν δύνοντας, τοὺς δὲ ἐν ἀνατολαῖς ὄντας, πῶς οὐκ ἄλογον; καὶ γὰρ οὕτω συμβαίνει ἅμα τε λυπεῖσθαι καὶ χαίρειν. εἶτα διὰ τί ἡ ἐκείνων λύπη ἡμᾶς κακώσει; ὅλως δὲ οὐδὲ λυπεῖσθαι οὐδ’ ἐπὶ καιροῦ χαίρειν αὐτοῖς δοτέον, ἀλλ’ ἀεὶ τὸ ἵλεων ἔχειν χαίροντας ἐφ̓ οἷς ἀγαθοῖς ἔχουσι καὶ ἐφ̓ οἷς ὁρῶσι. βίος γὰρ ἑκάστου ἐφ̓ αὑτοῦ ἑκάστῳ καὶ ἐν τῇ ἐνεργείᾳ τὸ εὖ: τὸ δὲ οὐ πρὸς ἡμᾶς. καὶ μάλιστα τοῖς οὐ κοινωνοῦσιν ἡμῖν ζῴοις κατὰ συμβεβηκός, οὐ προηγούμενον [δὲ] οὐδὲ ὅλως, τὸ ἔργον πρὸς ἡμᾶς, εἰ ὥσπερ ὄρνισι κατὰ συμβεβηκὸς τὸ σημαίνειν.
2.3.4Şu da akıldışıdır: Biri ötekini görünce sevinirmiş, bir başkası başkasını görünce tersini yaşarmış. Aralarında ne düşmanlık var, hem de ne yüzünden? Neden üçgen açısından görünce bir türlü, karşıdan ya da dörtgen açısından görünce başka türlü etki etsin? Neden şu konumdayken görür de bir sonraki burçta daha yakın olduğu hâlde artık görmez? Genel olarak, yaptıkları söylenen şeyleri nasıl yaparlar? Her biri ayrı ayrı nasıl yapar, hepsi birlikte hepsinden doğan başka bir şeyi nasıl yapar? Elbette birbirleriyle anlaşıp her biri kendi payından bir şey bırakarak kararlaştırdıklarını bize uygulamazlar; biri zor kullanarak ötekinin vereceği şeyi engellemez, biri ötekine ikna olup işi ona bırakmaz da. Birinin ötekinin evine girince sevinmesi, ötekinin de bunun evine girince tersini yaşaması, birbirini seven iki kişi varsayıp sonra birinin ötekini sevdiğini, ötekinin ise ondan nefret ettiğini söylemeye benzemez mi?
κἀκεῖνο δὲ ἄλογον, τόνδε μὲν τόνδε ὁρῶντα χαίρειν, τόνδε δὲ τόνδε τοὐναντίον: τίς γὰρ αὐτοῖς ἔχθρα ἢ περὶ τίνων; διὰ τί δὲ τρίγωνος μὲν ὁρῶν ἄλλως, ἐξ ἐναντίας δὲ ἢ τετράγωνος ἄλλως; διὰ τί δὲ ὡδὶ μὲν ἐσχηματισμένος ὁρᾷ, κατὰ δὲ τὸ ἑξῆς ζῴδιον ἐγγυτέρω ὢν μᾶλλον οὐχ ὁρᾷ; ὅλως δὲ τίς καὶ ὁ τρόπος ἔσται τοῦ ποιεῖν ἃ λέγονται ποιεῖν; πῶς τε χωρὶς ἕκαστος καὶ ἔτι πῶς ὁμοῦ πάντες ἄλλο ἐκ πάντων; οὐ γὰρ δὴ συνθέμενοι πρὸς ἀλλήλους οὕτω ποιοῦσιν εἰς ἡμᾶς τὰ δόξαντα ὑφεὶς ἕκαστός τι τῶν ἀφ̓ αὑτοῦ, οὐδ’ αὖ ἄλλος ἐκώλυσε τὴν τοῦ ἑτέρου δόσιν γενέσθαι βιασάμενος, οὐδ’ αὖ ὁ ἕτερος παρεχώρησε τῷ ἑτέρῳ πεισθεὶς αὐτῷ πράττειν. τὸ δὲ τόνδε μὲν χαίρειν ἐν τοῖς τοῦδε γενόμενον, ἀνάπαλιν δὲ τὸν ἕτερον ἐν τοῖς τοῦ ἑτέρου γενόμενον, πῶς οὐχ ὅμοιον, ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑποθέμενος δύο φιλοῦντας ἀλλήλους ἔπειτα λέγοι τὸν μὲν ἕτερον φιλεῖν τὸν ἕτερον, ἀνάπαλιν δὲ θάτερον μισεῖν θάτερον;
2.3.5Bazılarının soğuk olduğunu ve bizden uzaklaştıkça bizim için daha iyi olduğunu söyler, bize verdiği kötülüğü soğukluğuna bağlarlar; oysa o zaman karşıt burçlarda bulunduğunda bizim için iyi olması gerekirdi. Soğuk olan sıcak olanın karşısına geçince ikisinin de korkunç olduğunu söylerler; oysa bir denge meydana gelmesi gerekirdi. Birinin gündüz sevindiğini ve ısınarak iyi olduğunu, ateşli olan bir başkasının ise gece sevindiğini söylerler; sanki onlar için hep gündüz, yani hep ışık yokmuş gibi; ya da sanki öteki, toprağın gölgesinin çok üstünde bulunduğu hâlde gecenin karanlığına yakalanabilirmiş gibi. Ayın dolunayken şu gezegenle birleşince iyi, küçülürken kötü olduğunu söylerler; bunu kabul etmek gerekirse durum tam tersi olmalıdır. Çünkü ay bize karşı dolunken, onun üstünde bulunan o gezegene bakan öteki yarısı karanlıktır; bize karşı küçülürken de o gezegene karşı doludur. Böylece küçülürken o gezegene ışıklı yüzüyle baktığı için tersini yapması gerekirdi. Ayın kendisi için, hep yarısı aydınlık olduğundan, nasıl bir durumda olduğu fark etmez; ama belki, dedikleri gibi, ısınan gezegen için fark eder. Oysa o gezegen, ay bize karşı karanlıkken ısınır; dolayısıyla ay öteki gezegen için iyi olduğunda, bize karşı karanlık olan yüzüyle ona dönük olarak doludur. Ayın bize dönük karanlık yüzü yeryüzündekiler için karanlıktır, yukarıdakini incitmez. Yukarıdaki gezegen uzaklığı yüzünden yardım edemediği için durum daha kötü görünür; ay dolunken ise, o gezegen uzakta olsa bile, aşağıdakine yeter. Ateşli gezegene göre ise ay bize karşı karanlıkken iyi sayılır; çünkü o gezegen zaten fazlasıyla ateşli olduğundan kendi ateşi ona yeter.
Oradan gelen, canlı varlıkların bedenleri birbirinden az ya da çok sıcaktır; hiçbiri soğuk değildir, bulundukları bölge de buna tanıklık eder. Zeus dedikleri gezegen ateşle iyi dengelenmiştir; Sabah Yıldızı da öyledir; bu yüzden benzerlikleri sayesinde uyumlu görünürler. Ateşli denen gezegenle karışımları bakımından uyuşurlar, Kronos'a ise uzaklıkları yüzünden yabancıdırlar; Hermes ise, denildiğine göre, hepsine benzediği için hepsine karşı kayıtsızdır. Hepsi bütüne yararlıdır; dolayısıyla birbirlerine karşı da bütüne yararlı olacak şekilde dururlar, tıpkı tek bir canlının her bir parçasında görüldüğü gibi. Parçalar en çok bunun için vardır; safra da hem bütüne hem yakınındakine yarar: Hem öfkeyi uyandırmalı, hem bütünü ve komşusunu azgınlıktan alıkoymalıdır. Bütünde de böyle bir şeye, tatlıya bağlanmış tatsız bir şeye ihtiyaç vardı. Bazı parçalar da göz gibidir; hepsi akıldışı kısımlarıyla birbirinin hâlini paylaşır, çünkü ancak böylece tek bir şey ve tek bir ahenk olur. Öyleyse bunlar nasıl benzetme yoluyla birer işaret olmasın?
