İkinci Ennead › İki Madde Üzerine – Uzaktan Görülen Şeyler Neden Küç…
2.4.1İki Madde Üzerine
4. İnceleme
Madde denen şeyin bir dayanak ve eidos'ları kabul eden bir yer olduğunu söylerken, böyle bir tabiatı kavramaya varmış herkes onun hakkında bu ortak açıklamayı yapar; buraya kadar hepsi aynı yolda gider. Ama bu dayanak tabiatın ne olduğunu, nasıl ve neleri kabul ettiğini araştırmaya başladıklarında ayrılırlar. Yalnız cisimlerin var olduğunu ve ousia'nın bunlarda bulunduğunu kabul edenler maddenin bir olduğunu, unsurların altında yattığını ve ousia'nın kendisinin o olduğunu söylerler; öteki her şey onun hâlleri gibidir, unsurlar bile belli bir durumda bulunan maddedir. Hatta onu tanrılara kadar götürmeye cüret eder, sonunda tanrının kendisinin de belli bir durumda bulunan bu madde olduğunu söylerler. Ona bir cisim de verirler; keyfiyetsiz bir cisim ve bir büyüklük olduğunu söylerler. Ötekiler ise maddenin cisimsiz olduğunu söyler. Bunların bazılarına göre de madde tek değildir: Öncekilerin sözünü ettiği madde cisimlerin altında yatar; ama ondan önce gelen başka bir madde de düşünülürler arasında, oradaki eidos'ların ve cisimsiz ousia'ların altında yatar.
Τὴν λεγομένη ὕλην ὑποκείμενόν τι καὶ ὑποδοχὴν εἰδῶν λέγοντες εἶναι κοινόν τινα τοῦτον λόγον περὶ αὐτῆς πάντες λέγουσιν, ὅσοι εἰς ἔννοιαν ἦλθον τῆς τοιαύτης φύσεως, καὶ μέχρι τούτου τὴν αὐτὴν φέρονται: τίς δέ ἐστιν αὕτη ἡ ὑποκειμένη φύσις καὶ πῶς δεκτικὴ καὶ τίνων, τὸ ἐντεῦθεν ἤδη ζητήσαντες διέστησαν. καὶ οἱ μὲν σώματα μόνον τὰ ὄντα εἶναι θέμενοι καὶ τὴν οὐσίαν ἐν τούτοις μίαν τε τὴν ὕλην λέγουσι καὶ τοῖς στοιχείοις ὑποβεβλῆσθαι καὶ αὐτὴν εἶναι τὴν οὐσίαν, τὰ δ’ ἄλλα πάντα οἷον πάθη ταύτης καί πως ἔχουσαν αὐτὴν καὶ τὰ στοιχεῖα εἶναι. καὶ δὴ καὶ τολμῶσι καὶ μέχρι θεῶν αὐτὴν ἄγειν καὶ τέλος δὴ καὶ αὐτὸν τὸν θεὸν [τὴν] ὕλην ταύτην πως ἔχουσαν εἶναι. διδόασι δὲ καὶ σῶμα αὐτῇ ἄποιον αὐτὴν σῶμα λέγοντες καὶ μέγεθος δέ. οἱ δὲ ἀσώματον λέγουσι καὶ ταύτην οὐ μίαν τινὲς αὐτῶν, ἀλλὰ ταύτην μὲν τοῖς σώμασιν ὑποβεβλῆσθαι καὶ αὐτοί, περὶ ἧς οἱ πρότεροι λέγουσιν, ἑτέραν μέντοι προτέραν ἐν τοῖς νοητοῖς ὑποβεβλημένην τοῖς ἐκεῖ εἴδεσι καὶ ταῖς ἀσωμάτοις οὐσίαις.
2.4.2Bu yüzden önce bu ikinci madde hakkında, var olup olmadığını, ne olduğunu ve nasıl var olduğunu araştırmalıyız. Maddenin belirsiz ve biçimsiz bir şey olması gerekiyorsa, oradaki varlıklar ise en iyi oldukları için hiçbiri belirsiz ve biçimsiz değilse, orada madde de olmaz. Her biri basitse, bileşik şey onunla başka bir şeyden meydana gelsin diye maddeye de ihtiyaç olmaz. Maddeye oluşan ve birbirinden meydana gelen şeyler muhtaçtır, duyulurların maddesi de bunlar üzerinden düşünülmüştür; oluşmayan şeyler ise muhtaç değildir. Hem bu madde nereden gelmiş, nasıl var olmuştur? Oluştuysa bir şey tarafından oluşmuştur; ezelîyse birden çok ilke vardır ve ilk şeyler rastlantıyla bir araya gelmiş olur. Ona bir eidos da eklenirse bileşik olan şey cisim olacaktır; dolayısıyla orada da cisim olur.
διὸ πρότερον ζητητέον περὶ ταύτης εἰ ἔστι, καὶ τίς οὖσα τυγχάνει, καὶ πῶς ἔστιν. εἰ δὴ ἀόριστόν τι καὶ ἄμορφον δεῖ τὸ τῆς ὕλης εἶναι, ἐν δὲ τοῖς ἐκεῖ ἀρίστοις οὖσιν οὐδὲν ἀόριστον οὐδὲ ἄμορφον, οὐδ’ ἂν ὕλη ἐκεῖ εἴη: καὶ εἰ ἁπλοῦν ἕκαστον, οὐδ’ ἂν δέοι ὕλης, ἵνα ἐξ αὐτῆς καὶ ἄλλου τὸ σύνθετον: καὶ γινομένοις μὲν ὕλης δεῖ καὶ ἐξ ἑτέρων ἕτερα ποιουμένοις, ἐφ̓ ὧν καὶ ἡ τῶν αἰσθητῶν ὕλη ἐνοήθη, μὴ γινομένοις δὲ οὔ. πόθεν δὲ ἐλήλυθε καὶ ὑπέστη; εἰ γὰρ ἐγένετο, καὶ ὑπό τινος: εἰ δὲ ἀίδιος, καὶ ἀρχαὶ πλείους καὶ κατὰ συντυχίαν τὰ πρῶτα. κἂν εἶδος δὲ προσέλθῃ, τὸ σύνθετον ἔσται σῶμα: ὥστε κἀκεῖ σῶμα.
2.4.3Önce şunu söylemeliyiz: Belirsiz olan her yerde küçümsenmemelidir; kendi kavramı bakımından biçimsiz olan da, kendinden önce gelenlere ve en iyi olanlara kendini sunacaksa küçümsenmemelidir. Psykhē de nous'a ve logos'a karşı böyledir: Onlardan biçim alır ve daha iyi bir eidos'a götürülür. Düşünülürlerde de bileşik, cisimlerdeki gibi değil, başka türlüdür; çünkü logos'lar da bileşiktir ve fiil hâlinde olarak eidos'a doğru etkin olan tabiatı bileşik kılarlar. Bu tabiat başka bir şeye yöneliyor ve başka bir şeyden geliyorsa, bu daha da fazla böyledir. Oluşan şeylerin maddesi hep bir başka eidos alır; ezelî şeylerin maddesi ise hep aynı kalıp hep aynı eidos'u taşır. Belki buradaki madde tam tersidir: Burada her şey sırayla ve her seferinde bir tanedir; bu yüzden hiçbir şey kalmaz, biri ötekini dışarı iter; bu yüzden hep aynı değildir. Orada ise her şey bir aradadır; bu yüzden oradaki maddenin dönüşebileceği bir şey yoktur, çünkü her şeye zaten sahiptir. Öyleyse oradaki madde orada hiçbir zaman biçimsiz değildir; buradaki de değildir, ama her biri başka bir şekilde. Ezelî mi yoksa oluşmuş mu olduğu ise, onun ne olduğunu kavradığımızda açık olacaktır.
πρῶτον οὖν λεκτέον, ὡς οὐ πανταχοῦ τὸ ἀόριστον ἀτιμαστέον, οὐδὲ ὃ ἂν ἄμορφον ᾖ τῇ ἑαυτοῦ ἐπινοίᾳ, εἰ μέλλοι παρέχειν αὑτὸ τοῖς πρὸ αὐτοῦ καὶ τοῖς ἀρίστοις: οἷόν τι καὶ ψυχὴ πρὸς νοῦν καὶ λόγον πέφυκε μορφουμένη παρὰ τούτων καὶ εἰς εἶδος βέλτιον ἀγομένη: ἔν τε τοῖς νοητοῖς τὸ σύνθετον ἑτέρως, οὐχ ὡς τὰ σώματα: ἐπεὶ καὶ λόγοι σύνθετοι καὶ ἐνεργείᾳ δὲ σύνθετον ποιοῦσι τὴν ἐνεργοῦσαν εἰς εἶδος φύσιν. εἰ δὲ καὶ πρὸς ἄλλο, καὶ παῤ ἄλλου καὶ μᾶλλον. ἡ δὲ τῶν γινομένων ὕλη ἀεὶ ἄλλο καὶ ἄλλο εἶδος ἴσχει, τῶν δὲ ἀιδίων ἡ αὐτὴ ταὐτὸν ἀεί. τάχα δ’ ἀνάπαλιν ἡ ἐνταῦθα. ἐνταῦθα μὲν γὰρ παρὰ μέρος πάντα καὶ ἓν ἑκάστοτε. διὸ οὐδὲν ἐμμένει ἄλλου ἄλλο ἐξωθοῦντος: διὸ οὐ ταὐτὸν ἀεί, ἐκεῖ δ’ ἅμα πάντα: διὸ οὐκ ἔχει εἰς ὃ μεταβαλεῖ, ἤδη γὰρ ἔχει πάντα. οὐδέποτ̓ οὖν ἄμορφος οὐδὲ ἐκεῖ ἡ ἐκεῖ, ἐπεὶ οὐδ’ ἡ ἐνταῦθα, ἀλλ’ ἕτερον τρόπον ἑκατέρα. τὸ δὲ εἴτε ἀίδιος, εἴτε γενομένη, ἐπειδὰν ὅ τί ποτ̓ ἐστὶ λάβωμεν, δῆλον ἔσται.
2.4.4Şimdilik eidos'ların var olduğunu varsayarak —bu başka yerde gösterilmiştir— akıl yürütmemizi sürdürelim. Eidos'lar çoksa, onlarda ortak bir şey bulunması zorunludur; birini ötekinden ayıran kendine özgü bir şey de. Bu kendine özgü şey, onları ayıran fark, her birinin kendi biçimidir. Biçim varsa, biçimlenen ve farkın üzerinde bulunduğu şey de vardır. Demek ki biçimi kabul eden madde, hep bir dayanak da vardır. Sonra, orada düşünülür bir kozmos varsa, bu kozmos onun taklidiyse ve bu kozmos bileşik olup maddeden yapılmışsa, orada da madde olmalıdır. Yoksa bir eidos görmeden ona nasıl kozmos diyeceksin? Eidos'un neyin üzerinde olduğunu kavramadan eidos'u nasıl kavrayacaksın? Çünkü o kozmos her bakımdan tamamen parçasızdır, ama yine de bir şekilde bölünmüştür. Parçaları birbirinden kopmuşsa, kesilme ve kopma maddenin hâlidir, çünkü kesilen odur. Çok olduğu hâlde bölünmezse, bir şeyde bulunan çokluk, o şeyin biçimleri olarak maddede bulunur; çünkü çok olan bu bir şeyi çeşitli ve çok biçimli olarak düşün. Öyleyse çeşitli olmadan önce biçimsizdir; çünkü çeşitliliği, biçimleri, logos'ları ve düşünceleri zihninde ondan ayırırsan, bunlardan önce gelen şey biçimsiz ve belirsizdir; onun üzerinde ve içinde bulunan bu şeylerden hiçbiri değildir.
ὁ δὴ λόγος ἡμῖν ὑποθεμένοις τὸ νῦν εἶναι τὰ εἴδη — δέδεικται γὰρ ἐν ἄλλοις — προίτω. εἰ οὖν πολλὰ τὰ εἴδη, κοινὸν μέν τι ἐν αὐτοῖς ἀνάγκη εἶναι: καὶ δὴ καὶ ἴδιον, ᾧ διαφέρει ἄλλο ἄλλου. τοῦτο δὴ τὸ ἴδιον καὶ ἡ διαφορὰ ἡ χωρίζουσα ἡ οἰκεία ἐστὶ μορφή. εἰ δὲ μορφή, ἔστι καὶ τὸ μορφούμενον, περὶ ὃ ἡ διαφορά. ἔστιν ἄρα καὶ ὕλη ἡ τὴν μορφὴν δεχομένη καὶ ἀεί τι ὑποκείμενον. ἔτι εἰ κόσμος νοητὸς ἔστιν ἐκεῖ, μίμημα δὲ οὗτος ἐκείνου, οὗτος δὲ σύνθετος καὶ ἐξ ὕλης, κἀκεῖ δεῖ ὕλην εἶναι. ἢ πῶς προσερεῖς κόσμον μὴ εἰς εἶδος ἰδών; πῶς δὲ εἶδος μὴ ἐφ̓ ᾧ τὸ εἶδος λαβών; ἀμερὲς μὲν γὰρ παντελῶς πάντη αὐτό, μεριστὸν δὲ ὁπωσοῦν. καὶ εἰ μὲν διασπασθέντα ἀπ’ ἀλλήλων τὰ μέρη, ἡ τομὴ καὶ ἡ διάσπασις ὕλης ἐστὶ πάθος: αὕτη γὰρ ἡ τμηθεῖσα: εἰ δὲ πολλὰ ὂν ἀμέριστόν ἐστι, τὰ πολλὰ ἐν ἑνὶ ὄντα ἐν ὕλῃ ἐστὶ μορφαὶ αὐτοῦ ὄντα: τὸ γὰρ ἓν τοῦτο τὸ πολλὰ ὂν νόησον ποικίλον καὶ πολύμορφον. οὐκοῦν ἄμορφον αὐτὸ πρὸ τοῦ ποικίλον: εἰ γὰρ τῷ νῷ ἀφέλοις τὴν ποικιλίαν καὶ τὰς μορφὰς καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ νοήματα, τὸ πρὸ τούτων ἄμορφον καὶ ἀόριστον καὶ τούτων οὐδὲν τῶν ἐπ’ αὐτῷ καὶ ἐν αὐτῷ.
2.4.5Peki oradaki madde bunlara hep ve bir arada sahip olduğu için ikisi tek bir şey olur da orada madde olmaz mı? O zaman burada da cisimlerin maddesi olmaz; çünkü buradaki madde de hiçbir zaman biçimsiz değildir, hep bütün bir cisimdir, ama yine de bileşiktir. İkiliği bulan nous'tur: Artık çözümlenemeyen basit bir şeye varıncaya kadar böler; gücü yettikçe şeyin derinliğine iner. Her şeyin derinliği maddedir; bu yüzden madde hep karanlıktır, çünkü ışık logos'tur, nous da logos'tur. Bu yüzden nous her şeydeki logos'u görünce aşağıda olanı ışığın altında kalan karanlık bir şey sayar; tıpkı ışık yapısında olan gözün ışığa ve ışık olan renklere bakıp renklerin altındakilerin karanlık ve maddî olduğunu, “renklerle örtülmüş” olduğunu söylemesi gibi.
Ama düşünülürlerdeki karanlık başka, duyulurlardaki karanlık başkadır; madde de, ikisinin üzerindeki eidos ne kadar farklıysa o kadar farklıdır. İlahî madde belirlenimi alınca belirli ve nous'a sahip bir hayata kavuşur; öteki ise belirli bir şey olur, ama yaşayan ve düşünen bir şey değil, süslenmiş bir ölü olur. Buradaki biçim bir surettir; dolayısıyla dayanağı da surettir. Oradaki biçim ise hakikidir; dolayısıyla dayanağı da. Bu yüzden maddeye ousia diyenler, o maddeyi kastediyorlarsa, doğru söylemiş kabul edilmelidir; çünkü orada dayanak ousia'dır, daha doğrusu üzerindekiyle birlikte düşünüldüğünde ve bütünüyle aydınlanmış olarak ousia'dır.
Düşünülür maddenin ezelî olup olmadığı ise idea'lar hakkında sorulduğu gibi araştırılmalıdır: Bir ilkeleri olduğu için doğmuşturlar; ama ilkeleri zamanda olmadığı, hep başka bir şeyden geldikleri için doğmamışlardır; buradaki kozmos gibi hep oluşan değil, oradaki kozmos gibi hep var olanlardır. Çünkü maddeyi meydana getiren oradaki başkalık da ezelîdir; maddenin ilkesi budur, ilk hareket de budur. Bu yüzden harekete de başkalık denmiştir, çünkü hareket ve başkalık birlikte ortaya çıkmıştır. İlk olandan çıkan hareket ve başkalık belirsizdir ve belirlenmek için ona muhtaçtır; ona döndüğünde belirlenir. Ondan önce başka olan da belirsizdir, henüz iyi değildir, ondan aydınlık almamıştır. Çünkü ışık ondan geliyorsa, ışığı alan şey almadan önce hakiki ışığa sahip değildir; ışığı başka bir şeyden aldığına göre, ona kendisinden başka bir şey olarak sahiptir. Düşünülürlerdeki madde hakkında, gerekenden fazla açığa vurmuş olarak, bu kadarı yeter.
εἰ δ’ ὅτι ἀεὶ ἔχει ταῦτα καὶ ὁμοῦ, ἓν ἄμφω καὶ οὐχ ὕλη ἐκεῖ, οὐδ’ ἐνταῦθα ἔσται τῶν σωμάτων ὕλη, οὐδέποτε γὰρ ἄνευ μορφῆς, ἀλλ’ ἀεὶ ὅλον σῶμα, σύνθετον μὴν ὅμως. καὶ νοῦς εὑρίσκει τὸ διττόν: οὗτος γὰρ διαιρεῖ, ἕως [ἂν] εἰς ἁπλοῦν ἥκῃ μηκέτι αὐτὸ ἀναλύεσθαι δυνάμενον: ἕως δὲ δύναται, χωρεῖ αὐτοῦ εἰς τὸ βάθος. τὸ δὲ βάθος ἑκάστου ἡ ὕλη: διὸ καὶ σκοτεινὴ πᾶσα, ὅτι τὸ φῶς λόγος καὶ ὁ νοῦς λόγος. διὸ τὸν ἐφ̓ ἑκάστου λόγον ὁρῶν τὸ κάτω ὡς ὑπὸ τὸ φῶς σκοτεινὸν ἡγεῖται, ὥσπερ ὀφθαλμὸς φωτοειδὴς ὢν πρὸς τὸ φῶς βαλὼν καὶ χρόας φῶτα ὄντα τὰ ὑπὸ τὰ χρώματα σκοτεινὰ καὶ ὑλικὰ εἶναι λέγει ʽκεκρυμμένα τοῖς χρώμασἰ. διάφορόν γε μὴν τὸ σκοτεινὸν τό τε ἐν τοῖς νοητοῖς τό τε ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑπάρχει διάφορός τε ἡ ὕλη, ὅσον καὶ τὸ εἶδος τὸ ἐπικείμενον ἀμφοῖν διάφορον: ἡ μὲν γὰρ θεία λαβοῦσα τὸ ὡρισμένον αὐτὴ ζωὴν ὡρισμένην καὶ νοερὰν ἔχει, ἡ δὲ ὡρισμένον μέν τι γίνεται, οὐ μὴν ζῶν οὐδὲ νοοῦν, ἀλλὰ νεκρὸν κεκοσμημένον. καὶ ἡ μορφὴ δὲ εἴδωλον: ὥστε καὶ τὸ ὑποκείμενον εἴδωλον. ἐκεῖ δὲ ἡ μορφὴ ἀληθινόν: ὥστε καὶ τὸ ὑποκείμενον. διὸ καὶ τοὺς λέγοντας οὐσίαν τὴν ὕλην, εἰ περὶ ἐκείνης ἔλεγον, ὀρθῶς ἔδει ὑπολαμβάνειν λέγειν: τὸ γὰρ ὑποκείμενον ἐκεῖ οὐσία, μᾶλλον δὲ μετὰ τοῦ ἐπ’ αὐτῇ νοουμένη καὶ ὅλη οὖσα πεφωτισμένη οὐσία. πότερα δὲ ἀίδιος ἡ νοητὴ ὁμοίως ζητητέον, ὡς ἄν τις καὶ τὰς ἰδέας ζητοῖ: γεννητὰ μὲν γὰρ τῷ ἀρχὴν ἔχειν,ἀγέννητα δέ, ὅτι μὴ χρόνῳ τὴν ἀρχὴν ἔχει, ἀλλ’ ἀεὶ παῤ ἄλλου, οὐχ ὡς γινόμενα ἀεί, ὥσπερ ὁ [ἐνταῦθα] κόσμος, ἀλλὰ ὄντα ἀεί, ὥσπερ ὁ ἐκεῖ κόσμος. καὶ γὰρ ἡ ἑτερότης ἡ ἐκεῖ ἀεί, ἣ τὴν ὕλην ποιεῖ: ἀρχὴ γὰρ ὕλης αὕτη, ἡ κίνησις ἡ πρώτη: διὸ καὶ αὕτη ἑτερότης ἐλέγετο, ὅτι ὁμοῦ ἐξέφυσαν κίνησις καὶ ἑτερότης: ἀόριστον δὲ καὶ ἡ κίνησις καὶ ἡ ἑτερότης ἡ ἀπὸ τοῦ πρώτου, κἀκείνου πρὸς τὸ ὁρισθῆναι δεόμενα: ὁρίζεται δέ, ὅταν πρὸς αὐτὸ ἐπιστραφῇ: πρὶν δὲ ἀόριστον καὶ τὸ ἕτερον καὶ οὔπω ἀγαθόν, ἀλλ’ ἀφώτιστον ἐκείνου. εἰ γὰρ παῤ ἐκείνου τὸ φῶς, τὸ δεχόμενον τὸ φῶς, πρὶν δέξασθαι, φῶς οὐκ ἔχει ἀληθινόν, ἀλλὰ ἄλλο ὂν ἔχει, εἴπερ τὸ φῶς παῤ ἄλλου. καὶ περὶ μὲν τῆς ἐν τοῖς νοητοῖς ὕλης πλείω τῶν προσηκόντων παραγυμνωθέντα ταύτῃ.
2.4.6Cisimlerin kabul edicisi hakkında ise şunlar söylensin. Cisimlerin altında onlardan başka bir dayanak bulunması gerektiğini unsurların birbirine dönüşmesi gösterir. Çünkü dönüşen şeyin yok oluşu mutlak değildir; yoksa bir ousia yokluğa gidip kaybolurdu. Oluşan şey de büsbütün var olmayandan varlığa gelmemiştir; bir eidos'tan başka bir eidos'a dönüşüm vardır. Oluşan şeyin eidos'unu kabul edip ötekini atan şey ise kalır. Bunu genel olarak yok oluş da gösterir, çünkü yok olan bileşiktir; böyleyse her şey madde ve eidos'tan oluşur. İstikra da, yok olanın bileşik olduğunu göstererek buna tanıklık eder; çözümleme de: Mesela kâse altına, altın suya çözülürse, su da yok olurken benzer bir şeyi gerektirir. Unsurların ya eidos, ya ilk madde, ya da madde ve eidos'tan oluşmuş olması zorunludur. Eidos olamazlar; çünkü madde olmadan nasıl hacim ve büyüklük sahibi olabilirler? İlk madde de değildirler, çünkü yok olurlar. Öyleyse madde ve eidos'tan oluşurlar: Eidos keyfiyet ve biçimi verir; madde ise dayanaktır ve eidos olmadığı için belirsizdir.
