İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Kolotes'e Karşı

Πρὸς Κωλώτην

1Epikuros'un sevgiyle Kolotaras ve Kolotarion diye çağırdığı Kolotes, Saturninus, Öteki Filozofların Öğretilerine Göre Yaşamak Bile Mümkün Değildir başlıklı bir kitap yayımladı ve Kral Ptolemaios'a ithaf etti. Kolotes'e karşı söylemek aklımıza gelenleri yazılı olarak okumaktan hoşlanacağını sanıyorum; çünkü güzel olanı ve eskileri seversin, eskilerin sözlerini olabildiğince hatırlamayı ve elinden düşürmemeyi en krallara yaraşır uğraş sayarsın.

1

Κωλώτης, ὃν Εʼπίκουρος εἰώθει Κωλωταρᾶν ὑποκορίζεσθαι καὶ Κωλωτάριον, ὦ Σατορνῖνε, βιβλίον ἐξέδωκεν, ἐπιγράψας περὶ τοῦ ὅτι κατὰ τὰ τῶν ἄλλων φιλοσόφων δόγματα οὐδὲ ζῆν ἔστιν. ἐκεῖνο μὲν οὖν Πτολεμαίῳ τῷ βασιλεῖ προσπεφώνηται· ἃ δʼ ἡμῖν ἐπῆλθεν εἰπεῖν πρὸς τὸν Κωλώτην, ἡδέως ἂν οἶμαί σε γεγραμμένα διελθεῖν, φιλόκαλον καὶ φιλάρχαιον ὄντα καὶ τὸ μεμνῆσθαι καὶ διὰ χειρῶν ἔχειν ὡς μάλιστα δυνατόν ἐστι τοὺς λόγους τῶν παλαιῶν βασιλικωτάτην διατριβὴν ἡγούμενον.

2Geçenlerde bu kitap okunuyordu. Arkadaşlarımızdan Aigionlu Aristodemos —adamı bilirsin, Akademia'dakilerden yalnız asa taşıyan biri değil, Platon'un en çılgın ayin coşkunudur— nedense alışılmadık biçimde sessizce sabretti ve sonuna kadar uslu bir dinleyici oldu. Okuma bitince "Pekâlâ" dedi, "filozoflar adına bununla savaşacak kimi çıkarıyoruz? Çünkü dokuz kişiden en iyisini seçmek gerekirken işi talihe bırakıp kura çeken Nestor'u beğenmiyorum."

"Ama görüyorsun" dedim, "o da kurayı bizzat yönetmişti ki seçim en akıllı adamın hakemliğinde yapılsın:

miğferden istedikleri kura fırladı, Aias'ın.

Yine de sen seçmemi buyuruyorsan,

tanrısal Odysseus'u nasıl unuturum?

Öyleyse bak ve düşün, adama nasıl karşılık vereceksin."

Aristodemos "Platon'un hikâyesini bilirsin" dedi. "Kölesine kızınca sopayı kendisi atmamış, Speusippos'a buyurmuş, 'Ben öfkeliyim' demiş. Sen de adamı al, dilediğin gibi cezalandır; çünkü ben öfkeliyim."

Ötekiler de aynı şeyi isteyince "Demek konuşmak gerekiyor" dedim. "Ama korkarım ben de kitaba karşı öfkeyle gereğinden fazla hararetlenmiş görüneceğim. Çünkü adam öyle kaba, soytarı ve küstahtır ki Sokrates'in önüne ot atıyor ve yemeği neden kulağına değil de ağzına koyduğunu soruyor. Sokrates'in yumuşaklığını ve inceliğini düşünen belki buna güler. Ama öteki filozofların bütün Yunan ordusu için, aralarında kötü söz işiten Demokritos, Platon, Stilpon, Empedokles, Parmenides ve Melissos varken, susmak yalnız ayıp değildir; onlar için söylenmesi gereken en yüksek açık sözlülükten bir şey eksiltmek ya da saklamak dine de aykırıdır. Çünkü felsefeyi bu şana ulaştıranlar onlardır. Yaşamayı bize tanrılarla birlikte ana babamız verdi; ama iyi yaşamayı filozoflardan, adaletin ve kanunun işbirlikçisi, arzuların cezalandırıcısı olan logosu alarak öğrendiğimizi düşünürüz. İyi yaşamak ise toplum içinde, dostça, itidalle ve adaletle yaşamaktır. 'İyi, karındadır' diye bağıranlar, aretēlerin hepsini, her türlü haz her yandan kovulmuş olarak, delik bir kuruşa bile satın almayacaklarını söyleyenler bunlardan hiçbirini ayakta bırakmaz. Üstelik bir de tanrılar ve psykhē hakkındaki öğretilerini eklerler: psykhē çözülüp yok olur, tanrılar ise işlerimizi umursamaz. Bu adamlar öteki filozofları, itidalli yaşamayı öğretmekle hayatı ortadan kaldırıyorlar diye suçlarlar; onlar da bunları alçakça ve hayvanca yaşamayı öğretmekle suçlarlar.

2

ἔναγχος οὖν ἀναγιγνωσκομένου τοῦ συγγράμματος, εἷς τῶν ἑταίρων, Ἀριστόδημος ὁ Αἰγιεύς, οἶσθα γὰρ τὸν ἄνδρα τῶν ἐξ Ἀκαδημείας οὐ ναρθηκοφόρον ἀλλʼ ἐμμανέστατον ὀργιαστὴν Πλάτωνος, οὐκ οἶδʼ ὅπως παρὰ τὸ εἰωθὸς ἐγκαρτερήσας σιωπῇ καὶ παρασχὼν ἑαυτὸν ἀκροατὴν ἄχρι τέλους κόσμιον, ὡς τέλος ἔσχεν ἡ ἀνάγνωσις εἶεν ἔφη τίνα τούτῳ μαχούμενον ἀνίσταμεν ὑπὲρ τῶν φιλοσόφων; οὐ γὰρ ἄγαμαι τὸ τοῦ Νέστορος, ἑλέσθαι δέον ἐκ τῶν ἐννέα τὸν ἄριστον, ἐπὶ τῇ τύχῃ ποιουμένου καὶ διακληροῦντος, ἀλλʼ ὁρᾷς, ἔφην, ὅτι κἀκεῖνος ἐπὶ τὸν κλῆρον ἑαυτὸν ἔταξεν, ὥστε τοῦ φρονιμωτάτου βραβεύοντος γενέσθαι τὸν κατάλογον· ἐκ δʼ ἔθορε κλῆρος κυνέης, ὃν ἄρʼ ἤθελον αὐτοί, Αἴαντος. οὐ μὴν ἀλλʼ εἰ σὺ προστάττεις ἑλέσθαι, πῶς ἂν ἔπειτʼ Ὀδυσῆος ἐγὼ θείοιο λαθοίμην; ὅρα δὴ καὶ σκόπει, πῶς ἀμυνῇ τὸν ἄνδρα καὶ ὁ Ἀριστόδημος ἀλλʼ οἶσθα ἔφη τὸ τοῦ Πλάτωνος, ὅτι τῷ παιδὶ χαλεπήνας οὐκ αὐτὸς ἐνέτεινε πληγὰς ἀλλὰ Σπεύσιππον ἐκέλευσεν, εἰπὼν αὐτὸς ὀργίζεσθαι καὶ σὺ τοίνυν παραλαβὼν κόλαζε τὸν ἄνθρωπον ὅπως βούλει· ἐγὼ γὰρ ὀργίζομαι. ταύτὰ δὴ καὶ τῶν ἄλλων παρακελευομένων λεκτέον μέν ἔφην ἄρα, φοβοῦμαι δὲ μὴ δόξω καὶ αὐτὸς ἐσπουδακέναι μᾶλλον ἢ δεῖ πρὸς τὸ βιβλίον ὑπʼ ὀργῆς, διʼ ἀγροικίαν καὶ βωμολοχίαν καὶ ὕβριν τάνθρώπου χόρτον τινὰ προβάλλοντος […] ήσεως· Σωκράτει, καὶ πῶς εἰς τὸ στόμα τὸ σιτίον οὐκ. εἰς τὸ οὖς ἐντίθησιν, ἐρωτῶντος. ἀλλʼ ἴσως ἂν ἐπὶ τούτοις καὶ γελάσειέ τις ἐννοήσας τὴν Σωκράτους πραότητα καὶ χάριν, ὑπέρ γε μέντοι παντὸς Ἑλλήνων στρατοῦ τῶν ἄλλων φιλοσόφων, ἐν οἷς Δημόκριτὸς ἐστι καὶ Πλάτων καὶ Στίλπων καὶ Ἐμπεδοκλῆς καὶ Παρμενίδης καὶ Μέλισσος, οἱ κακῶς ἀκηκοότες, οὐ μόνον αἰσχρὸν σιωπᾶν ἀλλʼ οὐδʼ ὅσιον ἐνδοῦναί τι καὶ ὑφελέσθαι τῆς ἄκρας ὑπὲρ αὐτῶν παρρησίας, εἰς τοῦτο δόξης φιλοσοφίαν προαγαγόντων. καίτοι τὸ μὲν ζῆν οἱ γονεῖς μετὰ τῶν θεῶν ἡμῖν ἔδωκαν, παρὰ δὲ τῶν φιλοσόφων δίκης καὶ νόμου συνεργὸν οἰόμεθα λόγον ἐπιθυμιῶν κολαστὴν λαβόντες εὖ ζῆν· τὸ δʼ εὖ ζῆν ἐστι κοινωνικῶς ζῆν καὶ φιλικῶς καὶ σωφρόνως καὶ δικαίως. ὧν οὐδὲν ἀπολείπουσιν οἱ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν εἶναι βοῶντες οὐκ ἂν δὲ τὰς ἀρετὰς ὁμοῦ πάσας τετρημένου χαλκοῦ πριάμενοι δίχα τῆς ἡδονῆς πάσης πανταχόθεν ἐξελαθείσης· ἐνδεῖν δʼ αὐτοῖς τὸν περὶ θεῶν καὶ ψυχῆς λόγον, ὡς ἡ μὲν ἀπόλλυται διαλυθεῖσα, τοῖς δʼ οὐδενὸς μέλει τῶν καθʼ ἡμᾶς. τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις φιλοσόφοις ἐγκαλοῦσιν οὗτοι διὰ τὸ σωφρόνως τὸ ζῆν ἀναιροῦσιν ἐκεῖνοι δὲ τούτοις, ὅτι ζῆν ἀγεννῶς καὶ θηριωδῶς διδάσκουσι.

3Bu görüşler Epikuros'un öğretisine karışmış, felsefesinin her yanına sinmiştir. Kolotes'in ise gerçeklikten kopuk bazı sözleri koparıp alarak, cümle parçalarını, onları güvenilir ve anlaşılır kılan bağlamdan ayrılmış dilsiz kırıntıları çekiştirerek kitabını bir ucube pazarı ya da ucube resimleri tablosu gibi düzenlediğini" dedim, "siz eskilerin yazılarını elinizden düşürmediğiniz için herkesten iyi bilirsiniz. Bana kalırsa o, atasözündeki Lydialı gibi kendi başına açtığı tek bir kapıyla yetinmiyor, Epikuros'u en çok ve en büyük aporialarla kuşatıyor. Demokritos'tan başlıyor; öyle ki Demokritos hocalık ücretini ondan güzelce ve layıkıyla almış oluyor. Oysa Epikuros uzun süre kendine Demokritosçu demiştir. Bunu başkaları gibi Epikuros'un en seçkin öğrencilerinden Leonteus da söyler. Lykophron'a yazarken Epikuros'un Demokritos'a, doğru bilgiye ondan önce ulaştığı için saygı duyduğunu, doğaya dair ilkelere önce o rastladığı için de bütün öğretiye Demokritosçu dendiğini anlatır. Metrodoros da Felsefe Üzerine'de açıkça, Demokritos yol göstermeseydi Epikuros'un bilgeliğe ulaşamayacağını söylemiştir. Kolotes'in sandığı gibi Demokritos'un öğretilerine göre yaşamak mümkün değilse, Epikuros yaşamamaya götüren Demokritos'un peşinden gitmekle gülünç duruma düşmüştür.

3

καίτοι ταῦτα μὲν ἐγκέκραται τοῖς Ἐπικούρου λόγοις καὶ διαπεφοίτηκεν αὐτοῦ τῆς φιλοσοφίας· ὁ δὲ Κωλώτης ὅτι φωνάς τινας ἐρήμους πραγμάτων ἀποσπῶν καὶ μέρη λόγων καὶ σπαράγματα κωφὰ τοῦ βεβαιοῦντος καὶ συνεργοῦντος πρὸς νόησιν καὶ πίστιν ἕλκων ὥσπερ ἀγορὰν ἢ πίνακα τεράτων συντίθησι τὸ βιβλίον, ἴστε δήπου παντὸς μᾶλλον ὑμεῖς,ἔφην, τὰ συγγράμματα τῶν παλαιῶν διὰ χειρὸς ἔχοντες. ἐμοὶ δὲ δοκεῖ καθάπερ ὁ Λυδὸς ἐφʼ αὑτὸν τὸν ἀνοίγειν οὐ θύραν μίαν ἀλλὰ ταῖς πλείσταις τῶν ἀποριῶν καὶ μεγίσταις περιβάλλειν τὸν Ἐπίκουρον. ἄρχεται γὰρ ἀπὸ Δημοκρίτου, καλὰ καὶ πρέποντα διδασκάλια κομιζομένου παρʼ αὐτοῦ· καίτοι πολὺν χρόνον αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνηγόρευε Δημοκρίτειον ὁ Ἐπίκουρος, ὡς ἄλλοι τε λέγουσι καὶ Λεοντεύς, εἷς τῶν ἐπʼ ἄκρον Ἐπικούρου μαθητῶν, πρὸς Λυκόφρονα γράφων τιμᾶσθαὶ τέ φησι τὸν Δημόκριτον ὑπʼ Ἐπικούρου διὰ τὸ πρότερον ἅψασθαι τῆς ὀρθῆς γνώσεως, καὶ τὸ σύνολον τὴν πραγματείαν Δημοκρίτειον προσαγορεύεσθαι διὰ τὸ περιπεσεῖν αὐτὸν πρότερον ταῖς ἀρχαῖς περὶ φύσεως ὁ δὲ Μητρόδωρος ἄντικρυς περὶ φιλοσοφίας εἴρηκεν, ὡς, εἰ μὴ προκαθηγήσατο Δημόκριτος, οὐκ ἂν προῆλθεν Ἐπίκουρος ἐπὶ τὴν σοφίαν. ἀλλʼ εἰ κατὰ τὰ Δημοκρίτου δόγματα ζῆν οὐκ ἔστιν, ὡς οἴεται Κωλώτης, γελοῖος ἦν ἐπὶ τὸ μὴ ζῆν ἄγοντι Δημοκρίτῳ κατακολουθῶν ὁ Ἐπίκουρος.

4Kolotes onu önce, her şeyin şöyle olmaktan çok böyle olmadığını söyleyerek hayatı altüst etmekle suçluyor. Oysa Demokritos her şeyin şöyle olmaktan çok böyle olmadığını düşünmekten o kadar uzaktır ki bunu söyleyen sofist Protagoras'la savaşmış, ona karşı birçok ikna edici şey yazmıştır. Kolotes bunları rüyasında bile görmediği için Demokritos'un bir ifadesinde yanılmıştır. Demokritos orada "den, hiçten daha fazla var değildir" der; "den" ile cismi, "hiç" ile boşluğu kasteder, çünkü boşluğun da bir tabiatı ve kendine özgü bir gerçekliği vardır. Şeylerin şöyle olmaktan çok böyle olmadığı kanaatine varan kişi ise aslında Epikurosçu bir öğretiyi kullanmış olur: his yoluyla gelen bütün izlenimler doğrudur. İki kişiden biri şarabın buruk, öteki tatlı olduğunu söylese ve hiçbiri hissinde yanılmasa, şarap niçin tatlı olmaktan çok buruk olsun? Aynı banyoyu kimilerinin sıcak, kimilerinin soğuk bulduğunu görebiliriz; kimi soğuk, kimi sıcak su dökülmesini ister. Deiotaros'un karısı Berenike'nin yanına Lakedaimonlu bir kadın geldiğini anlatırlar. Birbirlerine yaklaşır yaklaşmaz, biri öbürünün esansından, öbürü de ötekinin tereyağından tiksinerek hemen yüz çevirmişler. Bir his ötekinden daha doğru değilse, suyun sıcak olmaktan çok soğuk olmaması, esansın ve tereyağının da kötü kokulu olmaktan çok güzel kokulu olmaması gerekir. Çünkü aynı şeyin birine böyle, diğerine şöyle göründüğünü söyleyen kişi farkında olmadan onun her ikisi birden olduğunu söylemiş olur.

4

ἐγκαλεῖ δʼ αὐτῷ πρῶτον, ὅτι τῶν πραγμάτων ἕκαστον εἰπὼν οὐ μᾶλλον τοῖον ἢ τοῖον εἶναι συγκέχυκε τὸν βίον. ἀλλὰ τοσοῦτόν γε Δημόκριτος ἀποδεῖ τοῦ νομίζειν μὴ μᾶλλον εἶναι τοῖον ἢ τοῖον τῶν πραγμάτων ἕκαστον, ὥστε Πρωταγόρᾳ τῷ σοφιστῇ τοῦτʼ εἰπόντι μεμαχῆσθαι καὶ γεγραφέναι πολλὰ καὶ πιθανὰ πρὸς αὐτόν· οἷς οὐδʼ ὄναρ ἐντυχὼν ὁ Κωλώτης ἐσφάλη περὶ λέξιν τάνδρός, ἐν διορίζεται μὴ μᾶλλον τὸ δέν ἢ τὸ μηδέν εἶναι, δέν μὲν ὀνομάζων τὸ σῶμα μηδέν δὲ τὸ κενόν, ὡς καὶ τούτου φύσιν τινὰ καὶ ὑπόστασιν ἰδίαν ἔχοντος. ὁ δʼ οὖν δόξας τὸ μηδὲν μᾶλλον εἶναι τοῖον ἢ τοῖον Ἐπικουρείῳ δόγματι κέχρηται, τῷ πάσας εἶναι τὰς διʼ αἰσθήσεως φαντασίας ἀληθεῖς. εἰ γὰρ δυεῖν λεγόντων, τοῦ μὲν αὐστηρὸν εἶναι τὸν οἶνον τοῦ δὲ γλυκύν, οὐδέτερος ψεύδεται τῇ αἰσθήσει, τί μᾶλλον ὁ οἶνος αὐστηρὸς ἢ γλυκὺς ἐστι; καὶ μὴν λουτρῷ γε τῷ αὐτῷ τοὺς μὲν ὡς θερμῷ τοὺς δʼ ὡς ψυχρῷ χρωμένους ἰδεῖν ἔστιν· οἱ μὲν γὰρ ψυχρὸν οἱ δὲ θερμὸν ἐπιβάλλειν κελεύουσι. πρὸς δὲ Βερρονίκην τὴν Δηϊοτάρου τῶν Λακεδαιμονίων τινὰ γυναικῶν ἀφικέσθαι λέγουσιν. ὡς δʼ ἐγγὺς; ἀλλήλων προσῆλθον, εὐθὺς ἀποστραφῆναι τὴν μὲν τὸ μύρον ὡς ἔοικε τὴν δὲ τὸ βούτυρον δυσχεράνασαν. εἴπερ οὖν μὴ μᾶλλόν ἐστιν ἡ ἑτέρα τῆς ἑτέρας ἀληθὴς αἴσθησις, εἰκός ἐστι καὶ τὸ ὕδωρ μὴ μᾶλλον εἶναι ψυχρὸν ἢ θερμὸν καὶ τὸ μύρον καὶ τὸ βούτυρον μὴ μᾶλλον εὐῶδες ἢ δυσῶδες. εἰ γὰρ ταὑτὸ φαινόμενον ἕτερον ἑτέρῳ φάσκει τις, ἀμφότερα εἶναι λέγων λέληθεν.

5Duyu organlarındaki geçitlerin o meşhur uyumları ve ahenkleri, bütün tatlara, kokulara, renklere serpilmiş olduğu söylenen ve her insanda farklı bir keyfiyet hissi uyandıran tohumların çok çeşitli karışımları, onları doğrudan "şöyle olmaktan çok böyle değil"e sürüklemiyor mu? Aynı nesnelerden kullanıcıların zıt etkiler aldığını görerek hissin yanıldığını sananları yatıştırmak için şunu öğretirler: Her şey karışmış, iç içe geçmiştir ve birine bir şey, ötekine başka bir şey uyar; bu yüzden herkes aynı keyfiyete dokunup onu kavramaz, nesne de bütün parçalarıyla herkesi aynı şekilde harekete geçirmez. Herkes yalnızca hissine uygun olan parçalarla karşılaşır. Bu yüzden nesnenin iyi ya da kötü, beyaz ya da beyaz olmayan bir şey olduğu üzerine savaşmaları, başkalarının hislerini ortadan kaldırarak kendi hislerini doğrulayacaklarını sanmaları yanlıştır. Hiçbir hisle savaşmamak gerekir; çünkü hepsi bir şeye dokunur, her biri karışımın pınarından kendine uygun ve yakın olanı alır. Parçalara dokunduğumuz hâlde bütün hakkında hüküm vermemeli, herkesin aynı etkiyi alması gerektiğini de düşünmemeliyiz; çünkü herkes onun başka bir keyfiyetinden ve gücünden etkilenir. Şimdi bakalım, "şöyle olmaktan çok böyle değil"i şeylere kim daha çok yüklüyor? Her duyulur şeyi, şarap süzgecindeki şıra gibi, her çeşit keyfiyetin karışımı olarak gösterenlerden başkası mı? Onlar saf bir duyulur şey bırakacak ve her şeyi çok şey yapmaktan vazgeçecek olsalar, kendi ölçütlerinin yıkıldığını, kriterin bütünüyle yok olduğunu kabul ediyorlar.