λέγοντες δὲ ψυχρόν τινα αὐτῶν εἶναι, ἔτι πόρρω γινόμενον ἀφ̓ ἡμῶν μᾶλλον ἡμῖν ἀγαθὸν εἶναι, ἐν τῷ ψυχρῷ τὸ κακὸν αὐτοῦ εἰς ἡμᾶς τιθέμενοι: καίτοι ἔδει ἐν τοῖς ἀντικειμένοις ζῳδίοις ἀγαθὸν ἡμῖν εἶναι: καὶ ἐναντίους γινομένους τὸν ψυχρὸν τῷ θερμῷ δεινοὺς ἀμφοτέρους γίνεσθαι: καίτοι ἔδει κρᾶσιν εἶναι: καὶ τόνδε μὲν χαίρειν τῇ ἡμέρᾳ καὶ ἀγαθὸν γίνεσθαι θερμαινόμενον, τόνδε δὲ τῇ νυκτὶ χαίρειν πυρώδη ὄντα, ὥσπερ οὐκ ἀεὶ ἡμέρας αὐτοῖς οὔσης, λέγω δὲ φωτός, ἢ τοῦ ἑτέρου καταλαμβανομένου ὑπὸ νυκτὸς πολὺ ὑπεράνω τῆς σκιᾶς τῆς γῆς ὄντος. τὸ δὲ τὴν σελήνην πλησίφωτον μὲν οὖσαν ἀγαθὴν εἶναι τῷδε συνερχομενην, λείπουσαν δὲ κακήν, ἀνάπαλιν, εἴπερ δοτέον. πλήρης γὰρ οὖσα πρὸς ἡμᾶς ἐκείνῳ [τῷ] ὑπεράνω ὄντι ἀφώτιστος ἂν εἴη τῷ ἑτέρῳ ἡμισφαιρίῳ, λείπουσα δὲ ἡμῖν ἐκείνῳ πλησίφωτος: ὥστε τὰ ἐναντία ποιεῖν ἔδει λείπουσαν ἐκεῖνον μετὰ φωτὸς ὁρῶσαν. αὐτῇ μὲν οὖν ὅπως ἐχούσῃ οὐδὲ διαφέροι ἂν τὸ ἥμισυ ἀεὶ φωτιζομένῃ: τῷ δ’ ἴσως διαφέροι ἂν θερμαινομένῳ, ὡς λέγουσιν. ἀλλὰ θερμαίνοιτο ἄν, εἰ ἀφώτιστος πρὸς ἡμᾶς ἡ σελήνη εἴη: πρὸς δὲ τὸν ἕτερον ἀγαθὴ οὖσα ἐν τῷ ἀφωτίστῳ πλήρης ἐστὶ πρὸς αὐτόν. τὸ δὲ πρὸς ἡμας τῆς σελήνης ἀφώτιστόν ἐστι πρὸς τὰ ἐπὶ γῆς, οὐ τὸ ἄνω λυπεῖ. οὐκ ἐπικουροῦντος δὲ ἐκείνου τῷ πόρρω χεῖρον εἶναι δοκεῖ: ὅταν δὲ πλήρης ᾖ, ἀρκεῖ τῷ κάτω, κἂν ἐκεῖνος πόρρωθεν ᾖ. πρὸς δὲ τὸν πυρώδη ἀφώτιστος οὖσα πρὸς ἡμᾶς ἔδοξεν εἶναι ἀγαθή: αὐταρκεῖ γὰρ τὸ ἐκείνου πυρωδεστέρου ἢ πρὸς ἐκεῖνον ὄντος. τὰ δὲ ἰόντα ἐκεῖθεν σώματα ἐμψύχων ἄλλα ἄλλων ἐπὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον θερμά, ψυχρὸν δὲ οὐδέν: μαρτυρεῖ δὲ ὁ τόπος. Δία δὲ ὃν λέγουσιν, εὔκρατος πυρί: καὶ ὁ Ἑῷος οὕτως: διὸ καὶ σύμφωνοι δοκοῦσιν ὁμοιότητι: πρὸς δὲ τὸν Πυρόεντα καλούμενον [σύμφορος] τῇ κράσει, πρὸς δὲ Κρόνον ἀλλότριος τῷ πόρρω: Ἑρμῆς δ’ ἀδιάφορος πρὸς ἅπαντας, ὡς δοκεῖ, ὁμοιούμενος. πάντες δὲ πρὸς το ὅλον σύμφοροι: ὥστε πρὸς ἀλλήλους οὕτως, ὡς τῷ ὅλῳ συμφέρει, ὡς ἐφ̓ ἑνὸς ζῴου ἕκαστα τῶν μερῶν ὁρᾶται. τούτου γὰρ χάριν μάλιστα, οἷον χολὴ καὶ τῷ ὅλῳ καὶ πρὸς τὸ ἐγγύς: καὶ γὰρ ἔδει καὶ θυμὸν ἐγείρειν καὶ τὸ πᾶν καὶ τὸ πλησίον μὴ ἐᾶν ὑβρίζειν. καὶ δὴ καὶ ἐν τῷ παντὶ ἔδει τινὸς τοιούτου καί τινος ἀηδοῦς πρὸς τὸ ἡδὺ ἀνημμένου. τὰ δὲ ὀφθαλμοὺς εἶναι, συμπαθῆ δὲ πάντα τῷ ἀλόγῳ αὐτῶν εἶναι: οὕτω γὰρ ἓν καὶ μία ἁρμονία: ταῦτ̓ οὖν πῶς οὐ σημεῖα ἐξ ἀναλογίας εἴη ἄν;
2.3.6Şunu Ares, şunu Aphrodite sayıp belli bir konumdayken zinalara yol açtıklarını söylemek, sanki birbirlerinden bekledikleri şeyi insanların azgınlığıyla gideriyorlarmış gibi, ne büyük bir akılsızlıktır! Birbirlerine belli bir açıdan baktıklarında bu bakışın onlar için hoş olduğunu, ama bunun hiçbir sınırı olmadığını kim kabul edebilir? Sayısız binlerce canlı doğup yaşarken her birine hep bir şeyler vermek, onlara ün kazandırmak, onları zengin, yoksul, azgın yapmak ve her birinin eylemlerini gerçekleştirmek onlara düşüyorsa, kendi hayatları ne olur? Bu kadar şeyi yapmak nasıl mümkün olur? Burçların yükselişini bekleyip ancak o zaman işlerini gördüklerini, her burç kaç derecede yükseliyorsa yükseliş süresinin o kadar yıl olduğunu söylemek, ne zaman yapacaklarını adeta parmakla saymak, bu sürelerden önce yapmalarına izin vermemek; genel olarak da yönetimin egemenliğini hiçbir tek varlığa vermemek... Her şeyi bunlara verip, sanki bütünün kendisine bağlı olduğu, her birine kendi işini tabiatına uygun olarak bitirme ve onunla birlikte düzenlenmiş olarak kendi etkinliğini gösterme imkânı veren tek bir yönetici yokmuş gibi davranmak, kozmosun tabiatını çözmek ve onun bir ilkesi, her şeye uzanan bir ilk sebebi olduğunu bilmemektir.
Ἄρεα δὲ τόνδε ἢ Ἀφροδίτην θεμένους μοιχείας ποιεῖν, εἰ ὡδὶ εἶεν, ὥσπερ ἐκ τῆς ἀνθρώπων ἀκολασίας αὑτοὺς ἐμπιπλάντας ὧν πρὸς ἀλλήλους δέονται, πῶς οὐ πολλὴν ἀλογίαν ἔχει; καὶ τὴν μὲν θέαν αὐτοῖς τὴν πρὸς ἀλλήλους, εἰ οὑτωσὶ θεῷντο, ἡδεῖαν εἶναι, πέρας δὲ αὐτοῖς μηδὲν εἶναι, πῶς ἄν τις παραδέξαιτο; μυριάδων δὲ ζῴων ἀναριθμήτων γινομένων καὶ οὐσῶν ἑκάστῳ τελεῖν ἀεὶ τό τε δόξαν αὐτοῖς διδόναι, πλουτεῖν ποιεῖν, πένητας, ἀκολάστους, καὶ τὰς ἐνεργείας ἑκάστων αὐτοὺς τελεῖν, τίς αὐτοῖς ἐστιν ὁ βίος; ἢ πῶς δυνατὸν τοσαῦτα ποιεῖν; τὸ δὲ ἀναφορὰς ζῳδίων ἀναμένειν καὶ τότε τελεῖν, καὶ ὅσαις μοίραις ἀνατέλλει ἕκαστον, ἐνιαυτοὺς εἶναι τοσούτους τῆς ἀναφορᾶς, καὶ οἷον ἐπὶ δακτύλων τίθεσθαι, ὅτε ποιήσουσι, μὴ ἐξεῖναι δ’ αὐτοῖς πρὸ τούτων τῶν χρόνων, ὅλως δὲ μηδενὶ ἑνὶ τὸ κύριον τῆς διοικήσεως διδόναι. τούτοις δὲ τὰ πάντα διδόναι, ὥσπερ οὐκ ἐπιστατοῦντος ἑνός, ἀφ̓ οὗ διηρτῆσθαι τὸ πᾶν ἑκάστῳ διδόντος κατὰ φύσιν τὸ αὑτοῦ περαίνειν καὶ ἐνεργεῖν τὰ αὑτοῦ συντεταγμένον αὖ μετ’ αὐτοῦ, λύοντός ἐστι καὶ ἀγνοοῦντος κόσμου φύσιν ἀρχὴν ἔχοντος καὶ αἰτίαν πρώτην ἐπὶ πάντα ἰοῦσαν.
2.3.7Ama yıldızlar, daha birçok şeyin olacakları işaret ettiğini söylediğimiz gibi, olacakları işaret ediyorsa, onları meydana getiren ne olabilir? Düzen nasıl kurulur? Çünkü her şey düzenli olarak olmasaydı düzenli olarak işaret edilemezdi. Öyleyse yıldızlar gökte hep yazılan, ya da yazılmış olup hareket eden harfler gibi olsun; ama başka bir iş de görsünler. Onlardan gelen işaret ise bunun ardından gelsin; tıpkı tek bir canlıda, tek bir ilke sayesinde, bir parçaya bakarak başka bir şeyin öğrenilebilmesi gibi. Nitekim insan birinin gözlerine ya da bedeninin başka bir parçasına bakarak onun karakterini, karşılaşacağı tehlikeleri ve kurtuluşlarını bilebilir. Onlar da parçadır, biz de parçayız; öyleyse birinden ötekine ilişkin şeyler öğrenilir. Her şey işaretlerle doludur; bilge kişi birinden ötekini öğrenebilendir. Birçok şey de alışkanlık sayesinde zaten herkesçe bilinir. Peki o tek düzen nedir? Çünkü ancak böylece kuşlardan ve bize her şeyi işaret eden öteki hayvanlardan çıkarılan kehanet de akla yatkın olur.
Her şeyin birbirine bağlı olması gerekir. Tek bir canlıda, pek doğru söylendiği gibi, tek bir ortak soluk vardır; ama bu çok daha fazla ve daha önce bütünde de olmalıdır. Tek bir ilke çok canlılı tek bir canlı meydana getirmeli, hepsinden tek bir şey yapmalıdır. Nasıl her bir canlıda parçaların her biri bir iş almışsa, bütündeki şeylerin de her birinin kendi işleri olmalıdır; hem de onlardan daha fazla, çünkü bunlar yalnız parça değil, aynı zamanda bütün ve daha büyük şeylerdir. Her biri tek bir ilkeden çıkıp kendi işini görür, ama birbirine katkıda bulunur, çünkü bütünden kopmuş değildir. Başkalarına etki eder ve başkalarından etkilenir; başka bir şey ona yaklaşır ve onu kederlendirir ya da sevindirir. Bu çıkış gelişigüzel ya da tesadüfen olmaz; çünkü bunlardan da başka bir şey doğar ve tabiata uygun olarak sırayla bir başkası gelir.