περὶ δὲ τῆς τῶν σωμάτων ὑποδοχῆς ὧδε λεγέσθω. ὅτι μὲν οὖν δεῖ τι τοῖς σώμασιν ὑποκείμενον εἶναι ἄλλο ὂν παῤ αὐτά, ἥ τε εἰς ἄλληλα μεταβολὴ τῶν στοιχείων δηλοῖ. οὐ γὰρ παντελὴς τοῦ μεταβάλλοντος ἡ φθορά: ἢ ἔσται τις οὐσία εἰς τὸ μὴ ὂν ἀπολλυμένη: οὐδ’ αὖ τὸ γενόμενον ἐκ τοῦ παντελῶς μὴ ὄντος εἰς τὸ ὂν ἐλήλυθεν, ἀλλ’ ἔστιν εἴδους μεταβολὴ ἐξ εἴδους ἑτέρου. μένει δὲ τὸ δεξάμενον τὸ εἶδος τοῦ γενομένου καὶ ἀποβαλὸν θάτερον. τοῦτό τε οὖν δηλοῖ καὶ ὅλως ἡ φθορά: συνθέτου γάρ: εἰ δὲ τοῦτο, ἐξ ὕλης καὶ εἴδους ἕκαστον. ἥ τε ἐπαγωγὴ μαρτυρεῖ τὸ φθειρόμενον σύνθετον δεικνῦσα: καὶ ἡ ἀνάλυσις δέ: οἷον εἰ ἡ φιάλη εἰς τὸν χρυσόν, ὁ δὲ χρυσὸς εἰς ὕδωρ, καὶ τὸ ὕδωρ δὲ φθειρόμενον τὸ ἀνάλογον ἀπαιτεῖ. ἀνάγκη δὲ τὰ στοιχεῖα ἢ εἶδος εἶναι ἢ ὕλην πρώτην ἢ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους. ἀλλ’ εἶδος μὲν οὐχ οἷόν τε: πῶς γὰρ ἄνευ ὕλης ἐν ὄγκῳ καὶ μεγέθει; ἀλλ’ οὐδ’ ὕλη ἡ πρώτη: φθείρεται γάρ. ἐξ ὕλης ἄρα καὶ εἴδους. καὶ τὸ μὲν εἶδος κατὰ τὸ ποιὸν καὶ τὴν μορφήν, ἡ δὲ κατὰ τὸ ὑποκείμενον ἀόριστον, ὅτι μὴ εἶδος.
2.4.7Empedokles unsurları maddeye yerleştirdi; ama unsurların yok olması onun aleyhine tanıklık eder. Anaksagoras karışımı madde yapıp onun her şeye yatkın olmadığını, her şeyi fiil hâlinde içerdiğini söyleyerek getirdiği nous'u ortadan kaldırır; çünkü nous'u, biçimi ve eidos'u veren ve maddeden önce gelen bir şey olarak değil, onunla aynı anda var olan bir şey olarak koyar. Oysa aynı anda olmaları imkânsızdır. Çünkü karışım varlıktan pay alıyorsa varlık ondan öncedir; ikisi de varlıksa, onların üstünde üçüncü bir şeye ihtiyaç olacaktır. Yaratıcının önce var olması zorunluysa, eidos'ların küçük parçalar hâlinde maddede bulunması, sonra nous'un sonu gelmez zahmetlerle onları ayıklaması neden gereksin? Madde keyfiyetsiz olduğuna göre, keyfiyeti ve biçimi bütün maddeye yayabilirdi. Hem her şeyin her şeyde bulunması nasıl imkânsız olmasın?
Sonsuzu varsayan da bunun ne olduğunu söylesin. Sonsuz derken baştan sona geçilemez olanı kastediyorsa, var olanlar arasında böyle bir şeyin bulunmadığı açıktır: ne kendi başına sonsuz olarak, ne de başka bir tabiatta, bir cisimde araz olarak. Kendi başına sonsuz olamaz, çünkü o zaman parçası da zorunlu olarak sonsuz olurdu. Araz olarak da olamaz, çünkü arazı olduğu şey kendi başına sonsuz olmaz, basit de olmaz, madde de olmaz. Atomlar da maddenin yerini tutamaz, çünkü hiç var değildirler: Her cisim her noktadan bölünebilir. Cisimlerin sürekliliği ve akışkanlığı da her birinde nous ve psykhē olmadan mümkün değildir; psykhē'nin atomlardan oluşması ise imkânsızdır; atomlardan atomlardan başka bir tabiat yaratmak da mümkün değildir. Çünkü hiçbir yaratıcı sürekli olmayan bir maddeden bir şey yapamaz. Bu varsayıma karşı binlerce şey söylenebilir, söylenmiştir de; bu yüzden üzerinde durmak gereksizdir.
Ἐμπεδοκλῆς δὲ τὰ στοιχεῖα ἐν ὕλῃ θέμενος ἀντιμαρτυροῦσαν ἔχει τὴν φθορὰν αὐτῶν. Ἀναξαγόρας δὲ τὸ μῖγμα ὕλην ποιῶν, οὐκ ἐπιτηδειότητα πρὸς πάντα, ἀλλὰ πάντα ἐνεργείᾳ ἔχειν λέγων ὃν εἰσάγει νοῦν ἀναιρεῖ οὐκ αὐτὸν τὴν μορφὴν καὶ τὸ εἶδος διδόντα ποιῶν οὐδὲ πρότερον τῆς ὕλης ἀλλ’ ἅμα. ἀδύνατον δὲ τὸ ἅμα. εἰ γὰρ μετέχει τὸ μῖγμα τοῦ εἶναι, πρότερον τὸ ὄν: εἰ δὲ καὶ τοῦτο ὂν κἀκεῖνο ἄλλου ἐπ’ αὐτοῖς δεήσει τρίτου. εἰ οὖν πρότερον ἀνάγκη τὸν δημιουργὸν εἶναι, τί ἔδει τὰ εἴδη κατὰ σμικρὰ ἐν τῇ ὕλῃ εἶναι, εἶτα τὸν νοῦν διὰ πραγμάτων ἀνηνύτων διακρίνειν ἐξὸν ἀποίου οὔσης τὴν ποιότητα καὶ τὴν μορφὴν ἐπὶ πᾶσαν ἐκτεῖναι; τό τε πᾶν ἐν παντὶ εἶναι πῶς οὐκ ἀδύνατον; ὁ δὲ τὸ ἅπειρον ὑποθεὶς τί ποτε τοῦτο λεγέτω. καὶ εἰ οὕτως ἄπειρον, ὡς ἀδιεξίτητον, ὡς οὐκ ἔστι τοιοῦτόν τι ἐν τοῖς οὖσιν οὔτε αὐτοάπειρον οὔτε ἐπ’ ἄλλῃ φύσει ὡς συμβεβηκὸς σώματί τινι, τὸ μὲν αὐτοάπειρον, ὅτι καὶ τὸ μέρος αὐτοῦ ἐξ ἀνάγκης ἄπειρον, τὸ δὲ ὡς συμβεβηκός, ὅτι τὸ ᾧ συμβέβηκεν ἐκεῖνο οὐκ ἂν καθ̓ ἑαυτὸ ἄπειρον εἴη οὐδὲ ἁπλοῦν οὐδὲ ὕλη, ἐστὶ δῆλον. ἀλλ’ οὐδὲ αἱ ἄτομοι τάξιν ὕλης ἕξουσιν αἱ τὸ παράπαν οὐκ οὖσαι: τμητὸν γὰρ πᾶν σῶμα κατὰ τᾶν: καὶ τὸ συνεχὲς δὲ τῶν σωμάτων καὶ τὸ ὑγρὸν μὴ οἷόν τε ἄνευ νοῦ ἕκαστα καὶ ψυχῆς, ἣν ἀδύνατον ἐξ ἀτόμων εἶναι, ἄλλην τε φύσιν παρὰ τὰς ἀτόμους ἐκ τῶν ἀτόμων δημιουργεῖν οὐχ οἷόν τε: ἐπεὶ καὶ οὐδεὶς δημιουργὸς ποιήσει τι ἐξ οὐχ ὕλης συνεχοῦς. καὶ μυρία ἂν λέγοιτο πρὸς ταύτην τὴν ὑπόθεσιν καὶ εἴρηται: διὸ ἐνδιατρίβειν περιττὸν ἐν τούτοις.
2.4.8Peki bir, sürekli ve keyfiyetsiz denen bu madde nedir? Keyfiyetsizse cisim olmadığı açıktır; yoksa bir keyfiyeti olurdu. Onun bütün duyulurların maddesi olduğunu söylüyoruz; bazı şeylerin maddesi olup başka şeylere göre eidos olduğunu değil. Mesela çamur çömlekçi için maddedir, ama mutlak anlamda madde değildir. Maddeyi böyle değil, her şeye göre madde olarak alıyorsak, duyulurlarda görülen hiçbir şeyi ona yakıştırmamalıyız. Böyleyse öteki keyfiyetlere, mesela renklere, sıcaklıklara ve soğukluklara ek olarak, ne hafiflik ne ağırlık, ne yoğunluk ne seyreklik, hatta ne de şekil ona ait olur. O hâlde büyüklük de ona ait değildir; çünkü büyüklük olmak başka, büyüklük kazanmış olmak başkadır; şekil olmak başka, şekillenmiş olmak başkadır. Maddenin bileşik değil, kendi tabiatıyla basit ve bir olması gerekir; çünkü ancak böyle her şeyden yoksun olur.
Ona biçim veren, biçimi ondan başka bir şey olarak verecektir; büyüklüğü ve her şeyi de var olanlardan adeta getirip ona katacaktır. Yoksa maddenin büyüklüğüne kul olur ve dilediği kadar değil, maddenin istediği kadar büyük bir şey yapar; dilemenin maddenin büyüklüğüyle tesadüfen uyuştuğunu söylemek ise uydurmadır. Yapan maddeden önce geliyorsa, madde her bakımdan yapanın dilediği gibi olacak ve her şeye, dolayısıyla büyüklüğe de kolayca yönlendirilebilecektir. Maddenin büyüklüğü olsaydı şekli de olması zorunlu olurdu; o zaman işlenmesi daha da zorlaşırdı. Öyleyse eidos ona gelir ve her şeyi beraberinde getirir. Her eidos'un büyüklüğü de vardır; ne kadar büyük olacağı logos'la birlikte ve onun tarafından belirlenir. Bu yüzden her bir cinste kemiyet de eidos'la birlikte belirlenmiştir: İnsanınki başka, kuşunki başka, şu tür kuşunki başkadır. Maddeye kemiyeti başka bir şeyin getirmesi, ona keyfiyet katmasından daha şaşırtıcı değildir. Keyfiyet logos'tur da, ölçü ve sayı olan kemiyet eidos değildir de denemez.
τίς οὖν ἡ μία αὕτη καὶ συνεχὴς καὶ ἄποιος λεγομένη; καὶ ὅτι μὲν μὴ σῶμα, εἴπερ ἄποιος, δῆλον: ἢ ποιότητα ἕξει. λέγοντες δὲ πάντων αὐτὴν εἶναι τῶν αἰσθητῶν καὶ οὐ τινῶν μὲν ὕλην, πρὸς ἄλλα δὲ εἶδος οὖσαν: οἷον τὸν πηλὸν ὕλην τῷ κεραμεύοντι, ἁπλῶς δὲ οὐχ ὕλην: οὐ δὴ οὕτως, ἀλλὰ πρὸς πάντα λέγοντες, οὐδὲν ἂν αὐτῇ προσάπτοιμεν, ὅσα ἐπὶ τοῖς αἰσθητοῖς ὁρᾶται. εἰ δὴ τοῦτο, πρὸς ταῖς ἄλλαις ποιότησιν, οἷον χρώμασι καὶ θερμότησι καὶ ψυχρότησιν, οὐδὲ τὸ κοῦφον οὐδὲ τὸ βάρος, οὐ πυκνόν, οὐχ ἁραιόν, ἀλλ’ οὐδὲ σχῆμα. οὐ τοίνυν οὐδὲ μέγεθος: ἄλλο γὰρ τὸ μεγέθει, ἄλλο τὸ μεμεγεθυσμένῳ εἶναι, ἄλλο τὸ σχήματι, ἄλλο τὸ ἐσχηματισμένῳ. δεῖ δὲ αὐτὴν μὴ σύνθετον εἶναι, ἀλλὰ ἁπλοῦν καὶ ἕν τι τῇ αὑτῆς φύσει: οὕτω γὰρ πάντων ἔρημος. καὶ ὁ μορφὴν διδοὺς δώσει ἄλλην οὖσαν παῤ αὐτὴν καὶ μέγεθος καὶ πάντα ἐκ τῶν ὄντων οἷον προσφέρων: ἢ δουλεύσει τῷ μεγέθει αὐτῆς καὶ ποιήσει οὐχ ἡλίκον θέλει, ἀλλ’ ὅσον ἡ ὕλη βούλεται: τὸ δὲ συντροχάζειν τὴν βούλησιν τῷ μεγέθει αὐτῆς πλασματῶδες. εἰ δὲ καὶ πρότερον τῆς ὕλης τὸ ποιοῦν, ταύτῃ ἔσται ἡ ὕλη πάντη, ᾗ τὸ ποιοῦν θέλει, καὶ εὐάγωγος εἰς ἅπαντα: καὶ εἰς μέγεθος τοίνυν. μέγεθος δὲ εἰ ἔχει, ἀνάγκη καὶ σχῆμα ἔχειν: ὥστε ἔτι μᾶλλον δύσεργος ἔσται. ἔπεισι τοίνυν τὸ εἶδος αὐτῇ πάντα ἐπ’ αὐτῇ φέρον: τὸ δὲ εἶδος πᾶν καὶ μέγεθος ἔχει καὶ ὁπόσον ἂν ᾖ μετὰ τοῦ λόγου καὶ ὑπὸ τούτου. διὸ καὶ ἐπὶ τῶν γενῶν ἑκάστων μετὰ τοῦ εἴδους καὶ τὸ ποσὸν ὥρισται: ἄλλο γὰρ ἀνθρώπου καὶ ἄλλο ὄρνιθος καὶ ὄρνιθος τοιουτουί. [οὐ] θαυμαστότερον [δὲ] τὸ ποσὸν τῇ ὕλῃ ἄλλο ἐπάγειν τοῦ ποιὸν αὐτῇ προστιθέναι, οὐδὲ τὸ μὲν ποιὸν λόγος, τὸ δὲ ποσὸν οὐκ εἶδος καὶ μέτρον καὶ ἀριθμὸς ὄν.
2.4.9Peki büyüklüğü olmayan bir var olanı nasıl kavrayabiliriz? Kemiyetle aynı olmayan her şey böyledir; çünkü varlıkla kemiyet aynı şey değildir, kemiyetten başka birçok şey de vardır. Genel olarak her cisimsiz tabiatı kemiyetsiz saymalıyız; madde de cisimsizdir. Hem kemiyetin kendisi bir kemiyet değildir, ondan pay alan şey kemiyettir; bundan da kemiyetin bir eidos olduğu açıktır. Bir şey beyazlığın bulunmasıyla beyaz oluyordu; canlıda beyaz rengi ve öteki çeşitli renkleri meydana getiren şey de çeşitli bir renk değil, istersen, çeşitli bir logos'tu. Aynı şekilde, şu büyüklükteki şeyi meydana getiren de şu büyüklükte değildir; onu meydana getiren büyüklüğün kendisidir, ya da logos'tur. Peki büyüklük gelince maddeyi açıp büyüklüğe mi yayar? Hiç de değil; çünkü madde küçük bir yere büzülmüş değildi. Büyüklük, daha önce olmayan büyüklüğü vermiştir; tıpkı daha önce olmayan keyfiyetin verilmesi gibi.
πῶς οὖν τις λήψεταί τι τῶν ὄντων, ὃ μὴ μέγεθος ἔχει; ἢ πᾶν ὅπερ μὴ ταὐτὸν τῷ ποσῷ: οὐ γὰρ δὴ τὸ ὂν καὶ τὸ ποσὸν ταὐτόν. πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἕτερα τοῦ ποσοῦ. ὅλως δὲ πᾶσαν ἀσώματον φύσιν ἄποσον θετέον: ἀσώματος δὲ καὶ ἡ ὕλη. ἐπεὶ καὶ ἡ ποσότης αὐτὴ οὐ ποσόν, ἀλλὰ τὸ μετασχὸν αὐτῆς: ὥστε καὶ ἐκ τούτου δῆλον, ὅτι εἶδος ἡ ποσότης. ὡς οὖν ἐγίνετό τι λευκὸν παρουσίᾳ λευκότητος, τὸ δὲ πεποιηκὸς τὸ λευκὸν χρῶμα ἐν ζῴῳ καὶ τὰ ἄλλα δὲ χρώματα ποικίλα οὐκ ἦν ποικίλον χρῶμα, ἀλλὰ ποικίλος, εἰ βούλει, λόγος, οὕτω καὶ τὸ ποιοῦν τὸ τηλικόνδε οὐ τηλικόνδε, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ πηλίκον ἢ [ἡ] πηλικότης ἢ ὁ λόγος τὸ ποιοῦν. προσελθοῦσα οὖν ἡ πηλικότης ἐξελίττει εἰς μέγεθος τὴν ὕλην; οὐδαμῶς: οὐδὲ γὰρ ἐν ὀλίγῳ συνεσπείρατο: ἀλλ’ ἔδωκε μέγεθος τὸ οὐ πρότερον ὄν, ὥσπερ καὶ ποιότητα τὴν οὐ πρότερον οὖσαν.
2.4.10Peki maddede büyüklüksüz olanı nasıl düşüneceğim? Hiçbir şekilde keyfiyeti olmayanı nasıl düşüneceksin? Bu nasıl bir düşünme, zihnin nasıl bir yönelişidir? Belirsizliktir; çünkü benzer benzerle biliniyorsa, belirsiz de belirsizle bilinir. Belirsiz hakkında belirli bir söz söylenebilir, ama ona yöneliş belirsizdir. Her şey logos'la ve düşünmeyle biliniyorsa —burada ise logos onun hakkında söyleyeceklerini söyler, düşünme olmak isteyen şey ise düşünme değil, daha çok bir tür düşünememedir—, onun hayali piç olur, sahih olmaz; hakiki olmayan bir unsurla logos'un bileşimi olur. Platon da belki buna bakarak maddenin “piç bir akıl yürütmeyle” kavrandığını söylemiştir.
Peki psykhē'nin bu belirsizliği nedir? Bir yokluk olarak tam bir bilgisizlik midir? Yoksa belirsiz olan bir tür olumlamada mıdır? Göz için karanlık bütün görünmez renklerin maddesidir; aynı şekilde psykhē de duyulurlardan ışık gibi olan her şeyi çıkarınca, geriye kalanı artık belirleyemez; karanlıktaki görmeye benzer, o zaman adeta gördüğü şeyle bir bakıma aynı olur. Peki görür mü? Şekilsizliği, renksizliği, ışıksızlığı ve ayrıca büyüklüğü olmayanı görür gibi görür; yoksa ona eidos vermiş olurdu. Peki hiçbir şey düşünmediğinde psykhē'nin hâli bununla aynı değil midir? Hayır; hiçbir şey düşünmediğinde hiçbir şey söylemez, daha doğrusu hiçbir hâle uğramaz; maddeyi düşündüğünde ise biçimsizin izi gibi bir hâle uğrar. Çünkü biçim almış ve büyüklük kazanmış şeyleri düşündüğünde onları bileşik olarak düşünür: renklenmiş ve genel olarak keyfiyet kazanmış şeyler olarak. Bütünü ve bileşiği düşünür; üzerindeki şeylerin düşünülmesi ya da hissedilmesi açıktır, dayanağın, yani biçimsizin kavranması ise sönüktür, çünkü o eidos değildir. Psykhē bütünde ve bileşikte üzerindekilerle birlikte aldığı şeyi, onları çözümleyip ayırarak, logos'un geride bıraktığı şey olarak sönük biçimde sönük, karanlık biçimde karanlık düşünür; düşünmeyerek düşünür. Ama madde de biçimsiz kalmadığından, şeylerde biçim almış olarak bulunduğundan, psykhē de belirsizlikten acı duyarak hemen şeylerin eidos'unu onun üzerine koyar; sanki var olanların dışında kalmaktan korkar ve var olmayanda uzun süre durmaya dayanamaz.
τί οὖν νοήσω ἀμέγεθες ἐν ὕλῃ; τί δὲ νοήσεις ἄποιον ὁπωσοῦν; καὶ τίς ἡ νόησις καὶ τῆς διανοίας ἡ ἐπιβολή; ἢ ἀοριστία: εἰ γὰρ τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον, καὶ τῷ ἀορίστῳ τὸ ἀόριστον. λόγος μὲν οὖν γένοιτο ἂν περὶ τοῦ ἀορίστου ὡρισμένος, ἡ δὲ πρὸς αὐτὸ ἐπιβολὴ ἀόριστος. εἰ δ’ ἕκαστον λόγῳ καὶ νοήσει γινώσκεται — ἐνταῦθα δὲ ὁ μὲν λόγος λέγει, ἃ δὴ λέγει περὶ αὐτῆς, ἡ δὲ βουλομένη εἶναι νόησις οὐ νόησις, ἀλλ’ οἷον ἄνοια μᾶλλον — νόθον ἂν εἴη τὸ φάντασμα αὐτῆς καὶ οὐ γνήσιον, ἐκ θατέρου οὐκ ἀληθοῦς καὶ μετὰ τοῦ θατέρου λόγου συγκείμενον. καὶ τάχα εἰς τοῦτο βλέπων ὁ Πλάτων νόθῳ λογισμῷ εἶπε ληπτὴν εἶναι. τίς οὖν ἡ ἀοριστία τῆς ψυχῆς; ἆρα παντελὴς ἄγνοια ὡς ἀπουσία; ἢ ἐν καταφάσει τινὶ τὸ ἀόριστον, καὶ οἷον ὀφθαλμῷ τὸ σκότος ὕλη ὂν παντὸς ἀοράτου χρώματος, οὕτως οὖν καὶ ψυχὴ ἀφελοῦσα ὅσα ἐπὶ τοῖς αἰσθητοῖς οἷον φῶς τὸ λοιπὸν οὐκέτι ἔχουσα ὁρίσαι ὁμοιοῦται τῇ ὄψει τῇ ἐν σκότῳ ταὐτόν πως γινομένῃ τότε τῷ ὃ οἷον ὁρᾷ. ἆῤ οὖν ὁρᾷ; ἢ οὕτως ὡς ἀσχημοσύνην καὶ ὡς ἄχροιαν καὶ ὡς ἀλαμπὲς καὶ προσέτι δὲ ὡς οὐκ ἔχον μέγεθος: εἰ δὲ μή, εἰδοποιήσει ἤδη. ὅταν οὖν μηδὲν νοῇ, οὐ ταὐτὸ τοῦτο περὶ ψυχὴν πάθος; ἢ οὔ, ἀλλ’ ὅταν μὲν μηδὲν [νοῇ], λέγει μηδέν, μᾶλλον δὲ πάσχει οὐδέν: ὅταν δὲ τὴν ὕλην, οὕτω πάσχει πάθος οἷον τύπον τοῦ ἀμόρφου: ἐπεὶ καὶ ὅταν τὰ μεμορφωμένα καὶ τὰ μεμεγεθυσμένα νοῇ, ὡς σύνθετα νοεῖ: ὡς γὰρ κεχρωσμένα καὶ ὅλως πεποιωμένα. τὸ ὅλον οὖν νοεῖ καὶ τὸ συνάμφω: καὶ ἐναργὴς μὲν ἡ νόησις ἢ ἡ αἴσθησις τῶν ἐπόντων, ἀμυδρὰ δὲ ἡ τοῦ ὑποκειμένου, τοῦ ἀμόρφου: οὐ γὰρ εἶδος. ὃ οὖν ἐν τῷ ὅλῳ καὶ συνθέτῳ λαμβάνει μετὰ τῶν ἐπόντων ἀναλύσασα ἐκεῖνα καὶ χωρίσασα, ὃ καταλείπει ὁ λόγος, τοῦτο νοεῖ ἀμυδρῶς ἀμυδρὸν καὶ σκοτεινῶς σκοτεινὸν καὶ νοεῖ οὐ νοοῦσα. καὶ ἐπειδὴ οὐκ ἔμεινεν οὐδ’ αὐτὴ ἡ ὕλη ἄμορφος, ἀλλ’ ἐν τοῖς πράγμασίν ἐστι μεμορφωμένη, καὶ ἡ ψυχὴ εὐθέως ἐπέβαλε τὸ εἶδος τῶν πραγμάτων αὐτῇ ἀλγοῦσα τῷ ἀορίστῳ, οἷον φόβῳ τοῦ ἔξω τῶν ὄντων εἶναι καὶ οὐκ ἀνεχομένη ἐν τῷ μὴ ὄντι ἐπιπολὺ ἑστάναι.