5

αἱ δὲ πολυθρύλητοι συμμετρίαι καὶ ἁρμονίαι τῶν περὶ τὰ αἰσθητήρια πόρων αἵ τε πολυμιξίαι τῶν σπερμάτων, ἃ δὴ πᾶσι χυμοῖς καὶ ὀσμαῖς καὶ χρόαις ἐνδιεσπαρμένα λέγουσιν ἑτέραν ἑτέρῳ ποιότητος κινεῖν αἴσθησιν, οὐκ ἄντικρυς εἰς τὸ μὴ μᾶλλον τὰ πράγματα συνελαύνουσιν αὐτοῖς; τοὺς γὰρ οἰομένους ψεύδεσθαι τὴν αἴσθησιν, ὅτι τἀναντία πάθη γιγνόμενα τοῖς χρωμένοις ἀπὸ τῶν αὐτῶν ὁρῶσι, παραμυθούμενοι διδάσκουσιν, ὡς ἀναπεφυρμένων καὶ συμμεμιγμένων ὁμοῦ τι πάντων, ἄλλου δʼ ἄλλῳ πεφυκότος ἐναρμόττειν, οὐκ ἔστι τῆς αὐτῆς ποιότητος ἐπαφὴ καὶ ἀντίληψις οὐδὲ πᾶσι τοῖς μέρεσι κινεῖ πάντας ὡσαύτως τὸ ὑποκείμενον· ἀλλʼ ἐκείνοις ἕκαστοι μόνοις ἐντυγχάνοντες, πρὸς ἃ σύμμετρον ἔχουσι τὴν αἴσθησιν, οὐκ ὀρθῶς διαμάχονται περὶ τοῦ χρηστὸν ἢ πονηρὸν ἢ λευκὸν ἢ μὴ λευκὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα, τὰς αὑτῶν οἰόμενοι βεβαιοῦν αἰσθήσεις τῷ τὰς ἄλλων ἀναιρεῖν· δεῖν δʼ αἰσθήσει μὲν μηδεμιᾷ μάχεσθαι πᾶσαι γὰρ ἅπτονταί τινος, οἷον ἐκ πηγῆς τῆς πολυμιξίας ἑκάστη λαμβάνουσα τὸ πρόσφορον καὶ οἰκεῖον· ὅλου δὲ μὴ κατηγορεῖν, ἁπτομένους μερῶν, μηδὲ ταὐτὸ δεῖν οἴεσθαι πάσχειν ἅπαντας, ἄλλους κατʼ ἄλλην ποιότητα καὶ δύναμιν αὐτοῦ πάσχοντας. ὥρα δὴ σκοπεῖν, τίνες μᾶλλον ἄνθρωποι τὸ μὴ μᾶλλον ἐπάγουσι τοῖς πράγμασιν ἢ οἳ πᾶν μὲν τὸ αἰσθητὸν κρᾶμα παντοδαπῶν ποιοτήτων ἀποφαίνουσι σύμμικτον ὥστε γλεῦκος αὐλητήριον, ἔρρειν δʼ ὁμολογοῦσι τοὺς κανόνας αὐτοῖς καὶ παντάπασιν οἴχεσθαι τὸ κριτήριον, ἄνπερ εἰλικρινὲς αἰσθητὸν ὁτιοῦν καὶ μὴ πολλὰ ἕκαστον ἀπέλιπον.

6Epikuros'un Şölen'de kendisiyle şarabın ısısı üzerine konuşturduğu Polyainos'a söylettiklerine bak. Polyainos "Şarabın ısıttığını kabul etmiyor musun, Epikuros?" diye sorunca, "Şarabın küllî olarak ısıtıcı olduğunu kim ileri sürüyor?" karşılığını alır. Biraz sonra da şöyle der: "Görünen o ki şarap küllî olarak ısıtıcı değildir, ama şu kadarı şu kişi için ısıtıcı denebilir." Yine şarabın bedene karışmasında atomların sıkışıp dağılmasını, başka atomların karışıp yan yana gelmesini sebep gösterdikten sonra ekler: "Bu yüzden şarabın küllî olarak ısıtıcı olduğu söylenmemeli; şu tabiatta ve şu durumda olan biri için şu kadarı ısıtıcı, bir başkası için şu kadarı soğutucudur. Çünkü böyle bir yığında soğuğu oluşturabilecek tabiatlar da vardır; başkalarıyla gerektiği gibi yan yana gelince soğukluk tabiatını meydana getirebilirler. Aldananların kimi şarabın küllî olarak soğutucu, kimi ısıtıcı olduğunu bu yüzden söyler." Çoğunluğun, ısıtanı ısıtıcı, soğutanı soğutucu sanarak aldandığını söyleyen kişi, söylediklerinden her şeyin şöyle olmaktan çok böyle olmadığı sonucunun çıktığını düşünmüyorsa, aldanan kendisidir. Epikuros bir de şunu ekler: Şarap çoğu kez bedene ısıtıcı ya da soğutucu bir güç taşıyarak girmez bile. Kütle harekete geçip cisimler yer değiştirince, sıcaklığı yapan atomlar bazen bir araya gelir, çoklukları sayesinde bedene sıcaklık ve yanma verir, bazen de dışarı çıkıp onu soğuturlar.

6

ὅρα δʼ ἃ περὶ τοῦ οἴνου τῆς θερμότητος ἐν τῷ Συμποσίῳ Πολύαινον αὑτῷ διαλεγόμενον Ἐπίκουρος πεποίηκε λέγοντος γάρ οὐ φῂς εἶναι, ὦ Ἐπίκουρε, τὰς ὑπὸ τοῦ οἴνου διαθερμασίας; ὑπέλαβε τίς οὐ τὸ καθόλου θερμαντικὸν ἀποφαίνεσθαι τὸν οἶνον εἶναι, καὶ μετὰ σμικρὸν φαίνεται μὲν γὰρ δὴ τὸ καθόλου οὐκ εἶναι θερμαντικὸς ὁ οἶνος, τοῦδε δέ τινος ὁ τοσοῦτος εἶναι θερμαντικὸς ἂν ῥηθείη καὶ πάλιν αἰτίαν ὑπειπὼν θλίψεις τε καὶ διασπορὰς ἀτόμων, ἑτέρων δὲ συμμίξεις καὶ παραζεύξεις αἰτιασάμενος ἐν τῇ πρὸς τὸ σῶμα καταμίξει τοῦ οἴνου, ἐπιλέγει διὸ δὴ καθόλου μὲν οὐ ῥητέον τὸν οἶνον εἶναι θερμαντικόν, τῆς δὲ τοιαύτης φύσεως καὶ τῆς οὕτω διακειμένης θερμαντικὸν τὸν τοσοῦτον ἢ τῆσδε τὸν τοσοῦτον εἶναι ψυκτικόν· ἔνεισι γὰρ καὶ τοιαῦται ἐν τῷ τοιούτῳ ἀθροίσματι φύσεις, ἐξ ὧν ἂν ψυχρὸν συσταίη, εἰς δέον τε ἑτέραις παραζυγεῖσαι ψυχρασίας φύσιν ἀποτελέσειαν ὅθεν ἐξαπατώμενοι οἱ μὲν ψυκτικὸν τὸ καθόλου φασὶν εἶναι τὸν οἶνον οἱ δὲ θερμαντικόν ὁ δὴ λέγων ἐξηπατῆσθαι τοὺς πολλούς, τὸ θερμαῖνον θερμαντικὸν ἢ τὸ ψῦχον ψυκτικὸν ὑπολαμβάνοντας, εἰ μὴ νομίζοι τὸ μὴ μᾶλλον εἶναι τοῖον ἢ τοῖον ἕκαστον ἀκολουθεῖν οἷς εἴρηκεν, αὐτὸς ἐξηπάτηται. προστίθησι δʼ ὅτι πολλάκις οὐδʼ ἦλθεν εἰς τὸ σῶμα θερμαντικὴν ἐπιφέρων ἢ ψυκτικὴν δύναμιν ὁ οἶνος, ἀλλὰ κινηθέντος τοῦ ὄγκου καὶ γενομένης τῶν σωμάτων μεταστάσεως, αἱ ποιοῦσαι τὸ θερμὸν ἄτομοι νῦν μὲν συνῆλθον εἰς ταὐτὸ καὶ παρέσχον ὑπὸ πλήθους θερμότητα καὶ πύρωσιν τῷ σώματι, νῦν δʼ ἐκπεσοῦσαι κατέψυξαν.

7Acı, tatlı, müshil, uyutucu, parlak denen ve sanılan her şey için aynı akıl yürütmenin kullanılabileceği açıktır: Hiçbir şeyin kendi başına tam bir keyfiyeti ve gücü yoktur, bedenlerde oluştuğunda etkilemekten çok etkilenir, farklı bedenlerde farklı bir özellik ve karışım kazanır. Nitekim Epikuros Theophrastos'a Karşı'nın ikinci kitabında renklerin cisimlere doğuştan ait olmadığını, görmeye göre belli düzen ve konumlardan doğduğunu söylerken, "Bu akıl yürütmeye göre cisim renkli olmaktan çok renksiz değildir" der. Daha önce de kelimesi kelimesine şunu yazmıştır: "Bu kısım bir yana, karanlıktaki şeylerin renkleri olduğunu nasıl söyleyebileceğimizi bilmiyorum. Hava çoğu kez aynı ölçüde karanlıkken kimileri renk farklarını hisseder, kimileri görme zayıflığı yüzünden hissetmez. Üstelik karanlık bir eve girince hiç renk görmeyiz, biraz bekleyince görürüz. Demek ki her cismin rengi olduğu, olmadığından daha fazla söylenemez." Renk göreliyse beyaz da göreli olur, mavi de; bunlar göreliyse tatlı ve acı da. Böylece her keyfiyet için "olmaktan çok olmayan değil" doğru biçimde söylenebilir: Böyle etkilenen için öyledir, etkilenmeyen için değildir. Demek ki Kolotes, şeylere "şöyle olmaktan çok böyle değil" diyenlerin içine düştüğünü söylediği çamuru ve balçığı kendi üzerine ve hocasının üzerine sıçratıyor.

7

ὅτι δὲ τούτοις πρὸς πᾶν ἔστι χρῆσθαι τὸ καλούμενον καὶ νομιζόμενον πικρὸν γλυκὺ καθαρτικὸν ὑπνωτικὸν φωτεινόν, ὡς οὐδενὸς ἔχοντος αὐτοτελῆ ποιότητα καὶ δύναμιν οὐδὲ δρῶντος μᾶλλον ἢ πάσχοντος, ὅταν ἐγγένηται τοῖς σώμασιν, ἄλλην δʼ ἐν ἄλλοις διαφορὰν καὶ κρᾶσιν λαμβάνοντος, οὐκ ἄδηλόν ἐστιν. αὐτὸς γὰρ οὖν ὁ Ἐπίκουρος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Θεόφραστον οὐκ εἶναι λέγων τὰ χρώματα συμφυῆ τοῖς σώμασιν, ἀλλὰ γεννᾶσθαι κατὰ ποιάς τινας τάξεις καὶ θέσεις πρὸς τὴν ὄψιν, οὐ μᾶλλόν φησι κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ἀχρωμάτιστον σῶμα εἶναι ἢ χρῶμα ἔχον. ἀνωτέρω δὲ κατὰ λέξιν ταῦτα γέγραφεν ἀλλὰ καὶ χωρὶς τούτου τοῦ μέρους οὐκ οἶδʼ ὅπως δεῖ τὰ ἐν τῷ σκότει ταῦτʼ ὄντα φῆσαι χρώματα ἔχειν· καίτοι πολλάκις ἀέρος ὁμοίως σκοτώδους; περικεχυμένου, οἱ μὲν αἰσθάνονται χρωμάτων διαφορᾶς οἱ δʼ οὐκ αἰσθάνονται διʼ ἀμβλύτητα τῆς ὄψεως· ἔτι δʼ εἰσελθόντες εἰς σκοτεινὸν οἶκον οὐδεμίαν ὄψιν χρώματος ὁρῶμεν ἀναμείναντες δὲ μικρὸν ὁρῶμεν· οὐ μᾶλλον οὖν ἔχειν ἢ μὴ ἔχειν χρῶμα ῥηθήσεται τῶν σωμάτων ἕκαστον. εἰ δὲ τὸ χρῶμα πρός τι, καὶ τὸ λευκὸν ἔσται πρὸς τι καὶ τὸ κυανοῦν· εἰ δὲ ταῦτα, καὶ τὸ γλυκὺ καὶ τὸ πικρόν· ὥστε κατὰ πάσης ποιότητος ἀληθῶς τὸ μὴ μᾶλλον εἶναι ἢ μὴ εἶναι κατηγορεῖσθαι τοῖς γὰρ οὕτω πάσχουσιν ἔσται τοιοῦτον, οὐκ ἔσται δὲ τοῖς μὴ πάσχουσι τὸν οὖν βόρβορον καὶ τὸν πηλόν, ἐν ᾧ φησι γίγνεσθαι τοὺς τὸ μηδὲν μᾶλλον τοῖον ἢ τοῖον ἐπιφθεγγομένους τοῖς πράγμασιν, ἑαυτοῦ κατασκεδάννυσι καὶ τοῦ καθηγεμόνος ὁ Κωλώτης.

8Peki bu soylu adam, "kendisi yaralarla dolu olduğu hâlde başkalarının hekimi" olarak yalnız burada mı ortaya çıkıyor? Hayır; ikinci suçlamasında, farkına varmadan Epikuros'u Demokritos'la birlikte hayattan daha da çok sürüyor. Demokritos'un söylediği "renk âdetle vardır, tatlı âdetle vardır, birleşim âdetle vardır; gerçekte ise boşluk ve atomlar vardır" sözünün hislerle savaştığını, bu akla bağlı kalıp ona göre davranan kişinin ölü mü diri mi olduğunu bile düşünemeyeceğini söylüyor. Ben buna karşı söyleyecek bir şey bulamıyorum; ama şunu söyleyebilirim: Bu görüşler Epikuros'un öğretilerinden, kendilerinin atomun şeklinden ve ağırlığından ayrılmaz dedikleri gibi ayrılmaz. Çünkü Demokritos ne diyor? Sayıca sonsuz, bölünmez, çürümez, üstelik keyfiyetsiz ve etkilenmez varlıklar boşlukta dağınık olarak hareket eder. Birbirine yaklaştıklarında, çarpıştıklarında ya da birbirine dolandıklarında, toplanan yığınlardan kimi su, kimi ateş, kimi bitki, kimi insan olarak görünür. Ama hepsi onun özel adıyla atomlardır, başka hiçbir şey değildir. Çünkü olmayandan oluş olmaz; var olanlardan da hiçbir şey oluşmaz, zira atomlar sertlikleri yüzünden ne etkilenir ne değişir. Dolayısıyla renksizlerden renk, keyfiyetsiz ve etkilenmez şeylerden tabiat ya da psykhē doğmaz. O hâlde Demokritos'u, ilkelerinden çıkan sonuçları kabul ettiği için değil, bu sonuçları doğuran ilkeleri benimsediği için suçlamak gerekir. Çünkü ilk şeyleri değişmez koymamalıydı; koyduktan sonra da her türlü keyfiyetin oluşunun ortadan kalktığını görmeliydi. Saçmalığı görüp yine de reddetmek ise en büyük utanmazlıktır. Kolotes, Epikuros'un aynı ilkeleri varsaydığını ama rengin, tatlının, beyazın ve öteki keyfiyetlerin âdetle var olduğunu söylemediğini ileri sürüyor. "Söylemedi" sözü "kabul etmedi" demekse, Epikuros alışılmış işlerinden birini yapıyor demektir. Nitekim tanrısal takdiri ortadan kaldırıp dindarlığa yer bıraktığını söyler, dostluğu haz için seçip dostlar uğruna en büyük acılara katlandığını söyler, bütünü sonsuz sayıp aşağı ve yukarıyı kaldırmadığını söyler.

Bazı durumlarda kadehi alıp istediğin kadar içebilir, kalanını geri verebilirsin; ama akıl yürütmede şu bilgece sözü özellikle hatırlamak gerekir: "Başlangıçları zorunlu olmayan şeylerin sonları zorunludur." Demokritos'tan alıp, daha doğrusu aşırıp, atomların her şeyin ilkesi olduğunu varsaymak zorunlu değildi. Ama bu öğretiyi koyan ve ilk inandırıcı görüntüleriyle süslenen kişi, onun nahoş tarafını da içmek ya da keyfiyetsiz cisimlerin sırf bir araya gelmekle her çeşit keyfiyeti nasıl verdiğini göstermek zorundadır. Sözgelimi, sizin sıcak dediğiniz şey nereden gelmiş ve atomlara nasıl eklenmiştir, atomlar ne sıcaklıkla geldiyse ne de bir araya gelince sıcak olduysa? Birincisi keyfiyet sahibi olmayı, ikincisi etkilenebilir bir tabiatı gerektirir; siz ise atomların çürümez olmaları yüzünden bunların hiçbirine sahip olamayacağını söylüyorsunuz.

8

ἆρʼ οὖν ἐνταῦθα μόνον ὁ γενναῖος ἄλλων ἰατρὸς αὐτὸς ἕλκεσιν βρύων ἀναπέφηνεν; οὐ μὲν οὖν· ἀλλʼ ἔτι μᾶλλον ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν ἐπιτιμημάτων λέληθε τῷ Δημοκρίτῳ τὸν Ἐπίκουρον ἐκ τοῦ ζῆν συνεξωθῶν. τὸ γὰρ νόμῳ χροιὴν εἶναι καὶ νόμῳ γλυκὺ καὶ νόμῳ σύγκρισιν, ἐτεῇ δὲ τὸ κενὸν καὶ τὰς ἀτόμους εἰρημένον φησὶν ὑπὸ Δημοκρίτου μάχεσθαι ταῖς αἰσθήσεσι, καὶ τὸν ἐμμένοντα τῷ λόγῳ τούτῳ καὶ χρώμενον οὐδʼ ἂν αὑτὸν, ὡς τεθνηκώς; ἐστιν ἢ ζῇ, διανοηθῆναι. πρὸς τοῦτον ἀντειπεῖν μὲν οὐδὲν ἔχω τὸν λόγον, εἰπεῖν δέ, ὅτι ταῦτα τῶν Ἐπικούρου δογμάτων οὕτως ἀχώριστά ἐστιν, ὡς τὸ σχῆμα καὶ τὸ βάρος αὐτοὶ τῆς ἀτόμου λέγουσι. τί γὰρ λέγει Δημόκριτος; οὐσίας ἀπείρους τὸ πλῆθος ἀτόμους τε καὶ ἀδιαφθόρους, ἔτι δʼ ἀποίους καὶ ἀπαθεῖς ἐν τῷ κενῷ φέρεσθαι διεσπαρμένας ὅταν δὲ πελάσωσιν ἀλλήλαις ἢ συμπέσωσιν ἢ περιπλακῶσι, φαίνεσθαι τῶν ἀθροιζομένων τὸ μὲν ὕδωρ τὸ δὲ πῦρ τὸ δὲ φυτὸν τὸ δʼ ἄνθρωπον· εἶναι δὲ πάντα τὰς ἀτόμους ἰδίως ὑπʼ αὐτοῦ καλουμένας, ἕτερον δὲ μηδέν· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ μὴ ὄντος οὐκ εἶναι γένεσιν, ἐκ δὲ τῶν ὄντων μηδὲν ἂν γενέσθαι τῷ μήτε πάσχειν μήτε μεταβάλλειν τὰς ἀτόμους ὑπὸ στερρότητος ὅθεν οὔτε χρόαν ἐξ ἀχρώστων οὔτε φύσιν ἢ ψυχὴν ἐξ ἀποίων καὶ ἀπαθῶν ὑπάρχειν. ἐγκλητέος οὖν ὁ Δημόκριτος οὐχὶ τὰ συμβαίνοντα ταῖς ἀρχαῖς ὁμολογῶν ἀλλὰ λαμβάνων ἀρχὰς αἷς ταῦτα συμβέβηκεν. ἔδει γὰρ ἀμετάβλητα μὴ θέσθαι τὰ πρῶτα, θέμενον δὲ δὴ συνορᾶν ὅτι ποιότητος οἴχεται πάσης γένεσις· ἀρνεῖσθαι δὲ συνορῶντα τὴν ἀτοπίαν ἀναισχυντότατον· ὃ Ἐπίκουρόν φησιν ἀρχὰς μὲν ὑποτίθεσθαι τὰς αὐτάς, οὐ λέγειν δὲ νόμῳ χροιὴν καὶ γλυκὺ καὶ λευκόν καὶ τὰς ἄλλας ποιότητας. εἰ μὲν οὖν τὸ οὐ λέγειν τοιοῦτον ἐστίν οἷον οὐχ ὁμολογεῖν , τῶν εἰθισμένων τι ποιεῖ· καὶ γὰρ τὴν πρόνοιαν ἀναιρῶν εὐσέβειαν ἀπολείπειν λέγει· καὶ τῆς ἡδονῆς ἕνεκα τὴν φιλίαν αἱρούμενος ὑπὲρ τῶν φίλων τὰς μεγίστας ἀλγηδόνας ἀναδέχεσθαι· καὶ τὸ μὲν πᾶν ἄπειρον ὑποτίθεσθαι, τὸ δʼ ἄνω καὶ κάτω μὴ ἀναιρεῖν. ἔστι δʼ οὓς […] κύλικα μὲν λαβόντα καὶ πιεῖν ὅσον ἂν ἐθέλῃ καὶ ἀποδοῦναι τὸ λεῖπον, ἐν δὲ τῷ λόγῳ μάλιστα δεῖ τοῦ σοφοῦ τούτου μνημονεύειν ἀποφθέγματος ὧν αἱ ἀρχαὶ οὐκ ἀναγκαῖαι, τὰ τέλη ἀναγκαῖαι οὐκ οὖν ἀναγκαῖον ὑποθέσθαι, μᾶλλον δʼ ὑφελέσθαι Δημοκρίτου, ἀτόμους εἶναι τῶν ὅλων ἀρχάς· θεμένῳ δὲ τὸ δόγμα καὶ καλλωπισαμένῳ ταῖς πρώταις πιθανότησιν αὐτοῦ προσεκποτέον ἐστὶ τὸ δυσχερές, ἢ δεικτέον ὅπως ἄποια σώματα παντοδαπὰς ποιότητας αὐτῷ μόνῳ τῷ συνελθεῖν παρέσχεν. οἷον εὐθύς, τὸ καλούμενον θερμὸν ὑμῖν πόθεν ἀφῖκται καὶ πῶς ἐπιγέγονε ταῖς ἀτόμοις, ἂν μήτʼ ἦλθον ἔχουσαι θερμότητα μήτʼ ἐγένοντο θερμαὶ συνελθοῦσαι; τὸ μὲν γὰρ ἔχοντος ποιότητα τὸ δὲ πάσχειν πεφυκότος, οὐδέτερον δὲ ταῖς ἀτόμοις ὑπάρχειν φατὲ προσῆκον εἶναι διὰ τὴν ἀφθαρσίαν.