ἀλλ’ εἰ σημαίνουσιν οὗτοι τὰ ἐσόμενα, ὥσπερ φαμὲν πολλὰ καὶ ἄλλα σημαντικὰ εἶναι τῶν ἐσομένων, τί ἂν τὸ ποιοῦν εἴη; καὶ ἡ τάξις πῶς; οὐ γὰρ ἂν ἐσημαίνετο τεταγμένως μὴ ἑκάστων γινομένων. ἔστω τοίνυν ὥσπερ γράμματα ἐν οὐρανῷ γραφόμενα ἀεὶ ἢ γεγραμμένα καὶ κινούμενα, ποιοῦντα μέντοι ἔργον καὶ ἄλλο: ἐπακολουθείτω δὲ τῷδε ἡ παῤ αὐτῶν σημασία, ὡς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς ἐν ἑνὶ ζῴῳ παῤ ἄλλου μέρους ἄλλο ἄν τις μάθοι. καὶ γὰρ καὶ ἦθος ἄν τις γνοίη εἰς ὀφθαλμούς τινος ἰδὼν ἤ τι ἄλλο μέρος τοῦ σώματος καὶ κινδύνους καὶ σωτηρίας. καὶ οὖν μέρη μὲν ἐκεῖνα, μέρη δὲ καὶ ἡμεῖς: ἄλλα οὖν ἄλλοις. μεστὰ δὲ πάντα σημείων καὶ σοφός τις ὁ μαθὼν ἐξ ἄλλου ἄλλο. πολλὰ δὲ ἤδη συνηθείᾳ γιγνόμενα γινώσκεται πᾶσι. τίς οὖν ἡ σύνταξις ἡ μία; οὕτω γὰρ καὶ τὸ κατὰ τοὺς ὄρνεις εὔλογον καὶ τὰ ἄλλα ζῷα, ἀφ̓ ὧν σημαινόμεθα ἕκαστα. συνηρτῆσθαι δὴ δεῖ ἀλλήλοις τὰ πάντα, καὶ μὴ μόνον ἐν ἑνὶ τῶν καθ̓ ἕκαστα τοῦ εὖ εἰρομένου σύμπνοια μία, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον καὶ πρότερον ἐν τῷ παντί: καὶ μίαν ἀρχὴν [δεῖ] ἓν πολύζῳον ποιῆσαι καὶ ἐκ πάντων ἕν, καὶ ὡς ἐν ἑνὶ ἑκάστῳ τὰ μέρη ἕν τι ἔργον ἕκαστον εἴληφεν, οὕτω καὶ τὰ ἐν τῷ παντὶ ἕκαστα ἔργα ἕκαστον ἔχειν καὶ μᾶλλον ἢ ταῦτα, ὅσον μὴ μόνον μέρη, ἀλλὰ καὶ ὅλα καὶ μείζω. πρόεισι μὲν δὴ ἕκαστον ἀπὸ μιᾶς [ἀρχῆς] τὸ αὑτοῦ πρᾶττον, συμβάλλει δὲ ἄλλο ἄλλῳ: οὐ γὰρ ἀπήλλακται τοῦ ὅλου: καὶ δὴ καὶ ποιεῖ καὶ πάσχει ὑπ’ ἄλλων καὶ ἄλλο αὖ προσῆλθε καὶ ἐλύπησεν ἢ ἧσε. πρόεισι δὲ οὐκ εἰκῇ οὐδὲ κατ’ ἐπιτυχίαν: καὶ γὰρ ἄλλο τι καὶ ἐκ τούτων καὶ ἐφεξῆς κατὰ φύσιν ἄλλο.
2.3.8Psykhē de kendi işini yapmaya koyulmuştur —çünkü bir ilke konumunda olarak her şeyi yapan psykhē'dir—; ister doğru yolda gitsin ister yoldan sapsın, bütünde yapılanların ardından adalet gelir, yeter ki bütün çözülmesin. Bütün, hâkim olanın düzeni ve gücüyle hep doğrultularak kalır. Yıldızlar da göğün küçük olmayan parçaları olarak bu işe yardım ederler; hem bütüne parlaklık katarlar hem de işaret ederler. Duyulur âlemdeki her şeyi işaret ederler, ama yalnız açıkça yaptıkları şeyleri yaparlar. Biz ise bütünün kalabalığı içinde yanılmadığımız sürece psykhē'nin işlerini tabiatımıza uygun olarak yaparız; yanıldığımızda da cezamızı hem yanılgının kendisinde hem de sonradan daha kötü bir yazgıya düşmekte buluruz. Zenginlik ve yoksulluk dış şeylerin rastlantısıyla olur. Ya aretē'ler ve kusurlar? Aretē'ler psykhē'nin asıl, ilk hâlinden; kusurlar ise psykhē'nin dış şeylerle karşılaşmasından doğar. Ama bunlar hakkında başka yerde konuşulmuştur.
καὶ δὴ καὶ ψυχὴ τὸ αὑτῆς ἔργον ποιεῖν ὡρμημένη — ψυχὴ γὰρ πάντα ποιεῖ ἀρχῆς ἔχουσα λόγον — κἂν εὐθυποροῖ καὶ ταράττοιτο αὖ, καὶ ἕπεται τοῖς δρωμένοις ἐν τῷ παντὶ δίκη, εἴπερ μὴ λυθήσεται. μένει δ’ ἀεὶ ὀρθουμένου τοῦ ὅλου τάξει καὶ δυνάμει τοῦ κρατοῦντος: συνεργοῦντα δὲ καὶ τὰ ἄστρα ὡς ἂν μόρια οὐ σμικρὰ ὄντα τοῦ οὐρανοῦ πρὸς τὸ ὅλον ἀριπρεπῆ καὶ πρὸς τὸ σημαίνειν ἐστί. σημαίνει μὲν οὖν πάντα, ὅσα ἐν αἰσθητῷ, ποιεῖ δὲ ἄλλα, ὅσα φανερῶς ποιεῖ. ἡμεῖς δὲ ψυχῆς ἔργα κατὰ φύσιν ποιοῦμεν, ἕως μὴ ἐσφάλημεν ἐν τῷ πλήθει τοῦ παντός: σφαλέντες δὲ ἔχομεν δίκην καὶ τὸ σφάλμα αὐτὸ καὶ τὸ ἐν χείρονι μοίρᾳ εἰς ὕστερον. πλοῦτοι μὲν οὖν καὶ πενίαι συντυχίᾳ τῶν ἔξω: ἀρεταὶ δὲ καὶ κακίαι [πῶς]; ἀρεταὶ μὲν διὰ τὸ ἀρχαῖον τῆς ψυχῆς, κακίαι δὲ συντυχίᾳ ψυχῆς πρὸς τὰ ἔξω. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐν ἄλλοις εἴρηται.
2.3.9Şimdi iği hatırlayalım. Eskilere göre Moiralar onunla eğirir; Platon'a göre ise iğ, dönüşün hem gezegenlere ait hem de sabit kısmıdır. Moiralar ve anneleri Ananke onu çevirir, her şeyin doğuşunda onun yazgısını eğirir; doğan şeyler de onun aracılığıyla oluşa girer. Timaios'ta ise yaratıcı tanrı psykhē'nin ilkesini verir, dönen tanrılar da korkunç ve zorunlu hâlleri: öfkeleri, arzuları, hazları ve acıları; bir de bu hâllerin kaynağı olan psykhē'nin öteki türünü. Bu sözler bizi yıldızlara bağlar: Psykhē'mizi onlardan alırız ve buraya gelince bizi zorunluluğa tabi kılarlar. Öyleyse karakterlerimiz de onlardan gelir; karakterlerimize göre eylemlerimiz ve hâllerimiz de, çünkü bunlar hâllere açık bir melekeden doğar. O hâlde geriye biz olarak ne kalır? Gerçekte biz olan şey kalır; tabiatın hâllere hâkim olma gücünü verdiği şey. Çünkü bedenin tabiatı yüzünden kuşatıldığımız bu kötülüklerin içinde bile tanrı bize kimsenin kölesi olmayan aretē'yi vermiştir. Sükûnet içindeyken aretē'ye ihtiyacımız yoktur; aretē yokken kötülükler içinde kalma tehlikesi belirdiğinde ihtiyacımız olur.
Bu yüzden buradan kaçmalı, kendimizi sonradan eklenmiş şeylerden ayırmalı, canlandırılmış bir bedenden ibaret bir bileşik olmamalıyız. Böyle bir bileşikte psykhē'den bir iz almış olan bedenin tabiatı ağır basar; öyle ki ortak hayat daha çok bedene ait olur, çünkü bu hayata ait olan her şey bedenseldir. Öteki psykhē ise bunun dışındadır; ona ait olan da yukarıya doğru gidiş, güzel ve ilahî olandır. Bunlara kimse hâkim olamaz: İnsan ya onlardan yararlanıp o hâle gelir ve geri çekilerek ona göre yaşar, ya da bu psykhē'den yoksun kalıp kader içinde yaşar. O zaman yıldızlar ona yalnız işaret etmekle kalmaz; o da adeta bir parça olur ve parçası olduğu bütünün peşinden gider. Çünkü her birimiz ikiliyiz: Biri o bileşik şey, öteki kendimiz. Bütün kozmos da öyledir: Biri bedenden ve bedene bağlanmış bir psykhē'den oluşan kozmos, öteki bedende olmayan ama bedendeki psykhē'ye izlerini yansıtan bütünün psykhē'si. Güneş ve öteki yıldızlar da aynı şekilde ikilidir.
Arı olan öteki psykhē'ye hiçbir kötü şey vermezler. Bütüne onlardan gelen şeyleri ise bütünün parçası ve canlandırılmış bir beden oldukları ölçüde verirler: Beden, parça olarak parçaya verir; yıldızın prohairesis'i ve onun gerçek psykhē'si ise en iyiye bakar. Öteki şeyler ona eşlik eder; daha doğrusu ona değil, onun etrafındakilere: mesela ateşten bütüne yayılan sıcaklık, ya da bir psykhē'den ona akraba olan başka bir psykhē'ye geçen bir şey. Sıkıntılı şeyler ise karışım yüzünden olur. Çünkü bu bütünün tabiatı karışıktır; biri ondan ayrı olan psykhē'sini ayırırsa geriye kalan pek büyük bir şey değildir. Platon'un dediği gibi, o psykhē de hesaba katılırsa kozmos bir tanrıdır; geri kalanı ise büyük bir daimōn'dur, içindeki hâller de daimōn'lara özgüdür.