2.4.11Peki cisimlerin oluşması için büyüklük ve bütün keyfiyetlerden başka bir şeye daha ihtiyaç var mıdır? Her şeyi kabul edecek olana ihtiyaç vardır. O hâlde bir hacme mi? Hacimse elbette büyüklüktür; büyüklüksüzse kabul edeceği bir yeri bile yoktur. Büyüklüksüz olunca ne katkısı olur, eğer ne eidos'a ve keyfiyete, ne de maddeden geldiği düşünülen yayılıma ve büyüklüğe katkıda bulunuyorsa? Genel olarak, nasıl eylemler, yapılan şeyler, zamanlar ve hareketler kendilerinde madde dayanağı olmadan var olanlar arasında bulunuyorsa, ilk cisimlerin de madde içermesi zorunlu değildir; her biri bütün olarak ne ise odur ve birden çok eidos'un karışımından meydana geldiği için daha çeşitlidir. Öyle ki bu büyüklüksüz madde boş bir addır.
Önce şunu söyleyelim: Bir şeyi kabul eden şeyin, kendisinde zaten büyüklük yoksa, hacim olması zorunlu değildir. Nitekim psykhē de her şeyi kabul eder ve her şeyi bir arada taşır; büyüklük onun arazı olsaydı her şeyi büyüklük içinde taşırdı. Madde ise kabul ettiği şeyleri yayılım içinde alır, çünkü yayılımı kabul edebilir; tıpkı hayvanlarda ve bitkilerde büyürken keyfiyetin de kemiyetle birlikte genişlemesi, kemiyet küçülünce onun da küçülmesi gibi. Böyle şeylerde biçim verenin altında önceden bir büyüklük bulunduğu için orada da bunu isteyen kişi doğru düşünmez; çünkü burada madde mutlak anlamda madde değil, şu şeyin maddesidir; mutlak madde ise büyüklüğü de başka bir şeyden almalıdır. Öyleyse eidos'u kabul edecek olanın hacim olması gerekmez; hacim hâline geldiği anda öteki keyfiyeti de kabul eder. Ona hazır olmak için adeta ilk bir hacim hayali taşır, ama bu boş bir hacimdir. Bu yüzden bazıları maddenin boşlukla aynı olduğunu söylemiştir.
Hacim hayali diyorum, çünkü psykhē maddeyle karşılaştığında belirleyecek hiçbir şey bulamaz ve kendini belirsizliğe döker; onu ne çevreleyebilir ne de bir noktaya varabilir, çünkü o zaman belirlemiş olurdu. Bu yüzden maddeye ayrı ayrı ne büyük ne de küçük denebilir; büyük-ve-küçük denmelidir. Hem hacim olup hem büyüklüksüz olması da böyledir: Hacmin maddesidir; büyükten küçüğe büzülür, küçükten büyüğe adeta bir hacim gibi koşar. Onun belirsizliği böyle bir hacimdir, kendisinde büyüklüğü kabul edişidir; hayal gücünde ise öyle görünür. Çünkü büyüklüksüz olan öteki şeylerin her biri eidos olduğu için belirlidir; dolayısıyla onlarda hiçbir şekilde hacim kavramı yoktur. Madde ise belirsizdir, kendiliğinden hiçbir yerde durmaz; her eidos'a doğru oraya buraya sürüklenir, her yöne kolayca götürülür; her şeye götürülerek ve her şey olarak çoğalır ve böylece hacim tabiatını kazanır.
καὶ ἔτι δεῖ τινος ἄλλου πρὸς σύστασιν σωμάτων μετὰ μέγεθος καὶ ποιότητας ἁπάσας; ἢ τοῦ ὑποδεξομένου πάντα. οὐκοῦν ὄγκου; εἰ δὲ ὄγκος, μέγεθος δήπου: εἰ δὲ ἀμέγεθες, οὐδ’ ὅπου δέξεται ἔχει. ἀμέγεθες δὲ ὂν τί ἂν συμβάλλοιτο, εἰ μήτε εἰς εἶδος καὶ τὸ ποιὸν μήτε εἰς τὴν διάστασιν καὶ τὸ μέγεθος, ὃ δὴ παρὰ τῆς ὕλης δοκεῖ, ὅπου ἂν ᾖ, ἔρχεσθαι εἰς τὰ σώματα; ὅλως δὲ ὥσπερ πράξεις καὶ ποιήσεις καὶ χρόνοι καὶ κινήσεις ὑποβολὴν ὕλης ἐν αὑτοῖς οὐκ ἔχοντα ἔστιν ἐν τοῖς οὖσιν, οὕτως οὐδὲ τὰ σώματα τὰ πρῶτα ἀνάγκη ὕλην ἔχειν, ἀλλ’ ὅλα ἕκαστα εἶναι ἅ ἐστι ποικιλώτερα ὄντα μίξει τῇ ἐκ πλειόνων εἰδῶν τὴν σύστασιν ἔχοντα: ὥστε τοῦτο τὸ ἀμέγεθες ὕλης ὄνομα κενὸν εἶναι. πρῶτον μὲν οὖν οὐκ ἀνάγκη τὸ ὑποδεχόμενον ὁτιοῦν: ὄγκον εἶναι, ἐὰν μὴ μέγεθος ἤδη αὐτῷ παρῇ: ἐπεὶ καὶ ἡ ψυχὴ πάντα δεχομένη ὁμοῦ ἔχει πάντα: εἰ δὲ μέγεθος αὐτῇ συμβεβηκὸς ἦν, ἔσχεν ἂν ἕκαστα ἐν μεγέθει. ἡ δὲ ὕλη διὰ τοῦτο ἐν διαστήματι ἃ δέχεται λαμβάνει, ὅτι διαστήματός ἐστι δεκτική: ὥσπερ καὶ τὰ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ μετὰ τοῦ μεγεθύνεσθαι καὶ τὸ ποιὸν ἀντιπαραγόμενον ἴσχει τῷ ποσῷ καὶ συστελλομένου συσταλείη ἄν. εἰ δ’ ὅτι προυπάρχει τι μέγεθος ἐν τοῖς τοιούτοις ὑποκείμενον τῷ μορφοῦντι, κἀκεῖ ἀπαιτεῖ, οὐκ ὀρθῶς: ἐνταῦθα γὰρ ἡ ὕλη οὐχ ἡ ἁπλῶς ἀλλ’ ἡ τούτου: τὴν δ’ ἁπλῶς δεῖ καὶ τοῦτο παῤ ἄλλου ἔχειν. οὐ τοίνυν δεῖ ὄγκον εἶναι τὸ δεξόμενον τὸ εἶδος, ἀλλ’ ὁμοῦ τῷ γενέσθαι ὄγκον καὶ τὴν ἄλλην ποιότητα δέχεσθαι καὶ φάντασμα μὲν ἔχειν ὄγκου εἰς ἐπιτηδειότητα τούτου ὥσπερ πρώτην, κενὸν δὲ ὄγκον. ὅθεν τινὲς ταὐτὸν τῷ κενῷ τὴν ὕλην εἰρήκασι. φάντασμα δὲ ὄγκου λέγω, ὅτι καὶ ἡ ψυχὴ οὐδὲν ἔχουσα ὁρίσαι, ὅταν τῇ ὕλῃ προσομιλῇ, εἰς ἀοριστίαν χεῖ ἑαυτὴν οὔτε περιγράφουσα οὔτε εἰς σημεῖον ἰέναι δυναμένη: ἤδη γὰρ ὁρίζει. διὸ οὔτε μέγα λεκτέον χωρὶς οὔτε σμικρὸν αὖ, ἀλλὰ μέγα καὶ σμικρόν: καὶ οὕτως ὄγκος καὶ ἀμέγεθες οὕτως, ὅτι ὕλη ὄγκου καὶ συστελλόμενον ἐκ τοῦ μεγάλου ἐπὶ τὸ σμικρὸν καὶ ἐκ τοῦ σμικροῦ ἐπὶ τὸ μέγα οἷον ὄγκον διατρέχει: καὶ ἡ ἀοριστία αὐτῆς ὁ τοιοῦτος ὄγκος, ὑποδοχὴ μεγέθους ἐν αὐτῇ: ἐν δὲ φαντασίᾳ ἐκείνως. καὶ γὰρ τῶν μὲν ἄλλων ἀμεγέθων ὅσα εἴδη ὥρισται ἕκαστον: ὥστε οὐδαμῇ ἔννοια ὄγκου: ἡ δὲ ἀόριστος οὖσα καὶ μήπω στᾶσα παῤ αὑτῆς ἐπὶ πᾶν εἶδος φερομένη δεῦρο κἀκεῖσε καὶ πάντη εὐάγωγος οὖσα πολλή τε γίνεται τῇ ἐπὶ πάντα ἀγωγῇ καὶ γενέσει καὶ ἔσχε τοῦτον τὸν τρόπον φύσιν ὄγκου.
2.4.12Demek ki büyüklükler cisimlere katkıda bulunur, çünkü cisimlerin eidos'ları büyüklüklerde bulunur. Ama bunlar büyüklüğün kendisinde değil, büyüklük kazanmış olanda meydana gelir. Maddede değil de büyüklükte meydana gelselerdi yine büyüklüksüz ve gerçek varlıktan yoksun olurlardı; ya da yalnız logos'lar olurdu —logos'lar ise psykhē'de bulunur— ve cisimler olmazdı. Öyleyse burada çokluk tek bir şeyde bulunmalıdır; bu da büyüklük kazanmış olandır, bu da büyüklükten başka bir şeydir. Nitekim maddeleri olduğu için birbirine karışan şeyler de aynı yere gelir ve içinde bulunacakları başka bir şeye ihtiyaç duymaz, çünkü karışanların her biri kendi maddesini getirir. Yine de onları kabul edecek bir şeye, bir kaba ya da bir yere ihtiyaçları vardır; ama yer maddeden ve cisimlerden sonra gelir; dolayısıyla cisimler önce maddeye muhtaçtır.
Yapılan şeyler ve eylemler maddesiz olduğu için cisimlerin de maddesiz olduğu söylenemez; çünkü cisimler bileşiktir, eylemler değil. Eylemde bulunanlara eylem sırasında dayanağı madde sağlar ve onlarda kalır; ama eylemin içine kendini vermez, çünkü eylemde bulunanlar bunu aramaz. Bir eylem başka bir eyleme dönüşmez ki eylemlerin de maddesi olsun; eylemde bulunan kişi bir eylemden başka bir eyleme geçer; dolayısıyla eylemlerin maddesi kendisidir.
Demek ki madde hem keyfiyet hem büyüklük için, dolayısıyla cisimler için de zorunludur. Boş bir ad değildir; görünmez ve büyüklüksüz de olsa bir dayanaktır. Yoksa aynı akıl yürütmeyle keyfiyetlerin ve büyüklüğün de var olmadığını söylememiz gerekirdi; çünkü bunların her biri kendi başına alındığında hiçbir şey değildir denebilir. Bunlar, her biri sönük bir varlık olsa da varsa, madde çok daha fazla var olmalıdır; duyularla kavranmadığı için açık olmasa bile. Gözlerle kavranmaz, çünkü renksizdir; kulakla kavranmaz, çünkü ses değildir; tadı da yoktur, bu yüzden ne burun ne dil onu kavrar. Peki dokunmayla mı kavranır? Hayır, çünkü cisim de değildir; dokunma ise cisme aittir, çünkü yoğunu ya da seyreği, yumuşağı ya da serti, yaşı ya da kuruyu algılar; bunların hiçbiri maddede yoktur. Madde, nous'tan gelmeyen, boş bir akıl yürütmeyle kavranır; bu yüzden, denildiği gibi, bu akıl yürütme piçtir. Maddede cisimlik de yoktur: Cisimlik bir logos'sa maddeden başka bir şeydir, madde de ondan başkadır; cisimlik maddeyi işleyip onunla adeta karışmışsa, ortaya çıkan açıkça cisim olur, yalnız madde olmaz.
συμβάλλεται οὖν τὰ μεγέθη τοῖς σώμασι: τὰ γὰρ εἴδη τῶν σωμάτων ἐν μεγέθεσι. περὶ δὲ μέγεθος οὐκ ἂν ἐγένετο ταῦτα, ἀλλ’ ἢ περὶ τὸ μεμεγεθυσμένον: εἰ γὰρ περὶ μέγεθος, οὐ περὶ ὕλην, ὁμοίως ἂν ἀμεγέθη καὶ ἀνυπόστατα ἦν ἢ λόγοι μόνοι ἂν ἦσαν — οὗτοι δὲ περὶ ψυχήν — καὶ οὐκ ἂν ἦν σώματα. δεῖ οὖν ἐνταῦθα περὶ ἕν τι τὰ πολλά: τοῦτο δὲ μεμεγεθυσμένον: τοῦτο δὲ ἕτερον τοῦ μεγέθους. ἐπεὶ καὶ νῦν ὅσα μίγνυται τῷ ὕλην ἔχειν εἰς ταὐτὸν ἔρχεται καὶ οὐ δεῖται ἄλλου του περὶ ὅ, ὅτι ἕκαστον τῶν μιγνυμένων ἥκει φέρον τὴν αὑτοῦ ὕλην. δεῖται δ’ ὅμως καὶ ἑνός τινος τοῦ δεξομένου ἢ ἀγγείου ἢ τόπου: ὁ δὲ τόπος ὕστερος τῆς ὕλης καὶ τῶν σωμάτων, ὥστε πρότερον ἂν δέοιτο τὰ σώματα ὕλης. οὐδέ, ὅτι αἱ ποιήσεις καὶ αἱ πράξεις ἄυλοι, διὰ τοῦτο καὶ τὰ σώματα: σύνθετα γὰρ τὰ σώματα, αἱ δὲ πράξεις οὔ. καὶ τοῖς πράττουσιν ἡ ὕλη ὅταν πράττωσι τὸ ὑποκείμενον δίδωσι μένουσα ἐν αὐτοῖς, εἰς [δὲ] τὸ πράττειν οὐχ αὑτὴν δίδωσιν: οὐδὲ γὰρ οἱ πράττοντες τοῦτο ζητοῦσι. καὶ οὐ μεταβάλλει ἄλλη πρᾶξις εἰς ἄλλην, ἵνα ἂν ἦν καὶ αὐταῖς ὕλη, ἀλλ’ ὁ πράττων ἐπ’ ἄλλην μεταβάλλει πρᾶξιν ἐξ ἄλλης: ὥστε ὕλην αὐτὸν εἶναι ταῖς πράξεσιν. ἔστι τοίνυν ἀναγκαῖον ἡ ὕλη καὶ τῇ ποιότητι καὶ τῷ μεγέθει: ὥστε καὶ τοῖς σώμασι: καὶ οὐ κενὸν ὄνομα, ἀλλ’ ἔστι τι ὑποκείμενον κἂν ἀόρατον κἂν ἀμέγεθες ὑπάρχῃ. ἢ οὕτως οὐδὲ τὰς ποιότητας φήσομεν οὐδὲ τὸ μέγεθος τῷ αὐτῷ λόγῳ: ἕκαστον γὰρ τῶν τοιούτων λέγοιτο ἂν οὐδὲν εἶναι ἐφ̓ ἑαυτοῦ μόνον λαμβανόμενον. εἰ δὲ ταῦτα ἔστι καίπερ ἀμυδρῶς ὂν ἕκαστον, πολὺ μᾶλλον ἂν εἴη [ἡ] ὕλη, κἂν μὴ ἐναργὴς ὑπάρχῃ αἱρετὴ οὖσα οὐ ταῖς αἰσθήσεσιν: οὔτε γὰρ ὄμμασιν, ἄχρους γάρ: οὔτε ἀκοῇ, οὐ γὰρ ψόφος: οὐδεὲ χυμοί, διὸ οὐδὲ ῥῖνες οὐδὲ γλῶσσα [αἱροῦσιν]. ἆῤ οὖν ἁφῇ; ἢ οὔ, ὅτι μηδὲ σῶμα: σώματος γὰρ ἡ ἁφή, ὅτι ἢ πυκνοῦ ἢ ἁραιοῦ, μαλακοῦ σκληροῦ, ὑγροῦ ξηροῦ: τούτων δὲ οὐδὲν περὶ τὴν ὕλην: ἀλλὰ λογισμῷ οὐκ ἐκ νοῦ, ἀλλὰ κενῷ: διὸ καὶ νόθος, ὡς εἴρηται. ἀλλ’ οὐδὲ σωματότης περὶ αὐτήν: εἰ μὲν [γὰρ] λόγος ἡ σωματότης, ἕτερος αὐτῆς: αὕτη οὖν ἄλλο: εἰ δ’ ἤδη ποιήσασα καὶ οἷον κραθεῖσα, σῶμα φανερῶς ἂν εἴη καὶ οὐχ ὕλη μόνον.
2.4.13Dayanak, unsurların her birinde bulunan ortak bir keyfiyetse, önce bunun ne olduğu söylenmelidir. Sonra, bir keyfiyet nasıl dayanak olacaktır? Maddesi ve büyüklüğü olmayan bir keyfiyet büyüklüksüz bir şeyde nasıl görülecektir? Sonra, bu keyfiyet belirliyse nasıl madde olur? Belirsiz bir şeyse keyfiyet değildir; dayanaktır, aradığımız maddedir.
Peki maddenin, kendi tabiatı gereği öteki keyfiyetlerin hiçbirinden pay almadığı için keyfiyetsiz olmasını, ama tam da hiçbirinden pay almadığı için belli bir keyfiyeti olmasını, kendine özgü ve ötekilerden farklı bir özelliği, mesela onların bir tür yoksunluğunu taşımasını ne engeller? Çünkü yoksun olan da belli bir keyfiyettedir; kör gibi. Maddede bunların yoksunluğu varsa nasıl belli bir keyfiyette olmasın? Maddede genel olarak yoksunluk varsa, tabii yoksunluk da bir keyfiyetse, daha da çok öyle olur. Ama böyle konuşan, her şeyi keyfiyetli ve keyfiyet yapmaktan başka ne yapar? O zaman kemiyet de keyfiyet olur, ousia da. Bir şey keyfiyetliyse ona keyfiyet eklenmiştir. Keyfiyetten başka olanı, keyfiyetli olmayanı keyfiyetli yapmak ise gülünçtür. Başka olduğu için keyfiyetli deniyorsa: Başkalığın kendisiyse böyle de keyfiyetli olmaz, çünkü keyfiyetin kendisi de keyfiyetli değildir; yalnızca başka bir şeyse, kendisiyle değil başkalıkla başkadır, tıpkı bir şeyin aynılıkla aynı olması gibi. Yoksunluk da ne keyfiyettir ne keyfiyetli bir şey; keyfiyetin ya da başka bir şeyin yokluğudur, tıpkı sessizliğin sesin ya da başka bir şeyin yokluğu olması gibi. Çünkü yoksunluk bir kaldırmadır, keyfiyetli olan ise olumlamada bulunur.
Maddenin kendine özgü özelliği de bir biçim değildir; çünkü bu özellik, keyfiyetli olmamak ve hiçbir eidos'a sahip olmamaktır. Keyfiyetli olmadığı için ona keyfiyetli demek saçmadır; büyüklüksüz olduğu için tam da bu yüzden büyüklüğü olduğunu söylemeye benzer. Öyleyse onun kendine özgü özelliği, olduğu şeyden başka bir şey değildir; bu özellik ona eklenmiş değildir, daha çok ötekilerden başka olması bakımından onlarla ilişkisindedir. Öteki şeyler yalnız başka değil, her biri eidos olarak bir şeydir de; maddeye ise yerinde olarak yalnızca “başka” denebilir. Belki “başkalar” demek daha iyidir; böylece onu tekil bir “başka” ile belirlemeyip “başkalar” ile belirsizliğini göstermiş olursun.
εἰ δὲ ποιότης τὸ ὑποκείμενον κοινή τις οὖσα ἐν ἑκάστῳ τῶν στοιχείων, πρῶτον μὲν τίς αὕτη λεκτέον. ἔπειτα πῶς ποιότης ὑποκείμενον ἔσται; πῶς δὲ ἐν ἀμεγέθει ποιὸν θεωρηθήσεται μὴ ἔχον ὕλην μηδὲ μέγεθος; ἔπειτα εἰ μὲν ὡρισμένη ἡ ποιότης, πῶς ὕλη; εἰ δ’ ἀόριστόν τι, οὐ ποιότης, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον καὶ ἡ ζητουμένη ὕλη. τί οὖν κωλύει ἄποιον μὲν εἶναι τῷ τῶν ἄλλων μηδεμιᾶς τῇ αὐτῆς φύσει μετέχειν, αὐτῷ δὲ τούτῳ τῷ μηδεμιᾶς μετέχειν ποιὰν εἶναι ἰδιότητα πάντως τινὰ ἔχουσαν καὶ τῶν ἄλλων διαφέρουσαν, οἷον στέρησίν τινα ἐκείνων; καὶ γὰρ ὁ ἐστερημένος ποιός: οἷον ὁ τυφλός. εἰ οὖν στέρησις τούτων περὶ αὐτήν, πῶς οὐ ποιά; εἰ δὲ καὶ ὅλως στέρησις περὶ αὐτήν, ἔτι μᾶλλον, εἴ γε δὴ καὶ στέρησις ποιόν τι. ὁ δὲ ταῦτα λέγων τί ἄλλο ἢ ποιὰ καὶ ποιότητας πάντα ποιεῖ; ὥστε καὶ ἡ ποσότης ποιότης ἂν εἴη καὶ ἡ οὐσία δέ. εἰ δὲ ποιόν, πρόσεστι ποιότης. γελοῖον δὲ τὸ ἕτερον τοῦ ποιοῦ καὶ μὴ ποιὸν ποιὸν ποιεῖν. εἰ δέ, ὅτι ἕτερον, ποιόν, εἰ μὲν αὐτοετερότης, οὐδ’ ὣς ποιόν: ἐπεὶ οὐδ’ ἡ ποιότης ποιά: εἰ δ’ ἕτερον μόνον, οὐχ ἑαυτῇ, ἀλλ’ ἑτερότητι ἕτερον καὶ ταυτότητι ταὐτόν. οὐδὲ δὴ ἡ στέρησις ποιότης οὐδὲ ποιόν, ἀλλ’ ἐρημία ποιότητος ἢ ἄλλου, ὡς ἡ ἀψοφία ψόφου ἢ ὁτουοῦν ἄλλου: ἄρσις γὰρ ἡ στέρησις, τὸ δὲ ποιὸν ἐν καταφάσει. ἥ τε ἰδιότης τῆς ὕλης οὐ μορφή: τὸ γὰρ μὴ ποιὰ εἶναι μηδ’ εἶδός τι ἔχειν: ἄτοπον δή, ὅτι μὴ ποιά, ποιὰν λέγειν καὶ ὅμοιον τῷ, ὅτι ἀμέγεθες, αὐτῷ τούτῳ μέγεθος ἔχειν. ἔστιν οὖν ἡ ἰδιότης αὐτῆς οὐκ ἄλλο τι ἢ ὅπερ ἔστι, καὶ οὐ πρόσκειται ἡ ἰδιότης, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν σχέσει τῇ πρὸς τὰ ἄλλα, ὅτι ἄλλο αὐτῶν. καὶ τὰ μὲν ἄλλα οὐ μόνον ἄλλα, ἀλλὰ καί τι ἕκαστον ὡς εἶδος, αὕτη δὲ πρεπόντως ἂν λέγοιτο μόνον ἄλλο: τάχα δὲ ἄλλα, ἵνα μὴ τῷ ἄλλο ἑνικῶς ὁρίσῃς, ἀλλὰ τῷ ἄλλα τὸ ἀόριστον ἐνδείξῃ
2.4.14Ama şu araştırılmalıdır: Madde yoksunluğun kendisi midir, yoksa yoksunluk maddede mi bulunur? Dayanak bakımından ikisinin bir, tarif bakımından iki olduğunu söyleyen, her birine hangi tarifin verilmesi gerektiğini de öğretmeliydi: maddeyi yoksunluğa hiç değinmeden belirleyecek tarifi, yoksunluğu da aynı şekilde belirleyecek tarifi. Çünkü ya hiçbiri ötekinin tarifinde bulunmaz, ya her biri ötekinin tarifinde bulunur, ya da hangisi olursa olsun yalnız biri ötekinin tarifinde bulunur. Her biri ayrıysa ve hiçbiri ötekini gerektirmiyorsa, ikisi iki ayrı şey olur ve madde, yoksunluk ona araz olarak ait olsa bile, yoksunluktan başkadır; bu durumda tarifte biri ötekinde kuvve hâlinde bile görülmemelidir. Basık burun ile basıklık gibiyseler, o zaman da her biri ikilidir ve ikisi iki şeydir. Ateş ile sıcaklık gibiyseler —sıcaklık ateşte bulunur, ama sıcaklıkta ateş anlaşılmaz— ve madde, ateşin sıcak olması gibi yoksunluksa, yoksunluk onun adeta eidos'u olur, dayanak ise başka bir şeydir ve madde odur. Böyle de bir olmazlar.