9Peki ne olmuş? Platon'un, Aristoteles'in, Ksenokrates'in de altını altın olmayandan, taşı taş olmayandan, başka şeyleri de dört basit ilk şeyden türetmesi gerekmiyor muydu? Elbette gerekiyordu. Ama onlarda ilkeler her şeyin oluşu için kendi keyfiyetlerini büyük bir katkı gibi getirerek hemen bir araya gelir. Kuru ile yaş, soğuk ile sıcak, katı ile yumuşak bir araya gelip karıştığında, cisimler birbirlerinden etkilenip baştan aşağı değişerek birbirinin ardından yeni karışımlar ve oluşlar meydana getirir. Atom ise kendi başına her türlü doğurucu güçten yoksun ve çıplaktır. Başka bir atoma çarptığında sertliği ve direnci yüzünden sarsılır, bunun dışında ne bir etki görür ne bir etki yapar. Atomlar bütün zaman boyunca çarpılır ve çarparlar; canlı, psykhē ya da tabiat şöyle dursun, durmadan titreşip ayrıldıkları için kendilerinden ortak bir çokluk, tek bir yığın bile meydana getiremezler.

9

τί οὖν; οὐχὶ καὶ Πλάτωνι συνέβαινε καὶ Ἀριστοτέλει καὶ Ξενοκράτει χρυσὸν ἐκ μὴ χρυσοῦ καὶ λίθον ἐκ μὴ λίθου καὶ τἄλλα γεννᾶν ἐκ τεσσάρων ἁπλῶν καὶ πρώτων ἁπάντων; πάνυ μὲν οὖν. ἀλλʼ ἐκείνοις μὲν εὐθύς τε συνίασιν αἱ ἀρχαὶ πρὸς τὴν ἑκάστου γένεσιν, ὥσπερ συμβολὰς μεγάλας φέρουσαι τὰς ἐν αὑταῖς ποιότητας, καὶ ὅταν συνέλθωσιν εἰς ταὐτὸ καὶ συμπέσωσι ξηροῖς ὑγρὰ καὶ ψυχρὰ θερμοῖς καὶ στερεὰ μαλθακοῖς, σώματα κινούμενα παθητικῶς ὑπʼ ἀλλήλων καὶ μεταβάλλοντα διʼ ὅλων, ἑτέραν ἀφʼ ἑτέρας κράσεως συναποτίκτει γένεσιν. ἡ δʼ ἄτομος αὐτή τε καθʼ ἑαυτὴν ἔρημός ἐστι καὶ γυμνὴ πάσης γονίμου δυνάμεως, καὶ πρὸς ἄλλην προσπεσοῦσα βρασμὸν ὑπὸ σκληρότητος καὶ ἀντιτυπίας ἄλλο δʼ οὐδὲν ἔσχεν οὐδʼ ἐποίησε πάθος, ἀλλὰ παίονται καὶ παίουσι τὸν ἅπαντα χρόνον, οὐχ ὅπως ζῷον ἢ ψυχὴν ἢ φύσιν ἀλλʼ οὐδὲ πλῆθος ἐξ ἑαυτῶν κοινὸν οὐδὲ σωρὸν ἕνα παλλομένων ἀεὶ καὶ διισταμένων δυνάμεναι παρασχεῖν.

10Kolotes ise okuması yazması olmayan bir krala konuşur gibi, aynı havayı soluyan Empedokles'e yeniden sataşıyor:

Sana başka bir şey söyleyeceğim: ölümlülerin hiçbirinin ne doğuşu vardır ne de lanetli ölümün bir sonu; yalnızca karışma vardır, karışmış olanın ayrılması vardır; "doğuş" da bunlara insanların verdiği addır.

Ben, olmayanın oluşu ve var olanın yok oluşu bulunmadığını, oluş denen şeyin var olan bazı şeylerin bir araya gelmesi, ölüm denenin de birbirinden ayrılması olduğunu düşünenlerde yaşamaya aykırı bir şey göremiyorum. Empedokles'in "tabiat" (physis) kelimesini oluş yerine kullandığını, ölümle karşılaştırmasından belli. Karışımları oluş, ayrılmaları yok oluş sayanlar yaşamıyorsa ve yaşayamıyorsa, bunlar başka ne yapıyor ki? Üstelik Empedokles unsurları sıcaklıklarla, yumuşaklıklarla, nemlerle yapıştırıp uydurarak onlara bir tür karışma ve birleştirici kaynaşma verir. Bunlar ise dönüşmeyen ve birbirinden etkilenmeyen atomları bir araya sürerek onlardan hiçbir şey çıkarmaz, yalnız aralarında birçok ardışık çarpışma doğururlar. Çünkü birbirine dolanma, ayrılmayı önlerken çarpışmayı daha da şiddetlendirir. Demek ki onlara göre oluş denen şey ne karışma ne yapışma, bir kargaşa ve savaştır. Atomlar [ancak] bir anlığına [birbirine değer], kimi zaman çarpışma yüzünden uzaklaşır, kimi zaman darbe gevşeyince yaklaşır; birbirlerinden uzak durdukları süre, değdikleri ve yaklaştıkları sürenin iki katından fazladır. Böylece onlardan cansız bir şey bile meydana gelmez. His, psykhē, nous ve phronēsis ise istesek bile boşlukta ve atomlarda nasıl oluşabileceğini düşünmemize imkân vermez; bunların ne kendi başlarına keyfiyetleri vardır ne de bir araya geldiklerinde bir etkilenme ya da değişme görülür. Bir araya gelişleri bile kaynaşma, karışma ve birleşme değil, çarpışma ve sıçrayıp ayrılmadır. Dolayısıyla bu adamların öğretilerine göre yaşamak da, canlı olmak da ortadan kalkar; çünkü boş, etkilenmez, tanrısız, cansız, üstelik karışmayan ve kaynaşmayan ilkeler varsayarlar.

10

ὁ δὲ Κωλώτης, ὥσπερ ἀγραμμάτῳ βασιλεῖ προσδιαλεγόμενος πάλιν ἐξάπτεται τοῦ Ἐμπεδοκλέους ταὐτὸ πνέοντος· ἄλλοδέ τοι ἐρέω· φύσις οὐδενὸς ἔστιν ἑκάστου θνητῶν, οὐδέ τις· οὐλομένη θανάτοιο γενέθλη· ἀλλὰ μόνον μῖξίς τε διάλλαξίς τε μιγέντων ἔστι, φύσις δʼ ἐπὶ τοῖς ὀνομάζεται ἀνθρώποισι. ταῦτʼ ἐγὼ μὲν οὐχ ὁρῶ καθʼ ὅ τι πρὸς τὸ ζῆν ὑπεναντιοῦται τοῖς ὑπολαμβάνουσι μήτε γένεσιν τοῦ μὴ ὄντος εἶναι μήτε φθορὰν τοῦ ὄντος, ἀλλʼ ὄντων τινῶν συνόδῳ πρὸς ἄλληλα τὴν γένεσιν διαλύσει δʼ ἀπʼ ἀλλήλων τὸν θάνατον ἐπονομάζεσθαι ὅτι γὰρ ἀντὶ τῆς γενέσεως εἴρηκε τὴν φύσιν, ἀντιθεὶς τὸν θάνατον αὐτῇ, δεδήλωκεν ὁ Ἐμπεδοκλῆς. εἰ δʼ οἱ μίξεις τὰς γενέσεις τιθέμενοι τὰς δὲ φθορὰς διαλύσεις οὐ ζῶσιν οὐδὲ δύνανται ζῆν, τί ποιοῦσιν ἕτερον οὗτοι; καίτοι ὁ μὲν Ἐμπεδοκλῆς τὰ στοιχεῖα κολλῶν καὶ συναρμόττων θερμότησι καὶ μαλακότησι καὶ ὑγρότησι μῖξιν αὐτοῖς καὶ συμφυΐαν ἑνωτικὴν ἁμωσγέπως ἐνδίδωσιν· οἱ δὲ τὰς ἀτρέπτους καὶ ἀσυμπαθεῖς ἀτόμους εἰς ταὐτὸ συνελαύνοντες ἐξ αὐτῶν μὲν οὐδέν, αὐτῶν δὲ πολλὰς ποιοῦσι καὶ συνεχεῖς πληγάς· ἡ γὰρ περιπλοκὴ κωλύουσα τὴν διάλυσιν μᾶλλον ἐπιτείνει τὴν σύγκρουσιν, ὥστε μήτε μῖξιν εἶναι μήτε κόλλησιν ἀλλὰ ταραχὴν καὶ μάχην κατʼ αὐτοὺς τὴν λεγομένην γένεσιν· οἱ δʼ ἀκαρὲς […] νῦν μὲν ἀπίασι διὰ τὴν ἀντίκρουσιν, νῦν δὲ προσίασι, τῆς πληγῆς ἐκλυθείσης, πλεῖον ἢ διπλάσιον χωρὶς εἰσιν ἀλλήλων χρόνον, οὐ ψαύουσαι καὶ πλησιάζουσαι, ὥστε μηδὲν ἐξ αὐτῶν ἀποτελεῖσθαι μηδʼ ἄψυχον. αἴσθησις δὲ καὶ ψυχὴ καὶ νοῦς καὶ φρόνησις οὐδὲ βουλομένοις ἐπίνοιαν δίδωσιν ὡς γένοιτʼ ἂν ἐν κενῷ καὶ ἀτόμοις· ὧν οὔτε καθʼ ἑαυτὰ ποιότης ἐστὶν οὔτε πάθος ἢ μεταβολὴ συνελθόντων, ἀλλʼ οὐδὲ συνέλευσις ἡ σύγκρασιν ποιοῦσα καὶ μῖξιν καὶ συμφυΐαν ἀλλὰ πληγὰς καὶ ἀποπηδήσεις. ὥστε τοῖς τούτων δόγμασι τὸ ζῆν ἀναιρεῖται καὶ τὸ ζῷον εἶναι, κενὰς καὶ ἀπαθεῖς καὶ ἀθέους καὶ ἀψύχους, ἔτι δʼ ἀμίκτους καὶ ἀσυγκράτους ἀρχὰς ὑποτιθεμένοις.

11Öyleyse nasıl olup da tabiata, psykhēye, canlıya yer bırakıyorlar? Yemine, duaya, kurbana, secdeye nasıl yer bırakıyorlarsa öyle: sözle, kelimeyle, "var" deyip var sayarak, ad vererek; oysa ilkeleri ve öğretileriyle bunları ortadan kaldırırlar. Doğmuş olan şeye tabiat, oluşmuş olana oluş diyorlarsa —odunlara "odunluk", uyum içinde olan şeylere "uyum" diyenler gibi— Kolotes'in aklına Empedokles'e böyle sorular yöneltmek nereden geldi? "Niçin kendimizi yıpratıyoruz," diyor, "kendimiz için çabalıyoruz, bazı şeylere can atıp bazı şeylerden sakınıyoruz? Ne biz varız ne de başka şeyleri kullanarak yaşıyoruz." Ama şöyle denebilir: Korkma sevgili Kolotarion, Kolotes'in tabiatının Kolotes'in kendisi olduğunu ve başka bir şey olmadığını öğreten kimse seni kendin için çabalamaktan alıkoymaz. Ne de sana şeyleri kullanmayı yasaklar; sizin için şeyler hazlardır ve o yalnızca pastanın, kokunun, birlikte yatmanın "tabiatı" diye bir şeyin olmadığını, olanın pastalar, esanslar ve kadınlar olduğunu gösteriyor. "Heraklesçe güç" ifadesinin Herakles'in kendisi olduğunu söyleyen gramerci Herakles'i ortadan kaldırmaz; "uyum" ve "kirişleme" kelimelerinin yalnız birer söyleyiş olduğunu savunanlar da sesler ve kirişler olmadığını söylemez. Nitekim bazıları psykhēyi ve phronēsisi kaldırırken yaşamayı da düşünmeyi de kaldırmıyor gibi görünür. Epikuros "Varlıkların tabiatı cisimler ve yerdir" dediğinde bunu, var olanların yanında tabiat diye başka bir şey kastediyor diye mi anlarız, yoksa yalnızca var olanları kastettiğini mi? Boşluğun kendisine de "boşluğun tabiatı", hatta vallahi bütüne de "bütünün tabiatı" demeyi âdet edinmiştir. Biri ona "Ne diyorsun Epikuros, boşluk başka, boşluğun tabiatı başka mı?" diye sorsa, "Vallahi hayır" der, "ama adların böyle kullanılması yerleşmiştir; ben de âdete uyarım." Empedokles başka ne yaptı ki? Vallahi yalnızca tabiatın doğandan, ölümün ölenden ayrı bir şey olmadığını öğretti. Şairler nasıl çoğu kez şeyleri kişileştirerek

aralarında Kavga, Kargaşa dolaşıyordu, uğursuz Ölüm de

derse, çoğu insan da bir araya gelen ve ayrılan şeyler için "oluş" ve "yok oluş" der. Empedokles var olanları sarsmaktan ve görünenlerle savaşmaktan o kadar uzaktı ki kelimeyi yerleşik kullanımdan bile çıkarmadı; yalnız gerçek konusunda zararlı aldanışa yol açan kısmı ayıkladı, sonra adlara yerleşmiş kullanımlarını geri verdi. Şu dizelerde olduğu gibi:

Karışıp insan biçiminde ışığa çıktığında, ya da yabani hayvanlar, çalılar veya kuşlar soyundan, buna oluş derler; ayrıldıklarında da bunu talihsiz ölüm sayarlar; doğru değil bu, ama ben de âdete uyarım.

Kolotes bunları aktarıyor ama şunu anlamıyor: Empedokles insanları, hayvanları, çalıları, kuşları ortadan kaldırmamıştır, çünkü bunların unsurların karışmasından meydana geldiğini söyler. Bu birleşmeye ve ayrılmaya bir "tabiat", "talihsiz bir son" ve "intikamcı ölüm" yakıştıranların yanıldığını öğretmiş, ama bunlar için alışılmış sözleri kullanmayı yasaklamamıştır.

11

πῶς οὖν ἀπολείπουσι φύσιν καὶ ψυχὴν καὶ ζῷον; ὡς ὅρκον ὡς εὐχὴν ὡς θυσίαν ὡς προσκύνησιν, ῥήματι καὶ λόγῳ καὶ τῷ φάναι καὶ προσποιεῖσθαι καὶ ὀνομάζειν, ἃ ταῖς ἀρχαῖς καὶ τοῖς δόγμασιν ἀναιροῦσιν. εἰ δὲ δὴ τὸ πεφυκὸς αὐτὸ φύσιν καὶ τὸ γεγονὸς γένεσιν ὀνομάζουσιν, ὥσπερ οἱ ξυλείαν τὰ ξύλα καὶ συμφωνίαν καλοῦντες ἐκφορικῶς τὰ συμφωνοῦντα, πόθεν ἐπῆλθεν αὐτῷ τοιαῦτα προβάλλειν ἐρωτήματα τῷ Ἐμπεδοκλεῖ; τί κόπτομεν φησὶν ἡμᾶς αὐτούς, σπουδάζοντες ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν καὶ ὀρεγόμενοί τινων πραγμάτων καὶ φυλαττόμενοί τινα πράγματα; οὔτε γὰρ ἡμεῖς ἐσμεν οὔτʼ ἄλλοις χρώμενοι ζῶμεν ἀλλὰ θάρρει, φαίη τις ἄν, ὦ φίλον Κωλωτάριον, οὐδείς σε κωλύει σπουδάζειν ὑπὲρ σεαυτοῦ, διδάσκων ὅτι Κωλώτου φύσις αὐτὸς ὁ Κωλώτης ἐστὶν ἄλλο δʼ οὐδέν, οὐδὲ χρῆσθαι τοῖς πράγμασι τὰ δὲ πράγματα ὑμῖν ἡδοναὶ εἰσιν ὑποδεικνύων, ὡς οὐκ ἔστιν ἀμήτων φύσις οὐδʼ ὀσμῶν οὐδὲ πλησιάσεως, ἄμητες δʼ εἰσὶ καὶ μύρα καὶ γυναῖκες ὁ γραμματικός, τό βίην Ἡρακληείηνʼ αὐτὸν εἶναι τὸν Ἡρακλέα, ἀναιρεῖ τὸν Ἡρακλέα, οὐδʼ οἱ τὰς συμφωνίας καὶ τὰς δοκώσεις ἐκφορὰς μόνον εἶναι φάσκοντες οὐχὶ καὶ φθόγγους καὶ δοκοὺς ὑπάρχειν λέγουσιν· ὅπου καὶ ψυχὴν τινες ἀναιροῦντες καὶ φρόνησιν οὔτε τὸ ζῆν ἀναιρεῖν οὔτε τὸ φρονεῖν δοκοῦσιν. Ἐπικούρου δὲ λέγοντος ἡ τῶν ὄντων φύσις σώματά ἐστι καὶ τόπος, πότερον οὕτως ἀκούομεν, ὡς ἄλλο τι τὴν φύσιν παρὰ τὰ ὄντα βουλομένου λέγειν, ἢ τὰ ὄντα δηλοῦντος ἕτερον δὲ μηδέν; ὥσπερ ἀμέλει καὶ κενοῦ φύσιν αὐτὸ τὸ κενόν, καὶ νὴ Δία τὸ πᾶν παντὸς φύσιν ὀνομάζειν εἴωθε. κἂν εἴ τις ἔροιτο τί λέγεις, ὦ Ἐπίκουρε, τὸ μέν τι κενὸν εἶναι τὸ δὲ φύσιν κενοῦ; μὰ Δία φήσει, νενόμισται δέ πως ἡ τοιαύτη τῶν ὀνομάτων ὁμιλία, νόμῳ δʼ ἐπίφημι καὶ αὐτὸς τί οὖν ἕτερον ὁ Ἐμπεδοκλῆς πεποίηκε νὴ Δία διδάξας, ὅτι φύσις παρὰ τὸ φυόμενον οὐδέν ἐστιν οὐδὲ θάνατος παρὰ, τὸ θνῆσκον; ἀλλʼ ὥσπερ οἱ ποιηταὶ πολλάκις ἀνειδωλοποιοῦντες λέγουσιν ἐν δʼ Ἔρις, ἐν δὲ Κυδοιμὸς ὁμίλεον, ἐν δʼ ὀλοὴ Κήρ, οὕτω γένεσίν τινα καὶ φθορὰν καλοῦσιν οἱ πολλοὶ ἐπὶ τοῖς συνισταμένοις καὶ διαλυομένοις. τοσοῦτον ἐδέησε τοῦ κινεῖν τὰ ὄντα καὶ μάχεσθαι τοῖς φαινομένοις, ὥστε μηδὲ τὴν φωνὴν ἐκβαλεῖν ἐκ τῆς συνηθείας, ἀλλʼ ὅσον εἰς τὰ πράγματα βλάπτουσαν ἀπάτην παρεῖχεν ἀφελὼν, αὖθις ἀποδοῦναι τοῖς ὀνόμασι τὸ νενομισμένον ἐν τούτοις οἱ δʼ ὅ τι κεν κατὰ φῶτα μιγὲν φῶς αἰθέρος ἵκῃ ἢ κατὰ θηρῶν ἀγροτέρων γένος ἢ κατὰ θάμνων ἠὲ κατʼ οἰωνῶν, τότε μὲν τὸν […] γενέσθαι· εὖτε δʼ ἀποκρινθῶσι, τὸ δʼ αὖ δυσδαίμονα πότμον είκαίως καλέουσι νόμῳ δʼ ἐπίφημι καὶ αὐτός. ἃ ὁ Κωλώτης παραθέμενος οὐ συνεῖδεν, ὅτι φῶτας μὲν καὶ θῆρας καὶ θάμνους καὶ οἰωνοὺς ὁ Ἐμπεδοκλῆς οὐκ ἀνῄρηκεν, ἅ γέ φησι μιγνυμένων τῶν στοιχείων ἀποτελεῖσθαι τοὺς δὲ τῇ συγκρίσει ταύτῃ καὶ διακρίσει φύσιν τινὰ καὶ πότμον δυσδαίμονα καὶ θάνατον ἀλοίτην ἐπικατηγοροῦντας, σφάλλονται διδάξας, οὐκ ἀφείλετο τὸ χρῆσθαι ταῖς εἰθισμέναις φωναῖς περὶ αὐτῶν.

12Ama bana kalırsa Empedokles burada adlandırma biçimiyle uğraşmıyor; daha önce söylendiği gibi, kimilerinin "tabiat" dediği olmayandan oluş konusunda gerçek bir görüş ayrılığını dile getiriyor. Bunu en açık şu dizelerde gösterir:

Budalalar! Düşünceleri uzağı görmüyor, daha önce olmayanın oluşacağını ya da bir şeyin ölüp büsbütün yok olacağını umanların.

Bu dizeler kulağı olana yüksek sesle bağırır: Reddedilen oluş değil, olmayandan oluştur; yok oluş değil, "büsbütün" olan, yani olmayana varan yok oluştur. Böyle yabanice ve aptalca değil de biraz daha yumuşak bir iftira atmak isteyen biri, devamındaki dizelere bakarak onu tam tersiyle suçlayabilirdi:

Akıllı bir adam yüreğinde şunu düşünmez: insanlar hayat dedikleri şeyi yaşadıkça vardırlar, iyi ve kötü onlarındır; ama oluşmadan önce ve çözüldükten sonra hiçbir şey değildirler.