νῦν δὲ ἀναμνησθέντες τοῦ ἀτράκτου, ὃν τοῖς μὲν πρόπαλαι αἱ Μοῖραι ἐπικλώθουσι, Πλάτωνι δὲ ὁ ἄτρακτός ἐστι τό τε πλανώμενον καὶ τὸ ἀπλανὲς τῆς περιφορᾶς, καὶ αἱ Μοῖραι δὲ καὶ ἡ Ἀνάγκη μήτηρ οὖσα στρέφουσι καὶ ἐν τῇ γενέσει ἑκάστου ἐπικλώθουσι καὶ δἰ αὐτῆς εἶσιν εἰς γένεσιν τὰ γεννώμενα. ἐν δὲ Τιμαίῳ θεὸς μὲν ὁ ποιήσας τὴν ἀρχὴν τῆς ψυχῆς δίδωσιν, οἱ δὲ φερόμενοι θεοὶ τὰ δεινὰ καὶ ἀναγκαῖα πάθη, θυμοὺς καὶ ἐπιθυμίας καὶ ἡδονὰς καὶ λύπας αὖ, καὶ ψυχῆς ἄλλο εἶδος, ἀφ̓ οὗ τὰ παθήματα ταυτί. οὗτοι γὰρ οἱ λόγοι συνδέουσιν ἡμᾶς τοῖς ἄστροις παῤ αὐτῶν ψυχὴν κομιζομένους καὶ ὑποτάττουσι τῇ ἀνάγκῃ ἐνταῦθα ἰόντας: καὶ ἤθη τοίνυν παῤ αὐτῶν καὶ κατὰ τὰ ἤθη πράξεις καὶ πάθη ἀπὸ ἕξεως παθητικῆς οὔσης: ὥστε τί λοιπὸν ἡμεῖς; ἢ ὅπερ ἐσμὲν κατ’ ἀλήθειαν ἡμεῖς, οἷς καὶ κρατεῖν τῶν παθῶν ἔδωκεν ἡ φύσις. καὶ γὰρ ὅμως ἐν τούτοις τοῖς κακοῖς διὰ τὴν τοῦ σώματος [φύσιν] ἀπειλημμένοις ἀδέσποτον ἀρετὴν θεὸς ἔδωκεν. οὐ γὰρ ἐν ἡσύχῳ οὖσιν ἀρετῆς δεῖ ἡμῖν, ἀλλ’ ὅταν κίνδυνος ἐν κακοῖς εἶναι ἀρετῆς οὐ παρούσης. διὸ καὶ φεύγειν ἐντεῦθεν δεῖ καὶ χωρίζειν αὑτοὺς ἀπὸ τῶν προσγεγενημένων καὶ μὴ τὸ σύνθετον εἶναι σῶμα ἐψυχωμένον, ἐν ᾧ κρατεῖ μᾶλλον ἡ σώματος φύσις ψυχῆς τι ἴχνος λαβοῦσα, ὡς τὴν ζωὴν τὴν κοινὴν μᾶλλον τοῦ σώματος εἶναι: πάντα γὰρ σωματικά, ὅσα ταύτης. τῆς δὲ ἑτέρας τῆς ἔξω ἡ πρὸς τὸ ἄνω φορὰ καὶ τὸ καλὸν καὶ τὸ θεῖον, ὧν: οὐδεὶς κρατεῖ, ἀλλ’ ἢ προσχρῆται, ἵν’ ᾖ ἐκεῖνο καὶ κατὰ τοῦτο ζῇ ἀναχωρήσας: ἢ ἔρημος ταύτης τῆς ψυχῆς γενόμενος ζῇ ἐν εἱμαρμένῃ, καὶ ἐνταῦθα τὰ ἄστρα αὐτῷ οὐ μόνον σημαίνει, ἀλλὰ γίνεται αὐτὸς οἷον μέρος καὶ τῷ ὅλῳ συνέπεται, οὗ μέρος. διττὸς γὰρ ἕκαστος, ὁ μὲν τὸ συναμφότερόν τι, ὁ δὲ αὐτός: καὶ πᾶς ὁ κόσμος δὲ ὁ μὲν τὸ ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς τινος δεθείσης σώματι, ὁ δὲ ἡ τοῦ παντὸς ψυχὴ ἡ μὴ ἐν σώματι, ἐλλάμπουσα δὲ ἴχνη τῇ ἐν σώματι: καὶ ἥλιος δὴ καὶ τὰ ἄλλα διττὰ οὕτω. καὶ τῇ μὲν ἑτέρᾳ ψυχῇ τῇ καθαρᾷ οὐδὲν φαῦλον δίδωσιν, ἃ δὲ γίνεται εἰς τὸ πᾶν παῤ αὐτῶν, καθ̓ ὃ μέρος εἰσὶ τοῦ παντὸς καὶ σῶμα ἐψυχωμένον, τὸ σῶμα μέρος μέρει δίδωσι προαιρέσεως τοῦ ἄστρου καὶ ψυχῆς τῆς ὄντως αὐτοῦ πρὸς τὸ ἄριστον βλεπούσης. παρακολουθεῖ δ’ αὐτῷ τὰ ἄλλα, μᾶλλον δ’ οὐκ αὐτῷ, ἀλλὰ τοῖς περὶ αὐτόν, οἷον ἐκ πυρὸς θερμότητος εἰς τὸ ὅλον ἰούσης, καὶ εἴ τι παρὰ ψυχῆς τῆς ἄλλης εἰς ψυχὴν ἄλλην συγγενῆ οὖσαν: τὰ δὲ δυσχερῆ διὰ τὴν μῖξιν. μεμιγμένη γὰρ οὖν δὴ ἡ τοῦδε τοῦ παντὸς φύσις, καὶ εἴ τις τὴν ψυχὴν τὴν χωριστὴν αὐτοῦ χωρίσειε, τὸ λοιπὸν οὐ μέγα. θεὸς μὲν οὖν ἐκείνης συναριθμουμένης, τὸ δὲ λοιπὸν δαίμων, φησί, μέγας καὶ τὰ πάθη τὰ ἐν αὐτῷ δαιμόνια.
2.3.10Böyleyse yıldızlara şimdi de işaret etmeyi tanımalıyız; bir şey meydana getirmeyi ise ne tamamen ne de bütün varlıklarıyla, yalnız bütünün hâlleri ve onların geri kalan kısmı ölçüsünde tanımalıyız. Psykhē'nin de oluşa girmeden önce kendinden bir şey getirerek geldiğini kabul etmeliyiz; çünkü hâllere açık büyük bir yanı olmasaydı bedene gelmezdi. Psykhē'nin içeri girerken talihlere de girdiğini kabul etmeliyiz, çünkü göğün dönüşüne uygun bir anda girer. Göğün dönüşünün de, içindeki parçaların her biri kendi yerini almış olarak, bütünün gerçekleştirmesi gerekenleri yardım ederek ve kendinden tamamlayarak meydana getirdiğini kabul etmeliyiz.
εἰ δ’ οὕτω, τὰς σημασίας καὶ νῦν δοτέον τὰς δὲ ποιήσεις οὐ πάντως οὐδὲ τοῖς ὅλοις αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ὅσα τοῦ παντὸς πάθη, καὶ ὅσον τὸ λοιπὸν αὐτῶν. καὶ ψυχῇ μὲν καὶ πρὶν ἐλθεῖν εἰς γένεσιν δοτέον ἥκειν τι φερούσῃ παῤ αὑτῆς: οὐ γὰρ ἂν ἔλθοι εἰς σῶμα μὴ μέγα τι παθητικὸν ἔχουσα. δοτέον δὲ καὶ τύχας εἰσιούσῃ τῷ κατ’ αὐτὴν τὴν φορὰν εἰσιέναι. δοτέον δὲ καὶ αὐτὴν τὴν φορὰν ποιεῖσθαι συνεργοῦσαν καὶ ἀποπληροῦσαν παῤ αὑτῆς, ἃ δεῖ τελεῖν τὸ πᾶν, ἑκάστου τῶν ἐν αὐτῇ τάξιν μερῶν λαβόντος.
2.3.11Şunu da düşünmeliyiz: Oradan gelen şey, onu alanlara oradan çıktığı hâliyle ulaşmaz. Ateşse burada sönük bir ateş olur. Bir dostluk eğilimi, alanda zayıflayınca pek de güzel olmayan bir sevgi doğurur. Ölçülü bir şekilde alınsa insanı cesur kılacak olan öfke, ölçüsüz alınınca ya çabuk parlayan bir huysuzluk ya da yılgınlık doğurur. Aşkta saygınlıkla ilgili olan […] ve güzele yönelen şey, güzel görünen şeylere özlem doğurur. Nous'tan gelen akıntı da kurnazlık doğurur; çünkü kurnazlık da nous olmak ister, ama özlediği şeye ulaşamaz. Böylece bunların her biri, orada kötü olmadıkları hâlde bizde kötü olur. Çünkü gelen şeyler, oradakilerin kendileri olmasalar bile, bedenlerle, maddeyle ve birbirleriyle karışarak geldikleri gibi kalmazlar.
χρὴ δὲ κἀκεῖνο ἐνθυμεῖσθαι, ὡς τὸ ἀπ’ ἐκείνων ἰὸν οὐ τοιοῦτον εἶσιν εἰς τοὺς λαβόντας, οἷον παῤ ἐκείνων ἔρχεται: οἷον εἰ πῦρ, ἀμυδρὸν τοῦτο, καὶ εἰ φιλιακὴ διάθεσις ἀσθενὴς γενομένη ἐν τῷ λαβόντι οὐ μάλα καλὴν τὴν φίλησιν εἰργάσατο, καὶ θυμὸς δὴ οὐκ ἐν μέτρῳ τυχόντος, ὡς ἀνδρεῖον γενέσθαι, ἢ ἀκροχολίαν ἢ ἀθυμίαν εἰργάσατο, καὶ τὸ τιμῆς ἐν ἔρωτι ὂν […] καὶ περὶ τὸ καλὸν ἔχον τῶν δοκούντων καλῶν ἔφεσιν εἰργάσατο, καὶ νοῦ ἀπόρροια πανουργίαν: καὶ γὰρ ἡ πανουργία ἐθέλει νοῦς εἶναι τυχεῖν οὗ ἐφίεται οὐ δυνάμενος. γίνεται οὖν κακὰ ἕκαστα τούτων ἐν ἡμῖν ἐκεῖ οὐ τούτων ὄντων: ἐπεὶ καὶ τὰ ἐλθόντα, καίτοι οὐκ ἐκεῖνα ὄντα, οὐ μένει οὐδὲ ταῦτα οἷα ἦλθε σώμασι μιγνύμενα καὶ ὕλῃ καὶ ἀλλήλοις.
2.3.12Gelen şeyler bir araya düşer; doğan her şey bu karışımdan bir şey alır, böylece hem ne ise o olur hem de belli bir keyfiyet kazanır. Çünkü at yapan bu karışım değildir, ata yalnızca bir şey verir. At attan, insan insandan doğar; güneş biçimlendirmeye yardım eder, ama insan insanın logos'undan doğar. Bazen dış şeyler zarar ya da yarar verir: Çocuk babasına benzer, ama çoğu kez daha iyiye, bazen de daha kötüye doğru bir sapma olur. Ama dış şeyler onu dayanağının dışına çıkarmaz. Bazen de tabiat değil madde ağır basar ve eidos yenik düştüğü için tam olmayan bir şey doğar.