Peki şu şekilde mi dayanak bakımından bir, tarif bakımından iki olurlar: Yoksunluk bir şeyin bulunduğunu değil, bulunmadığını işaret ettiği ve var olanların bir tür olumsuzlaması olduğu için mi? Biri “var olmayan” dediğinde olumsuzlama bir şey eklemez, yalnızca bir şeyin var olmadığını söyler; yoksunluk da böyle, var olmayan olarak mı vardır? Var olmayan, varlık olmadığı için değil, başka bir var olan olduğu için var olmayansa, yine iki tarif vardır: biri dayanağa değinir, öteki yoksunluğun ötekilerle ilişkisini gösterir. Yoksa maddenin tarifi de dayanağın tarifi de ötekilerle ilişkiyi mi gösterir? Yoksunluğun tarifi de maddenin belirsizliğini gösteriyorsa belki maddeye doğrudan değinir; ama her iki durumda da dayanak bakımından bir, tarif bakımından iki olurlar. Ama madde için belirsiz olmak, sonsuz olmak ve keyfiyetsiz olmak aynı şeyse, tarifler nasıl hâlâ iki olabilir?
ἀλλ’ ἐκεῖνο ζητητέον, πότερα στέρησις, ἢ περὶ αὐτὴν ἡ στέρησις. ὁ τοίνυν λέγων ὑποκειμένῳ μὲν ἓν ἄμφω, λόγῳ δὲ δύο, δίκαιος ἦν διδάσκειν καὶ τὸν λόγον ἑκατέρου ὅντινα δεῖ ἀποδιδόναι, τῆς μὲν ὕλης ὃς ὁριεῖται αὐτὴν οὐδὲν προσαπτόμενος τῆς στερήσεως, τῆς τε αὖ στερήσεως ὡσαύτως. ἢ γὰρ οὐδέτερον ἐν οὐδετέρῳ τῷ λόγῳ ἢ ἑκάτερον ἐν ἑκατέρῳ ἢ θάτερον ἐν θατέρῳ μόνον ὁποτερονοῦν. εἰ μὲν οὖν ἑκάτερον χωρὶς καὶ οὐκ ἐπιζητεῖ οὐδέτερον, δύο ἔσται ἄμφω καὶ ἡ ὕλη ἕτερον στερήσεως, κἂν συμβεβήκῃ αὐτῇ ἡ στέρησις. δεῖ δὲ ἐν τῷ λόγῳ μηδὲ δυνάμει ἐνορᾶσθαι θάτερον. εἰ δ’ ὡς ἡ ῥὶς ἡ σιμὴ καὶ τὸ σιμόν, καὶ οὕτω διπλοῦν ἑκάτερον καὶ δύο. εἰ δὲ ὡς τὸ πῦρ καὶ ἡ θερμότης, ἐν μὲν τῷ πυρὶ τῆς θερμότητος οὔσης, ἐν δὲ τῇ θερμότητι οὐ λαμβανομένου τοῦ πυρός, καὶ ἡ ὕλη οὕτω στέρησις, ὡς τὸ πῦρ θερμόν, οἷον εἶδος αὐτῆς ἔσται ἡ στέρησις, τὸ δὲ ὑποκείμενον ἄλλο, ὃ δεῖ τὴν ὕλην εἶναι. καὶ οὐδ’ οὕτως ἕν. ἆρα οὖν οὕτως ἓν τῷ ὑποκειμένῳ, δύο δὲ τῷ λόγῳ, τῆς στερήσεως οὐ σημαινούσης τι παρεῖναι, ἀλλὰ μὴ παρεῖναι, καὶ οἷον ἀπόφασις ἡ στέρησις τῶν ὄντων: ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι οὐκ ὄν, οὐ γὰρ προστίθησιν ἡ ἀπόφασις, ἀλλά φησιν οὐκ εἶναι: καὶ οὕτω στέρησις ὡς οὐκ ὄν; εἰ μὲν οὖν οὐκ ὄν, ὅτι μὴ τὸ ὄν, ἀλλὰ ἄλλο ὄν τι, ἔτι δύο οἱ λόγοι, ὁ μὲν τοῦ ὑποκειμένου ἁπτόμενος, ὁ δὲ τῆς στερήσεως τὴν πρὸς τὰ ἄλλα σχέσιν δηλῶν. ἢ ὁ μὲν τῆς ὕλης πρὸς τὰ ἄλλα καὶ ὁ τοῦ ὑποκειμένου δὲ πρὸς τὰ ἄλλα, ὁ δὲ τῆς στερήσεως εἰ τὸ ἀόριστον αὐτῆς δηλοῖ, τάχα ἂν αὐτὸς αὐτῆς ἐφάπτοιτο: πλὴν ἕν γε ἑκατέρως τῷ ὑποκειμένῳ, λόγῳ δὲ δύο. εἰ μέντοι τῷ ἀορίστῳ εἶναι καὶ ἀπείρῳ εἶναι καὶ ἀποίῳ εἶναι τῇ ὕλῃ ταὐτόν, πῶς ἔτι δύο οἱ λόγοι;
2.4.15Öyleyse yine araştırmalıyız: Sonsuzluk ve belirsizlik başka bir tabiatta araz olarak mı bulunur, nasıl araz olur ve yoksunluk araz mıdır? Sayılar ve logos'lar sonsuzluğun dışındadır; çünkü onlar sınırlardır, düzenlerdir, düzenli olandır; öteki şeylere de düzen onlardan gelir. Bunları düzene koyan, düzenli olan ya da düzen değildir; düzene konan, düzene koyandan başka bir şeydir; düzene koyan ise sınır, belirlenim ve logos'tur. Öyleyse düzene konan ve belirlenen şeyin sonsuz olması zorunludur. Düzene konan da maddedir; madde olmayan şeyler de ancak maddeden pay aldıkları ya da madde konumunda oldukları ölçüde düzene konur. Öyleyse maddenin sonsuzun kendisi olması zorunludur; ama sonsuzluk ona araz olarak geldiği için değil. Çünkü önce, bir şeye araz olarak gelen şeyin logos olması gerekir, sonsuz ise logos değildir. Sonra, sonsuz hangi var olana araz olacaktır? Sınıra ve sınırlı olana. Ama madde ne sınırlıdır ne sınır. Hem sonsuz sınırlıya gelirse onun tabiatını yok eder. Öyleyse sonsuzluk maddenin arazı değildir; madde sonsuzun kendisidir.
Düşünülürlerde de madde sonsuzdur; Bir'in sonsuzluğundan, yani gücünden ya da ebedîliğinden doğmuş olabilir: Bir'de sonsuzluk bulunmaz, ama Bir onu meydana getirir. Peki sonsuz nasıl hem orada hem burada olur? Sonsuz da ikilidir. Aralarındaki fark nedir? Asıl örnekle suret arasındaki fark. Öyleyse buradaki daha mı az sonsuzdur? Hayır, daha çok sonsuzdur; çünkü suret olarak hakiki varlıktan ne kadar kaçmışsa o kadar sonsuzdur. Sonsuzluk daha az belirlenmiş olanda daha çoktur; çünkü iyide daha az olan, kötüde daha çok olandır. Oradaki sonsuz, daha fazla varlık olduğu için ancak bir suret olarak sonsuzdur; buradaki ise daha az varlık olduğu, hakiki varlıktan kaçıp suretin tabiatına aktığı için daha hakiki olarak sonsuzdur.
Peki sonsuz ile sonsuz olmak aynı şey midir? Logos ile maddenin bulunduğu yerde ikisi farklıdır; yalnız maddenin bulunduğu yerde ise ya aynı oldukları söylenmeli ya da, daha iyisi, burada sonsuz olmanın hiç bulunmadığı söylenmelidir; çünkü o zaman bir logos olurdu, sonsuzda ise, sonsuz kalsın diye, logos yoktur. Öyleyse madde, logos'a karşıtlığı yüzünden kendiliğinden sonsuzdur denmelidir. Nasıl logos başka bir şey olmaksızın logos'sa, sonsuzluk bakımından logos'un karşısında duran madde de başka bir şey olmaksızın sonsuzdur denmelidir.
πάλιν οὖν ζητητέον, εἰ κατὰ συμβεβηκὸς τὸ ἄπειρον καὶ τὸ ἀόριστον ἐπ ʼ ἄλλῃ φύσει καὶ πῶς συμβεβηκὸς καὶ εἰ στέρησις συμβέβηκεν. εἰ δὴ ὅσα μὲν ἀριθμοὶ καὶ λόγοι ἀπειρίας ἔξω — ὅροι γὰρ καὶ τάξεις καὶ τὸ τεταγμένον καὶ τοῖς ἄλλοις παρὰ τούτων, τάττει δὲ ταῦτα οὐ τὸ τεταγμένον οὐδὲ τάξις, ἀλλὰ ἄλλο τὸ ταττόμενον παρὰ τὸ τάττον, τάττει δὲ τὸ πέρας καὶ ὅρος καὶ λόγος — ἀνάγκη τὸ ταττόμενον καὶ ὁριζόμενον τὸ ἄπειρον εἶναι. τάττεται δὲ ἡ ὕλη καὶ ὅσα δὲ μὴ ὕλη τῷ μετέχειν ἢ ὕλης λόγον ἔχειν: ἀνάγκη τοίνυν τὴν ὕλην τὸ ἄπειρον εἶναι, οὐχ οὕτω δὲ ἄπειρον, ὡς κατὰ συμβεβηκὸς καὶ τῷ συμβεβηκέναι τὸ ἄπειρον αὐτῇ. πρῶτον μὲν γὰρ τὸ συμβαῖνόν τῳ δεῖ λόγον εἶναι: τὸ δὲ ἄπειρον οὐ λόγος: ἔπειτα τίνι ὄντι τὸ ἄπειρον συμβήσεται; πέρατι καὶ πεπερασμένῳ. ἀλλ’ οὐ πεπερασμένον οὐδὲ πέρας ἡ ὕλη. καὶ τὸ ἄπειρον δὲ προσελθὸν τῷ πεπερασμένῳ ἀπολεῖ αὐτοῦ τὴν φύσιν: οὐ τοίνυν συμβεβηκὸς τῇ ὕλῃ τὸ ἄπειρον: αὐτὴ τοίνυν τὸ ἄπειρον. ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς ἡ ὕλη τὸ ἄπειρον καὶ εἴη ἂν γεννηθὲν ἐκ τῆς τοῦ ἑνὸς ἀπειρίας ἢ δυνάμεως ἢ τοῦ ἀεί, οὐκ οὔσης ἐν ἐκείνῳ ἀπειρίας ἀλλὰ ποιοῦντος. πῶς οὖν ἐκεῖ καὶ ἐνταῦθα; ἢ διττὸν καὶ τὸ ἄπειρον. καὶ τί διαφέρει; ὡς ἀρχέτυπον καὶ εἴδωλον. ἐλαττόνως οὖν ἄπειρον τοῦτο; ἢ μᾶλλον: ὅσῳ γὰρ εἴδωλον πεφευγὸς τὸ εἶναι τὸ ἀληθές, μᾶλλον ἄπειρον. ἡ γὰρ ἀπειρία ἐν τῷ ἧττον ὁρισθέντι μᾶλλον: τὸ γὰρ ἧττον ἐν τῷ ἀγαθῷ μᾶλλον ἐν τῷ κακῷ. τὸ ἐκεῖ οὖν μᾶλλον ὂν εἴδωλόν πως ἄπειρον, τὸ δὲ ἐνταῦθα ἧττον [ὄν], ὅσῳ πέφευγε τὸ εἶναι τὸ ἀληθές, εἰς δὲ εἰδώλου κατερρύη φύσιν, ἀληθεστέρως ἄπειρον. τὸ αὐτὸ οὖν τὸ ἄπειρον καὶ τὸ ἀπείρῳ εἶναι; ἢ ὅπου λόγος καὶ ὕλη ἄλλο ἑκάτερον, ὅπου δὲ ὕλη μόνον ἢ ταὐτὸν λεκτέον ἢ ὅλως, ὃ καὶ βέλτιον, οὐκ εἶναι ἐνθάδε τὸ ἀπείρῳ εἶναι: λόγος γὰρ ἔσται, ὃς οὐκ ἔστιν ἐν τῷ ἀπείρῳ, ἵν’ ᾖ ἄπειρον. ἄπειρον μὲν δὴ παῤ αὑτῆς τὴν ὕλην λεκτέον ἀντιτάξει τῇ πρὸς τὸν λόγον. καὶ γάρ, ὥσπερ ὁ λόγος οὐκ ἄλλο τι ὤν ἐστι λόγος, οὕτω καὶ τὴν ὕλην ἀντιτεταγμένην τῷ λόγῳ κατὰ τὴν ἀπειρίαν οὐκ ἄλλο τι οὖσαν λεκτέον ἄπειρον.
2.4.16Peki madde başkalıkla aynı mıdır? Hayır; başkalığın, asıl anlamıyla var olanların, yani logos'ların karşısında duran bir parçasıyla aynıdır. Bu yüzden var olmayan da bu anlamda bir şeydir ve yoksunluk, logos'ta var olanların karşıtıysa, yoksunlukla aynıdır. Peki yoksunluğu olduğu şey gelince yoksunluk yok olmaz mı? Hiç de değil; çünkü sahip olmayı kabul eden sahip olma değil, yoksunluktur; sınırı kabul eden de sınırlı olan ya da sınır değil, sonsuz olduğu ölçüde sonsuzdur. Peki sınır gelince, üstelik sonsuz araz olarak değil kendiliğinden sonsuzken, onun tabiatını nasıl yok etmez? Kemiyet bakımından sonsuz olsaydı ortadan kaldırırdı; ama durum böyle değildir; tersine, onu varlığında korur. Çünkü onu tabiatının yöneldiği fiile ve tamamlanmaya götürür; tıpkı ekilmemiş toprağın ekildiğinde olduğu gibi. Dişi erkekten gebe kalınca dişi yok olmaz, daha çok dişi olur; yani olduğu şey daha çok olur.
Peki madde iyiden pay aldığında da kötü müdür? Evet, tam da buna muhtaç olduğu için; çünkü ona sahip değildi. Bir şeye muhtaç olup başka bir şeye sahip olan, iki yöne de bir şekilde eşit geliyorsa, belki iyi ile kötünün ortasında olur. Ama hiçbir şeye sahip olmayan, yoksulluk içinde olan, daha doğrusu yoksulluğun kendisi olan şeyin kötü olması zorunludur. Çünkü bu, zenginliğin ya da gücün yoksulluğu değil; phronēsis'in, aretē'nin, güzelliğin, biçimin, eidos'un, keyfiyetin yoksulluğudur. O hâlde nasıl biçimsiz olmasın? Nasıl büsbütün çirkin olmasın? Nasıl büsbütün kötü olmasın? Oradaki madde ise varlıktır, çünkü ondan önce gelen varlığın ötesindedir. Burada ise ondan önce gelen varlıktır. Öyleyse buradaki madde, varlığın güzelliğinden başka bir şey olduğu için var olmayandır.
ἆῤ οὖν καὶ ἑτερότητι ταὐτόν; ἢ οὔ, ἀλλὰ μορίῳ ἑτερότητος ἀντιταττομένῳ πρὸς τὰ ὄντα κυρίως, ἃ δὴ λόγοι. διὸ καὶ [τὸ] μὴ ὂν οὕτως τι ὂν καὶ στερήσει ταὐτόν, εἰ ἡ στέρησις ἀντίθεσις πρὸς τὰ ἐν λόγῳ ὄντα. οὔκουν φθαρήσεται ἡ στέρησις προσελθόντος τοῦ οὗ στέρησις; οὐδαμῶς: ὑποδοχὴ γὰρ ἕξεως οὐχ ἕξις, ἀλλὰ στέρησις, καὶ πέρατος οὐ τὸ πεπερασμένον οὐδὲ τὸ πέρας, ἀλλὰ τὸ ἄπειρον καθ̓ ὅσον ἄπειρον. πῶς οὖν οὐκ ἀπολεῖ αὐτοῦ τὴν φύσιν προσελθὸν τὸ πέρας καὶ ταῦτα οὐ κατὰ συμβεβηκὸς ὄντος ἀπείρου; ἢ εἰ μὲν κατὰ τὸ ποσὸν ἄπειρον, ἀνῄρει [ἄν]: νῦν δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τοὐναντίον σώζει αὐτὸ ἐν τῷ εἶναι: ὃ γὰρ πέφυκεν εἰς ἐνέργειαν καὶ τελείωσιν ἄγει, ὥσπερ τὸ ἄσπαρτον, ὅταν σπείρηται: καὶ ὅταν τὸ θῆλυ [ἐκ] τοῦ ἄρρενος κυῇ, οὐκ ἀπόλλυται τὸ θῆλυ, ἀλλὰ μᾶλλον θηλύνεται: τοῦτο δέ ἐστιν ὃ ἔστι μᾶλλον γίνεται. ἆῤ οὖν καὶ κακὸν ἡ ὕλη μεταλαμβάνουσα ἀγαθοῦ; ἢ διὰ τοῦτο, ὅτι ἐδεήθη: οὐ γὰρ εἶχε. καὶ γὰρ ὃ μὲν ἂν δέηταί τινος, τὸ δ’ ἔχῃ, μέσον ἂν ἴσως γίνοιτο ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ, εἰ ἰσάζοι πως ἐπ’ ἄμφω: ὃ δ’ ἂν μηδὲν ἔχῃ ἅτε ἐν πενίᾳ ὄν, μᾶλλον δὲ πενία ὄν, ἀνάγκη κακὸν εἶναι. οὐ γὰρ πλούτου πενία τοῦτο οὐδὲ ἰσχύος, ἀλλὰ πενία μὲν φρονήσεως, πενία δὲ ἀρετῆς, κάλλους, μορφῆς, εἴδους, ποιοῦ. πῶς οὖν οὐ δυσειδές; πῶς δὲ οὐ πάντη αἰσχρόν; πῶς δὲ οὐ πάντη κακόν; ἐκείνη δὲ ἡ ὕλη ἡ ἐκεῖ ὄν: τὸ γὰρ πρὸ αὐτῆς ἐπέκεινα ὄντος. ἐνταῦθα δὲ τὸ πρὸ αὐτῆς ὄν. οὐκ ὂν ἄρα αὐτὴ ἕτερον ὂν πρὸς τῷ καλῷ τοῦ ὄντος.
2.5.1Kuvve Hâlinde ve Fiil Hâlinde Olan Üzerine
5. İnceleme
Bir şeyin kuvve hâlinde (dynamei), bir başkasının fiil hâlinde (energeiai) olduğu söylenir; varolanlar arasında fiil (energeia) denen bir şeyin bulunduğu da söylenir. Öyleyse kuvve hâlinde olanın ne, fiil hâlinde olanın ne olduğu incelenmeli. Fiil ile fiil hâlinde olmak aynı şey midir; bir şey fiilse, aynı zamanda fiil hâlinde de midir? Yoksa ikisi ayrı şeylerdir de fiil hâlinde olanın ayrıca fiil olması gerekmez mi? Duyulur şeylerde kuvve hâlinde olanın bulunduğu açık. Düşünülürlerde de bulunup bulunmadığı, yoksa orada yalnız fiil hâlinde olanın mı bulunduğu incelenmeli. Orada kuvve hâlinde olan varsa, hep yalnız kuvve hâlinde mi kalır; hep öyle kalıyorsa, zaman orada dışlandığı için hiçbir zaman fiile geçemez mi, bu da incelenmeli.
Ama önce kuvve hâlinde olanın ne olduğunu söylemek gerek; çünkü kuvve hâlinde olandan mutlak olarak söz edilmemelidir: Hiçbir şeyin kuvve hâlinde olmayan bir kuvve hâlinde olan yoktur. Sözgelişi tunç kuvve hâlinde heykeldir. Ondan ve onun üzerinde hiçbir şey olmayacak olsaydı, olduğu hâlden sonra hiçbir şey gelmeyecek olsaydı, bir şeyin olması mümkün bulunmasaydı, yalnız ne idiyse o olarak kalırdı. Ne idiyse zaten mevcuttu, gelecek olan değildi; mevcut olan kendisinden sonra başka ne olabilirdi ki? Bu durumda kuvve hâlinde olmazdı. Demek ki zaten bir şey olan bir şeye başka bir şeyin kuvve hâlinde olduğunu söylememiz için, onun kendisinden sonra bir başka şey de olabilmesi gerekir: Ya o şeyi meydana getirirken kendisi kalır ya da kendisi yok olup olabildiği şeye yerini verir. Tunç bir anlamda kuvve hâlinde heykeldir; su kuvve hâlinde tunç, hava kuvve hâlinde ateş ise başka bir anlamda.
Kuvve hâlinde olan böyle bir şey olduğuna göre, olacak şeye nispetle ona kuvve (dynamis) de denebilir mi; sözgelişi tunç heykelin kuvvesi midir? Kuvve meydana getirme gücü anlamında alınırsa, asla: Meydana getirme anlamında alınan kuvveye kuvve hâlinde olan denmez. Ama kuvve hâlinde olan yalnız fiil hâlinde olana göre değil, fiile göre de söyleniyorsa, kuvve hâlinde olana kuvve de denebilir. Yine de kuvve hâlinde olanı fiil hâlinde olana, kuvveyi de fiile göre söylemek daha iyi ve daha açıktır. Kuvve hâlinde olan, hâllerin, şekillerin ve eidos'ların dayanağı gibi bir şeydir: Bunları kabul edecektir, kabul etmeye tabiatça yatkındır, hatta onlara kavuşmaya can atar. Bunların bazıları onu daha iyiye götürür, bazıları daha kötüye, onu bozan şeylere; her biri de fiil hâlinde ondan başka bir şeydir.