Bunlar doğup yaşayanların var olduğunu reddeden birinin değil, henüz doğmamışların ve ölmüşlerin de var olduğunu düşünen birinin sözleridir. Kolotes ise bu suçlamayı hiç getirmiyor, ama ona göre hastalanamayacağımızı ve yaralanamayacağımızı söylüyor. Oysa hayattan önce ve sonra var olmayı bırakan kişi, yaşayanlara etkilenmeyi nasıl bırakmasın? Hastalanmamak ve yaralanmamak kimlerin sonucu olur, Kolotes? Sizin, atomdan ve boşluktan oluşanların; çünkü bu ikisinin hiçbirinde his yoktur. Korkuncu da bu değildir: Size haz verecek şey de yoktur, çünkü atom haz verenleri kabul etmez, boşluk da onlardan etkilenmez.

12

ἐμοὶ μέντοι δοκεῖ μὴ τοῦτο κινεῖν τὸ ἐκφορικὸν ὁ Ἐμπεδοκλῆς ἀλλʼ, ὡς πρότερον εἴρηται, πραγματικῶς διαφέρεσθαι περὶ τῆς ἐξ οὐκ ὄντων γενέσεως, ἣν φύσιν τινὲς καλοῦσι δηλοῖ δὲ μάλιστα διὰ τούτων τῶν ἐπῶν νήπιοι· οὐ γάρ σφιν δολιχόφρονές εἰσι μέριμναι, οἳ δὴ γίγνεσθαι πάρος οὐκ ἐὸν ἐλπίζουσιν, ἤ τι; καταθνήσκειν τε καὶ ἐξόλλυσθαι ἁπάντῃ. ταῦτα γὰρ τὰ ἔπη μέγα βοῶντός ἐστι τοῖς ὦτα ἔχουσιν, ὡς οὐκ ἀναιρεῖ γένεσιν ἀλλὰ τὴν ἐκ μὴ ὄντος, οὐδὲ φθορὰν ἀλλὰ τὴν πάντῃ, τουτέστι τὴν εἰς τὸ μὴ ὂν ἀπολλύουσαν. ἐπεὶ τῷ γε βουλομένῳ μὴ ἀγρίως οὕτω μηδʼ ἠλιθίως ἀλλὰ πραότερον συκοφαντεῖν, τὸ μετὰ ταῦτʼ ἐπὶ τοὐναντίον ἂν αἰτιάσασθαι παράσχοι, τοῦ Ἐμπεδοκλέους λέγοντος οὐκ ἂν ἀνὴρ τοιαῦτα σοφὸς φρεσὶ μαντεύσαιτο, ὡς ὄφρα μέν τε βιῶσι, τὸ δὴ βίοτον καλέουσι τόφρα μὲν οὖν εἰσιν καί σφιν πάρα δεινὰ καὶ ἐσθλά, πρὶν δὲ πάγεν τε βροτοὶ καὶ ἐπεὶ λύθεν, οὐδὲν ἄρʼ εἰσί ταῦτα γὰρ οὐκ ἀρνουμένου μὴ εἶναι τοὺς γεγονότας καὶ ζῶντάς ἐστιν, εἶναι δὲ μᾶλλον οἰομένου καὶ τοὺς μηδέπω γεγονότας καὶ τοὺς ἢδη τεθνηκότας. ἀλλʼ ὅλως ὁ Κωλώτης τοῦτο μὲν οὐκ ἐγκέκληκε, λέγει δὲ κατʼ αὐτὸν οὐδὲ νοσήσειν ἡμᾶς οὐδὲ τραυματισθήσεσθαι. καὶ πῶς ὁ πρὸ τοῦ βίου καὶ μετὰ περὶ τοὺς ζῶντας οὐκ ἀπολείπει τὸ πάσχειν; τίσιν οὖν ἀληθῶς ἕπεται τὸ μὴ τραυματίζεσθαι μηδὲ νοσεῖν, ὦ Κωλῶτα; ὑμῖν τοῖς ἐξ ἀτόμου καὶ κενοῦ συμπεπηγόσιν, ὧν οὐδετέρῳ μέτεστιν αἰσθήσεως. καὶ οὐ τοῦτο δεινόν, ἀλλʼ ὅτι μηδʼ ἡδονὴν τὸ ποιῆσον ὑμῖν ἔστι, τῆς μὲν ἀτόμου μὴ δεχομένης τὰ ποιητικὰ τοῦ δὲ κενοῦ μὴ πάσχοντος ὑπʼ αὐτῶν.

13Kolotes, Demokritos'un ardından Parmenides'i de onunla birlikte gömmek istiyordu; ben ise ilk suçlamalarıyla daha çok bağlantılı olduğu için onu atlayıp Empedokles'i öne aldım. Şimdi Parmenides'e dönelim. Kolotes onun utanç verici safsatalar söylediğini ileri sürüyor. Oysa bu adam bu sözleriyle dostluğu daha şerefsiz, haz düşkünlüğünü daha pervasız kılmamış, güzelin kendisine doğru çeken gücünü ve kendi başına saygınlığını elinden almamış, tanrılara dair kanaatleri de sarsmamıştır. Bütünün bir olduğunu söylemekle de hayatımızı nasıl engellediğini anlamıyorum. Epikuros da bütünün sonsuz, oluşmamış, çürümez, artmaz ve eksilmez olduğunu söylerken bütünden tek bir şey olarak söz eder. Eserinin başında varlıkların tabiatının cisimler ve boşluk olduğunu belirtirken de tek olan bir şeyi iki kısma ayırmış olur; bunlardan biri aslında hiçbir şey değildir, siz ona dokunulmaz, boş, cisimsiz dersiniz. Demek ki size göre de bütün birdir; boşluk hakkında boş sözlerle eskilere karşı gölge boksu yapmak istemiyorsanız.

Ama vallahi, denecek, Epikuros'a göre cisimler sayıca sonsuzdur ve görünen her şey onlardan oluşur. Bakın oluş için ne ilkeler varsayıyorsunuz: sonsuzluk ve boşluk! Biri eylemsiz, etkilenmez, cisimsizdir; öteki düzensiz, akılsız, kavranamaz bir şeydir ve çokluğu yüzünden denetlenip sınırlanamadığından kendi kendini çözer ve karıştırır. Parmenides ise, Kolotes'in söylediği gibi, ne ateşi ne suyu ne uçurumu ne de Avrupa ve Asya'da yerleşik şehirleri ortadan kaldırmıştır. Hatta bir kozmos düzeni kurmuş, parlak ve karanlık unsurları karıştırarak görünen her şeyi bunlardan ve bunlar aracılığıyla meydana getirmiştir. Yer, gök, güneş, ay ve yıldızlar hakkında çok şey söylemiş, insanların oluşunu anlatmıştır. Eski bir doğa filozofu olarak, başkasının kitabını bozmak yerine kendi kitabını yazmış ve önemli hiçbir şeyi söylenmemiş bırakmamıştır.

Üstelik Platon'dan ve Sokrates'ten önce, tabiatta kanaatin konusu olan bir yan ve düşüncenin konusu olan bir yan bulunduğunu görmüştür. Kanaatin konusu olan güvenilmezdir, çok sayıda etki ve değişme içinde dolaşır: azalır, artar, herkese farklı görünür, aynı kişinin hissine bile hep aynı gelmez. Düşüncenin konusu olanın ise başka bir eidosu vardır,

bütün, sarsılmaz ve oluşmamıştır

der kendisi; kendine benzer ve varlığında kalıcıdır. Kolotes kelimelere takılıp konuya değil söze saldırarak, Parmenides'in var olanın bir olduğunu varsaymakla her şeyi ortadan kaldırdığını ileri sürer. Oysa Parmenides iki tabiattan hiçbirini ortadan kaldırmaz; her birine yakışanı verir. Düşüncenin konusu olanı, ezelî ve çürümez olduğu için "var olan", kendine benzer olduğu ve farklılık kabul etmediği için de "bir" diye adlandırarak bir ve varlık ideasına; duyulur olanı ise düzensiz ve hareket hâlindeki tabiata yerleştirir. Bu ikisinin ölçütünü de şu sözlerde görebiliriz:

ikna edici gerçeğin sapmaz yüreği

düşüncenin konusu olana, hep aynı kalana dokunur;

ölümlülerin kanaatleri ise, ki onlarda gerçek bir güven yoktur,

çünkü her türlü değişmeyi, etkilenmeyi ve benzemezliği kabul eden şeylerle uğraşırlar. Duyulur olana ve kanaatin konusuna yer bırakmayan biri hisse ve kanaate nasıl yer bırakabilirdi, söylemek mümkün değil. Ama gerçekten var olana varlıkta kalmak yakışır, bunlar ise bazen var bazen yoktur, durmadan kendinden çıkar ve tabiatını değiştirir. Bu yüzden Parmenides bunlara her zaman var olanın adından başka bir ad gerektiğini düşündü. Demek ki var olanın bir olduğu öğretisi çok sayıda duyulur şeyin ortadan kaldırılması değil, onların düşüncenin konusu olandan farkının gösterilmesidir. Platon idealar üzerine çalışmasıyla bu farkı daha da açık gösterdi ve o da Kolotes'e saldırı imkânı verdi.

13

ἐπεὶ δʼ ὁ μὲν Κωλώτης ἐφεξῆς τῷ Δημοκρίτῳ τὸν Παρμενίδην ἐβούλετο συγκατορύσσειν, ἐγὼ δʼ ὑπερβὰς τὰ ἐκείνου τὰ τοῦ Ἐμπεδοκλέους προέλαβον διὰ τὸ μᾶλλον ἀκολουθεῖν τοῖς πρώτοις ἐγκλήμασιν αὐτοῦ, ἀναλάβωμεν τὸν Παρμενίδην. ἃ μὲν οὖν αὐτόν φησιν αἰσχρὰ σοφίσματα λέγειν ὁ Κωλώτης, τούτοις ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ οὐ φιλίαν ἐποίησεν ἀδοξοτέραν, οὐ φιληδονίαν θρασυτέραν, οὐ τοῦ καλοῦ τὸ ἀγωγὸν ἐφʼ ἑαυτὸ καὶ διʼ ἑαυτὸ τίμιον ἀφεῖλεν, οὐ τὰς περὶ θεῶν δόξας συνετάραξε τὸ δὲ πᾶν ἓν εἰπὼν οὐκ οἶδʼ ὅπως ζῆν ἡμᾶς κεκώλυκε. καὶ γὰρ Ἐπίκουρος, ὅταν λέγῃ τὸ πᾶν ἄπειρον εἶναι καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον καὶ μήτʼ αὐξόμενον μήτε μειούμενον, ὡς περὶ ἑνός τινος διαλέγεται τοῦ παντός· ἐν ἀρχῇ δὲ τῆς πραγματείας ὑπειπὼν τὴν τῶν ὄντων φύσιν σώματα εἶναι καὶ κενὸν, ὡς μιᾶς οὔσης εἰς δύο πεποίηται τὴν διαίρεσιν, ὧν θάτερον ὄντως μὲν οὐδέν ἐστιν, ὀνομάζεται δʼ ὑφʼ ὑμῶν ἀναφὲς καὶ κενὸν καὶ ἀσώματον ὥστε καὶ ὑμῖν ἓν τὸ πᾶν ἐστιν εἰ μὴ βούλεσθε κεναῖς φωναῖς περὶ κενοῦ χρῆσθαι, σκιαμαχοῦντες πρὸς τοὺς ἀρχαίους ἀλλʼ ἄπειρα, νὴ Δία, πλήθει τὰ σώματα κατʼ Ἐπίκουρόν ἐστι, καὶ γίγνεται τῶν φαινομένων ἕκαστον ἐξ ἐκείνων. ὅρα μὲν οἵας ὑποτίθεσθε πρὸς γένεσιν ἀρχάς, ἀπειρίαν καὶ κενόν ὧν τὸ μὲν ἄπρακτον ἀπαθὲς ἀσώματον, ἡ δʼ ἄτακτος ἄλογος ἀπερίληπτος, αὑτὴν ἀναλύουσα καὶ ταράττουσα τῷ μὴ κρατεῖσθαι μηδʼ ὁρίζεσθαι διὰ πλῆθος. ἀλλʼ ὅ γε Παρμενίδης οὔτε πῦρ ἀνῄρηκεν οὔτε ὕδωρ οὔτε κρημνὸν οὔτε πόλεις, ὥς φησι Κωλώτης, ἐν Εὐρώπῃ καὶ Ἀσίᾳ κατοικουμένας· ὅς γε καὶ διάκοσμον πεποίηται, καὶ στοιχεῖα μιγνύς, τὸ λαμπρὸν καὶ σκοτεινόν, ἐκ τούτων τὰ φαινόμενα πάντα καὶ διὰ τούτων ἀποτελεῖ· καὶ γὰρ περὶ γῆς εἴρηκε πολλὰ καὶ περὶ οὐρανοῦ καὶ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἄστρων, καὶ γένεσιν ἀνθρώπων ἀφήγηται καὶ οὐδὲν ἄρρητον ὡς ἀνὴρ ἀρχαῖος ἐν φυσιολογίᾳ καὶ συνθεὶς γραφὴν ἰδίαν, οὐκ ἀλλοτρίας διαφθοράν, τῶν κυρίων παρῆκεν. ἐπεὶ δὲ καὶ Πλάτωνος καὶ Σωκράτους ἔτι πρότερος συνεῖδεν, ὡς ἔχει τι δοξαστὸν ἡ φύσις, ἔχει δὲ καὶ νοητόν· ἔστι δὲ τὸ μὲν δοξαστὸν ἀβέβαιον καὶ πλανητὸν ἐν πάθεσι πολλοῖς καὶ μεταβολαῖς τῷ φθίνειν καὶ αὔξεσθαι καὶ πρὸς ἄλλον ἄλλως ἔχειν καὶ μηδʼ ἀεὶ πρὸς τὸν αὐτὸν ὡσαύτως τῇ αἰσθήσει τοῦ νοητοῦ δʼ ἕτερον εἶδος, ἔστι γὰρ οὐλομελές τε καὶ ἀτρεμὲς ἠδʼ ἀγένητον, ὡς αὐτὸς; εἴρηκε, καὶ ὅμοιον ἑαυτῷ καὶ μόνιμον ἐν τῷ εἶναι ταῦτα συκοφαντῶν ἐκ τῆς φωνῆς ὁ Κωλώτης καὶ τῷ ῥήματι διώκων οὐ τῷ πράγματι τὸν λόγον ἁπλῶς φησι πάντʼ ἀναιρεῖν τῷ ἓν ὂν ὑποτίθεσθαι τὸν Παρμενίδην. ὁ δʼ ἀναιρεῖ μὲν οὐδετέραν φύσιν, ἑκατέρᾳ δʼ ἀποδιδοὺς τὸ προσῆκον εἰς μὲν τὴν τοῦ ἑνὸς καὶ ὄντος ἰδέαν τίθεται τὸ νοητόν, ὂν μὲν ὡς ἀίδιον καὶ ἄφθαρτον ἓν δʼ ὁμοιότητι πρὸς αὑτὸ καὶ τῷ μὴ δέχεσθαι διαφορὰν προσαγορεύσας, εἰς δὲ τὴν ἄτακτον καὶ φερομένην τὸ αἰσθητόν ὧν καὶ κριτήριον ἰδεῖν ἔστιν. ἠμὲν ἀληθείης εὐπειθέος ἀτρεκὲς ἦτορ τοῦ νοητοῦ καὶ κατὰ ταὐτὰ ἔχοντος ὡσαύτως ἁπτόμενον, ἠδὲ βροτῶν δόξας αἷς οὐκ ἔνι πίστις ἀληθής διὰ τὸ παντοδαπὰς μεταβολὰς καὶ πάθη καὶ ἀνομοιότητας δεχομένοις ὁμιλεῖν πράγμασι. καίτοι πῶς ἂν ἀπέλιπεν αἴσθησιν καὶ δόξαν, αἰσθητὸν μὴ ἀπολιπὼν μηδὲ δοξαστόν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. ἀλλʼ ὅτι τῷ μὲν ὄντως ὄντι προσήκει διαμένειν ἐν τῷ εἶναι, ταῦτα δὲ νῦν μὲν ἔστι νῦν δʼ οὐκ ἔστιν ἐξίσταται δʼ ἀεὶ καὶ μεταλλάσσει τὴν φύσιν, ἑτέρας ᾤετο μᾶλλον ἢ τῆς ἐκείνου τοῦ ὄντος· ἀεὶ δεῖσθαι προσηγορίας. ἦν οὖν ὁ περὶ τοῦ ὄντος ὡς ἓν εἴη λόγος οὐκ ἀναίρεσις τῶν πολλῶν καὶ αἰσθητῶν, ἀλλὰ δήλωσις αὐτῶν τῆς πρὸς τὸ νοητὸν διαφορᾶς· ἣν ἔτι μᾶλλον ἐνδεικνύμενος Πλάτων τῇ περὶ τὰ εἴδη πραγματείᾳ καὶ αὐτὸς ἀντίληψιν τῷ Κωλώτῃ παρέσχε.

14Bu yüzden şimdi Platon'a karşı söylediklerini ele almak istiyorum. Önce filozofumuzun özenine ve geniş bilgisine bakalım: Aristoteles'in, Ksenokrates'in, Theophrastos'un ve bütün Peripatetiklerin Platon'un bu öğretilerini izlediğini söylüyor. Kitabını yeryüzünün hangi ıssız köşesinde yazıyordun ki bu suçlamaları düzenlerken onların yazılarına rastlamadın, eline Aristoteles'in Gök Üzerine'sini ve Ruh Üzerine'sini, Theophrastos'un Doğa Filozoflarına Karşı'sını, Herakleides'in Zoroastres'ini, Hades'tekiler Üzerine'sini, Doğa Konusundaki Aporialar'ını, Dikaiarkhos'un Ruh Üzerine'sini almadın? Bu eserlerde doğa konusunun en temel ve en büyük meselelerinde Platon'a karşı çıkar, onunla savaşmayı sürdürürler. Üstelik Peripatetiklerin en büyüğü Straton Aristoteles'le birçok konuda anlaşmaz; Platon'un ise hareket, nous, psykhē ve oluş konularında tam zıddını düşünür. Sonunda kozmosun kendisinin canlı olmadığını, tabiata uygun olanın talihe uygun olanı izlediğini söyler: Başlangıcı kendiliğindenlik verir, sonra her doğal hâl bu şekilde sonuçlanır. Platon'u suçladığı idealara gelince, Aristoteles onları her yerde sarsar ve her türlü aporiayı üzerlerine yöneltir: etik notlarında, metafizikte, fizikte, dışarıya dönük diyaloglarda. Bazılarına göre bu öğretiler konusunda felsefeden çok kavgacılıkla davranmış, Platon'un felsefesini yıkmayı kendine hedef edinmiştir. Onları izlemekten o kadar uzaktı. Bu adamların görüşlerini öğrenmeden onlara düşünmedikleri şeyleri yakıştırmak ne pervasızlıktır! Başkalarını çürütmeye kendini inandırıp, karşı çıkanların Platon'la uyuştuğunu, itiraz edenlerin onu izlediğini söyleyerek kendi bilgisizliğinin ve küstahlığının kendi eliyle yazılmış belgesini yayımlamak!