καὶ δὴ καὶ τὰ ἰόντα εἰς ἓν συμπίπτει καὶ κομίζεται ἕκαστον τῶν γιγνομένων τι ἐκ τούτου τοῦ κράματος, ὥστε ὃ ἔστι καὶ ποῖόν τι γενέσθαι. οὐ γὰρ τὸ ἵππον ποιεῖ, ἀλλὰ τῷ ἵππῳ τι δίδωσιν: ὁ γὰρ ἵππος ἐξ ἵππου καὶ ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπος: συνεργὸς δὲ ἥλιος τῇ πλάσει: ὁ δὲ ἐκ τοῦ λόγου τοῦ ἀνθρώπου γίνεται. ἀλλ’ ἔβλαψέ ποτε ἢ ὠφέλησε τὰ ἔξω: ὁμοίως γὰρ τῷ πατρί, ἀλλὰ πρὸς τὸ βέλτιον πολλάκις, ἔστι δ’ ὅτε πρὸς τὸ χεῖρον συνέπεσεν. ἀλλ’ οὐκ ἐκβιβάζει τοῦ ὑποκειμένου: ὁτὲ δὲ καὶ ἡ ὕλη κρατεῖ, οὐχ ἡ φύσις, ὡς μὴ τέλειον γενέσθαι ἡττωμένου τοῦ εἴδους.
2.3.13Bundan sonra, bazı şeyler göğün dönüşünden doğup bazıları doğmadığına göre, bunları ayırmalı, ayırt etmeli ve her birinin genel olarak nereden geldiğini söylemeliyiz. Başlangıç şudur: Bu bütünü psykhē logos'a göre yönetir; tıpkı her canlıda, onun parçalarının her birini biçimlendiren ve parçası oldukları bütüne göre düzenleyen ilke gibi. Bütünde her şey vardır; parçalarda ise yalnız her birinin olduğu kadarı. Dışarıdan gelen şeylerin bazıları tabiatın dilemesine zıttır, bazıları ona uygundur. Ama bütüne göre her şey, onun parçaları olduğu için, bütünüyle düzenlenmiştir: Sahip oldukları tabiatı ondan almışlardır ve kendi dürtüleriyle de olsa bütünün genel hayatını tamamlarlar. Bütünün içindeki cansız şeyler tamamen alettir; adeta dışarıdan etki etmeye itilirler. Canlıların bazıları belirsiz bir şekilde hareket eder; arabacı onlara yolu göstermeden önce arabaya koşulmuş atlar gibidirler, çünkü kamçıyla güdülürler. Akıllı canlının tabiatı ise arabacıyı kendinde taşır; bilgili bir arabacısı varsa dosdoğru gider, çoğu zaman öyle gelişigüzel gitmez. Her ikisi de bütünün içindedir ve bütüne katkıda bulunur.
Bunlardan daha büyük ve daha değerli olanlar birçok büyük şey yapar; etkilenmekten çok etkileme konumunda olarak bütünün hayatına katkıda bulunurlar. Ötekiler ise etki etmeye pek az güçleri olduğu için hep etkilenir. İkisinin arasındakiler başkalarından etkilenir, ama birçok şey de yapar ve birçok konuda eylemlerinin ve yaptıklarının ilkesini kendilerinde taşırlar. Böylece bütün, eksiksiz bir hayat olur: En iyiler, her birindeki en iyi kısım ölçüsünde, en iyi etkinliği gösterir. Bu en iyi kısım, askerlerin komutana bağlı olması gibi, yöneten ilkeye bağlanmalıdır; bunların, düşünülür tabiata doğru giden Zeus'u izledikleri söylenir. Daha aşağı bir tabiata sahip olanlar bütünün ikinci derecedeki kısımlarıdır, tıpkı bizdeki psykhē'nin ikinci derecedeki kısımları gibi; ötekiler de bizdeki parçalara karşılık gelir, çünkü bizde de her şey eşit değildir.
Öyleyse bütün canlılar, gökteki canlılar da bütüne dağılmış olan öteki şeyler de, bütünün genel logos'una göre vardır. Parçalardan hiçbiri, ne kadar büyük olursa olsun, logos'ları ya da logos'lara göre olmuş şeyleri değiştirecek güce sahip değildir. Daha kötüye ya da daha iyiye doğru bir başkalaşım meydana getirebilir, ama bir şeyi kendi tabiatından çıkaramaz. Daha kötüsünü ise şöyle meydana getirir: ya bedene zayıflık vererek; ya kendisiyle aynı hâli paylaşan ve kendisinden aşağıya verilmiş olan psykhē için arazî olarak kötülüğün sebebi olarak; ya da kötü bileşmiş bir beden yüzünden psykhē'nin o bedendeki etkinliğini engelleyerek. Tıpkı ahengin inceliklerini alıp sesleri musikiye uygun hâle getirecek şekilde akort edilmemiş bir lir gibi.
δεῖ τοίνυν τὸ ἐντεῦθεν, ἐπειδὴ τὰ μὲν παρὰ τῆς φορᾶς γίνεται, τὰ δὲ οὔ, διαλαβεῖν καὶ διακρῖναι καὶ εἰπεῖν, πόθεν ἕκαστα ὅλως. ἀρχὴ δὲ ἥδε: ψυχῆς δὴ τὸ πᾶν τόδε διοικούσης κατὰ λόγον, οἷα δὴ καὶ ἐφ̓ ἑκάστου ζῴου ἡ ἐν αὐτῷ ἀρχή, ἀφ̓ ἧς ἕκαστα τὰ τοῦ ζῴου μέρη καὶ πλάττεται καὶ πρὸς τὸ ὅλον συντέτακται, οὗ μέρη ἐστίν, ἐν μὲν τῷ ὅλῳ ἐστὶ τὰ πάντα, ἐν δὲ τοῖς μέρεσι τοσοῦτον μόνον, ὅσον ἐστὶν ἕκαστον. τὰ δὲ ἔξωθεν προσιόντα, τὰ μὲν καὶ ἐναντία τῇ βουλήσει τῆς φύσεως, τὰ δὲ καὶ πρόσφορα: τῷ δὲ ὅλῳ πάντη ἅτε μέρη ὄντα αὐτοῦ τὰ πάντα συντέτακται φύσιν μὲν λαβόντα ἣν ἔχει καὶ συμπληροῦντα τῇ οἰκείᾳ ὅμως ὁρμῇ πρὸς τὸν ὅλον τοῦ παντὸς βίον. τὰ μὲν οὖν ἄψυχα τῶν ἐν αὐτῷ πάντη ὄργανα καὶ οἷον ἐξωθούμενα ἔξω εἰς τὸ ποιεῖν: τὰ δὲ ἔμψυχα, τὰ μὲν τὸ κινεῖσθαι ἀορίστως ἔχει, ὡς ὑφ̓ ἅρμασιν ἵπποι πρὶν τὸν ἡνίοχον ἀφορίσαι αὐτοῖς τὸν δρόμον, ἅτε δὴ πληγῇ νεμόμενα: λογικοῦ δὲ ζῴου φύσις ἔχει παῤ ἑαυτῆς τὸν ἡνίοχον: καὶ ἐπιστήμονα μὲν ἔχουσα κατ’ ἰθὺ φέρεται μηδὲ ὡς ἔτυχε πολλάκις. ἄμφω δὲ εἴσω τοῦ παντὸς καὶ συντελοῦντα πρὸς τὸ ὅλον: καὶ τὰ μὲν μείζω αὐτῶν καὶ ἐν πλείονι τῇ ἀξίᾳ πολλὰ ποιεῖ καὶ μεγάλα καὶ πρὸς τὴν τοῦ ὅλου ζωὴν συντελεῖ τάξιν ποιητικὴν μᾶλλον ἢ παθητικὴν ἔχοντα, τὰ δὲ πάσχοντα διατελεῖ μικρὰν δύναμιν πρὸς τὸ ποιεῖν ἔχοντα: τὰ δὲ μεταξὺ τούτων, πάσχοντα μὲν παῤ ἄλλων, ποιοῦντα δὲ πολλὰ καὶ ἐν πολλοῖς ἀρχὴν παῤ αὑτῶν εἰς πράξεις καὶ ποιήσεις ἔχοντα. καὶ γίνεται τὸ πᾶν ζωὴ παντελὴς τῶν μὲν ἀρίστων ἐνεργούντων τὰ ἄριστα, καθ̓ ὅσον τὸ ἄριστον ἐν ἑκάστῳ: ὃ δὴ καὶ τῷ ἡγεμονοῦντι συντακτέον, ὥσπερ στρατιώτας στρατηγῷ, οἳ δὴ λέγονται καὶ ἕπεσθαι Διὶ ἐπὶ φύσιν τὴν νοητὴν ἱεμένῳ. τὰ δὲ ἥττονι τῇ φύσει κεχρημένα δεύτερα τοῦ παντός, οἷα καὶ τὰ ἐν ἡμῖν ψυχῆς δεύτερα: τὰ δ’ ἄλλα ἀνὰ λόγον τοῖς ἐν ἡμῖν μέρεσιν: οὐδὲ γὰρ ἐφ̓ ἡμῶν πάντα ἴσα. ζῷα μὲν οὖν πάντα κατὰ λόγον τὸν τοῦ παντὸς ὅλον, τά τε ἐν οὐρανῷ πάντα καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα εἰς τὸ ὅλον μεμέρισται, καὶ οὐδὲν τῶν μερῶν, οὐδ’ εἰ μέγα, δύναμιν ἔχει τοῦ ἐξαλλαγὴν ἐργάσασθαι τῶν λόγων οὐδὲ τῶν κατὰ τοὺς λόγους γενομένων: ἀλλοίωσιν δὲ ἐπ’ ἀμφότερα, χείρονός τε καὶ βελτίονος, ἐργάσασθαι, ἀλλ’ οὐκ ἐκστῆσαί γε τῆς οἰκείας φύσεως δύναται. χεῖρον δὲ ἐργάζεται ἢ κατὰ σῶμα ἀσθένειαν διδὸν ἢ τῇ ψυχῇ τῇ συμπαθεῖ καὶ παῤ αὐτοῦ δοθείσῃ εἰς τὸ κάτω κατὰ συμβεβηκὸς φαυλότητος αἴτιον γιγνόμενον ἢ σώματος κακῶς συντεθέντος ἐμπόδιον τὴν εἰς αὐτὸ ἐνέργειαν δἰ αὐτὸ ποιῆσαι: οἷον οὐχ οὕτως ἁρμοσθείσης λύρας, ὡς δέξασθαι τὸ ἀκριβὲς [τῆς] ἁρμονίας εἰς τὸ μουσικοὺς ἀποτελεῖν τοὺς φθόγγους.