Λέγεται τὸ μὲν δυνάμει, τὸ δὲ ἐνεργείᾳ εἶναι: λέγεται δέ τι καὶ ἐνέργεια ἐν τοῖς οὖσι. σκεπτέον οὖν τί τὸ δυνάμει καὶ τί τὸ ἐνεργείᾳ. ἆρα τὸ αὐτὸ τῷ ἐνεργείᾳ εἶναι ἡ ἐνέργεια, καὶ εἴ τί ἐστιν ἐνέργεια, τοῦτο καὶ ἐνεργείᾳ, ἢ ἕτερον ἑκάτερον καὶ τὸ ἐνεργείᾳ ὂν οὐκ ἀνάγκη καὶ ἐνέργειαν εἶναι; ὅτι μὲν οὖν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τὸ δυνάμει, δῆλον: εἰ δὲ καὶ ἐν τοῖς νοητοῖς, σκεπτέον, ἢ [εἰ] ἐκεῖ τὸ ἐνεργείᾳ μόνον: καὶ εἰ ἔστι τὸ δυνάμει, [εἰ] δυνάμει μόνον ἀεί, κἂν ἀεί, εἰ οὐδέποτε ἂν ἔλθοι εἰς ἐνέργειαν τῷ τὸν χρόνον ἐξείργεσθαι. ἀλλὰ τί ἐστι τὸ δυνάμει πρῶτον λεκτέον, εἰ δὴ τὸ δυνάμει δεῖ μὴ ἁπλῶς λέγεσθαι: οὐ γὰρ ἔστι τὸ δυνάμει μηδενὸς εἶναι. οἷον δυνάμει ἀνδριὰς ὁ χαλκός: εἰ γὰρ μηδὲν ἐξ αὐτοῦ μηδ’ ἐπ’ αὐτῷ μηδ’ ἔμελλε μηδὲν ἔσεσθαι μεθ̓ ὃ ἦν μηδ’ ἐνεδέχετό [τι] γενέσθαι, ἦν ἂν ὃ ἦν μόνον. ὃ δὲ ἦν ἤδη παρῆν καὶ οὐκ ἔμελλε: τί οὖν ἠδύνατο ἄλλο μετὰ τὸ παρὸν αὐτό; οὐ τοίνυν ἦν ἂν δυνάμει. δεῖ τοίνυν τὸ δυνάμει τι ὂν ἄλλο ἤδη τῷ τι καὶ ἄλλο μεθ̓ αὑτὸ δύνασθαι, ἤτοι μένον μετὰ τοῦ ἐκεῖνο ποιεῖν ἢ παρέχον αὑτὸ ἐκείνῳ ὃ δύναται φθαρὲν αὐτό, δυνάμει λέγεσθαι: ἄλλως γὰρ δυνάμει ἀνδριὰς ὁ χαλκός, ἄλλως τὸ ὕδωρ δυνάμει χαλκὸς καὶ ὁ ἀὴρ πῦρ. τοιοῦτον δὴ ὂν τὸ δυνάμει ἆρα καὶ δύναμις λέγοιτο ἂν πρὸς τὸ ἐσόμενον, οἷον ὁ χαλκὸς δύναμις τοῦ ἀνδριάντος; ἤ, εἰ μὲν ἡ δύναμις κατὰ τὸ ποιεῖν λαμβάνοιτο, οὐδαμῶς: οὐ γὰρ ἡ δύναμις ἡ κατὰ τὸ ποιεῖν λαμβανομένη λέγοιτο ἂν δυνάμει. εἰ δὲ τὸ δυνάμει μὴ μόνον πρὸς τὸ ἐνεργείᾳ λέγεται, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἐνέργειαν, εἴη ἂν καὶ δύναμις [τὸ] δυνάμει. βέλτιον δὲ καὶ σαφέστερον τὸ μὲν δυνάμει πρὸς τὸ ἐνεργείᾳ, τὴν δὲ δύναμιν πρὸς ἐνέργειαν λέγειν. τὸ μὲν δὴ δυνάμει τοιοῦτον ὥσπερ ὑποκείμενόν τι πάθεσι καὶ μορφαῖς καὶ εἴδεσιν, ἃ μέλλει δέχεσθαι καὶ πέφυκεν ἢ καὶ σπεύδει ἑλεῖν, καὶ τὰ μὲν ὡς πρὸς τὸ βέλτιον, τὰ δὲ πρὸς τὰ χείρω καὶ λυμαντικὰ αὐτῶν, ὧν ἕκαστον καὶ ἐνεργείᾳ ἐστὶν ἄλλο.
2.5.2Maddeye gelince şunu incelemek gerek: Fiil hâlinde başka bir şey olup şekil aldığı şeylere nispetle mi kuvve hâlindedir, yoksa fiil hâlinde hiçbir şey değil midir? Genel olarak da: Kuvve hâlinde dediğimiz öteki şeyler eidos'u alınca, kendileri kalarak mı fiil hâlinde olurlar? Yoksa "fiil hâlinde" heykel için mi söylenir; yani yalnız fiil hâlindeki heykel kuvve hâlindeki heykelin karşısına konur da "fiil hâlinde" sözü, kendisine "kuvve hâlinde heykel" denen şeye yüklenmez mi? Eğer böyleyse, kuvve hâlinde olan fiil hâlinde olmaz; önceden kuvve hâlinde olandan sonradan fiil hâlinde olan meydana gelir. Çünkü fiil hâlinde olan madde değil, ikisinden birleşik olandır, yani madde ile onun üzerindeki eidos. Bu, tunçtan heykelin olması gibi başka bir ousia meydana geldiğinde böyledir; çünkü heykel, birleşik olan olarak başka bir ousia'dır. Hiç kalmayan şeylerde ise kuvve hâlinde olanın büsbütün başka bir şey olduğu açıktır.
Ama kuvve hâlinde gramerci fiil hâlinde gramerci olduğunda, burada kuvve hâlinde olan nasıl fiil hâlinde olanla aynı olmasın? Kuvve hâlinde bilge olan Sokrates, fiil hâlinde bilge olan Sokrates'in ta kendisidir. Öyleyse bilmeyen kimse bilen mi olur? Ne de olsa kuvve hâlinde bilendi. Yoksa bilen, cahil olan kimsedir ama ancak araz yoluyla mı? Çünkü cahil olduğu için kuvve hâlinde bilen değildi; cahil olmak ona arız olmuştu. Kuvve hâlinde olan, kendi başına buna elverişli bir durumda bulunan psykhē idi; bilen de yine odur. Peki zaten gramerci olduğu hâlde kuvve hâlinde oluşunu, kuvve hâlinde gramerci oluşunu hâlâ korur mu? Bunun başka bir tarzda olmasına bir engel yok: Önce yalnız kuvve hâlindeydi, şimdi ise kuvve eidos'a sahiptir.
Eğer kuvve hâlinde olan dayanaksa, fiil hâlinde olan da birleşik olan, yani heykelse, tuncun üzerindeki eidos'a ne denecek? Bir şeyin yalnız kuvve hâlinde değil fiil hâlinde olmasını sağlayan fiile şekil ve eidos demek saçma değildir; ama mutlak olarak fiil değil, şu şeyin fiili. Çünkü belki başka bir fiile daha asıl anlamda fiil deriz: fiili getiren kuvvenin karşılığı olan fiile. Kuvve hâlinde olan, fiil hâlinde oluşunu başkasından alır; kuvvenin yapabildiğini ise fiil kendisinden çıkarır: meleke ile ona göre söylenen fiil, cesaret ile cesurca davranmak gibi. Bunlar böyle.
περὶ δὲ τῆς ὕλης σκεπτέον, εἰ ἕτερόν τι οὖσα ἐνεργείᾳ δυνάμει ἐστὶ πρὸς ἃ μορφοῦται, ἢ οὐδὲν ἐνεργείᾳ, καὶ ὅλως καὶ τὰ ἄλλα ἃ λέγομεν δυνάμει λαβόντα τὸ εἶδος καὶ μένοντα αὐτὰ ἐνεργείᾳ γίνεται, ἢ τὸ ἐνεργείᾳ κατὰ τοῦ ἀνδριάντος λεχθήσεται ἀντιτιθεμένου μόνον τοῦ ἐνεργείᾳ ἀνδριάντος πρὸς τὸν δυνάμει ἀνδριάντα, ἀλλ’ οὐ τοῦ ἐνεργείᾳ κατηγορουμένου κατ’ ἐκείνου, καθ̓ οὗ τὸ δυνάμει ἀνδριὰς ἐλέγετο. εἰ δὴ οὕτως, οὐ τὸ δυνάμει γίνεται ἐνεργείᾳ, ἀλλ’ ἐκ τοῦ δυνάμει ὄντος πρότερον ἐγένετο τὸ ἐνεργείᾳ ὕστερον. καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ ἐνεργείᾳ ὂν τὸ συναμφότερον, οὐχ ἡ ὕλη: τὸ δὲ εἶδος τὸ ἐπ’ αὐτῇ. καὶ τοῦτο μέν, εἰ ἑτέρα γίγνοιτο οὐσία, οἷον ἐκ χαλκοῦ ἀνδριάς. ἄλλη γὰρ οὐσία ὡς τὸ συναμφότερον ὁ ἀνδριάς: ἐπὶ δὲ τῶν ὅλως οὐ μενόντων φανερόν, ὡς τὸ δυνάμει παντάπασιν ἕτερον ἦν: ἀλλ’ ὅταν ὁ δυνάμει γραμματικὸς ἐνεργείᾳ γένηται, ἐνταῦθα τὸ δυνάμει πῶς οὐ καὶ ἐνεργείᾳ τὸ αὐτό; ὁ γὰρ δυνάμει Σωκράτης ὁ αὐτὸς καὶ ἐνεργείᾳ σοφός. ἆρα οὖν καὶ ὁ ἀνεπιστήμων ἐπιστήμων; δυνάμει γὰρ ἦν ἐπιστήμων. ἢ ὁ κατὰ συμβεβηκὸς ἀμαθὴς ἐπιστήμων; οὐ γὰρ ᾗ ἀμαθὴς δυνάμει ἐπιστήμων, ἀλλὰ συμβεβήκει αὐτῷ ἀμαθεῖ εἶναι, ἡ δὲ ψυχὴ καθ̓ ἑαυτὴν ἐπιτηδείως ἔχουσα τὸ δυνάμει ἦν ᾗπερ καὶ ἐπιστήμων. ἔτι οὖν σώζει τὸ δυνάμει καὶ [ὁ] δυνάμει γραμματικὸς ἤδη γραμματικὸς ὤν. ἢ οὐδὲν κωλύει καὶ ἄλλον τρόπον: ἐκεῖ μὲν δυνάμει μόνον, ἐνταῦθα δὲ τῆς δυνάμεως ἐχούσης τὸ εἶδος. εἰ οὖν ἐστι τὸ μὲν δυνάμει τὸ ὑποκείμενον, τὸ δ’ ἐνεργείᾳ τὸ συναμφότερον, ὁ ἀνδριάς, τὸ εἶδος τὸ ἐπὶ τοῦ χαλκοῦ τί ἂν λέγοιτο; ἢ οὐκ ἄτοπον τὴν ἐνέργειαν, καθ̓ ἣν ἐνεργείᾳ ἐστὶ καὶ οὐ μόνον δυνάμει, τὴν μορφὴν καὶ τὸ εἶδος λέγειν, οὐχ ἁπλῶς ἐνέργειαν, ἀλλὰ τοῦδε ἐνέργειαν: ἐπεὶ καὶ ἄλλην ἐνέργειαν τάχα κυριώτερον ἂν λέγοιμεν, τὴν ἀντίθετον τῇ δυνάμει τῇ ἐπαγούσῃ ἐνέργειαν. τὸ μὲν γὰρ δυνάμει τὸ ἐνεργείᾳ ἔχει παῤ ἄλλου, τῇ δὲ δυνάμει ὃ δύναται παῤ αὐτῆς ἡ ἐνέργεια: οἷον ἕξις καὶ ἡ κατ’ αὐτὴν λεγομένη ἐνέργεια, ἀνδρεία καὶ τὸ ἀνδρίζεσθαι. ταῦτα μὲν μὲν οὖν οὕτως.
2.5.3Bütün bunları ne için önceden söylediğimize gelince, şimdi şunu söylemek gerek: Düşünülürlerde "fiil hâlinde" nasıl söylenir? Her biri ve hepsi yalnız fiil hâlinde midir, yoksa fiil de midir? Kuvve hâlinde olan orada da var mıdır? Eğer orada, kuvve hâlinde olanın içinde bulunacağı bir madde yoksa; oradakilerden hiçbiri, henüz olmadığı bir şey olacak değilse; hiçbiri başka bir şeye dönüşmüyor, kendisi kalarak başka bir şey doğurmuyor ya da kendinden çıkıp kendi yerine başka bir şeyin var olmasına yol açmıyorsa, orada kuvve hâlinde olan bulunmaz. Çünkü orası, zamana değil sonsuzluğa sahip varolanların yeridir.
Düşünülürlerde de madde bulunduğunu kabul edenlere biri, oradaki maddeye göre orada da kuvve hâlinde olanın bulunup bulunmadığını sorsa —çünkü madde orada başka bir tarzda olsa bile, her birinde madde gibi olan, eidos gibi olan ve ikisinden birleşik olan bulunacaktır— ne diyecekler? Belki orada madde gibi olan şey de eidos'tur; nitekim psykhē de eidos olduğu hâlde başka bir şeye nispetle madde olabilir. O hâlde ona nispetle kuvve hâlinde de değil midir? Hayır; çünkü o, onun eidos'uydu; eidos sonradan gelmez, ondan ancak düşüncede ayrılır. Madde sahibi olması da bu anlamdadır: İkili olarak düşünülür, ama ikisi tek bir tabiattır. Aristoteles'in de beşinci cismin maddesiz olduğunu söylemesi gibi.
Peki psykhē hakkında ne diyeceğiz? Henüz canlı değilken ama olacakken kuvve hâlinde canlıdır; musikişinas olmakta ve her zaman olmayıp sonradan olduğu öteki şeylerde de kuvve hâlindedir. Öyleyse düşünülürlerde de kuvve hâlinde olan vardır. Yoksa bunlar kuvve hâlinde değildir de psykhē onların kuvvesi midir?
Peki orada fiil hâlinde olan nasıldır? Birleşik olan heykelin eidos'u almış olduğu için fiil hâlinde olması gibi mi, yani her biri eidos'u almış olduğu için mi? Yoksa her biri eidos olduğu ve olduğu şey bakımından tam olduğu için mi? Nous, düşünebilme anlamındaki bir kuvveden düşünme fiiline geçmez —öyle olsaydı, kuvveden gelmeyen başka ve daha önceki bir şeye muhtaç olurdu—; her şey onun kendisindedir. Kuvve hâlinde olan, başka bir şeyin gelip kendisini fiile götürmesini ister ki fiil hâlinde bir şey olsun; kendiliğinden ve hep böyle olan ise fiil hâlinde olandır. Öyleyse ilk şeylerin hepsi fiil hâlindedir: Sahip olmaları gerekene hem kendilerinden hem her zaman sahiptirler. Maddede değil düşünülürde bulunan psykhē de böyledir. Maddedeki öteki psykhē, sözgelişi bitkisel psykhē de fiil hâlindedir; o da olduğu şey bakımından fiil hâlindedir.
Ama her şey fiil hâlindeyse, her şey bu anlamda fiil de midir? Yoksa nasıl? O tabiatın uyumadığı, hayat, hem de en iyi hayat olduğu doğru söylendiyse, en güzel fiiller orada bulunur. Öyleyse oradaki her şey hem fiil hâlindedir hem fiildir, her şey hayattır; oradaki yer hayatın yeridir, psykhē'nin ve nous'un gerçek ilkesi ve kaynağıdır.
οὗ δ’ ἕνεκα ταῦτα προείρηται, νῦν λεκτέον, ἐν τοῖς νοητοῖς πῶς ποτε τὸ ἐνεργείᾳ λέγεται καὶ εἰ ἐνεργείᾳ μόνον ἢ καὶ ἐνέργεια ἕκαστον καὶ πάντα καὶ εἰ τὸ δυνάμει κἀκεῖ. εἰ δὲ μήτε ὕλη ἐκεῖ ἐν ᾗ τὸ δυνάμει, μήτε τι μέλλει τῶν ἐκεῖ, ὃ μὴ ἤδη ἔστι, μηδέ τι μεταβάλλον εἰς ἄλλο ἢ μένον ἕτερόν τι γεννᾷ ἢ ἐξιστάμενον ἑαυτοῦ ἔδωκεν ἄλλῳ ἀνθ̓ αὑτοῦ εἶναι, οὐκ ἂν εἴη ἐκεῖ τὸ δυνάμει, ἐν ᾧ ἐστι [πάντα ὄντως], τῶν ὄντων καὶ αἰῶνα, οὐ χρόνον ἐχόντων. εἴ τις οὖν καὶ ἐπὶ τῶν νοητῶν τοὺς τιθεμένους κἀκεῖ ὕλην ἔροιτο, εἰ μὴ κἀκεῖ τὸ δυνάμει κατὰ τὴν ὕλην τὴν ἐκεῖ — καὶ γὰρ εἰ ἄλλον τρόπον ἡ ὕλη, ἀλλ’ ἔσται ἐφ̓ ἑκάστου τὸ μὲν ὡς ὕλη, τὸ δὲ ὡς εἶδος, τὸ δὲ συναμφότερον — τί ἐροῦσιν; ἢ καὶ τὸ ὡς ὕλη ἐκεῖ εἶδός ἐστιν, ἐπεὶ καὶ ἡ ψυχὴ εἶδος ὂν πρὸς ἕτερον ἂν εἴη ὕλη. οὐκοῦν πρὸς ἐκεῖνο καὶ δυνάμει; ἢ οὔ: εἶδος γὰρ ἦν αὐτῆς καὶ οὐκ εἰς ὕστερον δὲ τὸ εἶδος καὶ οὐ χωρίζεται δὲ ἀλλ’ ἢ λόγῳ, καὶ οὕτως ὕλην ἔχον, ὡς διπλοῦν νοούμενον, ἄμφω δὲ μία φύσις: οἷον καὶ Ἀριστοτέλης φησὶ τὸ πέμπτον σῶμα ἄυλον εἶναι. περὶ δὲ ψυχῆς πῶς ἐροῦμεν; δυνάμει γὰρ ζῷον, ὅταν μήπω, μέλλῃ δέ, καὶ μουσικὴ δυνάμει καὶ τὰ ἄλλα ὅσα γίνεται οὐκ ἀεὶ οὖσα: ὥστε καὶ ἐν νοητοῖς τὸ δυνάμει. ἢ οὐ δυνάμει ταῦτα, ἀλλὰ δύναμις ἡ ψυχὴ τούτων. τὸ δὲ ἐνεργείᾳ πῶς ἐκεῖ; ἆρα ὡς ὁ ἀνδριὰς τὸ συναμφότερον ἐνεργείᾳ, ὅτι τὸ εἶδος ἕκαστον ἀπείληφεν; ἢ ὅτι εἶδος ἕκαστον καὶ τέλειον ὃ ἔστι. νοῦς γὰρ οὐκ ἐκ δυνάμεως τῆς κατὰ τὸ οἷόν τε νοεῖν εἰς ἐνέργειαν τοῦ νοεῖν — ἄλλου γὰρ ἂν προτέρου τοῦ οὐκ ἐκ δυνάμεως δέοιτο — ἀλλ’ ἐν αὐτῷ τὸ πᾶν. τὸ γὰρ δυνάμει βούλεται ἑτέρου ἐπελθόντος εἰς ἐνέργειαν ἄγεσθαι, ἵνα ἐνεργείᾳ γίγνηταί τι, ὃ δ’ αὐτὸ παῤ αὑτοῦ τὸ ἀεὶ οὕτως ἔχει, τοῦτο ἐνεργείᾳ ἂν εἴη. πάντα οὖν τὰ πρῶτα ἐνεργείᾳ: ἔχει γὰρ ἃ δεῖ ἔχειν καὶ παῤ αὐτῶν καὶ ἀεί: καὶ ψυχὴ δὴ οὕτως ἡ μὴ ἐν ὕλῃ, ἀλλ’ ἐν τῷ νοητῷ. καὶ ἡ ἐν ὕλῃ δὲ ἄλλη ἐνεργείᾳ: οἷον ἡ φυτική: ἐνεργείᾳ γὰρ καὶ αὕτη ὃ ἔστιν. ἀλλ’ ἐνεργείᾳ μὲν πάντα, καὶ οὕτως ἐνέργεια τὰ πάντα; ἢ πῶς; εἰ δὴ καλῶς εἴρηται ἐκείνη ἡ φύσις ἄγρυπνος εἶναι καὶ ζωὴ καὶ ζωὴ ἀρίστη, αἱ κάλλισται ἂν εἶεν ἐκεῖ ἐνέργειαι. καὶ ἐνεργείᾳ ἄρα καὶ ἐνέργεια τὰ πάντα καὶ ζωαὶ τὰ πάντα καὶ ὁ τόπος ὁ ἐκεῖ τόπος ἐστὶ ζωῆς καὶ ἀρχὴ καὶ πηγὴ ἀληθῶς ψυχῆς τε καὶ νοῦ.
2.5.4Kuvve hâlinde bir şey olan öteki bütün şeyler, fiil hâlinde de başka bir şeydir; zaten o şey olarak başka bir şeye nispetle kuvve hâlinde oldukları söylenir. Ama madde dediğimiz şeye, bütün varolanların kuvve hâlinde olduğunu söylediğimiz şeye gelince, onun fiil hâlinde varolanlardan biri olduğu nasıl söylenebilir? Öyle olsaydı, bütün varolanlar kuvve hâlinde olmazdı. Varolanlardan hiçbiri değilse, onun var olmaması da zorunludur. Varolanlardan hiçbiri olmadığı hâlde fiil hâlinde nasıl bir şey olabilir?
Ama belki onun üzerinde meydana gelen varolanlardan hiçbiri değildir de, başka bir şey olmasına bir engel yoktur; çünkü bütün varolanlar maddenin üzerinde değildir. Onun üzerindeki şeylerden hiçbiri değilse ve onlar varolanlarsa, kendisi var olmayan olacaktır. Eidos'suz bir şey olarak tasavvur edildiğine göre eidos da olamaz; o hâlde o varolanlar arasında da sayılamaz. Demek ki bu bakımdan da var olmayan olacaktır. İki bakımdan da var olmayan olduğuna göre, kat kat var olmayandır. Gerçekten varolanların tabiatından kaçmışsa, ama var oldukları yanlış olarak söylenen şeylere de erişemiyorsa —çünkü onlar gibi logos'un bir hayali bile değildir—, hangi var oluşun içinde yakalanabilir? Hiçbir var oluşun içinde değilse, fiil hâlinde ne olabilir?