14

διὸ καὶ τὰ πρὸς τοῦτον εἰρημένα δοκεῖ μοι λαβεῖν ἐφεξῆς. καὶ πρῶτόν γε τὴν ἐπιμέλειαν καὶ πολυμάθειαν τοῦ φιλοσόφου σκεψώμεθα, λέγοντος ὅτι τούτοις τοῖς δόγμασι τοῦ Πλάτωνος ἐπηκολουθήκασιν Ἀριστοτέλης καὶ Ξενοκράτης καὶ Θεόφραστος καὶ πάντες οἱ Περιπατητικοί. ποῦ γὰρ ὢν τῆς ἀοικήτου τὸ βιβλίον ἔγραφες, ἵνα ταῦτα συντιθεὶς τὰ ἐγκλήματα μὴ τοῖς ἐκείνων συντάγμασιν ἐντύχῃς μηδʼ ἀναλάβῃς εἰς χεῖρας Ἀριστοτέλους τὰ περὶ Οὐρανοῦ καὶ τὰ περὶ Ψυχῆς, Θεοφράστου δὲ τὰ πρὸς τοὺς Φυσικούς, Ἡρακλείδου δὲ τὸν Ζωροάστρην, τὸ περὶ τῶν ἐν Ἅιδου, τὸ περὶ τῶν Φυσικῶς ἀπορουμένων, Δικαιάρχου δὲ τὰ περὶ Ψυχῆς, ἐν οἷς πρὸς τὰ κυριώτατα καὶ μέγιστα τῶν φυσικῶν ὑπεναντιούμενοι τῷ Πλάτωνι καὶ μαχόμενοι διατελοῦσι; καὶ μὴν τῶν ἄλλων Περιπατητικῶν ὁ κορυφαιότατος Στράτων οὔτʼ Ἀριστοτέλει κατὰ πολλὰ συμφέρεται καὶ Πλάτωνι τὰς ἐναντίας ἔσχηκε δόξας περὶ κινήσεως περὶ νοῦ καὶ περὶ ψυχῆς καὶ περὶ γενέσεως· καὶ τελευτῶν τὸν κόσμον αὐτὸν οὐ ζῷον εἶναί φησι, τὸ δὲ κατὰ φύσιν ἕπεσθαι τῷ κατὰ τύχην· ἀρχὴν γὰρ ἐνδιδόναι τὸ αὐτόματον, εἶθʼ οὕτω περαίνεσθαι τῶν φυσικῶν παθῶν ἕκαστον. τάς γε μὴν ἰδέας, περὶ ὧν ἐγκαλεῖ τῷ Πλάτωνι, πανταχοῦ κινῶν ὁ Ἀριστοτέλης καὶ πᾶσαν ἐπάγων ἀπορίαν αὐταῖς ἐν τοῖς ἠθικοῖς ὑπομνήμασιν ἐν τοῖς μετὰ τὰ φυσικὰ ἐν τοῖς φυσικοῖς διὰ τῶν ἐξωτερικῶν διαλόγων, φιλονεικότερον ἐνίοις ἔδοξεν ἢ φιλοσοφώτερον ἐκ […] τῶν δογμάτων τούτων, ὡς προθέμενος τὴν Πλάτωνος ὑπερείπειν φιλοσοφίαν οὕτω μακρὰν ἦν τοῦ ἀκολουθεῖν. τίνος οὖν εὐχερείας ἐστὶ τὰ δοκοῦντα τοῖς ἀνδράσι μὴ μαθόντα καταψεύδεσθαι τὰ μὴ δοκοῦντα; καὶ πεπεισμένον ἐλέγχειν ἑτέρους αὐτόγραφον ἐξενεγκεῖν ἀμαθίας ἔλεγχον καθʼ αὑτοῦ καὶ θρασύτητος, ὁμολογεῖν Πλάτωνι φάσκοντα τοὺς διαφερομένους καὶ ἀκολουθεῖν τοὺς ἀντιλέγοντας;

15Ama, diyor, Platon atların bizim tarafımızdan boş yere at, insanların da boş yere insan sayıldığını söylüyor. Kolotes bunu Platon'un yazılarının nerelerinde saklı buldu? Biz onun her yazısında insanın insan, atın at, ateşin ateş diye kabul edildiğini okuyoruz; hatta bunların her birine "kanaatin konusu" der. Kolotes ise bilgelikten bir adım bile uzak olmadığından, "insan yoktur" ile "insan var olmayandır" sözlerini bir ve aynı şey saydı. Platon içinse "yoktur" ile "var olmayandır" arasında şaşılacak bir fark vardı: Birincisi her türlü ousianın ortadan kaldırılmasını, ikincisi katılınan ile katılanın başkalığını gösterir. Sonrakiler bu başkalığı yalnız cins ile tür, ortak ve özel denilen niteliklerin farkına indirgediler, daha yukarı çıkmadılar ve daha çok mantık aporialarına düştüler. Katılınanın katılana oranı, sebebin maddeye, örneğin kopyasına, gücün etkilenene oranıdır. En çok bu bakımdan kendi başına ve hep aynı olan şey, başkası yüzünden var olan ve hiçbir zaman aynı kalmayan şeyden ayrılır. Birincisi ne var olmayan olacaktır ne de olmuştur; bu yüzden tam anlamıyla ve gerçekten vardır. İkincisinin ise başkasından katıldığı varlık bile sağlam değildir, güçsüzlüğü yüzünden yitip gider; çünkü madde eidosun çevresinde kayar, ousianın kopyası olarak birçok etki ve değişme alır, hareket eder ve sarsılır. Platon'un heykelinin Platon olmadığını söyleyen kişi onun heykel olarak duyulduğunu ve var olduğunu kaldırmaz, kendi başına var olan bir şeyle ona göre başka olarak oluşan şeyin farkını gösterir. Aynı şekilde, her birimizin ortak bir ousiaya ve ideaya katılarak oluştuğunu ve bize oluşumuzda benzerliği verenin kopyası olduğumuzu söyleyenler de insanların ne tabiatını ne kullanımını ne de hissini kaldırır. Kızgın demirin ateş olmadığını, ayın ise güneş değil, Parmenides'in dediği gibi

"gece parlayan, yerin çevresinde dolaşan, ödünç ışık"

olduğunu söyleyen kişi de demiri kullanmayı ya da ayın tabiatını kaldırmaz. Ama onun cisim olmadığını ya da aydınlatılmadığını söylerse, işte o zaman hislerle savaşmış olur; cisme, canlıya, oluşa ve hisse yer bırakmayan adam gibi. Bunların katılımla var olduğunu ve onlara varlığı veren ebedî olandan ne kadar geri kaldıklarını kavrayan kişi ise duyulur olanı gözden kaçırmış olmaz, düşüncenin konusu olanı görmüş olur. Etrafımızda oluşan ve görünen hâlleri ortadan kaldırmaz; yalnızca bunlardan daha sağlam ve ousia bakımından daha kalıcı başka şeyler bulunduğunu, çünkü bunların ne oluştuğunu ne yok olduğunu ne de etkilendiğini izleyenlerine gösterir; farkı daha temiz kavrayanlara da bazılarına "var olanlar", bazılarına "oluşanlar" demeyi öğretir. Aynı şey sonrakilere de olmuştur: Birçok büyük şeyi "var olan" adından yoksun bırakırlar: boşluğu, zamanı, yeri ve doğruların hepsini içeren söylenebilirler sınıfını bütünüyle. Bunların var olan değil ama "bir şey" olduğunu söylerler; yine de hayatta da felsefede de onları mevcut ve var olan şeyler gibi kullanmayı sürdürürler.

15

ἀλλὰ δὴ Πλάτων φησὶ τοὺς ἵππους ὑφʼ ἡμῶν ματαίως ἵππους εἶναι καὶ τοὺς ἀνθρώπους καὶ ποῦ τοῦτο τῶν Πλάτωνος συγγραμμάτων ἀποκεκρυμμένον εὗρεν ὁ Κωλώτης; ἡμεῖς γὰρ ἐν πᾶσιν ἀναγινώσκομεν καὶ τὸν ἄνθρωπον ἄνθρωπον καὶ τὸν ἵππον ἵππου καὶ πῦρ τὸ πῦρ ὑπʼ αὐτοῦ δοξαζόμενον· καὶ δοξαστὸν ὀνομάζει τούτων ἕκαστον. ὁ δʼ οἷα δὴ σοφίας οὐδʼ ἀκαρὲς ἀπέχων ὡς ἓν καὶ ταὐτὸν ἔλαβε τὸ μὴ εἶναι τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸ εἶναι μὴ ὂν τὸν ἄνθρωπον. τῷ Πλάτωνι δὲ θαυμαστῶς ἐδόκει διαφέρειν τὸ μὴ εἶναι τοῦ μὴ ὂν εἶναι· τῷ μὲν γὰρ ἀναίρεσιν οὐσίας πάσης τῷ δʼ ἑτερότητα δηλοῦσθαι τοῦ μεθεκτοῦ καὶ τοῦ μετέχοντος. ἣν οἱ μὲν ὕστερον εἰς γένους καὶ εἴδους καὶ κοινῶς τινων καὶ ἰδίων λεγομένων ποιῶν διαφορὰν ἔθεντο μόνον, ἀνωτέρω δʼ οὐ προῆλθον, εἰς λογικωτέρας ἀπορίας ἐμπεσόντες. ἔστι δὲ τοῦ μεθεκτοῦ πρὸς τὸ μετέχον λόγος, ὃν αἰτία τε πρὸς ὕλην ἔχει καὶ παράδειγμα πρὸς εἰκόνα καὶ δύναμις πρὸς πάθος. ᾧ γε δὴ μάλιστα τὸ καθʼ αὑτὸ καὶ ταὐτὸν ὂν ἀεὶ διαφέρει τοῦ διʼ ἕτερον καὶ μηδέποτʼ ὡσαύτως ἔχοντος· ὅτι τὸ μὲν οὔτʼ ἔσται ποτὲ μὴ ὂν οὔτε γέγονε, καὶ διὰ τοῦτο πάντως καὶ ὄντως ὄν ἐστι· τῷ δʼ οὐδʼ ὅσον ἀπʼ ἄλλου συμβέβηκε μετέχειν τοῦ εἶναι βέβαιόν ἐστιν, ἀλλʼ ἐξίσταται διʼ ἀσθένειαν, ἅτε τῆς ὕλης περὶ τὸ εἶδος ὀλισθανούσης καὶ πάθη πολλὰ καὶ μεταβολὰς εἶναι τὴν εἰκόνα τῆς οὐσίας, ὥστε κινεῖσθαι καὶ σαλεύεσθαι, δεχομένης. ὥσπερ οὖν ὁ λέγων Πλάτωνα μὴ εἶναι τὴν εἰκόνα τοῦ Πλάτωνος, οὐκ ἀναιρεῖ τὴν ὡς εἰκόνος αἴσθησιν αὐτῆς καὶ ὕπαρξιν, ἀλλʼ ἐνδείκνυται καθʼ αὑτό τινος ὄντος καὶ πρὸς ἐκεῖνο ἑτέρου γεγονότος διαφοράν· οὕτως οὔτε φύσιν οὔτε χρῆσιν οὔτʼ αἴσθησιν ἀνθρώπων ἀναιροῦσιν οἱ κοινῆς τινος οὐσίας μετοχῇ καὶ ἰδέᾳ γιγνόμενον ἡμῶν ἕκαστον εἰκόνα τοῦ παρασχόντος τὴν ὁμοιότητα τῇ γενέσει προσαγορεύοντες οὐδὲ γὰρ ὁ πῦρ μὴ λέγων εἶναι τὸν πεπυρωμένον σίδηρον ἢ τὴν σελήνην ἥλιον, ἀλλὰ κατὰ Παρμενίδην νυκτιφαὲς περὶ γαῖαν ἀλώμενον, ἀλλότριον φῶς, ἀναιρεῖ σιδήρου χρῆσιν ἢ σελήνης· φύσιν· ἀλλʼ εἰ μὴ λέγοι σῶμα μηδὲ πεφωτισμένον, ἤδη μάχεται ταῖς αἰσθήσεσιν, ὥσπερ ὁ σῶμα καὶ ζῷον καὶ γένεσιν καὶ αἴσθησιν μὴ ἀπολείπων. ὁ δὲ ταῦθʼ ὑπάρχειν τῷ μετεσχηκέναι καὶ ὅσον ἀπολείπεται τοῦ ὄντος ἀεὶ καὶ τὸ εἶναι παρέχοντος αὐτοῖς ὑπονοῶν οὐ παρορᾷ τὸ αἰσθητὸν ἀλλὰ παρορᾷ τὸ νοητόν, οὐδʼ ἀναιρεῖ τὰ γιγνόμενα καὶ φαινόμενα περὶ ἡμᾶς τῶν παθῶν ἀλλʼ ὅτι βεβαιότερα τούτων ἕτερα καὶ μονιμώτερα πρὸς οὐσίαν ἐστὶ τῷ μήτε γίγνεσθαι μήτʼ ἀπόλλυσθαι μήτε πάσχειν μηδέν, ἐνδείκνυται τοῖς ἑπομένοις, καὶ διδάσκει καθαρώτερον τῆς διαφορᾶς ἁπτομένους τοῖς ὀνόμασι τὰ μὲν ὄντα τὰ δὲ γιγνόμενα προσαγορεύειν. τοῦτο δὲ καὶ τοῖς νεωτέροις συμβέβηκε· πολλὰ γὰρ καὶ μεγάλα πράγματα τῆς τοῦ ὄντος; ἀποστεροῦσι προσηγορίας, τὸ κενὸν τὸν χρόνον τὸν τόπον, ἁπλῶς τὸ τῶν λεκτῶν γένος, ἐν ᾧ καὶ τἀληθῆ πάντʼ ἔνεστι· ταῦτα γὰρ ὄντα μὲν μὴ εἶναι τινὰ δ’ εἶναι λέγουσι, χρώμενοι δʼ αὐτοῖς ὡς ὑφεστῶσι καὶ ὑπάρχουσιν ἐν τῷ βίῳ καὶ τῷ φιλοσοφεῖν διατελοῦσιν.

16Ama suçlayanın kendisine sormak isterim: Kendi öğretilerinde şu farkı görmüyorlar mı? Bazı şeyler ousiaları bakımından kalıcı ve değişmezdir; atomların etkilenmezlikleri ve sertlikleri sayesinde her zaman aynı kaldıklarını söylerler. Bileşikler ise akıcı ve değişkendir, oluşur ve yok olur. Sayısız imge sürekli ayrılıp akar, muhtemelen sayısız başkası da çevreden akarak gelir, yığını yeniden doldurur; yığın bu değişimle çeşitlenip yeniden karışır. Çünkü kendilerinin de dediği gibi, bileşiğin derinindeki atomlar hareketten ve birbirine çarpıp titreşmekten asla duramaz. Demek ki şeylerde böyle bir ousia farkı vardır. Ama Platon'dan daha bilge olan Epikuros, dokunulmaz boşluğa da direnç gösteren cisme de, ilkelere de bileşiklere de aynı şekilde "var olan" der. Vallahi ezelî olanın oluşanla, yok edilemez olanın çürüyenle ortak bir ousiaya katıldığını düşünür; etkilenmeyen, kalıcı, değişmez, varlıktan asla düşemeyen tabiatların, varlıkları etkilenmekte ve değişmekte olan, hiçbir an aynı kalmayan tabiatlarla aynı olduğunu sanır. Platon burada ne kadar yanılmış olursa olsun, adları karıştırmaktan dolayı, Yunancayı daha tam konuşan ve daha temiz akıl yürüten bu adamlara hesap vermesi gerekirdi; oluşanlara bunlar gibi "var olan" demedi diye, şeyleri ortadan kaldırmakla ve bizi hayattan çıkarmakla suçlanması değil.

16

ἀλλʼ αὐτὸν ἡδέως ἂν ἐροίμην τὸν κατήγορον, εἰ τοῖς ἑαυτῶν πράγμασι τὴν διαφορὰν οὐκ ἐνορῶσι ταύτην, καθʼ ἣν τὰ μὲν μόνιμα καὶ ἄτρεπτα ταῖς οὐσίαις ἐστίν, ὡς λέγουσι καὶ τὰς ἀτόμους ἀπαθείᾳ καὶ στερρότητι πάντα χρόνον ὡσαύτως ἔχειν, τὰ δὲ συγκρίματα πάντα ῥευστὰ καὶ μεταβλητὰ καὶ γιγνόμενα καὶ ἀπολλύμεν εἶναι, μυρίων μὲν εἰδώλων ἀπερχομένων ἀεὶ καὶ ῥεόντων, μυρίων δʼ ὡς εἰκὸς ἑτέρων ἐκ τοῦ περιέχοντος ἐπιρρεόντων καὶ ἀναπληρούντων τὸ ἄθροισμα, ποικιλλόμενον ὑπὸ τῆς ἐξαλλαγῆς ταύτης καὶ μετακεραννύμενον, ἅτε δὴ καὶ τῶν ἐν βάθει τοῦ συγκρίματος ἀτόμων οὐδέποτε λῆξαι κινήσεως οὐδὲ παλμῶν πρὸς ἀλλήλας δυναμένων ὥσπερ αὐτοὶ λέγουσιν· ἀλλʼ ἔστι μὲν ἐν τοῖς πράγμασιν ἡ τοιαύτη διαφορὰ τῆς οὐσίας· σοφώτερος δὲ τοῦ Πλάτωνος ὁ Ἐπίκουρος, πάνθʼ ὁμοίως ὄντα προσαγορεύει, τὸ ἀναφὲς κενόν, τὸ ἀντερεῖδον σῶμα, τὰς ἀρχάς, τὰ συγκρίματα κοινῆς ναὶ μὰ Δίʼ ἡγούμενος οὐσίας μετέχειν τὸ ἀίδιον τῷ γιγνομένῳ, τὸ ἀνώλεθρον τῷ φθειρομένῳ, τὰς ἀπαθεῖς καὶ διαρκεῖς καὶ ἀμεταβλήτους καὶ μηδέποτε τοῦ εἶναι δυναμένας ἐκπεσεῖν φύσεις ταύταις ὧν ἐν τῷ πάσχειν καὶ μεταβάλλειν τὸ εἶναι, ταῖς μηδένα χρόνον ὡσαύτως; ἐχούσαις. εἰ δὲ δὴ καὶ ὡς ἔνι μάλιστα διήμαρτε τούτοις ὁ Πλάτων, ὀνομάτων ὤφειλε συγχύσεως εὐθύνας ὑπέχειν τοῖς ἀκριβέστερον ἑλληνίζουσι τούτοις καὶ καθαρώτερον διαλεγομένοις, οὐχ ὡς ἀναιρῶν τὰ πράγματα καὶ τοῦ ζῆν ἐξάγων ἡμᾶς αἰτίαν ἔχειν, ὅτι τὰ γιγνόμενα οὐκ ὄντα, καθάπερ οὗτοι, προσηγόρευσεν.

17Sokrates'i Parmenides'ten sonra atlamıştık; şimdi ona dönmeliyiz. Kolotes ona karşı son taşını, kutsal çizgidekini oynatmıştır. Hepimizin tanıdığı Khairephon'un Delphoi'den Sokrates hakkında bir kehanet getirdiğini anlattıktan sonra şunu ekliyor: "Khairephon'un bu hikâyesini, tamamen sofistçe ve bayağı olduğu için geçeceğiz." Demek ki bu kehaneti yazan Platon bayağıdır, ötekileri saymıyorum bile. Lykurgos hakkındaki kehaneti en eski kayıtlarında saklayan Lakedaimonlular daha da bayağıdır. Atinalıları ikna edip şehri boşalttıran ve barbarı deniz savaşında yenen Themistokles'in hikâyesi de sofistçedir. Tapınakların en büyüklerini ve çoğunu Pythia'nın sözüyle kuran Yunan kanun koyucuları da bayağıdır. Kendini tanrısal bir aşkla aretēye vermiş bir adam olan Sokrates'in bilge olduğunu bildiren kehanet bayağı ve sofistçeyse, sizin böğürmelerinize, çığlıklarınıza, alkışlarınıza, tapınmalarınıza, sürekli ve sık hazlara çağıran adama yalvarıp ilahiler okuduğunuz o yüceltmelerinize hangi adı layık görelim? O ki Anaksarkhos'a yazdığı mektupta şöyle der: "Ben sürekli hazlara çağırırım, aretēlere değil; aretēlerin meyvelerine dair umutları boş, anlamsız ve huzursuz edicidir." Yine de Metrodoros Timarkhos'u şöyle çağırır: "Güzel şeylerin üstüne bir güzel şey daha yapalım; ortak hâllerin içine neredeyse batmışken yerdeki hayattan kurtulalım ve Epikuros'un gerçekten tanrısal olan ayinlerine erelim." Kolotes de Epikuros'u doğa üzerine konuşurken dinlerken ansızın dizlerine kapanmıştır. Epikuros bunu övünerek kendisi yazar: "O zaman söylediklerime tapınırcasına duyduğun hürmet, doğa bilgisiyle bağdaşmayan bir arzuya kapılmana yol açtı: Bana sarılmak, dizlerime dokunmak, tapınma ve yalvarmalarda âdet olduğu üzere her yerimi tutmak istedin. Sen de bana karşılık seni kutsamamı ve sana tapınmamı sağladın." Vallahi, bu sahnenin tablosunu görmek için her şeyi verirdik diyenler bağışlanabilir: Biri dizlere kapanıp sarılıyor, öteki karşılık olarak yalvarıp secde ediyor! Ama Kolotes'in bu ince dalkavukluğu layık olduğu meyveyi vermedi; bilge ilan edilmedi, yalnızca şunu duydu: "Ölümsüz olarak yürü ve bizi de ölümsüz bil."

17

ἀλλʼ ἐπεὶ τὸν Σωκράτην μετὰ τὸν Παρμενίδην ὑπερέβημεν, ἀναληπτέος εὐθὺς οὖν τὸν ἀφʼ ἱερᾶς κεκίνηκεν ὁ Κωλώτης· καὶ διηγησάμενος ὅτι χρησμὸν ἐκ Δελφῶν περὶ Σωκράτους ἀνήνεγκε Χαιρεφῶν, ὃν ἴσμεν ἅπαντες, ταῦτʼ ἐπείρηκε τὸ μὲν οὖν τοῦ Χαιρεφῶντος διὰ τὸ τελέως σοφιστικὸν καὶ φορτικὸν διήγημα εἶναι παρήσομεν φορτικὸς οὖν ὁ Πλάτων ὁ τοῦτον ἀναγράψας τὸν χρησμόν, ἵνα τοὺς ἄλλους ἐάσω. φορτικώτεροι δὲ Λακεδαιμόνιοι, τὸν περὶ Λυκούργου χρησμὸν ἐν ταῖς παλαιοτάταις ἀναγραφαῖς ἔχοντες σοφιστικὸν δʼ ἦν διήγημα τὸ Θεμιστοκλέους, ᾧ πείσας Ἀθηναίους τὴν πόλιν ἐκλιπεῖν κατεναυμάχησε τὸν βάρβαρον φορτικοὶ δʼ οἱ τῆς Ἑλλάδος νομοθέται, τὰ μέγιστα καὶ πλεῖστα τῶν ἱερῶν πυθόχρηστα καθιστάντες. εἰ τοίνυν ὁ περὶ Σωκράτους, ἀνδρὸς εἰς ἀρετὴν θεολήπτου γενομένου, χρησμὸς ἀνενεχθεὶς ὡς σοφοῦ, φορτικὸς ἦν καὶ σοφιστικός, τίνι προσείπωμεν ἀξίως ὀνόματι τοὺς ὑμετέρους βρόμους καὶ ὀλολυγμούς καὶ κροτοθορύβους καὶ σεβάσεις καὶ ἐπιθειάσεις , αἷς προστρέπεσθε καὶ καθυμνεῖτε τὸν ἐφʼ ἡδονὰς παρακαλοῦντα συνεχεῖς καὶ πυκνάς; ὃς ἐν τῇ πρὸς Ἀνάξαρχον ἐπιστολῇ ταυτὶ γέγραφεν ἐγὼ δʼ ἐφʼ ἡδονὰς συνεχεῖς παρακαλῶ καὶ οὐκ ἐπʼ ἀρετάς, κενὰς καὶ ματαίας καὶ ταραχώδεις ἐχούσας τῶν καρπῶν τὰς ἐλπίδας. ἀλλʼ ὅμως ὁ μὲν Μητρόδωρος τὸν Τίμαρχον παρακαλῶν φησι ποιήσωμέν τι καλὸν ἐπὶ καλοῖς, μονονοὺ καταδύντες ταῖς ὁμοιοπαθείαις καὶ ἀπαλλαγέντες ἐκ τοῦ χαμαὶ βίου εἰς τὰ Ἐπικούρου ὡς ἀληθῶς θεόφαντα ὄργια Κωλώτης δʼ αὐτὸς ἀκροώμενος Ἐπικούρου φυσιολογοῦντος ἄφνω τοῖς γόνασιν αὐτοῦ προσέπεσε, καὶ ταῦτα γράφει σεμνυνόμενος αὐτὸς Ἐπίκουρος ὡς σεβομένῳ γάρ σοι τὰ τόθʼ ὑφʼ ἡμῶν λεγόμενα προσέπεσεν ἐπιθύμημα ἀφυσιολόγητον τοῦ περιπλακῆναι ἡμῖν γονάτων ἐφαπτόμενον καὶ πάσης τῆς εἰθισμένης ἐπιλήψεως γίγνεσθαι, κατὰ τὰς σεβάσεις τιμῶν καὶ λιτάς· ἐποίεις οὖν φησί, καὶ ἡμᾶς ἀνθιεροῦν σὲ αὐτὸν καὶ ἀντισέβεσθαι συγγνωστὰ νὴ Δία τοῖς λέγουσιν ὡς παντὸς ἂν πρίαιντο τῆς ὄψεως; ἐκείνης εἰκόνα γεγραμμένην θεάσασθαι, τοῦ μὲν προσπίπτοντος εἰς γόνατα καὶ περιπλεκομένου τοῦ δʼ ἀντιλιτανεύοντος καὶ ἀντιπροσκυνοῦντος. οὐ μέντοι τὸ θεράπευμα τοῦτο, καίπερ εὖ τῷ Κωλώτῃ συντεθέν, ἔσχε καρπὸν ἄξιον· οὐ γὰρ ἀνηγορεύθη σοφὸς ἀλλὰ μόνον ἄφθαρτός μοι περιπάτει φησὶ καὶ ἡμᾶς ἀφθάρτους διανοοῦ.