2.3.14Peki yoksulluk ve zenginlik, ün ve yönetim makamları nasıl olur? Zenginlik babadan kalmışsa yıldızlar zengini yalnızca işaret etmiştir; tıpkı soylu bir aileden gelen kişinin soyluluğunu, şanlı bir soya sahip olduğu için, yalnızca açığa vurmaları gibi. Zenginlik yiğitlikten geliyorsa ve beden buna yardım etmişse, bedenin gücünü meydana getirenler de katkıda bulunmuş olur: önce anne baba, sonra, eğer yerlerden biri de bir şey kattıysa, gök cisimleri ve toprak. Aretē bunu bedensiz başardıysa, en büyük pay yalnızca ona verilmeli, bir de karşılık verenlerin katkısıyla gelen ilahî şeylere. Verenler iyiyse sebep yine aretē'ye bağlanmalıdır; kötüyseler ama hakkını vererek verdilerse, bu onlardaki en iyi kısım etkin olduğu için olmuştur. Zengin olan kötüyse, öncelikle kötülüğü ve kötülüğün sebebini hesaba katmalı, verenleri de aynı şekilde ortak sebep saymalıyız. Zenginlik emekten, mesela çiftçilikten geliyorsa sebep çiftçidir; çevre de yardım etmiştir. Biri hazine bulduysa, bütünden gelen bir şey denk gelmiştir; öyleyse bu işaret de edilir, çünkü her şey birbirine bağlı olarak birbirini izler; bu yüzden her şey işaret edilir. Biri zenginliğini kaybettiyse: Elinden alındıysa sebep alandadır, onun da kendi ilkesindedir; denizde kaybettiyse denk gelen olaylardadır. Ün ya hak edilerek gelir ya da haksız yere. Hak edildiyse sebep yapılan işlerde ve kanaat sahiplerindeki daha iyi kısımdadır; haksızsa saygı gösterenlerin haksızlığındadır. Yönetim makamları için de aynı açıklama geçerlidir: Ya hak edilerek ya da hak edilmeden elde edilir. Birincisinin sebebi seçenlerdeki daha iyi kısımdır; ötekinin sebebi ise yandaşlarını bir araya getirerek ya da başka bir yolla bunu başaran kişinin kendisidir. Evliliklerde ya prohairesis vardır ya da bütünden kaynaklanan rastlantı ve karşılaşma. Çocukların doğuşu da bunlara bağlıdır: Çocuk ya hiçbir şey engellemeden logos'a göre biçimlenir, ya da içeride bir engel çıktığı için daha kötü olur; bu engel ya gebe kadının kendisinden gelir ya da çevre bu gebeliğe uygun düşmeyecek bir durumdadır.
περὶ δὲ πενίας καὶ πλούτους καὶ δόξας καὶ ἀρχὰς πῶς; ἤ, εἰ μὲν παρὰ πατέρων οἱ πλοῦτοι, ἐσήμηναν τὸν πλούσιον, ὥσπερ καὶ εὐγενῆ τὸν ἐκ τοιούτων διὰ τὸ γένος τὸ ἔνδοξον ἔχοντα ἐδήλωσαν μόνον: εἰ δ’ ἐξ ἀνδραγαθίας, εἰ σῶμα συνεργὸν γεγένηται, συμβάλλοιντο ἂν οἱ τὴν σώματος ἰσχὺν ἐργασάμενοι, γονεῖς μὲν πρῶτον, εἶτα, εἴ τις ἄρα τῶν τόπων παρέσχε [τι], τὰ οὐράνια καὶ ἡ γῆ: εἰ δὲ ἄνευ σώματος ἡ ἀρετή, αὐτῇ μόνῃ δοτέον τὸ πλεῖστον καὶ ὅσα θεῖα παρὰ τῶν ἀμειψαμένων συνεβάλλετο. οἱ δὲ δόντες εἰ μὲν ἀγαθοί, εἰς ἀρετὴν ἀνακτέον καὶ οὕτω τὴν αἰτίαν: εἰ δὲ φαῦλοι, δικαίως δὲ δόντες, τῷ ἐν αὐτοῖς βελτίστῳ ἐνεργήσαντι τοῦτο γεγονέναι. εἰ δὲ πονηρὸς ὁ πλουτήσας, τὴν μὲν πονηρίαν προηγουμένην καί τι τὸ αἴτιον τῆς πονηρίας, προσληπτέον δὲ καὶ τοὺς δόντας συναιτίους ὡσαύτως γενομένους. εἰ δ’ ἐκ πόνων, οἷον ἐκ γεωργίας, ἐπὶ τὸν γεωργόν, συνεργὸν [δὲ] τὸ περιέχον γεγενημένον. εἰ δὲ θησαυρὸν εὗρε, συμπεσεῖν τι τῶν ἐκ τοῦ παντός: εἰ δέ, σημαίνεται: πάντως γὰρ ἀκολουθεῖ ἀλλήλοις πάντα: διὸ καὶ πάντως [σημαίνεται]. εἰ δ’ ἀπέβαλέ τις πλοῦτον, εἰ ἀφαιρεθείς, ἐπὶ τὸν ἀφελόμενον, κἀκεῖνον ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἀρχήν: εἰ δ’ ἐν θαλάττῃ, [ἐπὶ] τὰ συμπεσόντα. τὸ δ’ ἔνδοξον ἢ δικαίως ἢ οὔ. εἰ οὖν δικαίως, [ἐπὶ] τὰ ἔργα καὶ τὸ παρὰ τοῖς δοξάζουσι βέλτιον: εἰ δ’ οὐ δικαίως, ἐπὶ τὴν τῶν τιμώντων ἀδικίαν. καὶ ἀρχῆς δὲ πέρι ὁ αὐτὸς λόγος: ἢ γὰρ προσηκόντως ἢ οὔ: καὶ θάτερον μὲν ἐπὶ τὸ βέλτιον τῶν ἑλομένων, ἢ ἐπ’ αὐτὸν διαπραξάμενον ἑταίρων συστάσει καὶ ὁπωσοῦν ἄλλως. περὶ δὲ γάμων ἢ προαίρεσις ἢ συντυχία καὶ σύμπτωσις ἐκ τῶν ὅλων. παίδων δὲ γενέσεις ἀκόλουθοι τούτοις, καὶ ἢ πέπλασται κατὰ λόγον ἐμποδίσαντος οὐδενός, ἢ χεῖρον ἔσχε γενομένου ἔνδον κωλύματός τινος, ἢ παῤ αὐτὴν τὴν κύουσαν, ἢ τοῦ περιέχοντος οὕτω διατεθέντος, ὡς ἀσυμμέτρως πρὸς τήνδε τὴν κύησιν ἐσχηκέναι
2.3.15Platon iğin dönüşünden önce kuraları ve seçimleri verir; sonra iğdekileri, seçilenleri her bakımdan birlikte gerçekleştirmek üzere yardımcı olarak verir; çünkü daimōn da bunların yerine gelmesine yardım eder. Peki kuralar nedir? Bütün, psykhē'lerin bedene girdikleri zamanki durumundayken doğmak; bu bedene girmek, bu anne babadan, böyle yerlerde doğmak; kısacası, dediğimiz gibi, dış şeyler. Bunların hepsinin birlikte olup adeta birlikte eğrildiği, Moiralar denenlerden biri aracılığıyla, hem tek tek şeyler hem de bütün için gösterilmiştir. Kuraları Lakhesis getirir; bu şekilde denk gelen şeyleri de Atropos'un zorunlu olarak gerçekleştirmesi gerekir.
İnsanların bazıları bütünden ve dışarıdan gelenlerle adeta büyülenmiş gibidir; kendileri pek az şeydir ya da hiçbir şey değildir. Bazıları ise bunlara hâkim olur, başlarını adeta yukarıya, psykhē'nin dışına kaldırarak psykhē'nin ousia'sının en iyi ve asıl kısmını korurlar. Çünkü psykhē'yi, dışarıdan nasıl bir etkiye uğrarsa tabiatı o olan, her şey arasında kendine ait bir tabiatı olmayan bir şey sanmamalıyız. Aksine, ilke konumunda olduğu için, öteki şeylerden çok daha önce, tabiatına uygun etkinlikler için kendine ait birçok kuvveye sahip olmalıdır. Çünkü ousia olan bir şeyin, varlığıyla birlikte istekleri, eylemleri ve iyiye yönelişi olmaması mümkün değildir. Bileşik varlık bileşik bir tabiattan doğar; belli bir niteliktedir ve belli işleri vardır. Psykhē ise kendini ayırırsa ayrı ve kendine özgü etkinliklerde bulunur; bedenin hâllerini kendine ait saymaz, çünkü artık birinin bir şey, ötekinin başka bir şey olduğunu görür.
ὁ δὲ Πλάτων πρὸ τῆς περιφορᾶς τοῦ ἀτράκτου δοὺς κλήρους καὶ προαιρέσεις συνεργοὺς ὕστερον δίδωσι τοὺς ἐν τῷ ἀτράκτῳ, ὡς πάντως τὰ αἱρεθέντα συναποτελοῦντας: ἐπεὶ καὶ ὁ δαίμων συνεργὸς εἰς πλήρωσιν αὐτῶν. ἀλλ’ οἱ κλῆροι τίνες; ἢ [τὸ] τοῦ παντὸς ἔχοντος οὕτως, ὡς τότε εἶχεν, ὅτε εἰσῄεσαν εἰς τὸ σῶμα, γενέσθαι καὶ τὸ εἰσελθεῖν εἰς τόδε τὸ σῶμα καὶ τῶνδε γονέων καὶ ἐν τοιούτοις τόποις γίνεσθαι καὶ ὅλως, ὡς εἴπομεν, τὰ ἔξω. πάντα δὲ ὁμοῦ γενόμενα καὶ οἷον συγκλωσθέντα διὰ τῆς μιᾶς τῶν λεγομένων Μοιρῶν δεδήλωται ἐπί τε ἑκάστων ἐπί τε τῶν ὅλων: ἡ δὲ Λάχεσις τοὺς κλήρους: καὶ τὰ συμπεσόντα τάδε πάντως ἀναγκαῖον τὴν Ἄτροπον ἐπάγειν. τῶν δ’ ἀνθρώπων οἱ μὲν γίνονται τῶν ἐκ τοῦ ὅλου καὶ τῶν ἔξω ὥσπερ γοητευθέντες καὶ ὀλίγα ἢ οὐδὲν αὐτοί: οἱ δὲ κρατοῦντες τούτων καὶ ὑπεραίροντες οἷον τῇ κεφαλῇ πρὸς τὸ ἄνω καὶ ἐκτὸς ψυχῆς ἀποσώζουσι τὸ ἄριστον καὶ [τὸ] ἀρχαῖον τῆς ψυχικῆς οὐσίας. οὐ γὰρ δὴ νομιστέον τοιοῦτον εἶναι ψυχήν, οἷον, ὅ τι ἂν ἔξωθεν πάθῃ, ταύτην φύσιν ἴσχειν μόνην τῶν πάντων οἰκείαν φύσιν οὐκ ἔχουσαν: ἀλλὰ χρὴ πολὺ πρότερον αὐτὴν ἢ τὰ ἄλλα, ἅτε ἀρχῆς λόγον ἔχουσαν, πολλὰς οἰκείας δυνάμεις πρὸς ἐνεργείας τὰς κατὰ φύσιν ἔχειν: οὐ γὰρ δὴ οἷόν τε οὐσίαν οὖσαν μὴ μετὰ τοῦ εἶναι καὶ ὀρέξεις καὶ πράξεις καὶ τὸ πρὸς τὸ εὖ κεκτῆσθαι. τὸ μὲν οὖν συναμφότερον ἐκ τοῦ συναμφοτέρου τῆς φύσεως καὶ τοιόνδε καὶ ἔργα ἔχει τοιάδε: ψυχὴ δὲ εἴ τις χωρίζεται, χωριστὰ καὶ ἴδια ἐνεργεῖ τὰ τοῦ σώματος πάθη οὐχ αὑτῆς τιθεμένη, ἅτε ἤδη ὁρῶσα, ὡς τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο.