τὰ μὲν οὖν ἄλλα πάντα, ὅσα δυνάμει τί ἐστιν, ἔχει καὶ τὸ ἐνεργείᾳ εἶναι ἄλλο τι, ὃ ἤδη ὂν πρὸς ἄλλο δυνάμει εἶναι λέγεται: περὶ δὲ τῆς λεγομένης εἶναι ὕλης, ἣν πάντα δυνάμει λέγομεν τὰ ὄντα, πῶς ἔστιν εἰπεῖν ἐνεργείᾳ τι τῶν ὄντων εἶναι; ἢ γὰρ οὐ πάντα τὰ ὄντα δυνάμει ἂν εἴη. εἰ οὖν μηδὲν τῶν ὄντων, ἀνάγκη μηδ’ ὂν αὐτὴν εἶναι. πῶς οὖν ἂν ἐνεργείᾳ τι εἴη μηδὲν τῶν ὄντων οὖσα; ἀλλ’ οὐδὲν τῶν ὄντων ἂν εἴη τούτων, ἃ γίνεται ἐπ’ αὐτῇ, ἄλλο δέ τι οὐδὲν κωλύει εἶναι, εἴπερ μηδὲ πάντα τὰ ὄντα ἐπὶ τῇ ὕλῃ. εἰ μὲν δὴ οὐδέν ἐστι τούτων τῶν ἐπ’ αὐτῇ, ταῦτα δὲ ὄντα, μὴ ὂν ἂν εἴη. οὐ μὲν δὴ ἀνείδεόν τι φανταζομένη εἶδος ἂν εἴη; οὐ τοίνυν οὐδ’ ἐν ἐκείνοις ἂν ἀριθμηθείη. μὴ ὂν ἄρα καὶ ταύτῃ ἔσται. ἐπ’ ἄμφω ἄρα μὴ ὂν οὖσα καὶ πλειόνως μὴ ὂν ἔσται. εἰ δὴ πέφευγε μὲν τὴν τῶν ὡς ἀληθῶς ὄντων φύσιν, οὐ δύναται δὲ ἐφικέσθαι οὐδὲ τῶν ψευδῶς λεγομένων εἶναι, ὅτι μηδὲ ἴνδαλμα λόγου ἐστὶν ὡς ταῦτα, ἐν τίνι τῷ εἶναι ἂν ἁλοίη; εἰ δὲ ἐν μηδενὶ τῷ εἶναι, τί ἂν ἐνεργείᾳ εἴη;
2.5.5Peki onun hakkında ne diyelim? Varolanların maddesi nasıl olabilir? Kuvve hâlinde olduğu için. Ama kuvve hâlinde olduğu için, olacağı şey bakımından şimdiden var değildir; onun var oluşu yalnız gelecek olanı vaat etmekten ibarettir, sanki var oluşu olacak olana ertelenmiştir. Öyleyse kuvve hâlinde olan belli bir şey değil, kuvve hâlinde her şeydir. Kendi başına hiçbir şey olmadığından, olduğu şey ise madde olduğundan, fiil hâlinde de değildir. Fiil hâlinde bir şey olsaydı, fiil hâlinde olduğu o şey madde olmazdı; o zaman büsbütün madde değil, tunç gibi bir madde olurdu.
O hâlde var olmayan olur; ama hareket gibi, varolandan başka olan bir şey olarak değil. Çünkü hareket varolanın üzerinde taşınır, sanki ondan gelir ve ondadır. Madde ise sanki dışarı atılmış, büsbütün ayrılmıştır; kendini değiştiremez, baştan ne idiyse odur —baştan var olmayandı— ve hep öyle kalır. Bütün varolanlardan uzak düştüğü için ne baştan fiil hâlinde bir şeydi ne de sonradan oldu: Bürünmek istediği şeylerden bir renk bile alamadı. Başka bir şeye, yani ardından gelenlere nispetle kuvve hâlinde kaldı. O varolanlar artık son bulmuşken ortaya çıktı; kendisinden sonra meydana gelenlerce yakalanıp onların da en sonuna yerleşti. Böylece iki taraftan da yakalandığı için hiçbirinin fiil hâlinde olamaz; geriye yalnız kuvve hâlinde olmak kaldı: zayıf, silik, şekil alamayan bir hayal.
O hâlde fiil hâlinde hayaldir; o hâlde fiil hâlinde yalandır. Bu ise gerçekten yalan olmakla aynıdır, bu da gerçekten var olmamaktır. Fiil hâlinde var olmayansa, daha çok var olmayandır; dolayısıyla gerçekten var olmayandır. Gerçeğini var olmayanda bulan bir şeyin fiil hâlinde varolanlardan biri olması söz konusu bile olamaz. Var olması gerekiyorsa, fiil hâlinde var olmaması gerekir ki gerçekten var olmanın dışına çıkmışken var oluşunu var olmamakta bulsun. Çünkü yalan olarak var olan şeylerden yalanı kaldırırsan, onların sahip olduğu ousia'yı da kaldırmış olursun. Var oluşlarını ve ousia'larını kuvvede bulan şeylere fiili sokarsan da onların varlığının sebebini yok etmiş olursun; çünkü onların var oluşu kuvvedeydi. Öyleyse maddeyi yok olmaktan korumak gerekiyorsa, onu madde olarak korumak gerekir. Demek ki, öyle görünüyor, ne ise o olsun diye onun yalnız kuvve hâlinde olduğunu söylemek gerekir; yoksa bu söylenenleri çürütmek gerekir.
πῶς οὖν λέγωμεν περὶ αὐτῆς; πῶς δὲ τῶν ὄντων ὕλη; ἢ ὅτι δυνάμει. οὔκουν, ὅτι δυνάμει, ἤδη ἔστι καθὸ μέλλει, ἀλλὰ τὸ εἶναι αὐτῇ μόνον τὸ μέλλον ἐπαγγελλόμενον: οἷον τὸ εἶναι αὐτῇ εἰς ἐκεῖνο ἀναβάλλεται, ὃ ἔσται. τὸ τοίνυν δυνάμει οὔ τι, ἀλλὰ δυνάμει πάντα: μηδὲν δὲ ὂν καθ̓ αὑτό, ἀλλ’ ὃ ἔστιν ὕλη ὄν, οὐδὲ ἐνεργείᾳ ἐστίν. εἰ γὰρ ἔστι τι ἐνεργείᾳ, ἐκεῖνο, ὃ ἔστιν ἐνεργείᾳ, οὐχ ὕλη ἔσται: οὐ πάντη οὖν ὕλη, ἀλλὰ οἷον ὁ χαλκός. εἴη ἂν οὖν τὸ μὴ ὄν, οὐχ ὡς ἕτερον τοῦ ὄντος, οἷον κίνησις: αὕτη γὰρ καὶ ἐποχεῖται τῷ ὄντι οἷον ἀπ’ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ οὖσα, ἡ δέ ἐστιν οἷον ἐκριφεῖσα καὶ πάντη χωρισθεῖσα καὶ μεταβάλλειν ἑαυτὴν οὐ δυναμένη, ἀλλ’ ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἦν: μὴ ὂν δὲ ἦν: οὕτως ἀεὶ ἔχουσα. οὔτε δὲ ἦν ἐξ ἀρχῆς ἐνεργείᾳ τι ἀποστᾶσα πάντων τῶν ὄντων οὔτε ἐγένετο: ἃ γὰρ ὑποδῦναι ἠθέλησεν, οὐδὲ χρωσθῆναι ἀπ’ αὐτῶν δεδύνηται, ἀλλὰ μένουσα πρὸς ἄλλο δυνάμει οὖσα πρὸς τὰ ἐφεξῆς, τῶν δ’ ὄντων ἤδη παυσαμένων ἐκείνων φανεῖσα ὑπό τε τῶν μετ’ αὐτὴν γενομένων καταληφθεῖσα ἔσχατον καὶ τούτων κατέστη. ὑπ’ ἀμφοτέρων οὖν καταληφθεῖσα ἐνεργείᾳ μὲν οὐδετέρων ἂν εἴη, δυνάμει δὲ μόνον ἐγκαταλέλειπται εἶναι ἀσθενές τι καὶ ἀμυδρὸν εἴδωλον μορφοῦσθαι μὴ δυνάμενον. οὐκοῦν ἐνεργείᾳ εἴδωλον: οὐκοῦν ἐνεργείᾳ ψεῦδος. τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ ἀληθινῶς ψεῦδος: τοῦτο δὲ ὄντως μὴ ὄν. εἰ οὖν ἐνεργείᾳ μὴ ὄν, μᾶλλον μὴ ὄν, καὶ ὄντως ἄρα μὴ ὄν. πολλοῦ ἄρα δεῖ αὐτῷ ἐνεργείᾳ τι τῶν ὄντων εἶναι τὸ ἀληθὲς ἔχοντι ἐν τῷ μὴ ὄντι. εἴπερ ἄρα δεῖ αὐτὸ εἶναι, δεῖ αὐτὸ ἐνεργείᾳ μὴ εἶναι, ἵνα ἐκβεβηκὸς τοῦ ἀληθῶς εἶναι ἐν τῷ μὴ εἶναι ἔχῃ τὸ εἶναι, ἐπείπερ τοῖς ψευδῶς οὖσιν, ἐὰν ἀφέλῃς τὸ ψεῦδος αὐτῶν, ἀφεῖλες αὐτῶν ἥντινα εἶχον οὐσίαν, καὶ τοῖς δυνάμει τὸ εἶναι καὶ τὴν οὐσίαν ἔχουσιν εἰσαγαγὼν τὴν ἐνέργειαν ἀπολώλεκας τῆς ὑποστάσεως αὐτῶν τὴν αἰτίαν, ὅτι τὸ εἶναι αὐτοῖς ἐν δυνάμει ἦν. εἴπερ ἄρα δεῖ ἀνώλεθρον τὴν ὕλην τηρεῖν, ὕλην αὐτὴν δεῖ τηρεῖν: δεῖ ἄρα δυνάμει, ὡς ἔοικεν,εἶναι λέγειν μόνον, ἵνα ᾖ ὃ ἔστιν, ἢ τούτους τοὺς λόγους ἐξελεγκτέον.
2.6.1Keyfiyet ve Eidos Üzerine
6. İnceleme
Varolan ile ousia ayrı şeyler midir? Varolan ötekilerden soyulmuş olan, ousia ise ötekilerle —hareket, durgunluk, aynı ve başka ile— birlikte varolan mıdır; bunlar da onun unsurları mıdır? O hâlde bütün ousia'dır; bunların her biri ise biri varolan, biri hareket, biri başka bir şeydir. Öyleyse hareket araz yoluyla varolandır. Peki ousia da araz yoluyla mı olur? Yoksa hareket ousia'yı tamamlayan bir şey midir? Yoksa hareket de ousia'dır, oradaki her şey ousia'dır. Peki burada neden öyle değil? Çünkü orada her şey birdir; burada ise hayaller birbirinden ayrılmış olduğundan biri bir şey, öteki başka bir şeydir. Tohumda her şey bir aradadır, her biri her şeydir; el ayrı, baş ayrı değildir; burada ise birbirlerinden ayrılırlar, çünkü hayaldirler, gerçek değildirler.
O hâlde oradaki keyfiyetlerin, ousia'nın ya da varolanın etrafında bulunan ousia farkları olduğunu, ousia'ları birbirinden farklı kılan ve genel olarak onları ousia yapan farklar olduğunu mu söyleyeceğiz? Bunda saçma bir şey yok. Ama buradaki keyfiyetlere gelince: Bunların bazıları ousia'ların farklarıdır, iki ayaklı ve dört ayaklı olmak gibi; bazıları ise fark olmadıkları için yalnızca keyfiyet diye anılır. Gerçi aynı şey bir yerde ousia'yı tamamlayan bir fark olur, başka bir yerde ise fark olmaz, ousia'yı tamamlamaz, araz olur: Sözgelişi beyazlık kuğuda ya da üstübeçte ousia'yı tamamlar, sende ise arazdır. Yoksa logos'taki beyaz tamamlayıcıdır ve keyfiyet değildir, yüzeydeki beyaz ise keyfiyet midir? Yoksa keyfiyeti ikiye ayırmak mı gerekir: Biri ousia'ya ait olandır, ousia'nın bir hususiyetidir; öteki yalnızca keyfiyettir, ousia'yı keyfiyetli kılan odur. Bu keyfiyet ousia'da bir değişiklik yapmaz, ousia'dan da çıkmaz; zaten var olan ve tamamlanmış olan ousia'ya dışarıdan bir durum katar. İster psykhē'de olsun ister cisimde, şeyin ousia'sından sonra gelen bir eklemedir.
Ama üstübeçte görülen beyaz onu tamamlıyorsa ne olacak? Kuğuda tamamlayıcı değildir, çünkü kuğu beyaz olmayabilir de; ama üstübeçte tamamlayıcıdır. Ateşin sıcaklığı da öyle. Biri, ousia'nın ateşlik olduğunu, üstübeçte de buna denk düşen bir şeyin bulunduğunu söylese? Yine de görülen ateşi tamamlayan ateşlik ya da sıcaklıktır, ötekinde de beyazlık. Öyleyse aynı şeyler bir yerde tamamlayıcı olacak ve keyfiyet olmayacak, başka bir yerde tamamlamayacak ve keyfiyet olacak. Tabiatları aynı olduğu hâlde, tamamladıkları yerde başka, tamamlamadıkları yerde başka bir şey olduklarını söylemek saçmadır.
Ama belki onları meydana getiren logos'lar bütünüyle ousia'ya aittir; ürünlerine gelince, oradakiler bir "ne"dir, buradakiler ise "ne" değil, "nasıl"dır. Bu yüzden "ne"yi araştırırken hep ondan kayıp keyfiyete düşer ve yanılırız. Çünkü keyfiyete bakarak "ateş" dediğimiz şey ateş değildir; ateş bir ousia'dır. Şimdi gördüğümüz, bakıp da adını koyduğumuz şeyler ise bizi "ne"den uzaklaştırır ve keyfiyeti tarif eder. Duyulurlarda bu yerindedir; çünkü onlardan hiçbiri ousia değil, ousia'nın hâlleridir. Buradan şu soru da çıkar: Ousia olmayanlardan ousia nasıl olur? Daha önce, meydana gelen şeyin kendisini oluşturan şeylerle aynı olması gerekmediği söylenmişti; şimdi ise meydana gelenin de ousia olmadığını söylemek gerek. Peki orada ousia dediğimiz şeyin ousia olmayandan olduğunu nasıl söyleriz? Şöyle diyeceğiz: Oradaki ousia, varolanı daha asıl ve daha katışıksız biçimde ihtiva eden ousia'dır; varolanın farkları içindeki ousia'dır, daha doğrusu fiillerin eklenmesiyle ousia diye anılır. Bu ekleme varolanı tamamlıyor gibi görünür; ama belki ekleme yüzünden ve basit olmadığı için daha eksiktir, çünkü artık ondan uzaklaşmaktadır.
Ἆρα τὸ ὂν καὶ ἡ οὐσία ἕτερον. καὶ τὸ μὲν ὂν ἀπηρημωμένον τῶν ἄλλων, ἡ δὲ οὐσία τὸ ὂν μετὰ τῶν ἄλλων, κινήσεως, στάσεως, ταὐτοῦ, ἑτέρου, καὶ στοιχεῖα ταῦτα ἐκείνης; τὸ οὖν ὅλον οὐσία, ἕκαστον δὲ ἐκείνων τὸ μὲν ὄν, τὸ δὲ κίνησις, τὸ δὲ ἄλλο τι. κίνησις μὲν οὖν κατὰ συμβεβηκὸς ὄν: οὐσία δὴ ἄρα κατὰ συμβεβηκός: ἢ συμπληρωτικὸν οὐσίας; ἢ καὶ αὐτὴ οὐσία καὶ τὰ ἐκεῖ πάντα οὐσία. πῶς οὖν οὐ καὶ ἐνταῦθα; ἢ ἐκεῖ, ὅτι ἓν πάντα, ἐνθάδε δὲ διαληφθέντων τῶν εἰδώλων τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο: ὥσπερ ἐν μὲν τῷ σπέρματι ὁμοῦ πάντα καὶ ἕκαστον πάντα καὶ οὐ χεὶρ χωρὶς καὶ χωρὶς κεφαλή, ἐνθάδε δὲ χωρίζεται ἀλλήλων: εἴδωλα γὰρ καὶ οὐκ ἀληθῆ. τὰς οὖν ποιότητας ἐκεῖ φήσομεν οὐσίας διαφορὰς περὶ οὐσίαν οὔσας ἢ περὶ ὄν, διαφορὰς δὲ ποιούσας ἑτέρας οὐσίας πρὸς ἀλλήλας καὶ ὅλως οὐσίας; ἢ οὐκ ἄτοπον, ἀλλὰ περὶ τῶν τῇδε ποιοτήτων, ὧν αἱ μὲν διαφοραὶ οὐσιῶν, ὡς τὸ δίπουν καὶ τὸ τετράπουν, αἱ δὲ οὐ διαφοραὶ οὖσαι αὐτὸ τοῦτο μόνον ποιότητες λέγονται. καίτοι τὸ αὐτὸ καὶ διαφορὰ γίνεται συμπληροῦσα καὶ οὐ διαφορὰ ἐν ἄλλῳ οὐ συμπληροῦσα τὴν οὐσίαν, σημβεβηκὸς δέ: οἷον τὸ λευκὸν ἐν μὲν κύκνῳ ἢ ψιμμυθίῳ συμπληροῦν, ἐν δὲ σοὶ συμβεβηκός. ἢ τὸ λευκὸν τὸ μὲν ἐν τῷ λόγῳ συμπληροῦν καὶ οὐ ποιότης, τὸ δὲ ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ ποιόν. ἢ διαιρετέον τὸ ποιόν, ὡς τὸ μὲν οὐσιῶδες ἰδιότης τις οὖσα τῆς οὐσίας, τὸ δὲ μόνον ποιόν, καθ̓ ὃ ποιὰ οὐσία, τοῦ ποιοῦ οὐ διαλλαγὴν εἰς τὴν οὐσίαν ποιοῦντος οὐδ’ ἐκ τῆς οὐσίας, ἀλλ’ οὔσης ἤδη καὶ πεπληρωμένης διάθεσίν τινα ἔξωθεν ποιοῦντος καὶ μετὰ τὴν οὐσίαν τοῦ πράγματος προσθήκην, εἴτε περὶ ψυχὴν εἴτε περὶ σῶμα γίνοιτο. ἀλλ’ εἰ καὶ τὸ ὁρώμενον λευκὸν ἐπὶ τοῦ ψιμμυθίου συμπληρωτικὸν εἴη αὐτοῦ; ἐπὶ μὲν γὰρ τοῦ κύκνου οὐ συμπληρωτικόν: γένοιτο γὰρ ἂν καὶ οὐ λευκός: ἀλλ’ ἐπὶ τοῦ ψιμμυθίου. καὶ τοῦ πυρὸς δὲ ἡ θερμότης. ἀλλ’ εἴ τις λέγοι τὴν πυρότητα τὴν οὐσίαν εἶναι καὶ ἐπὶ τοῦ ψιμμυθίου τὸ ἀνάλογον; ἀλλ’ ὅμως τοῦ ὁρωμένου πυρὸς πυρότης ἢ θερμότης συμπληροῦσα καὶ ἡ λευκότης ἐπὶ τοῦ ἑτέρου. αἱ αὐταὶ τοίνυν συμπληρώσουσι καὶ οὐ ποιότητες, καὶ οὐ συμπληρώσουσι καὶ ποιότητες: καὶ ἄτοπον ἐν μὲν οἷς συμπληροῦσι λέγειν ἄλλο εἶναι, ἐν δὲ οἷς μὴ ἄλλο, τῆς αὐτῆς φύσεως οὔσης. ἀλλ’ ἄρα τοὺς μὲν λόγους τοὺς ποιήσαντας αὐτὰ οὐσιώδεις ὅλους, τὰ δὲ ἀποτελέσματα ἔχειν ἤδη τὰ ἐκεῖ τὶ [τὰ δ’] ἐνταῦθα ποιά, οὐ τί. ὅθεν καὶ ἁμαρτάνειν ἡμᾶς ἀεὶ περὶ τὸ τὶ ἀπολισθαίνοντας ἐν ταῖς ζητήσεσιν αὐτοῦ καὶ εἰς τὸ ποιὸν καταφερομένους. οὐ γὰρ εἶναι τὸ πῦρ ὃ λέγομεν εἰς τὸ ποιὸν ἀφορῶντες, ἀλλὰ τὸ μὲν εἶναι οὐσίαν, ἃ δὲ νῦν βλέπομεν, εἰς ἃ καὶ ἀφορῶντες λέγομεν, ἀπάγειν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ τὶ καὶ ὁρίζεσθαι τὸ ποιόν: καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν εὐλόγως, οὐδὲν γὰρ αὐτῶν οὐσίαν εἶναι, ἀλλ’ αὐτῆς πάθη. ὅθεν κἀκεῖνο, πῶς ἐξ οὐκ οὐσιῶν οὐσία. ἐλέγετο μὲν οὖν, ὅτι οὐ δεῖ τὸ αὐτὸ τὸ γινόμενον εἶναι τοῖς ἐξ ὧν: νῦν δὲ λέγειν δεῖ, ὅτι οὐδὲ τὸ γενόμενον οὐσία. ἀλλὰ πῶς ἐκεῖ ἣν ἐλέγομεν οὐσίαν ἐξ οὐκ οὐσίας λέγομεν; τὴν γὰρ οὐσίαν φήσομεν ἐκεῖ κυριώτερον καὶ ἀμιγέστερον ἔχουσαν τὸ ὂν εἶναι οὐσίαν ὡς ἐν διαφοραῖς [τοῦ] ὄντος, μᾶλλον δὲ μετὰ προσθήκης ἐνεργειῶν λεγομένην οὐσίαν, τελείωσιν μὲν δοκοῦσαν εἶναι ἐκείνου, τάχα δ’ ἐνδεεστέραν τῇ προσθήκῃ καὶ τῷ οὐχ ἁπλῷ, ἀλλ’ ἤδη ἀφισταμένην τούτου.
2.6.2Ama keyfiyetin genel olarak ne olduğu incelenmeli; belki ne olduğu bilinince güçlükler daha kolay son bulur. Önce şunu araştırmak gerek: Aynı şeyi bazen yalnızca keyfiyet, bazen de ousia'yı tamamlayan bir şey olarak mı kabul etmeli? Keyfiyetin bir ousia'yı, daha doğrusu keyfiyetli bir ousia'yı tamamlamasını yadırgamamak gerekir. Ama keyfiyetli ousia'da, ousia ve "ne", keyfiyetli olmaktan önce gelmelidir. Peki ateşte keyfiyetli ousia'dan önceki ousia nedir? Cisim mi? O zaman ousia cisim olacak, ateş ise sıcak bir cisim olacak; bütünü ousia olmayacak, sıcaklık da onda, senin burnundaki basıklık gibi bulunacak. Sıcaklık, parlaklık ve hafiflik —ki bunlar keyfiyet gibi görünür— ve direnç kaldırılınca geriye üç boyutlu yayılım kalır; ousia da madde olur. Ama bu doğru görünmüyor, çünkü eidos daha çok ousia'dır. Ama eidos keyfiyettir. Hayır, eidos keyfiyet değil, logos'tur. Peki logos ile dayanaktan oluşan şeyler nedir? Görülen ve yakan şey değil; o keyfiyettir. Meğerki biri yakmanın logos'tan gelen bir fiil olduğunu söylesin; o zaman ısıtmak, beyazlatmak ve ötekiler de birer yapma olur; öyle ki keyfiyete bırakacak bir yer bulamayız.
Yoksa ousia'ları tamamladığı söylenenlere, ousia'ya ait logos'lardan ve kuvvelerden gelen fiiller olduklarına göre, keyfiyet dememek mi gerekir? Keyfiyetler ise her ousia'nın dışında kalan şeylerdir: Bir yerde keyfiyet, başka yerde keyfiyet değilmiş gibi görünmezler; ousia'dan sonra gelen bir fazlalıktırlar. Aretē'ler ve kötülükler, çirkinlikler ve güzellikler, sağlık ve belli bir biçime girmiş olmak bunlardandır. Üçgen ve kare kendi başına keyfiyet değildir; ama üçgen biçimine sokulmuş olmaya, şekil verilmiş olduğu bakımından keyfiyet denmelidir; keyfiyet üçgenlik değil, şekil verilmişliktir. Tekhnē'ler ve yatkınlıklar da öyle. Böylece keyfiyet, zaten var olan ousia'lardaki bir durumdur; ister sonradan gelmiş olsun ister baştan beri onlarla birlikte bulunsun, o durum olmasaydı ousia'nın hiçbir eksiği olmazdı. Bu durum kolay değişen de olabilir, zor değişen de; dolayısıyla keyfiyetin iki türü vardır: biri kolay değişen, öteki kalıcı.