18Kendilerinde böyle sözler, hareketler ve hâller olduğunu bildikleri hâlde başkalarına bayağı derler. Kolotes hisler hakkında şu bilgece ve güzel şeyleri önümüze koyar: Biz ot değil, yemek yeriz; nehirleri büyükse teknelerle, kolay geçilirse yürüyerek geçeriz. Sonra şöyle der: "Ama sen, Sokrates, kurumlu sözlere merak saldın; karşılaştığın insanlara başka söyledin, başka yaptın." Hiçbir şey bilmediğini, hep öğrendiğini ve gerçeği aradığını söyleyen Sokrates'in sözleri elbette kurumludur! Ama Kolotes, Sokrates'in ağzından Epikuros'un İdomeneus'a yazdığı şu türden sözler çıkmış olsaydı, daha ne kaba kelimeler kullanırdın: "Kutsal bedenimin bakımı için kendin ve çocukların adına bize ilk ürünleri gönder; bunu söylemek içimden geliyor." Sokrates'in başka söyleyip başka yaptığına gelince, şaşılacak biçimde sana tanıklık ederler: Delion'daki, Potidaia'daki davranışları, Otuzlar karşısındaki duruşu, Arkhelaos'a ve halka karşı tutumu, yoksulluğu, ölümü! Bunlar Sokrates'in sözlerine yakışmaz. Be adam, Sokrates'in başka söyleyip başka yaptığını asıl şu ispat ederdi: Hoş yaşamayı gaye diye ilan edip öyle yaşasaydı.

18

τοιαῦτα μέντοι ῥήματα καὶ κινήματα καὶ πάθη συνειδότες αὑτοῖς ἑτέρους φορτικοὺς ἀποκαλοῦσι. καὶ δῆτα καὶ προθεὶς ὁ Κωλώτης τὰ σοφὰ ταῦτα · καὶ καλὰ περὶ τῶν αἰσθήσεων, ὅτι σιτία προσαγόμεθα καὶ οὐ χόρτον, καὶ τοὺς ποταμούς, ὅταν ὦσι μεγάλοι, πλοίοις διαπερῶμεν, ὅταν δʼ εὐδιάβατοι γένωνται, τοῖς ποσίν, ἐπιπεφώνηκεν ἀλλὰ γὰρ ἀλαζόνας ἐπετήδευσας λόγους, ὦ Σώκρατες καὶ ἕτερα μὲν διελέγου τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἕτερα δʼ ἔπραττες. πῶς γὰρ οὐκ ἀλαζόνες οἱ Σωκράτους λόγοι, μηδὲν αὐτοῦ εἰδέναι φάσκοντος ἀλλὰ μανθάνειν ἀεὶ καὶ ζητεῖν τἀληθές; εἰ δὲ τοιαύταις, ὦ Κωλῶτα, Σωκράτους φωναῖς περιέπεσες, οἵας Ἐπίκουρος γράφει πρὸς Ἰδομενέα πέμπε οὖν ἀπαρχὰς ἡμῖν εἰς τὴν τοῦ ἱεροῦ σώματος θεραπείαν ὑπέρ τε αὑτοῦ καί τέκνων· οὕτω γάρ μοι λέγειν ἐπέρχεται τίσιν ἂν ῥήμασιν ἀγροικοτέροις ἐχρήσω; καὶ μὴν ὅτι Σωκράτης ἄλλα μὲν ἔλεγεν ἄλλα δʼ ἔπραττε, θαυμαστῶς μαρτυρεῖ σοι τὰ ἐπὶ Δηλίῳ τὰ ἐν Ποτιδαίᾳ τὰ ἐπὶ τῶν τριάκοντα τὰ πρὸς Ἀρχέλαον τὰ πρὸς τὸν δῆμον ἡ πενία ὁ θάνατος· οὐ γὰρ ἄξια ταῦτα τῶν Σωκρατικῶν λόγων. ἐκεῖνος ἦν, ὦ μακάριε, κατὰ Σωκράτους ἔλεγχος ἕτερα μὲν λέγοντος ἕτερα δὲ πράττοντος, εἰ τὸ ἡδέως ζῆν τέλος ἐκθέμενος οὕτως ἐβίωσε.

19Bu kadarı hakaretlere karşılık. Apaçık şeyler hakkında suçladığı şeyde kendisinin de suçlu olduğunu ise görmemiştir. Epikuros'un öğretilerinden biri, bilge dışında hiç kimsenin hiçbir şeye sarsılmaz biçimde inanmadığıdır. Kolotes de o tapınmalardan sonra bile bilge değildi; öyleyse o soruları önce kendisine sorsun: Yemeğin yemek, giysinin giysi olduğuna sarsılmaz biçimde inanmadığı hâlde, neden ot değil de yemek yer, giysiyi neden sütuna değil de bedenine giyer? Bunları yapıyorsa, nehirleri büyükken yürüyerek geçmiyorsa, yılanlardan ve kurtlardan kaçıyorsa, üstelik bunların hiçbirinin göründüğü gibi olduğuna sarsılmaz biçimde inanmadığı hâlde, her şeyi görünene göre yapıyorsa, hisler hakkındaki kanaati Sokrates'in de görünenleri aynı şekilde kullanmasına engel olmamıştır elbette. Yoksa ekmek Kolotes'e ekmek, ot da ot görünüyordu çünkü gökten düşen Kanonlar'ı okumuştu; Sokrates ise kurumundan ekmeği ot, otu ekmek mi sanıyordu? Bu bilge adamlar bizden daha iyi öğretiler ve akıl yürütmeler kullanıyor olabilir; ama duyumsamak ve görünenlerden iz almak, akılsız sebeplerle gerçekleşen ortak bir hâldir. Hislerin kesin ve güvenilir olmadığını gösteren akıl yürütme, şeylerin bize görünmesini ortadan kaldırmaz. Yalnızca eylemlerimiz için hisleri görünene göre kullanırken, onları her bakımdan doğru ve yanılmaz sayıp güvenmemize izin vermez. Çünkü onlardan zorunlu ve yararlı olan yeter, daha iyisi de yoktur; ama felsefeye gönül vermiş psykhēnin her şey hakkında ulaşmak istediği epistēmē ve bilgi onlarda yoktur.

19

ταῦτα μὲν οὖν πρὸς τὰς βλασφημίας. ὅτι δέ, οἷς ἐγκαλεῖ περὶ τῶν ἐναργῶν, ἔνοχος αὐτός ἐστιν, οὐ συνεῖδεν. ἓν γάρ ἐστι τῶν Ἐπικούρου δογμάτων, τὸ μηδὲν ἀμεταπείστως πεπεῖσθαι μηδένα πλὴν τὸν σοφόν. ἐπεὶ τοίνυν ὁ Κωλώτης οὐκ ἦν σοφὸς οὐδὲ μετὰ τὰς σεβάσεις ἐκείνας, ἐρωτάτω πρῶτον ἐκεῖνα τὰ ἐρωτήματα, πῶς σιτία προσάγεται καὶ οὐ χόρτον ἐπιτήδειος ὢν, καὶ τὸ ἱμάτιον τῷ σώματι καὶ οὐ τῷ κίονι περιτίθησι, μήθʼ ἱμάτιον εἶναι τὸ ἱμάτιον μήτε σιτίον τὸ σιτίον ἀμεταπείστως πεπεισμένος. εἰ δὲ καὶ ταῦτα πράττει καὶ τοὺς ποταμούς, ὅταν ὦσι μεγάλοι, ποσὶν οὐ διέρχεται, καὶ τοὺς ὄφεις φεύγει καὶ τοὺς λύκους, μηδὲν εἶναι τούτων οἷον φαίνεται πεπεισμένος ἀμεταπείστως, ἀλλὰ πράττων ἕκαστα κατὰ τὸ φαινόμενον· οὐδὲ Σωκράτει δήπουθεν ἐμποδὼν ἦν ἡ περὶ τῶν αἰσθήσεων δόξα τοῦ χρῆσθαι τοῖς φαινομένοις ὁμοίως. οὐ γὰρ Κωλώτῃ μὲν ὁ ἄρτος ἄρτος ἐφαίνετο καὶ χόρτος ὁ χόρτος, ὅτι τοὺς διοπετεῖς ἀνεγνώκει Κανόνας· ὁ δὲ Σωκράτης ὑπʼ ἀλαζονείας ἄρτου μὲν ὡς χόρτου χόρτου δʼ ὡς ἄρτου φαντασίαν ἐλάμβανε. δόγμασι γὰρ ἡμῶν καὶ λόγοις οὗτοι χρῶνται βελτίοσιν οἱ σοφοί· τὸ δʼ αἰσθάνεσθαι καὶ τυποῦσθαι πρὸς τὰ φαινόμενα κοινόν ἐστι πάθος ἀλόγοις περαινόμενον αἰτίαις. ὁ δὲ τὰς αἰσθήσεις λόγος ἐπαγόμενος, ὡς οὐκ ἀκριβεῖς οὐδʼ ἀσφαλεῖς πρὸς πίστιν οὔσας, οὐκ ἀναιρεῖ τὸ φαίνεσθαι τῶν πραγμάτων ἡμῖν ἕκαστον, ἀλλὰ χρωμένοις κατὰ τὸ φαινόμενον ἐπὶ τὰς πράξεις ταῖς αἰσθήσεσι τὸ πιστεύειν ὡς ἀληθέσι πάντῃ καὶ ἀδιαπτώτοις οὐ δίδωσιν αὐταῖς τὸ γὰρ ἀναγκαῖον ἀρκεῖ καὶ χρειῶδες ἀπʼ αὐτῶν, ὅτι βέλτιον ἕτερον οὐκ ἔστιν· ἣν δὲ ποθεῖ φιλόσοφος ψυχὴ λαβεῖν ἐπιστήμην περὶ ἑκάστου καὶ γνῶσιν, οὐκ ἔχουσι.

20Kolotes bu konuda yeniden söz fırsatı verecek, çünkü aynı suçlamaları birçok kişiye yöneltmiş. Sokrates'in insanın ne olduğunu araştırmasıyla ve —kendi ifadesiyle— kendini bile bilmediğini söyleyerek kabadayılık etmesiyle alay edip onu küçümserken, kendisinin bu konuyla hiç uğraşmadığı belli oluyor. Herakleitos ise büyük ve saygın bir iş başarmış gibi "kendimi aradım" der. Delphoi'deki yazıların en tanrısalı "Kendini bil" sayılırdı; Aristoteles'in Platonik Yazılar'da söylediğine göre, Sokrates'e bu aporiayı ve araştırmayı başlatan da o olmuştur. Kolotes ise bunu gülünç buluyor. Öyleyse psykhēnin ousiası ve yığının başlangıcı üzerine yazıp konuştuğu her seferinde aynı şeyi yapan hocasına da niye gülmüyor? Kendilerinin dediği gibi insan belli türde bir beden ile psykhēden oluşan şeyse, psykhēnin tabiatını araştıran kişi insanın tabiatını onun daha önemli ilkesinden araştırıyor demektir. Bu ilkenin akılla zor görüldüğünü, hisle kavranamadığını Sokrates gibi sofist ve kurumlu bir adamdan değil, şu bilge kişilerden öğrenelim: Onlar psykhēnin ousiasını sıcak, nefese ve havaya benzer bir şeyden kurarak, onun bedene sıcaklık, yumuşaklık ve gerilim veren, ete ilişkin güçlerine kadar gelirler, ama en önemli kısmına ulaşamaz, pes ederler. Çünkü insanın yargıladığı, hatırladığı, sevdiği, nefret ettiği şeyin, kısacası akıl yürüten ve düşünen kısmın adı konulamayan bir keyfiyetten oluştuğunu söyler. Bu "adı konulamayan"ın, kavrayamadıkları şeye ad veremediklerini söyleyenlerin utanmış cehaletinin itirafı olduğunu biliyoruz; ama bu da dedikleri gibi bağışlansın. Görünen o ki bu, öğrenilmesi değersiz ya da kolay ya da herkesin harcı bir şey değildir; geçilmez bir yere girmiş, korkunç biçimde gizlenmiştir, bu kadar kelime arasında onu gösterecek uygun bir ad bile bulunmaz. Demek ki kendisinin ne olduğunu araştıran Sokrates budala değildir; budala, bundan önce başka bir şeyi araştırmaya kalkan herkestir. Çünkü bu, bilinmesi zorunlu ama bulunması bu kadar zor bir şeydir. Kendi varlığının en önemli yanını kavrayamayan biri başka bir şeyin epistēmēsine ulaşmayı ummaz.

20

περὶ μὲν οὖν τούτων καὶ πάλιν ὁ Κωλώτης εἰπεῖν παρέξει, ταὐτὰ πολλοῖς ἐγκεκληκώς. ἐν οἷς δὲ κομιδῇ διαγελᾷ καὶ φλαυρίζει τὸν Σωκράτην ζητοῦντα τί ἄνθρωπός ἐστι καὶ νεανιευόμενον, ὥς φησιν, ὅτι μηδʼ αὐτὸς εἰδείη, δῆλος μέν ἐστιν αὐτὸς οὐδέποτε πρὸς τούτῳ γενόμενος· ὁ δʼ Ἡράκλειτος ὡς μέγα τι καὶ σεμνὸν διαπεπραγμένος ἐδιζησάμην φησὶν ἐμεωυτόν, καὶ τῶν ἐν Δελφοῖς γραμμάτων θειότατον ἐδόκει τὸ γνῶθι σαυτόν ὃ δὴ καὶ Σωκράτει ἀπορίας καὶ ζητήσεως ταύτης ἀρχὴν ἐνέδωκεν, ὡς Ἀριστοτέλης ἐν τοῖς Πλατωνικοῖς εἴρηκε· Κωλώτῃ δὲ γελοῖον δοκεῖ. τί οὖν οὐ καταγελᾷ καὶ τοῦ καθηγεμόνος, τοῦτʼ αὐτὸ πράττοντος, ὁσάκις γράφοι καὶ διαλέγοιτο περὶ οὐσίας ψυχῆς καὶ τοῦ ἀθρόου τῆς καταρχῆς; εἰ γὰρ τὸ ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἀξιοῦσιν αὐτοί, σώματος τοιοῦδε καὶ ψυχῆς, ἄνθρωπός ἐστιν, ὁ ζητῶν ψυχῆς φύσιν ἀνθρώπου ζητεῖ φύσιν ἐκ τῆς κυριωτέρας ἀρχῆς. ὅτι δʼ αὕτη λόγῳ δυσθεώρητος αἰσθήσει δʼ ἄληπτός ἐστι, μὴ παρὰ Σωκράτους σοφιστοῦ καὶ ἀλαζόνος ἀνδρός, ἀλλὰ παρὰ τῶν σοφῶν τούτων λάβωμεν, οἳ μέχρι τῶν περὶ σάρκα τῆς ψυχῆς δυνάμεων, αἷς θερμότητα καὶ μαλακότητα καὶ τόνον παρέχει τῷ σώματι, τὴν οὐσίαν συμπηγνύντες αὐτῆς ἔκ τινος θερμοῦ καὶ πνευματικοῦ καὶ ἀερώδους οὐκ ἐξικνοῦνται πρὸς τὸ κυριώτατον ἀλλʼ ἀπαγορεύουσι. τὸ γὰρ ᾧ κρίνει καὶ μνημονεύει καὶ φιλεῖ καὶ μισεῖ, καὶ ὅλως τὸ φρόνιμον καὶ λογιστικὸν ἔκ τινος φησιν ἀκατονομάστου ποιότητος ἐπιγίνεσθαι. καὶ ὅτι μὲν αἰσχυνομένης ἐστὶν ἀγνοίας τουτὶ τὸ ἀκατονόμαστον ἐξομολόγησις, οὐκ ἔχειν ὀνομάσαι φασκόντων ὃ μὴ δύνανται καταλαβεῖν, ἴσμεν· ἐχέτω δὲ συγγνώμην καὶ τοῦτο ὡς λέγουσι. φαίνεται γὰρ οὐ φαῦλον οὐδὲ ῥᾴδιον οὐδὲ τοῦ τυχόντος εἶναι καταμαθεῖν ἀλλʼ ἐνδεδυκὸς ἀπόρῳ τινὶ τόπῳ καὶ δεινῶς ἀποκεκρυμμένον, ᾧ γʼ ὄνομα μηδὲν ἐν τοσούτοις πρὸς δήλωσιν οἰκεῖόν ἐστιν. οὐ Σωκράτης οὖν ἀβέλτερος, ὅστις εἴη ζητῶν ἑαυτόν, ἀλλὰ πάντες, οἷς ἔπεισί τι τῶν ἄλλων πρὸ τούτου ζητεῖν, ὅτι τὴν γνῶσιν ἀναγκαίαν ἔχον οὕτως εὑρεθῆναι χαλεπόν ἐστιν· οὐ γὰρ ἂν ἐλπίσειεν ἑτέρου λαβεῖν ἐπιστήμην, ὃν διαπέφευγε τῶν ἑαυτοῦ τὸ κυριώτατον καταλαβεῖν.

21Ama ona kendini araştırmaktan daha yararsız, daha bayağı bir şey olmadığını kabul edelim ve soralım: Bu nasıl bir hayat karmaşasıdır, ya da bir insan arada bir kendi kendine şöyle düşününce nasıl hayatta kalamaz: "Bakalım, ben kimim? Psykhē ile bedenden karışmış bir karışım mıyım? Yoksa bedeni kullanan psykhē miyim; tıpkı atlının atı kullanan adam olması, at ile adamın bileşimi olmaması gibi? Yoksa her birimiz psykhēnin düşünüp akıl yürüttüğümüz ve eylediğimiz en önemli kısmı mıyız, psykhēnin geri kalan bölümleri ve beden bunun gücünün aletleri mi? Yoksa psykhēnin bir ousiası hiç yok da bedenin karışımı mı düşünme ve yaşama gücünü taşıyor?" Bütün doğa filozoflarının araştırdığı bu sorularla Sokrates hayatı ortadan kaldırmaz. Phaidros'ta korkunç ve sarsıcı dediği meseleler işte bunlardı: Kendisinin Typhon'dan daha karmaşık, daha kabarmış bir canavar mı, yoksa tabiatça tanrısal ve kibirsiz bir paya sahip bir canlı mı olduğunu incelemesi gerektiğini düşünüyordu. Bu düşüncelerle hayatı kaldırmıyor, hayattan gafleti, kibri, ağır ve haddini aşan kurumları ve övünmeleri kovuyordu. Çünkü Typhon budur. Tanrılarla ve tanrısal insanlarla savaşan hocanız onu size bolca aşılamıştır.

21

ἀλλὰ διδόντες αὐτῷ τὸ μηδὲν οὕτως ἄχρηστον εἶναι μηδὲ φορτικὸν ὡς τὸ ζητεῖν αὑτόν, ἐρώμεθα τίς αὕτη τοῦ βίου σύγχυσίς ἐστιν ἢ πῶς ἐν τῷ ζῆν οὐ δύναται διαμένειν ἀνήρ, ὅτε τύχοι, πρὸς ἑαυτὸν ἀναλογιζόμενος φέρε, τίς ὢν οὗτος ὁ ἐγὼ τυγχάνω; πότερον ὡς κρᾶμά τι μεμιγμένον ἔκ τε τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος· ἢ μᾶλλον ἡ ψυχὴ τῷ σώματι χρωμένη, καθάπερ ἱππεὺς ἀνὴρ ἵππῳ χρώμενος, οὐ τὸ ἐξ ἵππου καὶ ἀνδρός; ἢ τῆς ψυχῆς τὸ κυριώτατον, ᾧ φρονοῦμεν καὶ λογιζόμεθα καὶ πράττομεν, ἕκαστος ἡμῶν ἐστι, τὰ δὲ λοιπὰ καὶ ψυχῆς μόρια πάντα καὶ σώματος ὄργανα τῆς τούτου δυνάμεως; ἢ τὸ παράπαν οὐκ ἔστιν οὐσία ψυχῆς ἀλλʼ αὐτὸ τὸ σῶμα κεκραμένον ἔσχηκε τὴν τοῦ φρονεῖν καὶ ζῆν δύναμιν; ἀλλὰ τούτοις μὲν οὐκ ἀναιρεῖ τὸν βίον ὁ Σωκράτης, ἃ δὴ πάντες οἱ φυσικοὶ ζητοῦσιν· ἐκεῖνα δʼ ἦν τὰ ἐν Φαίδρῳ δεινὰ καὶ ταρακτικὰ τῶν πραγμάτων, αὑτὸν οἰομένου δεῖν ἀναθεωρεῖν, εἴτε Τυφῶνός ἐστι θηρίον πολυπλοκώτερον καὶ μᾶλλον ἐπιτεθυμμένον εἴτε θείας τινὸς καὶ ἀτύφου μοίρας φύσει μετέχον ἀλλὰ τούτοις γε τοῖς ἐπιλογισμοῖς οὐ τὸν βίον ἀνῄρει, τὴν δʼ ἐμβροντησίαν ἐκ τοῦ βίου καὶ τὸν τῦφον ἐξήλαυνε καὶ τὰς ἐπαχθεῖς καὶ ὑπερόγκους κατοιήσεις καὶ μεγαλαυχίας· ταῦτα γὰρ ὁ Τυφών ἐστιν, ὃν πολὺν ὑμῖν ἐνεποίησεν ὁ καθηγεμὼν καὶ θεοῖς πολεμῶν καὶ θείοις ἀνδράσι.