2.3.16Ama karışık olan nedir, olmayan nedir; psykhē bedendeyken ayrılabilir olan nedir, ayrılamaz olan nedir; genel olarak canlı nedir? Bunları sonra, başka bir başlangıç yaparak araştırmalıyız; çünkü herkes bu konuda aynı kanaatte değildir. Şimdi, psykhē'nin bütünü logos'a göre yönettiğini söylerken ne demek istediğimizi açıklayalım.
Psykhē her şeyi adeta tek tek mi yapar: önce insanı, sonra atı ve başka bir canlıyı, hatta yabani hayvanları, daha önce de ateşi ve toprağı? Sonra bunların karşılaşıp birbirini yok ettiğini ya da birbirine yararlı olduğunu görüp yalnızca bunlardan doğan örgüye ve sonradan hep olup bitenlere mi bakar; sonra gelenlere hiçbir katkıda bulunmadan, yalnız baştaki canlıların doğuşlarını yeniden yapıp onları birbirlerinden uğradıkları etkilere mi bırakır? Yoksa böyle olup bitenlerin sebebinin de o olduğunu mu söyleyeceğiz, çünkü ondan doğan şeyler sonra gelenleri meydana getirir? Yoksa logos, şunun şu etkiye uğramasını ya da şunu yapmasını da içerir ve bu gelişigüzel ya da tesadüfen değil, zorunlu olarak böyle olur? Peki bunları logos'lar mı yapar? Yoksa logos'lar vardır ama yapan olarak değil, bilen olarak vardır; daha doğrusu doğurucu logos'ları taşıyan psykhē, bütün işlerinden doğacak sonuçları bilir? Çünkü aynı şeyler denk gelip aynı şartlar oluştuğunda aynı sonuçların doğması kaçınılmazdır. Psykhē bunları alır ya da önceden görür, bunlara dayanarak sonra gelenleri gerçekleştirir ve birbirine bağlar. Böylece önce gelenler ve onları izleyenler vardır; bunların ardından da, şimdiki durumdan çıkarak, sonrakilere yol açan yeni öncüller gelir. Belki bu yüzden sonra gelenler hep daha kötüdür: Mesela eskiden insanlar başkaydı, şimdi başka; çünkü aradaki, hep zorunlu olan şey yüzünden logos'lar maddenin hâllerine boyun eğer.
O zaman psykhē hep bir şeyi, sonra başka bir şeyi gözden geçirip kendi işlerinin uğradığı hâlleri izleyerek böyle bir hayat sürer; eserine son verip onun hep güzel kalmasını bir kerede sağlamış olarak işi için kaygı duymaktan kurtulamaz. Tıpkı ektikten ya da diktikten sonra yağmurlu kışların, aralıksız ayazların ya da fırtınaların verdiği zararı hep onaran bir çiftçi gibi. Bunlar saçmaysa şunu söylemek gerekir: Yok oluş da, kötülükten doğan işler de zaten bilinmektedir, hatta logos'larda yer almaktadır. Ama böyleyse logos'ların kötülükleri de yaptığını söyleyeceğiz; oysa sanatlarda ve onların logos'larında ne hata, ne sanata aykırı bir şey, ne de sanatla yapılanın bozulması vardır.
Burada biri, bütün için tabiata aykırı ve kötü hiçbir şey olmadığını söyleyecektir; yine de daha kötü ve daha iyi olanın varlığını kabul edecektir. Peki daha kötü olan da bütüne yardım ediyorsa ve her şeyin güzel olması gerekmiyorsa? Çünkü zıtlar da katkıda bulunur ve kozmos onlarsız olmaz; tek tek canlılarda da durum böyledir. Logos daha iyi olanları zorlar ve biçimlendirir; böyle olmayanlar ise logos'larda kuvve hâlinde, olmuş şeylerde fiil hâlinde bulunur. Psykhē artık hiçbir şey yapamaz, logos'ları da harekete geçiremez; çünkü madde, önceki logos'lardan gelen sarsıntıyla kendinden kaynaklanan daha kötü şeyleri de yapar, ama yine de daha iyi olanlara zapt edilir. Böylece her şeyden tek bir şey olur: olup bitenlerde bir türlü, logos'larda başka türlü.
ἀλλὰ τί τὸ μικτὸν καὶ τί τὸ μὴ καὶ τί τὸ χωριστὸν καὶ ἀχώριστον, ὅταν ἐν σώματι ᾖ, καὶ ὅλως τί τὸ ζῷον ἀρχὴν ἑτέραν ὕστερον λαβοῦσι ζητητέον: οὐ γὰρ ἅπαντες τὴν αὐτὴν δόξαν ἔσχον περὶ τούτου. νῦν δὲ ἔτι λέγωμεν πῶς τὸ κατὰ λόγον ψυχῆς διοικούσης τὸ πᾶν εἴπομεν. πότερον γὰρ ἕκαστα οἷον ἐπ’ εὐθείας ποιοῦσα, ἄνθρωπον, εἶτα ἵππον καὶ ἄλλο ζῷον καὶ δὴ καὶ θηρία, πῦρ δὲ καὶ γῆν πρότερον, εἶτα συμπεσόντα ταῦτα ἰδοῦσα καὶ φθείροντα ἄλληλα ἢ καὶ ὠφελοῦντα τὴν συμπλοκὴν τὴν ἐκ τούτων ἰδοῦσα μόνον καὶ τὰ ὕστερον συμβαίνοντα ἀεὶ γίγνεσθαι οὐδὲν ἔτι συμβαλλομένη πρὸς τὰ ἐφεξῆς, ἀλλ’ ἢ μόνον ζῴων γενέσεις τῶν ἐξ ἀρχῆς πάλιν ποιοῦσα καὶ τοῖς πάθεσι τοῖς δἰ ἀλλήλων αὐτὰ συγχωροῦσα; ἢ αἰτίαν λέγοντες καὶ τῶν οὕτω γινομένων, ὅτι παῤ αὐτῆς γενόμενα τὰ ἐφεξῆς ἐργάζεται; ἢ καὶ τὸ τόδε τι παθεῖν ἤ τι ποιῆσαι ἔχει ὁ λόγος οὐκ εἰκῇ οὐδὲ κατ’ ἐπιτυχίαν οὐδὲ τῶνδε γιγνομένων, ἀλλ’ ἐξ ἀνάγκης οὕτως. ἆῤ οὖν τῶν λόγων αὐτὰ ποιούντων; ἢ ὄντων μὲν τῶν λόγων, οὐχ ὡς ποιούντων δέ, ἀλλ’ ὡς εἰδότων, μᾶλλον δὲ τῆς ψυχῆς τῆς τοὺς λόγους τοὺς γεννητικοὺς ἐχούσης εἰδυίας τὰ ἐκ τῶν ἔργων συμβαίνοντα αὐτῆς ἁπάντων: τῶν γὰρ αὐτῶν συμπιπτόντων καὶ περιεστηκότων τὰ αὐτὰ πάντως προσήκει ἀποτελεῖσθαι: ἃ δὴ παραλαβοῦσα ἢ προιδοῦσα ἡ ψυχὴ ἐπὶ τούτοις τὰ ἐφεξῆς περαίνει καὶ συνείρει. προηγούμενα οὖν καὶ ἐπακολουθοῦντα πάντως καὶ πάλιν ἐπὶ τούτοις τὰ ἐφεξῆς προηγούμενα, ὡς ἐκ τῶν παρόντων: ὅθεν ἴσως ἀεὶ χείρω τὰ ἐφεξῆς: οἷον ἄνδρες ἄλλοι πάλαι, νῦν δ’ ἄλλοι, τῷ μεταξὺ καὶ ἀεὶ ἀναγκαίῳ τῶν λόγων εἰκόντων τοῖς τῆς ὕλης παθήμασι. συνορῶσα οὖν ἀεὶ ἄλλα, τὰ δ’ ἄλλα, καὶ παρακολουθοῦσα τοῖς τῶν αὐτῆς ἔργων παθήμασι τὸν βίον τοιοῦτον ἔχει καὶ οὐκ ἀπήλλακται τῆς ἐπὶ τῷ ἔργῳ φροντίδος τέλος ἐπιθεῖσα τῷ ποιήματι καὶ ὅπως ἕξει καλῶς καὶ εἰς ἀεὶ ἅπαξ μηχανησαμένη, οἷα δέ τις γεωργὸς σπείρας ἢ καὶ φυτεύσας ἀεὶ διορθοῦται, ὅσα χειμῶνες ἔβλαψαν ὑέτιοι ἢ κρυμῶν συνέχεια ἢ ἀνέμων ζάλαι. ἀλλ’ εἰ ταῦτα ἄτοπα, ἐκεῖνο δεῖ λέγειν, ὅτι ἤδη ἔγνωσται ἢ καὶ κεῖται ἐν τοῖς λόγοις καὶ ἡ φθορὰ καὶ τὰ ἀπὸ κακίας ἔργα. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, καὶ τὰς κακίας τοὺς λόγους ποιεῖν φήσομεν, καίτοι ἐν ταῖς τέχναις καὶ τοῖς λόγοις αὐτῶν οὐκ ἔνι ἁμαρτία οὐδὲ [τὸ] παρὰ τὴν τέχνην οὐδ’ ἡ φθορὰ τοῦ κατὰ τέχνην. ἀλλ’ ἐνταῦθά τις ἐρεῖ μὴ εἶναι μηδὲν παρὰ φύσιν μηδὲ κακὸν τῷ ὅλῳ: ἀλλ’ ὅμως τὸ χεῖρον καὶ τὸ βέλτιον συγχωρήσεται. τί οὖν, εἰ τῷ ὅλῳ καὶ τὸ χεῖρον συνεργόν, καὶ οὐ δεῖ πάντα καλὰ εἶναι; ἐπεὶ καὶ τὰ ἐναντία συντελεῖ καὶ οὐκ ἄνευ τούτων κόσμος: καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν καθ̓ ἕκαστα ζῴων οὕτως: καὶ τὰ μὲν βελτίω ἀναγκάζει καὶ πλάττει ὁ λόγος, ὅσα δὲ μὴ τοιαῦτα, δυνάμει κεῖται ἐν τοῖς λόγοις, ἐνεργείᾳ δὲ ἐν τοῖς γενομένοις, οὐδὲν ἔτι δυναμένης ἐκείνης ποιεῖν οὐδ’ ἀνακινεῖν τοὺς λόγους ἤδη τῆς ὕλης τῷ σεισμῷ τῷ ἐκ τῶν προηγουμένων λόγων καὶ τὰ παῤ αὐτῆς ποιούσης χείρω, κρατουμένης δ’ αὖ οὐδὲν ἧττον πρὸς τὰ βελτίω: ὥστε ἓν ἐκ πάντων ἄλλως ἑκατέρως γινομένων καὶ ἄλλως αὖ ἐν τοῖς λόγοις.