ἀλλὰ περὶ τῆς ποιότητος σκεπτέον τί ὅλως: τάχα γὰρ γνωσθὲν ὅ τι ἐστὶ μᾶλλον παύσει τὰς ἀπορίας. πρῶτον οὗν ἐκεῖνο ζητητέον, εἰ τὸ αὐτὸ θετέον ὁτὲ μὲν ποιὸν μόνον, ὁτὲ δὲ συμπληροῦν οὐσίαν, οὐ δυσχεράναντας ποιὸν [οὐ] συμπληρωτικὸν οὐσίας εἶναι, ἀλλὰ ποιᾶς μᾶλλον οὐσίας. δεῖ τοίνυν ἐπὶ τῆς ποιᾶς οὐσίας τὴν οὐσίαν πρὸ τοῦ ποιὰν εἶναι καὶ τὸ τί ἐστι. τί οὖν ἐπὶ τοῦ πυρὸς πρὸ τῆς ποιᾶς οὐσίας ἡ οὐσία; ἆρα τὸ σῶμα; τὸ σῶμα τοίνυν οὐσία ἔσται, τὸ δὲ πῦρ σῶμα θερμὸν καὶ οὐκ οὐσία τὸ ὅλον, ἀλλ’ οὕτω τὸ θερμὸν ἐν αὐτῷ, ὡς καὶ ἐν σοὶ τὸ σιμόν. ἀφαιρεθείσης τοίνυν θερμότητος καὶ τοῦ λαμπροῦ καὶ κούφου, ἃ δὴ δοκεῖ ποιὰ εἶναι, καὶ ἀντιτυπίας τὸ τριχῆ διαστατὸν καταλείπεται καὶ ἡ ὕλη οὐσία. ἀλλ’ οὐ δοκεῖ: τὸ γὰρ εἶδος μᾶλλον οὐσία. ἀλλὰ τὸ εἶδος ποιότης. ἢ οὐ ποιότης, ἀλλὰ λόγος τὸ εἶδος. τὰ οὖν ἐκ τοῦ λόγου καὶ τοῦ ὑποκειμένου τί ἐστιν; οὐ γὰρ τὸ ὁρώμενον καὶ τὸ καῖον: τοῦτο δὲ ποιόν. εἰ μή τις λέγοι τὸ καίειν ἐνέργειαν ἐκ τοῦ λόγου: καὶ τὸ θερμαίνειν καὶ τὸ λευκαίνειν τοίνυν καὶ τὰ ἄλλα ποιήσεις: ὥστε τὴν ποιότητα οὐχ ἕξομεν ὅπου καταλείψομεν. ἢ ταύτας μὲν οὐ λεκτέον ποιότητας, ὅσαι λέγονται συμπληροῦν οὐσίας, εἴπερ ἐνέργειαι αὐτῶν ἀπὸ τῶν λόγων καὶ τῶν δυνάμεων τῶν οὐσιωδῶν ἰοῦσαι, ἃ δέ ἐστιν ἔξωθεν πάσης οὐσίας οὐ πῂ μὲν ποιότητες, ἄλλοις δὲ οὐ ποιότητες φανταζόμεναι, τὸ δὲ περιττὸν μετὰ τὴν οὐσίαν ἔχουσαι, οἷον καὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι καὶ αἴσχη καὶ κάλλη καὶ ὑγίειαι καὶ οὕτως ἐσχηματίσθαι. καὶ τρίγωνον μὲν καὶ τετράγωνον καθ̓ αὑτὸ οὐ ποιόν, τὸ δὲ τετριγωνίσθαι ᾗ μεμόρφωται ποιὸν λεκτέον, καὶ οὐ τὴν τριγωνότητα, ἀλλὰ τὴν μόρφωσιν: καὶ τὰς τέχνας δὲ καὶ τὰς ἐπιτηδειότητας: ὥστε εἶναι τὴν ποιότητα διάθεσίν τινα ἐπὶ ταῖς οὐσίαις ἤδη οὔσαις εἴτε ἐπακτὴν εἴτε ἐξ ἀρχῆς συνοῦσαν, ἣ εἰ μὴ συνῆν, οὐδὲν ἔλαττον εἶχεν [ἂν] ἡ οὐσία. ταύτην δὲ καὶ εὐκίνητον καὶ δυσκίνητον εἶναι: ὡς διττὸν εἶναι εἶδος, τὸ μὲν εὐκίνητον, τὸ δὲ ἔμμονον αὐτῆς.
2.6.3Öyleyse sendeki beyazı keyfiyet olarak değil, açıkça beyazlatma kuvvesinden gelen bir fiil olarak kabul etmeliyiz. Orada da keyfiyet denen her şeyi fiil saymalıyız; "keyfiyet" adını bizim kanaatimizden almışlardır, çünkü her biri bir hususiyettir; ousia'ları birbirinden ayırır gibidir ve kendine özgü bir damgası vardır. Peki oradaki keyfiyet [buradakinden] nasıl farklı olacak? Ne de olsa onlar da fiildir. Şöyle: Oradakiler bir şeyin ne türden olduğunu, dayanakların değişmesini ya da bir damgayı göstermez; yalnızca orada fiil olan, keyfiyet denen şeyi gösterir. Öyle ki bir şey ousia'nın hususiyetine sahip olduğunda keyfiyet olmadığı hemen açıktır. Ama logos onlardaki özelliği ayırdığında —oradan çekip almadan, daha doğrusu onu alıp başka bir şey doğurarak— keyfiyeti doğurmuş olur; ousia'nın bir parçası gibi, kendisine yüzeyde görüneni almıştır. Eğer böyleyse, sıcaklığın ateşle doğuştan birlikte olduğu için ateşin bir eidos'u ve fiili olmasına, onun keyfiyeti olmamasına bir engel yoktur; ama başka bir şekilde, başka bir şeyde alındığında yalnızca keyfiyet olur. O zaman artık ousia'nın şekli değil, yalnızca bir iz, bir gölge, bir surettir; fiili olduğu ousia'yı geride bırakmıştır; işte keyfiyet budur.
Öyleyse arazî olan, fiil ve ousia'ların eidos'u olmayan, ama bazı şekiller kazandıran şeyler keyfiyetlerdir: Dayanakların melekeleri ve öteki durumları keyfiyet sayılmalıdır; onların ilk örnekleri ise, yani ilk olarak bulundukları yerdekiler, o şeylerin fiilleridir. Aynı şey hem keyfiyet hem keyfiyet olmayan olmaz: Ousia'dan soyulmuş olan keyfiyettir, onunla birlikte olan ise ya eidos ya fiildir. Çünkü kendisinde kalan bir şey ile başka bir şeye düşüp eidos ve fiil olmaktan çıkan şey hiçbir şekilde aynı değildir. Hiçbir zaman başka bir şeyin eidos'u olmayan, hep araz olan şey ise saf keyfiyettir, yalnızca keyfiyettir.
τὸ οὖν λευκὸν τὸ ἐπὶ σοὶ θετέον οὐ ποιότητα, ἀλλ’ ἐνέργειαν δηλονότι ἐκ δυνάμεως τῆς τοῦ λευκαίνειν, κἀκεῖ πάσας τὰς λεγομένας ποιότητας ἐνεργείας τὸ ποιὸν λαβούσας παρὰ τῆς ἡμετέρας δόξης τῷ ἰδιώτητα εἶναι ἑκάστην οἷον διοριζούσας τὰς οὐσίας πρὸς ἀλλήλας καὶ πρὸς ἑαυτὰς ἴδιον χαρακτῆρα ἐχούσας. τί οὖν διοίσει ποιότης ἡ ἐκεῖ; ἐνέργειαι γὰρ καὶ αὗται. ἢ ὅτι μὴ οἷόν τί ἐστι δηλοῦσιν οὐδὲ ἐναλλαγὴν τῶν ὑποκειμένων οὐδὲ χαρακτῆρα, ἀλλ’ ὅσον μόνον τὴν λεγομένην ποιότητα ἐκεῖ ἐνέργειαν οὖσαν: ὥστε τὸ μέν, ὅταν ἰδιότητα οὐσίας ἔχῃ, δῆλον αὐτόθεν ὡς οὐ ποιόν, ὅταν δὲ χωρίσῃ ὁ λόγος τὸ ἐπ’ αὐτοῖς ἴδιον οὐκ ἐκεῖθεν ἀφελών, ἀλλὰ μᾶλλον λαβὼν καὶ γεννήσας ἄλλο, ἐγέννησε ποιὸν οἷον μέρος οὐσίας λαβὼν τὸ ἐπιπολῆς φανὲν αὐτῷ. εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲν κωλύει καὶ τὴν θερμότητα τῷ σύμφυτον εἶναι τῷ πυρὶ εἶδός τι εἶναι τοῦ πυρὸς καὶ ἐνέργειαν καὶ οὐ ποιότητα αὐτοῦ, καὶ αὖ ἄλλως ποιότητα μόνην ἐν ἄλλῳ ληφθεῖσαν οὐκέτι μορφὴν οὐσίας οὖσαν, ἀλλὰ ἴχνος μόνον καὶ σκιὰν καὶ εἰκόνα ἀπολιποῦσαν αὑτῆς τὴν οὐσίαν, ἧς ἡ ἐνέργεια, ποιότητα εἶναι. ὅσα οὖν συμβέβηκε καὶ μὴ ἐνέργειαι καὶ εἴδη οὐσιῶν μορφάς τινας παρεχόμενα, ποιὰ ταῦτα: οἷον καὶ αἱ ἕξεις καὶ διαθέσεις ἄλλαι τῶν ὑποκειμένων λεκτέαι ποιότητες, τὰ δὲ ἀρχέτυπα αὐτῶν, ἐν οἷς πρώτως ἐστίν, ἐνεργείας ἐκείνων. καὶ οὐ γίνεται ταὐτὸ ποιότης καὶ οὐ ποιότης, ἀλλὰ τὸ ἀπηρημωμένον οὐσίας ποιόν, τὸ δὲ σὺν ταύτῃ ἢ εἶδος ἢ ἐνέργεια: οὐδὲν γάρ ἐστι ταὐτὸν ἐν αὑτῷ μένον καὶ ἐν ἄλλῳ ἐκπεσὸν τοῦ εἶδος καὶ ἐνέργεια εἶναι. ὃ μέντοι μηδέποτε εἶδος ἄλλου, ἀλλὰ συμβεβηκὸς ἀεί, καθαρῶς ποιότης καὶ μόνον τοῦτο.
2.7.1Baştan Başa Karışım Üzerine
7. İnceleme
Cisimlerin baştan başa karışması denen şeyi incelemek gerek. Bir sıvı başka bir sıvıyla karıştığında, her birinin baştan başa ötekinin içinden geçmesi ya da yalnızca birinin ötekinin içinden geçmesi mümkün müdür? Bu olabiliyorsa, hangisi olduğu fark etmez. Karışımı yan yana konmaya bağlayanları bir kenara bırakmak gerek; çünkü onlar kaynaştırmaktan çok karıştırıyorlar, oysa kaynaşma bütünü türdeş kılmalı, en küçük parçası bile kaynaştığı söylenen şeylerden oluşmalıdır.
Yalnızca keyfiyetleri kaynaştıran, iki cismin maddesini ise yan yana koyup her birinden gelen keyfiyetleri bu maddenin üzerine getirenler, baştan başa kaynaşmayı çürütürken inandırıcı görünebilirler. Şöyle derler: Cisimlerin hiçbirinde hiç boşluk kalmıyorsa ve biri ötekine her noktadan nüfuz ettiği için bölünme kesintisiz olacaksa, kütlelerin büyüklükleri sonunda kesiklere dönüşür. Ayrıca kaynaşan şeyler bazen ikisinden birinden daha büyük, iki yerin toplamı kadar bir yer kaplar. Oysa, derler, biri ötekinin içinden baştan başa geçmiş olsaydı, içine girilen cismin yeri aynı kalmalıydı. Yerin büyümediği durumlarda ise bunu, öteki cismin girdiği yerden havanın dışarı çıkmasıyla açıklarlar. Hem küçük olan büyüğün içinde nasıl yayılıp baştan başa geçebilir? Daha birçok şey söylerler.
Baştan başa kaynaşmayı savunanlar ise, kaynaşma baştan başa olsa bile cisimlerin bölündüğünü ama kesiklere harcanıp tükenmediğini söyleyebilirler; nitekim terin de bedeni kesiklere bölmediğini, delik deşik etmediğini söyleyeceklerdir. Biri, tabiatın bedeni terin geçebileceği biçimde yapmış olmasına bir engel olmadığını söylese bile, şu da var: Tekhnē ürünlerinde, ince ve bitişik olduklarında, sıvının onları baştan başa ıslattığı ve öbür yana sızıp aktığı görülür. Ama bunlar cisim olduğuna göre, bu nasıl olabilir? Bir şeyin bölmeden içinden geçtiğini düşünmek kolay değil; her noktadan böldüklerinde ise açıktır ki birbirlerini yok edeceklerdir. Birçok durumda büyüme olmadığını söylediklerinde de ötekilere, bunu havanın dışarı çıkmasıyla açıklama fırsatı vermiş olurlar. Yerin büyümesine gelince, güç olsa da şunu söylemelerine ne engel olur: Her iki cisim, öteki keyfiyetlerle birlikte büyüklüğünü de beraberinde getirdiği için büyüme zorunlu olarak meydana gelir. Çünkü büyüklük de, öteki keyfiyetler gibi, yok olmaz; orada iki keyfiyetten karışık başka bir keyfiyet türü meydana geldiği gibi, burada da başka bir büyüklük meydana gelir; ikisinden oluşan bu büyüklüğü meydana getiren de karışımdır.
Ama burada öbürleri onlara şöyle diyebilir: Eğer madde maddenin, kütle de büyüklüğü taşıyan kütlenin yanında duruyorsa, bizim söylediğimizi söylüyorsunuz demektir. Eğer madde, üzerindeki ilk büyüklükle birlikte baştan başa giriyorsa, o zaman iki çizginin uçlarındaki noktalarla birleşip art arda dizilmesi gibi olmaz —ki o durumda büyüme olurdu—; bir çizginin başka bir çizginin üzerine çakışması gibi olur, öyle ki büyüme olmaz. Ayrıca daha küçük olan daha büyüğün, en küçük olan en büyüğün her yanına yayılır; kaynaştıkları açıkça görülen şeylerde durum budur. Belirsiz durumlarda küçüğün her yere ulaşmadığını söylemek mümkündür; ama bunun açıkça olduğu durumlarda söylenemez. Kütlelerin yayıldığını söyleyip en küçük kütleyi o kadar büyüğe yaydıklarında da pek inandırıcı olmazlar; çünkü cismi, sudan hava olması gibi başka bir şeye dönüştürerek ona daha fazla büyüklük vermiyorlar.
Περὶ τῆς δἰ ὅλων λεγομένης τῶν σωμάτων κράσεως ἐπισκεπτέον. ἆρα ἐνδέχεται ὅλον δἰ ὅλου ὑγρὸν ὑγρῷ συμμιχθὲν ἑκάτερον δἰ ἑκατέρου ἢ θάτερον διὰ θατέρου χωρεῖν; διαφέρει γὰρ οὐδὲν ὁποτερωσοῦν, εἰ γίγνοιτο. οἱ μὲν γὰρ τῇ παραθέσει διδόντες ὡς μιγνύντες μᾶλλον ἢ κιρνάντες ἐατέοι, εἴπερ δεῖ τὴν κρᾶσιν ὁμοιομερὲς τὸ πᾶν ποιεῖν, καὶ ἕκαστον μέρος τὸ σμικρότατον ἐκ τῶν κεκρᾶσθαι λεγομένων εἶναι. οἱ μὲν οὖν τὰς ποιότητας μόνας κιρνάντες τὴν δὲ ὕλην παρατιθέντες ἑκατέρου τοῦ σώματος καὶ ἐπ’ αὐτῶν ἐπάγοντες τὰς παῤ ἑκατέρου ποιότητας πιθανοὶ ἂν εἶεν τῷ διαβάλλειν τὴν δἰ ὅλων κρᾶσιν τῷ τε εἰς τομὰς τὰ μεγέθη συμβαίνειν τῶν ὄγκων ἰέναι, εἰ μηδὲν διάλειμμα μηδετέρῳ τῶν σωμάτων γίγνοιτο, εἰ συνεχὴς ἔσται ἡ διαίρεσις τῷ κατὰ πᾶν τὴν διάδυσιν γίνεσθαι θατέρῳ εἰς θάτερον, καὶ δή, ὅταν τὰ κραθέντα μείζω τόπον κατέχῃ ἢ θάτερον καὶ τοσοῦτον, ὅσον συνελθόντα τὸν ἑκατέρου τόπον. καίτοι, εἰ δἰ ὅλου ὅλον ἦν διεληλυθός, τὸν τοῦ ἑτέρου ἔδει, φασί, μένειν τὸν αὐτόν, εἰς ὃ θάτερον ἐνεβλήθη. οὗ δὲ μὴ μείζων ὁ τόπος γίνεται, ἀέρος τινὰς ἐξόδους αἰτιῶνται, ἀνθ̓ ὧν ἐσέδυ θάτερον. καὶ τὸ σμικρὸν δὲ ἐν τῷ μείζονι πῶς ἂν ἐκταθὲν δἰ ὅλου χωρήσειε; καὶ πολλὰ ἄλλα λέγουσιν. οἱ δ’ αὖ τὴν δἰ ὅλων κρᾶσιν εἰσάγοντες τέμνεσθαι μὲν καὶ μὴ εἰς τομὰς ἀναλίσκεσθαι λέγειν ἂν δύναιντο καὶ δἰ ὅλων τῆς κράσεως γιγνομένης: ἐπεὶ καὶ τοὺς ἱδρῶτας οὐ τοῦ σώματος τομὰς ποιεῖν οὐδ’ αὖ κατατετρῆσθαι φήσουσι. καὶ γὰρ εἴ τις λέγοι μηδὲν κωλύειν τὴν φύσιν οὕτω πεποιηκέναι τοῦ διιέναι τοὺς ἱδρῶτας χάριν, ἀλλὰ ἐπὶ τῶν τεχνητῶν, ὅταν λεπτὰ ᾖ καὶ συνεχῆ, ὁρᾶσθαι τὸ ὑγρὸν δἰ ὅλου δεῦον αὐτὰ καὶ διάρρεον ἐπὶ θάτερα: ἀλλὰ σωμάτων ὄντων πῶς οἷόν τε τοῦτο γίγνεσθαι; ὡς διιέναι μὴ τέμνοντα ἐπινοῆσαι οὐ ῥᾴδιον: τέμνοντα δὲ κατὰ πᾶν ἀναιρήσει ἄλληλα δηλονότι. τὰς δὲ αὔξας ὅταν λέγωσι μὴ γίγνεσθαι πολλαχοῦ, διδόασι τοῖς ἑτέροις ἀέρων ἐξόδους αἰτιᾶσθαι. πρός τε τὴν τῶν τόπων αὔξησιν χαλεπῶς μέν, ὅμως δὲ τί κωλύει λέγειν συνεισφερομένου ἑκατέρου σώματος καὶ τὸ μέγεθος μετὰ τῶν ἄλλων ποιοτήτων ἐξ ἀνάγκης τὴν αὔξην γίνεσθαι; μὴ γὰρ μηδὲ τοῦτο ἀπόλλυσθαι, ὥσπερ οὐδὲ τὰς ἄλλας ποιότητας, καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ποιότητος ἄλλο εἶδος μικτὸν ἐξ ἀμφοῖν, οὕτω καὶ μέγεθος ἄλλο: οὗ δὴ τὸ μῖγμα ποιεῖ τὸ ἐξ ἀμφοῖν μέγεθος. ἀλλ’ ἐνταῦθ̓ ἂν πρὸς αὐτοὺς οἱ ἕτεροι λέγοιεν, ὡς, εἰ μὲν ἡ ὕλη τῇ ὕλῃ παράκειται καὶ ὁ ὄγκος τῷ ὄγκῳ, ᾧ. σύνεστι τὸ μέγεθος, τὸ ἡμέτερον ἂν λέγοιτε: εἰ δὲ δἰ ὅλου καὶ ἡ ὕλη μετὰ τοῦ ἐπ’ αὐτῇ πρώτως μεγέθους, οὐχ οὕτως ἂν γένοιτο ὡς γραμμὴ γραμμῇ ἐφεξῆς ἂν κέοιτο κατὰ τὰ πέρατα τοῖς σημείοις ἑαυτῶν συνάψασαι, οὗ δὴ αὔξη ἂν γίνοιτο, ἀλλ’ ἐκείνως ὡς ἂν γραμμὴ γραμμῇ ἐφαρμοσθείη, ὥστε αὔξην μὴ γίνεσθαι. τὸ δὲ ἔλαττον διὰ παντὸς τοῦ μείζονος καὶ [τοῦ] μεγίστου τὸ μικρότατον χωρεῖ, ἐφ̓ ὧν φανερὸν ὅτι κίρναται. ἐπὶ γὰρ τῶν ἀδήλων ἔξεστι λέγειν μὴ εἰς πᾶν φθάνειν, ἀλλ’ ἐφ̓ ὧν γε φανερῶς συμβαίνει, [οὐ] λέγοιτ̓ ἄν. καὶ λέγοντες ἐκτάσεις τῶν ὄγκων, οὐ σφόδρα πιθανὰ λέγοιεν ἂν εἰς τοσοῦτον τὸν σμικρότατον ὄγκον ἐκτείνοντες: οὐδὲ γὰρ μεταβάλλοντες τὸ σῶμα μέγεθος αὐτῷ πλέον διδόασιν, ὥσπερ εἰ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γίγνοιτο.
2.7.2Şunu da ayrıca araştırmak gerek: Belli bir su kütlesi hava olduğunda ne olur, meydana gelen şeyde fazlalık nasıl ortaya çıkar? Şimdilik bu kadarı söylenmiş olsun; iki taraf daha başka birçok şey söylüyor. Biz kendi başımıza bakalım: Bu konuda ne söylemeli, hangi görüş söylenenlerle uyuşur, ya da şimdi söylenenlerden başka hangi görüş ortaya çıkacak?
Su yünün içinden aktığında ya da papirüs içindeki suyu damla damla sızdırdığında, suyun bütün cismi onun içinden nasıl geçmiş olmaz? Akmadığında da maddeyi maddeyle, kütleyi kütleyle nasıl bitiştirip yalnızca keyfiyetleri kaynaşmaya sokacağız? Suyun maddesi ne papirüsün dışında onun yanında duracak ne de papirüsün bazı aralıklarında bulunacaktır; çünkü papirüsün tamamı ıslaktır, hiçbir yerinde madde bu keyfiyetten boş değildir. Madde her yerde keyfiyetle birlikteyse, su da papirüsün her yerindedir. Yoksa her yerde olan su değil, suyun keyfiyeti midir? Ama o zaman su nerede? Hem kütle neden aynı kalmıyor? Çünkü eklenen şey papirüsü genişletti: Papirüs içeri girenden büyüklük aldı. Ama aldıysa, bir kütle eklendi; eklendiyse, öbürünün içinde yutulup kaybolmadı; demek ki maddeler ayrı ayrı yerlerde bulunmalıdır.
Yoksa bir cismin ötekine keyfiyetinden verip ondan keyfiyet alması gibi, büyüklükte de böyle olmasına ne engel olur? Ama şu fark var: Bir keyfiyet başka bir keyfiyetle bir araya geldiğinde artık yalnızca kendisi değildir, ötekiyle birliktedir; ötekiyle birlikte olduğu için saf değildir, tümüyle kendisi olmaktan çıkar, sönükleşir. Büyüklük ise başka bir büyüklükle bir araya gelince kaybolmaz.