22Sokrates ve Platon'dan sonra Stilpon'la dövüşüyor. Bu adamın kendini, vatanını, dostlarını ve ona değer veren kralları süsleyen gerçek öğretilerini ve sözlerini yazmamış, psykhēsindeki yumuşaklık ve ölçülülükle birleşen gönül yüceliğini de anmamış. Sofistlerle şakalaşıp gülerek ortaya attığı küçük akıl yürütmelerden birini hatırlatıyor, buna karşı hiçbir şey söylemeden, inandırıcılığını çözmeden, Stilpon'a karşı tragedya koparıyor: Birinin diğerine yüklenemeyeceğini söyleyerek hayatı ortadan kaldırıyormuş. Çünkü "iyi insan", "komutan insan" demeden, ayrı ayrı "insan insan", "iyi iyi", "komutan komutan" diyerek; "on bin atlı" ya da "müstahkem şehir" demeden, "atlılar atlılar", "on bin on bin" diyerek nasıl yaşarız? Peki kim bu yüzden daha kötü yaşamıştır? Bu sözü duyan kim, bunun zarif bir şaka ya da başkalarına verilmiş bir diyalektik alıştırma olduğunu anlamaz? Korkunç olan Kolotes, insana iyi, atlılara on bin dememek değildir; tanrıya tanrı dememek ve tanrı saymamaktır. Siz bunu yapıyorsunuz: Zeus'un Soyların Koruyucusu, Demeter'in Yasa Koyucu, Poseidon'un Bitkilerin Bakıcısı olduğunu kabul etmek istemiyorsunuz. Adları böyle ayırmak kötüdür; tanrılara bağlı adları söküp atarak kurbanları, gizem törenlerini, alayları, bayramları ortadan kaldırdığınızda hayatı tanrısız bir kayıtsızlık ve küstahlıkla doldurursunuz. Ekim öncesi kurbanını kime keseceğiz? Kurtuluş kurbanlarını kime? Bakkheuslara, ışık taşıyanlara, ekim öncesine, kurtarıcılara yer bırakmazsak, ışık bayramlarını, Bakkhos bayramlarını, düğün öncesi törenlerini nasıl yapacağız? Asıl en önemli ve en büyük şeylere dokunan budur; çünkü aldanış şeylerdedir, kelimelerde, söylenenlerin dizilişinde ya da adların alışılmış kullanımında değil. Bunlar da hayatı alt üst ediyorsa, söz konusunda sizden daha çok kim hata eder? Söze varlığını veren söylenebilirler sınıfını bütünüyle kaldırıyor, yalnız kelimeleri ve nesneleri bırakıyorsunuz; ikisi arasındaki anlamları, öğrenmenin, öğretmenin, ön kavramların, düşüncelerin, dürtülerin, onayların aracı olan şeyleri hiç yok sayıyorsunuz.

22

μετὰ δὲ Σωκράτην καὶ Πλάτωνα προσμάχεται Στίλπωνι καὶ τὰ μὲν ἀληθινὰ δόγματα καὶ τοὺς λόγους τάνδρός, οἷς ἑαυτόν τε κατεκόσμει καὶ πατρίδα καὶ φίλους καὶ τῶν βασιλέων τοὺς περὶ αὐτὸν σπουδάσαντας, οὐ γέγραφε, οὐδʼ ὅσον ἦν φρόνημα τῇ ψυχῇ μετὰ πραότητος καὶ μετριοπαθείας· ὧν δὲ παίζων καὶ χρώμενος γέλωτι πρὸς.; τοὺς σοφιστὰς λογαρίων προύβαλεν αὐτοῖς, ἑνὸς μνησθεὶς καὶ πρὸς τοῦτο μηδὲν εἰπὼν μηδὲ λύσας τὴν πιθανότητα, τραγῳδίαν ἐπάγει τῷ Στίλπωνι καί τὸν βίον ἀναιρεῖσθαὶ φησιν ὑπʼ αὐτοῦ , λέγοντος ἕτερον ἑτέρου μὴ κατηγορεῖσθαι. πῶς γὰρ βιωσόμεθα, μὴ λέγοντες ἄνθρωπον ἀγαθὸν μηδʼ ἄνθρωπον στρατηγὸν ἀλλʼ ἄνθρωπον ἄνθρωπον χωρὶς καὶ ἀγαθὸν ἀγαθὸν καὶ στρατηγὸν στρατηγόν, μηδʼ ἱππεῖς μυρίους μηδὲ πόλιν ἐχυράν, ἀλλʼ ἱππεῖς ἱππεῖς, καὶ μυρίους μυρίους, καὶ τἄλλα δμοίως; τίς δὲ διὰ ταῦτα χεῖρον ἐβίωσεν ἀνθρώπων; τίς δὲ τὸν λόγον ἀκούσας οὐ συνῆκεν, ὅτι παίζοντός ἐστιν εὐμούσως ἢ γύμνασμα τοῦτο προβάλλοντος ἑτέροις διαλεκτικόν; οὐκ ἄνθρωπον, ὦ Κωλῶτα, μὴ λέγειν ἀγαθὸν οὐδʼ ἱππεῖς μυρίους δεινόν ἐστιν· ἀλλὰ τὸν θεὸν μὴ λέγειν θεὸν μηδὲ νομίζειν, ὃ πράττετε ὑμεῖς μήτε Δία γενέθλιον μήτε Δήμητρα θεσμοφόρον εἶναι μήτε Ποσειδῶνα φυτάλμιον ὁμολογεῖν ἐθέλοντες, οὗτος ὁ χωρισμὸς τῶν ὀνομάτων πονηρὸς ἐστι καὶ τὸν βίον ἐμπίπλησιν ὀλιγωρίας ἀθέου καὶ θρασύτητος, ὅταν τὰς συνεζευγμένας τοῖς θεοῖς προσηγορίας ἀποσπῶντες συναναιρῆτε θυσίας μυστήρια πομπὰς ἑορτάς. τίνι γὰρ προηρόσια θύσομεν; τίνι σωτήρια; πῶς δὲ φωσφόρεια, βακχεῖα, προτέλεια γάμων ἄξομεν, μὴ ἀπολιπόντες μηδὲ βακχεῖς καὶ φωσφόρους καὶ προηροσίους καὶ σωτῆρας; ταῦτα γὰρ ἅπτεται τῶν κυριωτάτων καὶ μεγίστων, ἐν πράγμασιν ἔχοντα τὴν ἀπάτην, οὐ περὶ φωνάς τινας οὐδὲ λεκτῶν σύνταξιν οὐδʼ ὀνομάτων συνήθειαν. ὡς εἴ γε καὶ ταῦτα τὸν βίον ἀνατρέπει, τίνες μᾶλλον ὑμῶν πλημμελοῦσι περὶ τὴν διάλεκτον, οἳ τὸ τῶν λεκτῶν γένος οὐσίαν τῷ λόγῳ παρέχον ἄρδην ἀναιρεῖτε, τὰς φωνὰς καὶ τὰ τυγχάνοντα μόνον ἀπολιπόντες, τὰ δὲ μεταξὺ σημαινόμενα πράγματα, διʼ ὧν γίγνονται μαθήσεις διδασκαλίαι προλήψεις νοήσεις ὁρμαὶ συγκαταθέσεις, τὸ παράπαν οὐδʼ εἶναι λέγοντες;

23Stilpon'un meselesi aslında şöyledir. At için "koşmak" yüklersek, yüklenen ile hakkında yüklenilen aynı şey değil, farklı şeylerdir, der. İnsan için "iyi olmak" yüklersek de öyle; çünkü insanın ne olduğunu söyleyen tanım başka, iyinin tanımı başkadır. Yine at olmak koşan olmaktan farklıdır; her birinin tanımı istendiğinde ikisi için aynı tanımı vermeyiz. Bu yüzden birini ötekine yükleyenlerin hata ettiğini söyler. Çünkü iyi insanla, koşmak atla aynı şeyse, nasıl olur da iyi olanı yemek ve ilaç için, vallahi koşmayı da aslan ve köpek için söyleriz? Farklı iseler, insanın iyi, atın koşan olduğunu söylemek doğru olmaz. Stilpon burada acımasızca kan aldırsa da, dayanakta bulunan ve dayanak hakkında söylenenlerin hiçbirini dayanakla birleştirmemiş olsa, ait olduğu şeyle tam olarak aynı değilse hiçbir şeyin ona araz olarak bile söylenemeyeceğini düşünse de, belli ki bazı kelimelere takılmakta ve yerleşik kullanıma karşı çıkmaktadır; hayatı ya da şeyleri ortadan kaldırmamaktadır.

23

οὐ μὴν ἀλλὰ τὸ ἐπὶ τοῦ Στίλπωνος τοιοῦτόν ἐστιν. εἰ περὶ ἵππου τὸ τρέχειν κατηγοροῦμεν, οὔ φησι ταὐτὸν εἶναι τῷ περὶ οὗ κατηγορεῖται τὸ κατηγορούμενον ἀλλʼ ἕτερον· οὐδʼ εἰ περὶ ἀνθρώπου τὸ ἀγαθὸν εἶναι, ἀλλʼ ἕτερον μὲν ἀνθρώπῳ τοῦ τί ἦν εἶναι τὸν λόγον, ἕτερον δὲ τῷ ἀγαθῷ· καὶ πάλιν τὸ ἵππον εἶναι τοῦ τρέχοντα εἶναι διαφέρειν· ἑκατέρου γὰρ ἀπαιτούμενοι τὸν λόγον οὐ τὸν αὐτὸν ἀποδίδομεν ὑπὲρ ἀμφοῖν ὅθεν ἁμαρτάνειν τοὺς ἕτερον ἑτέρου κατηγοροῦντας […] εἰ μὲν γὰρ ταὐτόν ἐστι τάνθρώπῳ τάγαθὸν καὶ τῷ ἵππῳ τὸ τρέχειν, πῶς καὶ σιτίου καὶ φαρμάκου τἀγαθὸν, καὶ νὴ Δία πάλιν λέοντος καὶ κυνὸς τὸ τρέχειν κατηγοροῦμεν; εἰ δʼ ἕτερον, οὐκ ὀρθῶς ἄνθρωπον ἀγαθὸν καὶ ἵππον τρέχειν λέγομεν. εἴπερ οὖν ἐν τούτοις ἐξαιμάξει πικρῶς ὁ Στίλπων, τῶν ἐν ὑποκειμένῳ καὶ καθʼ ὑποκειμένου λεγομένων μηδεμίαν ἀπολιπὼν συμπλοκὴν πρὸς τὸ ὑποκείμενου, ἀλλʼ ἕκαστον αὐτῶν, εἰ μὴ κομιδῇ ταὐτὸν ᾧ συμβέβηκε λέγεται, μηδʼ ὡς συμβεβηκὸς οἰόμενος δεῖν περὶ αὐτοῦ λέγεσθαι, φωναῖς τισι δυσκολαίνων καὶ πρὸς τὴν συνήθειαν ἐνιστάμενος, οὐ τὸν βίον ἀναιρῶν οὐδὲ τὰ πράγματα δῆλός ἐστι.

24Kolotes eskilerden sonra kendi çağının filozoflarına dönüyor, ama kimsenin adını vermiyor. Oysa bunları da adlarıyla çürütmesi ya da eskileri de adsız bırakması gerekirdi. Sokrates'i, Platon'u, Parmenides'i bu kadar sık kaleminin altına alan adamın yaşayanlar karşısında korkuya kapıldığı belli; kendinden üstünlere göstermediği saygı yüzünden ölçülü davranıyor değildir. Tahminimce önce Kyrenelileri, ikinci olarak da Arkesilaos'un çevresindeki Akademiacıları çürütmek istiyor. Çünkü her konuda yargıyı askıya alanlar bunlardır. Kyreneliler ise etkilenmeleri ve izlenimleri kendi içlerine yerleştirerek bunlardan doğan güvenin şeyler hakkında kesin hükümler vermeye yetmediğini düşünürlerdi. Kuşatma altındaki insanlar gibi dışarıdakilerden çekilip etkilenmelerinin içine kapandılar: "görünüyor" derler, ama dıştaki şeyler için "öyledir" demeye gitmezler. Kolotes bu yüzden onların yaşayamayacaklarını ve şeyleri kullanamayacaklarını söylüyor. Sonra alay ederek "Bunlar insan, at, duvar var demiyor, kendilerinin duvarlaştıklarını, atlaştıklarını, insanlaştıklarını söylüyor" diyor; iftiracılar gibi adları kötü niyetle kullanıyor. Elbette bu sonuçlar da bu adamlara bağlanır; ama onların öğrettiği gibi, olanı göstermek gerekirdi. Çünkü onlar tatlandıklarını, acılaştıklarını, soğuduklarını, ısındıklarını, aydınlandıklarını, karardıklarını söylerler; bu hâllerin her biri kendi içinde kendine özgü, şaşmaz etkisini taşır. Balın tatlı, zeytin yaprağının acı, doluyu soğuk, saf şarabın sıcak, gece havasının karanlık olduğu sözüne ise çok sayıda hayvan, şey ve insan karşı tanıklık eder: Kimisi baldan tiksinir, kimisi zeytin yaprağı yer; kimi doludan yanar, kimi şarapla soğur; kimi güneşte göremez, kimi gece görür. Bu yüzden kanaat hâllerin içinde kaldıkça yanılmazlığını korur; ama dışarı çıkıp dıştaki şeyler hakkında hüküm vermeye karışınca sık sık kendini sarsar ve aynı şeylerden zıt etkiler ve farklı izlenimler alan başkalarıyla savaşır.

24

γενόμενος δʼ οὖν ὁ Κωλώτης ἀπὸ τῶν παλαιῶν τρέπεται πρὸς τοὺς καθʼ ἑαυτὸν φιλοσόφους, οὐδενὸς τιθεὶς ὄνομα· καίτοι καλῶς εἶχε καὶ τούτους ἐλέγχειν ἐπʼ ὀνόματος ἢ μηδὲ τοὺς παλαιούς. ὁ δὲ τὸν Σωκράτην καὶ τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Παρμενίδην τοσαυτάκις θέμενος ὑπὸ τὸ γραφεῖον δῆλός ἐστιν· ἀποδειλιάσας πρὸς τοὺς ζῶντας, οὐ μετριάσας ὑπʼ αἰδοῦς, ἣν τοῖς κρείττοσιν οὐκ ἔνειμε. βούλεται δὲ προτέρους μέν, ὡς ὑπονοῶ, τοὺς Κυρηναϊκοὺς ἐλέγχειν, δευτέρους δὲ τοὺς περὶ Ἀρκεσίλαον Ἀκαδημαϊκούς. οὗτοι γὰρ ἦσαν οἱ περὶ πάντων ἐπέχοντες ἐκεῖνοι δὲ τὰ πάθη καὶ τὰς φαντασίας ἐν αὑτοῖς τιθέντες οὐκ ᾤοντο τὴν ἀπὸ τούτων πίστιν εἶναι διαρκῆ πρὸς; τὰς ὑπὲρ τῶν πραγμάτων καταβεβαιώσεις· ἀλλʼ ὥσπερ ἐν πολιορκίᾳ τῶν ἐκτὸς ἀποστάντες, εἰς τὰ πάθη κατέκλεισαν αὑτούς, τὸ φαίνεται τιθέμενοι τὸ δʼ ἐστί μηκέτι προσαποφαινόμενοι περὶ τῶν ἐκτός. διό φησιν αὐτοὺς ὁ Κωλώτης μὴ δύνασθαι ζῆν μηδὲ χρῆσθαι τοῖς πράγμασιν εἶτα κωμῳδῶν οὗτοι φησὶν ἄνθρωπον εἶναι καὶ ἵππον καὶ τοῖχον οὐ λέγουσιν, αὑτοὺς δὲ τοιχοῦσθαι καὶ ἱπποῦσθαι καὶ ἀνθρωποῦσθαι πρῶτον αὐτοῖς, ὥσπερ οἱ συκοφάνται, κακούργως χρώμενος τοῖς ὀνόμασιν. ἕπεται μὲν γὰρ ἀμέλει καὶ ταῦτα τοῖς ἀνδράσιν ἔδει δέ, ὡς ἐκεῖνοι διδάσκουσι, δηλοῦν τὸ γιγνόμενον γλυκαίνεσθαι γὰρ λέγουσι καὶ πικραίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι καὶ θερμαίνεσθαι καὶ φωτίζεσθαι καὶ σκοτίζεσθαι, τῶν παθῶν τούτων ἑκάστου τὴν ἐνέργειαν οἰκείαν ἐν αὑτῷ καὶ ἀπερίσπαστον ἔχοντος· εἰ δὲ γλυκὺ τὸ μέλι καὶ πικρὸς ὁ θαλλὸς καὶ ψυχρὰ ἡ χάλαζα καὶ θερμὸς ὁ ἄκρατος καὶ σκοτεινὸς ὁ τῆς νυκτὸς ἀήρ, ὑπὸ πολλῶν ἀντιμαρτυρεῖσθαι, καὶ θηρίων καὶ πραγμάτων καὶ ἀνθρώπων, τῶν μὲν δυσχεραινόντων τὸ μέλι, τῶν δὲ προσιεμένων τὴν θαλλίαν καὶ ἀποκαομένων ὑπὸ τῆς χαλάζης καὶ καταψυχομένων ὑπʼ οἴνου καὶ πρὸς ἣλιον ἀμβλυωττόντων καὶ νύκτωρ βλεπόντων. ὅθεν ἐμμένουσα τοῖς πάθεσιν ἡ δόξα διατηρεῖ τὸ ἀναμάρτητον, ἐκβαίνουσα δὲ καὶ πολυπραγμονοῦσα τῷ κρίνειν καὶ ἀποφαίνεσθαι περὶ τῶν ἐκτὸς αὑτήν τε πολλάκις ταράσσει καὶ μάχεται πρὸς ἑτέρους ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἐναντία πάθη καὶ διαφόρους φαντασίας λαμβάνοντας.

25Kolotes, okuma yazmayı yeni öğrenen çocuklara benziyor. Bu çocuklar harfleri yazı tahtalarında söylemeye alışınca, başka yerde yazılı görünce şaşırır, duraksarlar. Kolotes de Epikuros'un yazılarında bağrına bastığı ve sevdiği sözleri başkaları söyleyince anlayamıyor, tanıyamıyor. Çünkü şunu söyleyenler —bize bir imge yuvarlak, bir başkası kırık olarak geliyorsa, hissin bu izi doğru aldığını kabul eden ama "kule yuvarlaktır, kürek kırıktır" diye hüküm vermeyi yasaklayanlar— kendi hâllerini ve görünümlerini doğrular, ama dışarıdaki şeylerin öyle olduğunu kabul etmek istemezler. Onlara göre "atlaşmak" ve "duvarlaşmak" denmesi gerekiyor, at ve duvar değil; aynı şekilde bunlar için de "görmenin yuvarlaşması" ve "eğrileşmesi" denmesi gerekir, küreğin eğri, kulenin yuvarlak olduğu değil. Çünkü görmeyi etkileyen imge kırıktır, imgenin geldiği kürek ise kırık değildir. Etkilenme dışarıdaki dayanaktan farklı olduğuna göre, ya güven etkilenmede kalmalı ya da görünmeye varlığı da eklediği için çürütülmeyi kabul etmelidir. Onların, Epikurosçular dışarıdakinin sıcak değil, hissin hâlinin böyle olduğunu söylüyor diye bağırıp hisler adına öfkelenmeleri, tat hakkında dedikleri şeyle aynı değil mi: Dışarıdakinin tatlı olduğunu değil, tatta böyle bir etki ve hareket oluştuğunu söylüyorlar? İnsana benzer izlenim aldığını, insan olup olmadığını ise hissetmediğini söyleyen kişi bu çıkış noktasını nereden almıştır? Kavisli bir izlenim aldıklarını, ama kavisli olup olmadığını, ya da yuvarlak olduğunu görmenin ileri sürmediğini, yalnızca görmede yuvarlak bir görünüm ve iz oluştuğunu söyleyenlerden değil mi?

Vallahi, diyecektir biri, ama ben kuleye yaklaşır, küreğe dokunursam kürek düzdür, kule çokgendir diye hüküm veririm; o ise yakına gelse bile "öyle sanıyorum", "öyle görünüyor"dan fazlasını kabul etmez. Elbette, sevgili dostum, çünkü o senden daha iyi görüyor ve daha iyi koruyor tutarlılığı: Her izlenim kendisi hakkında eşit güvenilirdir, başka bir şey hakkında hiçbiri değildir; hepsi eşit durumdadır. Oysa sen dışarıdakiler hakkında bazı izlenimlerin hüküm vermesi gerektiğini, ötekilerin ise etkilenmeden fazlasına güvenmemesi gerektiğini düşünüyorsan, "hepsi doğrudur, hiçbiri güvenilmez ve yanlış değildir" ilken gitmiş demektir. Yakından ve uzaktan alınanlar güvenilirlik bakımından eşitse, varlığı ileri süren yargı ya hepsine eşlik etmeli ya bunlara da eşlik etmemelidir. Uzaktan ve yakından alınınca etkilenme değişiyorsa, hiçbir izlenimin ve hissin bir başkasından daha apaçık olmadığı yanlıştır. Tıpkı onların "destekleme" ve "karşı tanıklık" dedikleri şeyin hisle değil kanaatle ilgili olması gibi. Dolayısıyla bunları izleyerek dışarıdakiler hakkında hüküm vermemizi buyururlarsa, varlığı kanaatin yargısı, görüneni hissin etkilenmesi yaparak yargıyı tümüyle doğru olandan sık sık yanılana taşımış olurlar.