2.3.17Peki psykhē'deki bu logos'lar düşünceler midir? Ama düşüncelere göre nasıl yapacaktır? Çünkü maddede yapan logos'tur; tabiî olarak yapan da düşünme ya da görme değil, maddeyi dönüştüren bir güçtür. Bu güç bilmez, yalnızca yapar; suya bir iz ve şekil, mesela bir daire çizilmesi gibi; bunu yapma gücünü ise ona başka bir şey vermiştir. Böyleyse psykhē'nin yöneten kısmı, maddedeki ve doğurucu olan psykhē'yi dönüştürerek yapacaktır. Peki onu akıl yürüterek mi dönüştürecektir? Akıl yürütüyorsa bir şeye bakacaktır: başka bir şeye mi, kendindekilere mi? Kendindekilere bakıyorsa akıl yürütmeye ihtiyaç yoktur. Çünkü dönüştüren akıl yürütme değil, onda logos'ları taşıyan kısımdır; bu kısım daha güçlüdür ve psykhē'de yapabilen odur. Demek ki eidos'lara göre yapar. Öyleyse onun da bunları nous'tan alıp vermesi gerekir. Nous bütünün psykhē'sine verir; nous'tan sonra gelen psykhē de kendisinden sonra gelene kendinden verir, onu aydınlatır ve ona biçim verir; o da adeta emir almış olarak artık yapar. Bazı şeyleri engelsiz yapar, bazılarında engellenir. Yapma gücünü almış ve ilk olmayan logos'larla dolmuş olduğu için yalnız aldıklarına göre yapmaz; kendinden de bir şey doğabilir ve bu, açıktır ki daha kötüdür. Bir canlıdır, ama daha az tam ve kendi hayatından hoşnutsuz bir canlı; çünkü en kötüsüdür, huysuz ve yabanidir; önceki şeylerin tortusu gibi olan, acı olan ve acı şeyler yapan daha kötü bir maddeden yapılmıştır. Bu psykhē bunları da bütüne katar.
πότερα δὲ οἱ λόγοι οὗτοι οἱ ἐν ψυχῇ νοήματα; ἀλλὰ πῶς κατὰ τὰ νοήματα ποιήσει; ὁ γὰρ λόγος ἐν ὕλῃ [φυσικῶς] ποιεῖ καὶ τὸ ποιοῦν φυσικῶς οὐ νόησις οὐδὲ ὅρασις, ἀλλὰ δύναμις τρεπτικὴ τῆς ὕλης, οὐκ εἰδυῖα ἀλλὰ δρῶσα μόνον, οἷον τύπον καὶ σχῆμα ἐν ὕδατι, ὥσπερ κύκλος, ἄλλου ἐνδόντος εἰς τοῦτο τὸ ποιεῖν. εἰ τοῦτο, ποιήσει τὸ ἡγούμενον τῆς ψυχῆς τῷ τρέπειν τὴν ἔνυλον καὶ γεννητικὴν ψυχήν. τρέψει οὖν λογισαμένη αὕτη; ἀλλ’ εἰ λογισαμένη, ἀναφορὰν ἕξει. πότερον εἰς ἄλλο ἢ εἰς τὰ ἐν αὐτῇ; ἀλλ’ [εἰ] εἰς τὰ ἐν αὐτῇ, οὐδὲν δεῖ λογισμοῦ. οὐ γὰρ οὗτος τρέψει, ἀλλὰ τὸ ἐν αὐτῇ ἔχον τοὺς λόγους: τοῦτο γὰρ καὶ δυνατώτερον καὶ ποιεῖν ἐν ψυχῇ δυνάμενον. κατ’ εἴδη ἄρα ποιεῖ. δεῖ τοίνυν καὶ αὐτὴν παρὰ νοῦ ἔχουσαν διδόναι. νοῦς δὴ ψυχῇ δίδωσι τῇ τοῦ παντός, ψυχὴ δὲ παῤ αὑτῆς ἡ μετὰ νοῦν τῇ μετ’ αὐτὴν ἐλλάμπουσα καὶ τυποῦσα, ἡ δὲ ὡσπερεὶ ἐπιταχθεῖσα ἤδη ποιεῖ: ποιεῖ δὲ τὰ μὲν ἀνεμποδίστως, τὰ δὲ ἐμποδισθεῖσα. ἅτε δὴ δύναμιν εἰς τὸ ποιεῖν λαβοῦσα καὶ λόγων οὐ τῶν πρώτων πληρωθεῖσα οὐ μόνον καθ̓ ἃ ἔλαβε ποιήσει, ἀλλὰ γένοιτο ἄν τι καὶ παῤ αὐτῆς καὶ τοῦτο δῆλον ὅτι χεῖρον: καὶ ζῷον μέν, ζῷον δὲ ἀτελέστερον καὶ δυσχεραῖνον τὴν αὑτοῦ ζωήν, ἅτε χείριστον καὶ δύσκολον δὴ καὶ ἄγριον καὶ ἐξ ὕλης χείρονος οἷον ὑποστάθμης τῶν προηγουμένων πικρᾶς καὶ πικρὰ ποιούσης: καὶ ταῦτα παρέξει καὶ αὐτὴ τῷ ὅλῳ.
2.3.18Peki bütündeki kötülükler, öncekileri izledikleri için mi zorunludur? Yoksa bunlar olmasaydı bütün eksik kalacağı için mi? Bunların çoğu, hatta hepsi bütüne yarar sağlar, mesela zehirli hayvanlar; ama çoğunun neden var olduğu gizli kalır. Kötülüğün kendisinin de birçok yararı vardır: Birçok güzel şeyi, mesela sanatla yapılan her türlü güzelliği meydana getirir ve insanı kaygısızca uyumaya bırakmayarak phronēsis'e doğru harekete geçirir.
Bunlar doğru söylendiyse, bütünün psykhē'si hep düşünülür tabiata ve tanrıya yönelerek en iyi şeyleri seyreder; o dolup taştıkça, adeta ağzına kadar doldukça ondan çıkan suret, yani onun aşağıya dönük en son kısmı, bu kozmosu yapan olur. En son yapıcı budur; onun üstünde psykhē'nin nous'tan ilk olarak dolan kısmı, hepsinin üstünde de yaratıcı nous vardır. Nous, kendisinden sonra gelen psykhē'ye, izleri üçüncüsünde bulunan şeyleri verir. Bu kozmosa hep resmedilmekte olan bir resim denmesi bu yüzden yerindedir: Birinci ve ikinci durur; üçüncüsü de kendisi durur ama maddede ve arazî olarak hareket eder. Çünkü nous ve psykhē var oldukça logos'lar psykhē'nin bu türüne akacaktır; tıpkı güneş var oldukça ondan gelen bütün ışıkların akacağı gibi.
ἆῤ οὖν τὰ κακὰ τὰ ἐν τῷ παντὶ ἀναγκαῖα, ὅτι ἕπεται τοῖς προηγουμένοις; ἢ ὅτι, καὶ εἰ μὴ ταῦτα ἦν, ἀτελὲς ἂν ἦν τὸ πᾶν. καὶ γὰρ χρείαν τὰ πολλὰ αὐτῶν ἢ καὶ πάντα παρέχεται τῷ ὅλῳ, οἷον τὰ τῶν ἰοβόλων, λανθάνει δὲ τὰ πλεῖστα διὰ τί: ἐπεὶ καὶ τὴν κακίαν αὐτὴν ἔχειν πολλὰ χρήσιμα καὶ πολλῶν ποιητικὴν [εἶναι] καλῶν, οἷον κάλλους τεχνητοῦ παντός, καὶ κινεῖν εἰς φρόνησιν μὴ ἐῶσαν ἐπ’ ἀδείας εὕδειν. εἰ δὴ ταῦτα ὀρθῶς εἴρηται, δἑ??ʼ τὴν τοῦ παντὸς ψυχὴν θεωρεῖν μὲν τὰ ἄριστα ἀεὶ ἱεμένην πρὸς τὴν νοητὴν φύσιν καὶ τὸν θεόν, πληρουμένης δὲ αὐτῆς καὶ πεπληρωμένης οἷον ἀπομεστουμένης αὐτῆς τὸ ἐξ αὐτῆς ἴνδαλμα καὶ τὸ ἔσχατον αὐτῆς πρὸς τὸ κάτω τὸ ποιοῦν τοῦτο εἶναι. ποιητὴς οὖν ἔσχατος οὗτος: ἐπὶ δ’ αὐτῷ τῆς ψυχῆς τὸ πρώτως πληρούμενον παρὰ νοῦ: ἐπὶ πᾶσι δὲ νοῦς δημιουργός, ὃς καὶ τῇ ψυχῇ τῇ μετ’ αὐτὸν δίδωσιν ὧν ἴχνη ἐν τῇ τρίτῃ. εἰκότως οὖν λέγεται οὗτος ὁ κόσμος εἰκὼν ἀεὶ εἰκονιζόμενος, ἑστηκότων μὲν τοῦ πρώτου καὶ δευτέρου, τοῦ δὲ τρίτου ἑστηκότος μὲν καὶ αὐτοῦ, ἀλλ’ ἐν τῇ ὕλῃ καὶ κατὰ συμβεβηκὸς κινουμένου. ἕως γὰρ ἂν ᾖ νοῦς καὶ ψυχή, ῥεύσονται οἱ λόγοι εἰς τοῦτο τὸ εἶδος τῆς ψυχῆς, ὥσπερ, ἕως ἂν ᾖ ἥλιος, πάντα τὰ ἀπ’ αὐτοῦ φῶτα.