Bir cismin başka bir cismin içinden geçerken neden mutlaka kesikler açtığı söyleniyor, bunun üzerinde de durulabilir; çünkü biz de keyfiyetlerin cisimlerin içinden geçtiğini ve kesik açmadığını söylüyoruz. Bu, keyfiyetler cisimsiz olduğu için mi? Ama madde de cisimsizse, madde de keyfiyetler de cisimsiz olduğuna göre, keyfiyetler az sayıda olacak türdense, neden maddeyle birlikte aynı şekilde içinden geçmesinler? Katı cisimler ise geçmeyi engelleyecek keyfiyetlere sahip oldukları için mi geçmez, yoksa çok sayıda keyfiyet bir arada, maddeyle birlikte bunu yapamadığı için mi? Eğer yoğun denen cismi keyfiyetlerin çokluğu meydana getiriyorsa, sebep çokluk olur. Yoğunluk kendine özgü bir keyfiyetse, tıpkı cisimlik dedikleri gibi, o da kendine özgü bir keyfiyettir. Öyle ki karışmayı keyfiyetler, keyfiyet oldukları için değil, belli türden keyfiyetler oldukları için yapacaktır. Madde de madde olduğu için değil, belli türden bir keyfiyetle birlikte olduğu için karışmayacaktır; hele kendine ait bir büyüklüğü yoksa ve ancak büyüklüğü bırakmadığı sürece büyüklüğe sahipse. Bu konudaki güçlükler böylece ortaya konmuş olsun.
τοῦτο δὲ αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ ζητητέον, τί συμβαίνει, ὅταν ὅσπερ ἦν ὄγκος ὕδατος ἀὴρ γίγνηται, πῶς τὸ μεῖζον ἐν τῷ γενομένῳ: νῦν δὲ τὰ μὲν εἰρήσθω πολλῶν καὶ ἄλλων παῤ ἑκατέρων λεγομένων. ἡμεῖς δὲ ἐφ̓ ἑαυτῶν σκοπῶμεν, τί χρὴ λέγειν περὶ τούτου, τίς δόξα σύμφωνος τοῖς λεγομένοις ἢ καὶ τίς ἄλλη παρὰ τὰς νῦν λεγομένας φανεῖται; ὅταν τοίνυν διὰ τοῦ ἐρίου ῥέῃ τὸ ὕδωρ [ἢ] ἡ βίβλος ἐκστάζῃ τὸ ἐν αὐτῇ ὕδωρ, πῶς οὐ τὸ πᾶν ὑδάτινον σῶμα δίεισι δἰ αὐτῆς; ἢ καὶ ὅταν μὴ ῥέῃ, πῶς συνάψομεν τὴν ὕλην τῇ ὕλῃ καὶ τὸν ὄγκον τῷ ὄγκῳ, τὰς δὲ ποιότητας μόνας ἐν συγκράσει ποιησόμεθα; οὐ γὰρ δὴ ἔξω τῆς βίβλου ἡ τοῦ ὕδατος ὕλη παρακείσεται οὐδ’ αὖ ἔν τισι διαστήμασιν αὐτῆς: πᾶσα γὰρ ὑγρά ἐστι καὶ οὐδαμοῦ ὕλη κενὴ [ὑδατίνης] ποιότητος. εἰ δὲ πανταχοῦ ἡ ὕλη μετὰ τῆς ποιότητος, πανταχοῦ τῆς βίβλου τὸ ὕδωρ. ἢ οὐ τὸ ὕδωρ, ἀλλ’ ἡ τοῦ ὕδατος ποιότης. ἀλλὰ ποῦ ὄντος τοῦ ὕδατος; πῶς οὖν οὐχ ὁ αὐτὸς ὄγκος; ἢ ἐξέτεινε τὴν βίβλον τὸ προστεθέν: ἔλαβε γὰρ μέγεθος παρὰ τοῦ εἰσελθόντος. ἀλλ’ εἰ ἔλαβε, προσετέθη τις ὄγκος: εἰ δὲ προσετέθη, οὐ κατεπόθη ἐν τῷ ἑτέρῳ, δεῖ οὖν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ τὴν ὕλην εἶναι. ἢ τί κωλύει, ὥσπερ δίδωσι τῆς ποιότητος καὶ λαμβάνει σῶμα θάτερον παρὰ θατέρου, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ μεγέθους; ποιότης μὲν γὰρ ποιότητι συνελθοῦσα οὐκ ἐκείνη οὖσα, ἀλλὰ μετ’ ἄλλης, ἐν τῷ μετ’ ἄλλης εἶναι οὐ καθαρὰ οὖσα οὐκ ἔστι παντελῶς ἐκείνη, ἀλλ’ ἠμαύρωται: μέγεθος δὲ συνελθὸν ἄλλῳ μεγέθει οὐκ ἀφανίζεται. τὸ δὲ σῶμα χωροῦν διὰ σώματος πάντως τομὰς ποιεῖν πῶς λέγεται, ἐπιστήσειεν ἄν τις: ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ τὰς ποιότητας διὰ τῶν σωμάτων χωρεῖν λέγομεν καὶ οὐ τομὰς ποιεῖν. ἢ ὅτι ἀσώματοι. ἀλλ’ εἰ ἡ ὕλη καὶ αὐτὴ ἀσώματος, διὰ τί τῆς ὕλης ἀσωμάτου οὔσης καὶ τῶν ποιοτήτων, εἰ τοιαῦται εἶεν ὡς ὀλίγαι εἶναι, οὐ μετὰ τῆς ὕλης τὸν αὐτὸν τρόπον διίασι; μὴ διιέναι δὲ τὰ στερεά, ὅτι τοιαύτας ἔχει τὰς ποιότητας ὡς κωλυθῆναι διιέναι, ἢ πολλὰς ὁμοῦ ἀδυνατεῖν μετὰ τῆς ὕλης ποιεῖν τοῦτο; εἰ μὲν οὖν τὸ πλῆθος τῶν ποιοτήτων τὸ πυκνὸν λεγόμενον σῶμα ποιεῖ, τὸ πλῆθος ἂν εἴη αἴτιον: εἰ δὲ πυκνότης ἰδία ποιότης ἐστίν, ὥσπερ καὶ ἣν λέγουσι σωματότητα, [ἡ] ἰδία ποιότης: ὥστε οὐχ ᾗ ποιότητες τὴν μῖξιν ποιήσονται, ἀλλ’ ᾗ τοιαίδε, οὐδ’ αὖ ἡ ὕλη ᾗ ὕλη οὐ μιχθήσεται, ἀλλ’ ᾗ μετὰ τοιᾶσδε ποιότητος, καὶ μάλιστα, εἰ μέγεθος οἰκεῖον οὐκ ἔχει ἀλλ’ ἢ μὴ ἀποβαλοῦσα τὸ μέγεθος. ταῦτα μὲν οὖν ἔστω καὶ οὕτω διηπορημένα.
2.7.3Cisimlikten söz ettiğimize göre şunu da incelemek gerek: Cisimlik bütün keyfiyetlerden oluşan bileşim midir, yoksa maddeye girip onu cisim yapan bir eidos, bir logos mudur? Cisim, maddeyle birlikte bütün keyfiyetlerden oluşan şeyse, cisimlik de bu olur. Cismi, gelip maddeye katılarak yapan bir logos'sa, açıktır ki bu logos bütün keyfiyetleri kapsayıp kendinde tutar. Ama bu logos, şeyin ne olduğunu gösteren bir tarif gibi değil de şeyi meydana getiren bir logos ise, maddeyi de kapsamamalı, maddeyle ilgili olmalı ve ona girerek cismi tamamlamalıdır. Cisim, madde ile içindeki logos'tur; logos'un kendisi ise eidos olduğu için, maddeden ne kadar ayrılmaz olursa olsun, maddesiz ve çıplak olarak seyredilir. Çünkü ayrı olan logos başkadır, nous'taki logos'tur; nous'tadır, çünkü kendisi de nous'tur. Ama bunlar başka yerde.
ἐπεὶ δὲ ἐμνήσθημεν σωματότητος, ἐπισκεπτέον, πότερα ἡ σωματότης ἐστὶ τὸ ἐκ πάντων [σὺν ὕλῃ] συγκείμενον ἢ εἶδός τι καὶ λόγος τις, ὃς ἐγγενόμενος τῇ ὕλῃ σῶμα ποιεῖ. εἰ μὲν οὖν τοῦτό ἐστι τὸ σῶμα τὸ ἐκ πασῶν τῶν ποιοτήτων σὺν ὕλῃ [συγκείμενον], ταὐτὸ ἂν εἴη ἡ σωματότης. καὶ εἰ λόγος δὲ εἴη, ὃς προσελθὼν ποιεῖ τὸ σῶμα, δηλονότι ὁ λόγος ἐμπεριλαβὼν ἔχει τὰς ποιότητας ἁπάσας. δεῖ δὲ τὸν λόγον τοῦτον, εἰ μή ἐστιν ἄλλως ὥσπερ ὁρισμὸς δηλωτικὸς τοῦ τί ἔστι τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ λόγος ποιῶν πρᾶγμα, μὴ τὴν ὕλην συμπεριειληφέναι, ἀλλὰ περὶ ὕλην εἶναι καὶ ἐγγενόμενον ἀποτελεῖν τὸ σῶμα, καὶ εἶναι μὲν τὸ σῶμα ὕλην καὶ λόγον ἐνόντα, αὐτὸν δὲ εἶδος ὄντα ἄνευ ὕλης ψιλὸν θεωρεῖσθαι, κἂν ὅτι μάλιστα ἀχώριστος αὐτὸς ᾖ. ὁ γὰρ χωριστὸς ἄλλος, ὁ ἐν νῷ: ἐν νῷ δέ, ὅτι καὶ αὐτὸς νοῦς. ἀλλὰ ταῦτα ἄλλοθι.
2.8.1Uzaktan Görülen Şeyler Neden Küçük Görünür?
8. İnceleme
Uzaktaki şeyler neden daha küçük görünür; çok uzakta olanların arasında az mesafe varmış gibi görünür de yakındakiler hem büyüklükleri hem aralarındaki mesafe neyse öyle görünür? Uzaktaki şeyler görenlere daha küçük görünür, çünkü ışık görmeye ve göz bebeğinin büyüklüğüne göre daralmak ister. Görülen şeyin maddesi ne kadar uzaktaysa, eidos'u da o kadar sanki tek başına kalmış olarak, hem büyüklük eidos'undan hem de keyfiyetten soyunarak ulaşır; öyle ki yalnızca logos'u ulaşır. Ya da şundandır: Bir büyüklüğün ne kadar olduğunu, her bir parçasını tek tek dolaşarak ve üzerinden geçerek hissederiz; öyleyse ne kadar olduğunun bilinmesi için büyüklüğün yanımızda ve yakınımızda olması gerekir. Ya da şundandır: Büyüklük araz yoluyla görülür, ilk olarak görülen renktir. Yakında bir şeyin ne kadarının renkli olduğu bilinir; uzakta ise yalnızca renkli olduğu bilinir. Kemiyete göre birbirinden ayrılan parçalar uzaktan kemiyetin kesin olarak ayırt edilmesini sağlamaz; nitekim renklerin kendileri de soluk ulaşır. O hâlde büyüklüklerin de, sesler gibi, eidos'ları ne kadar soluk ulaşıyorsa o kadar küçülmesine şaşılır mı? Çünkü orada da işitmenin aradığı eidos'tur, büyüklüğü ise araz yoluyla duyar.
Ama işitmede büyüklüğün araz yoluyla duyulup duyulmadığı sorulabilir: Görülen şeyin büyüklüğü ilk olarak dokunmaya ait görünüyorsa, sesteki büyüklük ilk olarak hangi duyuya aittir? Belki işitme, büyüklük gibi görünen şeyi kemiyet olarak değil, daha çok ve daha az olarak, yani şiddet olarak, araz yoluyla değil doğrudan algılar; tadın da tatlının şiddetini doğrudan algılaması gibi. Sesin asıl büyüklüğü ise ne kadar yere yayıldığıdır; işitme bunu araz yoluyla, şiddetten hareketle gösterebilir, ama kesin olarak değil. Çünkü şiddet her parçada aynıdır; çokluk ise sesin kapladığı bütün yere yayılır. Ama renkler küçülmez, solar; büyüklükler ise küçülür. Belki ikisinde ortak olan "daha az" olmaktır: Renkte daha az olmak soluk olmaktır, büyüklükte daha az olmak küçük olmaktır; rengi izleyen büyüklük de onunla orantılı olarak küçülür.
Bu durum çeşitli şeylerde daha açık görülür: sözgelişi üzerinde birçok ev, bir sürü ağaç ve daha birçok şey bulunan dağlarda. Bunların her biri görülseydi, görülen her bir şeyden bütünü ölçmek mümkün olurdu. Ama eidos her biri için ayrı ayrı ulaşmadığından, görme tek tek şeyleri ölçerek dayanaktaki büyüklüğün bütününü bilme imkânından yoksun kalır. Nitekim yakındaki şeyler de çeşitli olduklarında, onlara bir bakışta toptan bakılıp eidos'ların hepsi görülmediğinde, her biri bakışta ne kadar gözden kaçmışsa o oranda daha küçük görünür; hepsi görüldüğünde ise kesin olarak ölçülür ve ne kadar oldukları bilinir. Aynı eidos'ta ve aynı renkte olan büyüklükler de yanıltır; çünkü görme onların kemiyetini parça parça pek ölçemez: Parça parça ölçerken kayar, çünkü her bir parçada bir farka tutunup duramaz. Uzaktaki şey yakın görünür, çünkü aradaki mesafe de aynı sebeple daralır. Yakındaki mesafenin ne kadar olduğu aynı sebeplerle gözden kaçmaz; ama görme, uzaktaki mesafeyi dolaşıp eidos bakımından nasıl olduğunu görmediğinden, büyüklük bakımından ne kadar olduğunu da söyleyemez.
Ἆρα τὰ πόρρω φαίνεται ἐλάττω καὶ τὰ πολὺ ἀφεστηκότα ὀλίγον δοκεῖ ἔχειν τὸ μεταξύ, τὰ δὲ ἐγγύθεν ἡλίκα ἐστὶ φαίνεται, καὶ ὅσην ἔχει τὴν ἀπόστασιν; ἐλάττω μὲν δοκεῖ τοῖς ὁρῶσι τὰ πόρρω, ὅτι συναιρεῖσθαι πρὸς τὴν ὄψιν ἐθέλει καὶ πρὸς τὸ μέγεθος τῆς κόρης τὸ φῶς — καὶ ὅσῳ ἂν πόρρω ἡ ὕλη ᾖ τοῦ ὁρωμένου, τόσῳ τὸ εἶδος οἷον μεμονωμένον ἀφικνεῖται καὶ τοῦ πηλίκου εἴδους καὶ αὖ τοῦ ποιοῦ, ὡς τὸν λόγον αὐτοῦ ἀφικνεῖσθαι μόνον: ἢ καί, ὅτι τὸ μὲν μέγεθος ἐν διεξόδῳ καὶ ἐπελεύσει καθ̓ ἕκαστον μέρος ὅσον ἐστὶν αἰσθανόμεθα — παρεῖναι οὖν δεῖ αὐτὸ καὶ πλησίον εἶναι, ἵνα γνωσθῇ ὅσον: ἢ καί, ὅτι κατὰ συμβεβηκὸς ὁρᾶται τὸ μέγεθος τοῦ χρώματος πρώτως θεωρουμένου. πλησίον μὲν οὖν ὅσον κέχρωσται γινώσκεται, πόρρω δὲ ὅτι κέχρωσται, τὰ δὲ μέρη κατὰ ποσὸν συνδιαιρούμενα οὐκ ἀκριβῆ δίδωσι τὴν τοῦ ποσοῦ διάγνωσιν: ἐπεὶ καὶ τὰ χρώματα αὐτὰ ἀμυδρὰ προσέρχεται. τί οὖν θαυμαστόν, εἰ καὶ τὰ μεγέθη, ὥσπερ καὶ αἱ φωναί, ἐλάττω, ὅσῳ ἂν τὸ εἶδος αὐτῶν ἀμυδρὸν ἴῃ; εἶδος γὰρ κἀκεῖ ἡ ἀκοὴ ζητεῖ, τὸ δὲ μέγεθος κατὰ συμβεβηκὸς αἰσθάνεται. ἀλλὰ περὶ τῆς ἀκοῆς, εἰ τὸ μέγεθος κατὰ συμβεβηκός: τίνι γὰρ πρώτως τὸ ἐν τῇ φωνῇ μέγεθος, ὥσπερ δοκεῖ τῇ ἁφῇ τὸ ὁρώμενον; ἢ τὸ δοκοῦν μέγεθος ἡ ἀκοὴ οὐ κατὰ τὸ ποσόν, ἀλλὰ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐ κατὰ συμβεβηκός, οἷον τὸ σφόδρα, ὡς καὶ ἡ γεῦσις τὸ σφόδρα τοῦ γλυκέος κατὰ συμβεβηκός: τὸ δὲ κυρίως μέγεθος φωνῆς τὸ ἐφ̓ ὅσον: τοῦτο δὲ κατὰ συμβεβηκὸς ἐκ τοῦ σφόδρα σημήνειεν ἄν, οὐκ ἀκριβῶς δέ. τὸ μὲν γὰρ σφόδρα ἑκάστῳ τὸ αὐτό, τὸ δὲ εἰς πλῆθος εἰς ἅπαντα τὸν τόπον, ὃν ἐπέσχεν. ἀλλ’ οὐ σμικρὰ τὰ χρώματα, ἀλλὰ ἀμυδρά, τὰ δὲ μεγέθη σμικρά. ἢ ἐν ἀμφοτέροις κοινὸν τὸ ἧττόν ἐστι. χρῶμα μὲν οὖν τὸ ἧττον ἀμυδρόν, μέγεθος δὲ τὸ ἧττον σμικρόν, καὶ ἑπόμενον τῷ χρώματι τὸ μέγεθος ἀνὰ λόγον ἠλάττωται. σαφέστερον δὲ ἐπὶ τῶν ποικίλων γίνεται τὸ πάθος: οἷον ὀρῶν ἐχόντων πολλὰς οἰκήσεις καὶ δένδρων πλῆθος καὶ ἄλλα πολλά, ὧν ἕκαστον, εἰ μὲν ὁρῷτο, δίδωσιν ἐκ τῶν ὁρωμένων ἑκάστων μετρεῖν τὸ ὅλον: τοῦ δὲ εἴδους καθ̓ ἕκαστον οὐκ ἰόντος ἀπεστέρηται τοῦ καθ̓ ἕκαστον ὄψις μετροῦσα τὸ ὑποκείμενον μέγεθος τὸ πᾶν ὅσον ἐστὶ γινώσκειν. ἐπεὶ καὶ τὰ πλησίον, ὅταν ποικίλα ᾖ ἀθρόως τε γίνηται ἡ ἐπιβολὴ πρὸς αὐτὰ καὶ μὴ πάντα τὰ εἴδη ὁρῷτο, ἐλάττω ἂν φανείη κατὰ λόγον, ὅσον ἂν ἕκαστον κλαπῇ ἐν τῇ θέᾳ: ὅταν δὲ πάντα ὀφθῇ, ἀκριβῶς μετρηθέντα ὅσα ἐστὶ γινώσκεται. ὅσα δὲ τῶν μεγεθῶν ὁμοειδῆ ὁμοιόχροα ὄντα, ψεύδεται καὶ ταῦτα τὸ ποσὸς αὐτῆς οὐ κατὰ μέρος πάνυ τι μετρεῖν δυναμένης [τῆς] ὄψεως, ὅτι ἀπολισθάνει κατὰ μέρος μετροῦσα, ὅτι μὴ ἔχει ἵστασθαι καθ̓ ἕκαστον μέρος τῇ διαφορᾷ. ἐγγύθεν δὲ τὸ πόρρω, ὅτι [τὸ] μεταξὺ συναιρεῖται ὅσον ἐστὶ κατὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. τὸ μὲν γὰρ πλησίον ὅσον ἐστὶν οὐ λανθάνει διὰ τὰ αὐτά: οὐ διεξοδεύουσα δὲ τὸ πόρρω τοῦ διαστήματος οἷόν ἐστι κατ’ εἶδος οὐκ ἂν δύναιτο οὐδ’ ὅσον ἐστὶ κατὰ μέγεθος εἰπεῖν.
2.8.2Daha küçük görme açılarına dayanan açıklamanın geçersiz olduğu başka yerlerde de söylendi; şimdi şunu söylemek gerek: Bir şeyin daha küçük bir açıyla görüldüğü için daha küçük göründüğünü söyleyen kimse, görmenin o şeyin dışında da bir şey gördüğünü, ya da dışarıda hava gibi başka bir şeyin bulunduğunu varsayar. Peki dağ büyük olduğu için görmenin dışında hiçbir şey kalmadığında ne olacak? Görme ona tam denk gelir ve açıklığı görülen şeye uyduğundan artık başka bir şey göremez; ya da görülen şey, görmenin uzandığı alanı her iki yandan aşıp taşar. Burada dayanaktaki şey olduğundan çok daha küçük göründüğü hâlde görmenin bütünüyle görülmektedir; buna ne denecek? Gökyüzüne bakan biri bunu tartışmasız anlar. Kimse bütün yarım küreyi tek bakışta göremez; görme oraya kadar uzanıp o kadar geniş yayılamaz. Ama isteyen olursa, bunu kabul edelim. Görme bütünüyle bütünü kavradıysa ve gökyüzündeki büyüklük görünenden kat kat büyükse, onun olduğundan çok daha küçük görünmesini açının küçülmesine nasıl bağlayabilir?
τὸ δὲ κατὰ τὰς τῆς ὄψεως γωνίας ἐλάττους εἴρηται μὲν καὶ ἐν ἄλλοις ὡς οὐκ ἔστι, καὶ νῦν δὲ ἐκεῖνο λεκτέον, ὡς ὁ λέγων ἔλαττον φαίνεσθαι ἐλάττονι γωνίᾳ καταλείπει τὴν ὄψιν ἔξωθέν τι ὁρῶσαν ἢ ἄλλο τι ὂν ἔξωθεν ὅλως, οἷον ἀέρα. ὅταν οὖν μηδὲν καταλείπῃ τῷ πολὺ εἶναι τὸ ὄρος, ἀλλ’ ἢ ἰσάζῃ καὶ μηκέτι ἄλλο οἷόν τε ᾖ αὐτῇ ὁρᾶν, ἅτε τοῦ διαστήματος αὐτῆς συναρμόσαντος τῷ ὁρωμένῳ, ἢ καὶ ὑπερτείνῃ τὸ ὁρώμενον ἐφ̓ ἑκάτερα τὴν τῆς ὄφεως προσβολήν, τί ἄν τις ἐνταῦθα λέγοι ἐλάττονος μὲν ἢ ἔστι πολλῷ φαινομένου τοῦ ὑποκειμένου, πάσῃ δὲ τῇ ὄψει ὁρωμένου; εἰ δὲ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ οὐρανοῦ θεωροῖ, ἀναμφισβητήτως μάθοι ἄν τις. πᾶν μὲν γὰρ τὸ ἡμισφαίριον οὐκ ἄν τις ὁρᾶν μιᾷ προσβολῇ δύναιτο, οὐδὲ ἐπὶ τοσοῦτον χυθῆναι ἡ ὄψις μέχρις αὐτοῦ ἐκτεινομένη. ἀλλ’ εἴ τις βούλεται, δεδόσθω. εἰ οὖν πᾶσα μὲν περιέλαβε πᾶν, πολλαπλάσιον δὲ τὸ μέγεθος τοῦ φαινομένου ὑπάρχει ἐν τῷ οὐρανῷ, τοῦ ἔλαττον πολλῷ ἢ ἔστι φαίνεσθαι πῶς ἂν ἐλάττωσιν γωνίας αἰτιῷτο;