25

ὁ δὲ Κωλώτης; ἔοικε ταὐτὸ πάσχειν τοῖς νεωστὶ γράμματα μανθάνουσι τῶν παίδων, οἳ τοὺς χαρακτῆρας ἐν τοῖς πυξίοις ἐθιζόμενοι λέγειν, ὅταν ἔξω γεγραμμένους ἐν ἑτέροις ἴδωσιν, ἀμφιγνοοῦσι καὶ ταράττονται καὶ γὰρ οὗτος, οὓς ἐν τοῖς Ἐπικούρου γράμμασιν ἀσπάζεται καὶ ἀγαπᾷ λόγους, οὐ συνίησιν οὐδὲ γιγνώσκει λεγομένους ὑφʼ ἑτέρων. οἱ γάρ, εἰδώλου προσπίπτοντος ἡμῖν περιφεροῦς ἑτέρου δὲ κεκλασμένου, τὴν μὲν αἴσθησιν ἀληθῶς τυποῦσθαι λέγοντες, προσαποφαίνεσθαι δʼ οὐκ ἐῶντες ὅτι στρογγύλος ὁ πύργος ἐστὶν ἡ δὲ κώπη κέκλασται, τὰ πάθη τὰ αὑτῶν καὶ τὰ φαντάσματα βεβαιοῦσι τὰ δʼ ἐκτὸς οὕτως ἔχειν ὁμολογεῖν οὐκ ἐθέλουσιν ἀλλʼ ὡς ἐκείνοις τὸ ἱπποῦσθαι καὶ τὸ τοιχοῦσθαι λεκτέον οὐχ ἵππον οὐδὲ τοῖχον, οὕτως ἄρα τὸ στρογγυλοῦσθαι καὶ τὸ σκαληνοῦσθαι τὴν ὄψιν, οὐ σκαληνὸν οὐδὲ στρογγύλον ἀνάγκη τὴν κώπην καὶ τὸν πύργον λέγειν· τὸ γὰρ εἴδωλον, ὑφʼ οὗ πέπονθεν ἡ ὄψις, κεκλασμένον ἐστίν· ἡ κώπη δʼ ἀφʼ ἧς τὸ εἴδωλον οὔκ ἐστι κεκλασμένη. διαφορὰν οὖν τοῦ πάθους πρὸς τὸ ὑποκείμενον ἐκτὸς ἔχοντος, ἢ μένειν ἐπὶ τοῦ πάθους δεῖ τὴν πίστιν ἢ τὸ εἶναι τῷ φαίνεσθαι προσαποφαινομένην ἐλέγχεσθαι. τὸ δὲ δὴ βοᾶν αὐτοὺς καὶ ἀγανακτεῖν ὑπὲρ τῆς αἰσθήσεως, ὡς οὐ λέγουσι τὸ ἐκτὸς εἶναι θερμὸν ἀλλὰ τὸ ἐν αὐτῇ πάθος γεγονέναι τοιοῦτον· ἆρʼ οὐ ταὐτόν ἐστι τῷ λεγομένῳ περὶ τῆς; γεύσεως, ὅτι τὸ ἐκτὸς οὒ φασιν εἶναι γλυκὺ πάθος δέ τι καὶ κίνημα περὶ αὐτὴν γεγονέναι τοιοῦτον; ὁ δὲ λέγων ἀνθρωποειδῆ φαντασίαν λαμβάνειν, εἰ δʼ ἄνθρωπός ἐστι μὴ αἰσθάνεσθαι, πόθεν εἴληφε τὰς ἀφορμάς; οὐ παρὰ τῶν λεγόντων καμπυλοειδῆ φαντασίαν λαμβάνειν, εἰ δὲ καμπύλον ἐστί, μὴ προσαποφαίνεσθαι τὴν ὄψιν μηδʼ ὅτι στρογγύλον, ἀλλʼ ὅτι φάντασμα περὶ αὐτὴν καὶ τύπωμα στρογγυλοειδὲς γέγονε; νὴ Δία, φήσει τις, ἀλλʼ ἐγὼ τῷ πύργῳ προσελθὼν καὶ τῆς κώπης ἁψάμενος ἀποφανοῦμαι τὴν μὲν εὐθεῖαν εἶναι τὸν δὲ πολύγωνον· ἐκεῖνος δέ, κἂν ἐγγὺς γένηται, τὸ δοκεῖν καὶ τὸ φαίνεσθαι, πλέον δʼ οὐδὲν ὁμολογήσει. ναὶ μὰ Δία σοῦ γε μᾶλλον, ὦ βέλτιστε, τὸ ἀκόλουθον ὁρῶν καὶ φυλάττων, τὸ πᾶσαν εἶναι φαντασίαν ὁμοίως ἀξιόπιστον ὑπὲρ ἑαυτῆς, ὑπὲρ ἄλλου δὲ μηδεμίαν ἀλλʼ ἐπίσης ἔχειν. σοὶ δʼ οἴχεται τὸ πάσας ὑπάρχειν ἀληθεῖς, ἄπιστον δὲ καὶ ψευδῆ μηδεμίαν, εἰ ταύταις μὲν οἴει δεῖν προσαποφαίνεσθαι περὶ τῶν ἐκτός, ἐκείναις δὲ […] τοῦ πάσχειν πλέον οὐδὲν ἐπίστευες. εἰ μὲν γὰρ ἐπίσης ἔχουσιν ἐγγύς τε γενόμεναι καὶ μακρὰν οὖσαι πρὸς πίστιν, ἢ πάσαις δίκαιόν ἐστιν ἢ μηδὲ ταύταις ἕπεσθαι τὴν προσαποφαινομένην τὸ εἶναι κρίσιν εἰ δὲ γίγνεται διαφορὰ τοῦ πάθους ἀποστᾶσι καὶ προσελθοῦσι, ψεῦδός ἐστι τὸ μήτε φαντασίαν μήτʼ αἴσθησιν σιν ἑτέρας ἑτέραν ἐναργεστέραν ὑπάρχειν καθάπερ ἃς λέγουσιν ἐπιμαρτυρήσεις καὶ ἀντιμαρτυρήσεις οὐθέν εἰσι πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀλλὰ πρὸς τὴν δόξαν· ὥστʼ εἰ ταύταις ἑπομένους ἀποφαίνεσθαι περὶ τῶν ἐκτὸς κελεύουσι, τῆς δόξης κρῖμα τὸ εἶναι τῆς δʼ αἰσθήσεως πάθος τὸ φαινόμενον ποιοῦντες, ἀπὸ τοῦ πάντως ἀληθοῦς τὴν κρίσιν ἐπὶ τὸ διαπῖπτον πολλάκις μεταφέρουσιν.

26Bunların ne kadar karmaşa ve kendi içlerinde çelişkiyle dolu olduğunu şimdi söylemeye gerek yok. Arkesilaos'un şöhreti ise, o dönemin filozofları arasında en sevileni olduğundan, Epikuros'u epey üzüyor gibi. Kolotes onun kendine özgü hiçbir şey söylemeden okumamışlarda bir kanı ve şöhret uyandırdığını ileri sürüyor; kendisi çok okumuş, ince eğitimli ya! Arkesilaos ise yenilikçilik şöhretine düşkün olmaktan ve eskilerin bir şeyini sahiplenmekten o kadar uzaktı ki zamanının sofistleri, yargıyı askıya alma ve kavranamazlık öğretilerini, buna hiç ihtiyaçları olmayan Sokrates'e, Platon'a, Parmenides'e ve Herakleitos'a yakıştırdığı için onu suçluyordu; öğretiyi ünlü adamlara dayandırıp sağlamlaştırmak istiyordu derlerdi. Bu konuda Kolotes'e ve Akademia öğretisinin Arkesilaos'a yukarıdan geldiğini gösteren herkese teşekkür borçluyuz.

Her konuda yargıyı askıya almayı ise bu konuda çok uğraşıp kitaplar ve sözler yığanlar bile sarsamamıştır. Stoa'dan gelenler de sonunda onun üzerine eylemsizliği Gorgon gibi salıp pes etmişlerdir; çünkü her şeyi deneyip evirip çevirdikleri hâlde dürtü onaya dönüşmeye razı olmadı, eğilimin ilkesi olarak hissi kabul etmedi; hiçbir eklemeye muhtaç olmadan kendiliğinden eyleme yol açtığı görüldü. Çünkü onlara karşı yapılan mücadeleler kurallıdır ve

nasıl söz söylersen öyle duyarsın.

Ama Kolotes için dürtü ve onay meseleleri, sanırım, eşeğin lir dinlemesidir. İzleyenler ve anlayanlar için söylenen şudur: Psykhēde üç hareket vardır: izlenimle ilgili, dürtüyle ilgili ve onayla ilgili. İzlenim hareketini istesek bile ortadan kaldıramayız; şeylerle karşılaşınca onlardan iz almak ve etkilenmek zorunludur. Dürtü hareketi, izlenimle uyandırılarak insanı kendine uygun olana doğru eyleme sürükler; yönetici kısımda bir eğilim ve meyil gibi oluşur. Her konuda yargıyı askıya alanlar bunu da ortadan kaldırmaz, tersine, görünürde uygun olana doğal biçimde götüren dürtüyü kullanırlar. Peki yalnız neden kaçarlar? Yalnız yanlışın ve aldanışın yerleştiği şeyden: kanaatte bulunmaktan ve onayı aceleye getirmekten. Bu, güçsüzlükten görünene boyun eğmektir ve hiçbir yararı yoktur. Çünkü eylem iki şey gerektirir: uygun olanın izlenimi ve görünen uygun şeye doğru dürtü. Bunların hiçbiri yargıyı askıya almayla çatışmaz; çünkü akıl yürütme bizi kanaatten uzaklaştırır, dürtüden ya da izlenimden değil. Hoş şey uygun göründüğünde, ona doğru harekete ve atılıma kanaat gerekmez; dürtü, psykhēnin hareketi ve atılımı olarak hemen gelir.

26

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅσης ἐστὶ μεστὰ ταραχῆς καὶ μάχης πρὸς ἑαυτά, τί δεῖ λέγειν ἐν τῷ παρόντι; τοῦ δʼ Ἀρκεσιλάου τὸν Ἐπίκουρον οὐ μετρίως ἔοικεν ἡ δόξα παραλυπεῖν, ἐν τοῖς τότε χρόνοις μάλιστα τῶν φιλοσόφων ἀγαπηθέντος μηδὲν γὰρ αὐτὸν ἴδιον λέγοντά φησιν ὑπόληψιν ἐμποιεῖν καὶ δόξαν ἀνθρώποις ἀγραμμάτοις ἅτε δὴ πολυγράμματος αὐτὸς ὢν καὶ μεμουσωμένος. ὁ δʼ Ἀρκεσίλαος τοσοῦτον ἀπέδει τοῦ καινοτομίας τινὰ δόξαν ἀγαπᾶν καὶ ὑποποιεῖσθαί τι τῶν παλαιῶν, ὥστʼ ἐγκαλεῖν τοὺς τότε σοφιστάς, ὅτι προστρίβεται Σωκράτει καὶ Πλάτωνι καὶ Παρμενίδῃ καὶ Ἡρακλείτῳ τὰ περὶ τῆς ἐποχῆς δόγματα καὶ τῆς ἀκαταληψίας, οὐδὲν δεομένοις, ἀλλʼ οἷον ἀναγωγὴν καὶ βεβαίωσιν αὐτῶν εἰς ἄνδρας ἐνδόξους ποιούμενος. ὑπὲρ μὲν οὖν τούτου Κωλώτῃ χάρις καὶ παντὶ τῷ τὸν Ἀκαδημαϊκὸν λόγον ἄνωθεν ἣκειν εἰς Ἀρκεσίλαον ἀποφαίνοντι. τὴν δὲ περὶ πάντων ἐποχὴν οὐδʼ οἱ πολλὰ πραγματευσάμενοι καὶ κατατείναντες εἰς τοῦτο συγγράμματα καὶ λόγους ἐκίνησαν· ἀλλʼ ἐκ τῆς Στοᾶς αὐτῆς τελευτῶντες ὥσπερ Γοργόνα τὴν ἀπραξίαν ἐπάγοντες ἀπηγόρευσαν, ὡς πάντα πειρῶσι καὶ στρέφουσιν αὐτοῖς οὐχ ὑπήκουσεν ἡ ὁρμὴ γενέσθαι συγκατάθεσις οὐδὲ τῆς ῥοπῆς ἀρχὴν ἐδέξατο τὴν αἴσθησιν, ἀλλʼ ἐξ ἑαυτῆς ἀγωγὸς ἐπὶ τὰς πράξεις ἐφάνη, μὴ δεομένη τοῦ προστίθεσθαι. νόμιμοι γὰρ οἱ πρὸς ἐκείνους ἀγῶνές εἰσι, καὶ ὁπποῖὸν κʼ εἴπῃσθα ἔπος, τοῖὸν κʼ ἐπακούσαις. Κωλώτῃ δʼ οἶμαι τὰ περὶ ὁρμῆς καὶ συγκαταθέσεως ὄνῳ λύρας ἀκρόασιν εἶναι. λέγεται δὲ τοῖς συνεπομένοις καὶ ἀκούουσιν, ὅτι, τριῶν περὶ τὴν ψυχὴν κινημάτων ὄντων, φανταστικοῦ καὶ ὁρμητικοῦ καὶ συγκαταθετικοῦ, τὸ μὲν φανταστικὸν οὐδὲ βουλομένοις ἀνελεῖν ἔστιν, ἀλλʼ ἀνάγκη προεντυγχάνοντας τοῖς πράγμασι τυποῦσθαι καὶ πάσχειν ὑπʼ αὐτῶν· τὸ δʼ ὁρμητικὸν ἐγειρόμενον ὑπὸ τοῦ φανταστικοῦ πρὸς τὰ οἰκεῖα πρακτικῶς κινεῖ τὸν ἄνθρωπον, οἷον ῥοπῆς ἐν τῷ ἡγεμονικῷ καὶ νεύσεως γινομένης οὐδὲ τοῦτʼ οὖν ἀναιροῦσιν οἱ περὶ πάντων ἐπέχοντες, ἀλλὰ χρῶνται τῇ ὁρμῇ φυσικῶς ἀγούσῃ πρὸς τὸ φαινόμενον οἰκεῖον. τί οὖν φεύγουσι μόνον; ᾧ μόνῳ ψεῦδος ἐμφύεται καὶ ἀπάτη, τὸ δοξάζειν καὶ προπίπτειν τὴν συγκατάθεσιν, εἶξιν οὖσαν ὑπʼ ἀσθενείας τῷ φαινομένῳ, χρήσιμον δʼ οὐδὲν ἔχουσαν. ἡ γὰρ πρᾶξις δυεῖν δεῖται, φαντασίας τοῦ οἰκείου καὶ πρὸς τὸ φανὲν οἰκεῖον ὁρμῆς, ὧν οὐδέτερον τῇ ἐποχῇ μάχεται · δόξης γὰρ οὐχ ὁρμῆς οὐδὲ φαντασίας ὁ λόγος ἀφίστησιν. ὅταν οὖν φανῇ τὸ ἡδὺ οἰκεῖον, οὐδὲν δεῖ πρὸς τὴν ἐπʼ αὐτὸ κίνησιν καὶ φορὰν δόξης, ἀλλʼ ἦλθεν εὐθὺς ἡ ὁρμή, κίνησις οὖσα καὶ φορὰ τῆς ψυχῆς.

27Kendileri de şunu söyler: Yalnız hisse sahip olmak ve etten olmak gerekir, haz iyi görünecektir. Öyleyse yargıyı askıya alana da iyi görünecektir; çünkü o da hisse sahiptir ve ettendir. İyinin izlenimini alınca ister, atılır; ondan kaçmasın diye her şeyi yapar, olabildiğince hep kendine uygun olanın yanında olur; geometrik değil, doğal zorunluluklar onu çeker. Bu güzel, pürüzsüz ve hoş et hareketleri, bu adamların dediği gibi, hocaya ihtiyaç duymadan kendilerini çağırır; bunlardan etkilendiğini ve yumuşadığını reddeden kişiyi bile.

Ama yargıyı askıya alan neden dağa değil de hamama koşuyor, çarşıya gitmek isteyince kalkıp duvara değil de kapıya yürüyor? Duyu organlarının kesin, izlenimlerin doğru olduğunu söyleyen sen mi soruyorsun bunu? Elbette ona hamam olarak dağ değil hamam, kapı olarak duvar değil kapı görünüyor; öteki şeylerin her biri de aynı. Çünkü yargıyı askıya alma öğretisi hissi saptırmaz, onun akılsız hâllerine ve hareketlerine izlenimi bozacak bir değişiklik katmaz; yalnızca kanaatleri kaldırır, ötekileri tabiatları gereği kullanır.

Ama apaçık şeyleri onaylamamak imkânsızdır; inanılan şeyleri reddetmek, ne reddetmemek ne de kabul etmemekten daha saçmadır. Peki inanılan şeyleri kim sarsıyor ve apaçık olanla kim savaşıyor? Kâhinliği ortadan kaldıran, tanrıların takdiri olmadığını ve bütün insanların kurban kesip dua ettiği, taptığı güneşin ve ayın canlı olmadığını söyleyenler. Doğuranların doğurduklarını tabiatça sevdiği herkese açıkça görünmüyor mu? Siz bunu reddediyorsunuz. Acıyla haz arasında orta bir şey olmadığını, herkesin hissine aykırı biçimde, acı çekmemenin haz duymak ve etkilenmemenin etkilenmek olduğunu söylemiyor musunuz?

27

καὶ μὴν αὐτῶν γε τούτων ὡς αἴσθησιν ἔχειν δεῖ καὶ σάρκινον εἶναι, καὶ φανεῖται ἡδονὴ ἀγαθόν οὐκοῦν καὶ τῷ ἐπέχοντι ἀγαθὸν φανεῖται καὶ γὰρ αἰσθήσεως μετέχει καὶ σάρκινός ἐστι· καὶ λαβὼν ἀγαθοῦ φαντασίαν ὀρέγεται καὶ ὁρμᾷ, πάντα πράττων ὅπως οὐ διαφεύξεται αὐτόν, ἀλλʼ ὡς ἀνυστὸν ἀεὶ συνέσται τῷ οἰκείῳ, φυσικαῖς, οὐ γεωμετρικαῖς ἑλκόμενος ἀνάγκαις ἄνευ διδασκάλου γὰρ αὐτὰ προκαλεῖται τὰ καλὰ ταῦτα καὶ λεῖα καὶ προσηνῆ κινήματα τῆς σαρκός, ὡς αὐτοί φασιν οὗτοι, καὶ τὸν πάνυ μὴ φάσκοντα μηδʼ ὁμολογοῦντα κάμπτεσθαι καὶ μαλάσσεσθαι τούτοις. ἀλλὰ πῶς οὐκ εἰς ὄρος ἄπεισι τρέχων ὁ ἐπέχων ἀλλʼ εἰς βαλανεῖον, οὐδὲ πρὸς τὸν τοῖχον ἀλλὰ πρὸς τὰς θύρας ἀναστὰς βαδίζει, βουλόμενος εἰς ἀγορὰν προελθεῖν; τοῦτʼ ἐρωτᾷς, ἀκριβῆ τὰ αἰσθητήρια λέγων εἶναι καὶ τὰς; φαντασίας ἀληθεῖς; ὅτι φαίνεται δήπουθεν αὐτῷ βαλανεῖον οὐ τὸ ὄρος ἀλλὰ τὸ βαλανεῖον, καὶ θύρα οὐχ ὁ τοῖχος ἀλλʼ ἡ θύρα· καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως ἕκαστον. ὁ γὰρ τῆς ἐποχῆς λόγος οὐ παρατρέπει τὴν αἴσθησιν, οὐδὲ τοῖς ἀλόγοις πάθεσιν αὐτῆς καὶ κινήμασιν ἀλλοίωσιν ἐμποιεῖ διαταράττουσαν τὸ φανταστικόν, ἀλλὰ τὰς δόξας μόνον ἀναιρεῖ χρῆται τοῖς ἄλλοις ὡς πέφυκεν ἀλλʼ ἀδύνατον τὸ μὴ συγκατατίθεσθαι τοῖς ἐναργέσι τὸ ἀρνεῖσθαι τὰ πεπιστευμένα τοῦ μήτʼ, ἀρνεῖσθαι μήτε τιθέναι παραλογώτερον. τίς οὖν κινεῖ τὰ πεπιστευμένα καὶ μάχεται τοῖς ἐναργέσιν; οἱ μαντικὴν ἀναιροῦντες καὶ πρόνοιαν ὑπάρχειν θεῶν φάσκοντες μηδὲ τὸν ἥλιον ἔμψυχον εἶναι μηδὲ τὴν σελήνην, οἷς πάντες ἄνθρωποι θύουσι καὶ προσεύχονται καὶ σέβονται τὸ φύσει περιέχεσθαι τὰ τεκόντα τῶν γειναμένων οὐχὶ πᾶσι φαινόμενον ἀναιρεῖτε; τὸ δὲ πόνου καὶ ἡδονῆς μηδὲν εἶναι μέσον οὐκ ἀποφαίνεσθε παρὰ τὴν πάντων αἴσθησιν, ἥδεσθαι τὸ μὴ ἀλγεῖν καὶ πάσχειν τὸ μὴ […] λέγοντες;

28Ama ötekileri bir yana bırakayım: Kendinden geçmiş ve melankolik durumlarda, zihin böyle sarsılıp karıştığında yanlış görmek ve yanlış duymak kadar apaçık ve inanılan ne vardır?

Kara giysili meşaleciler gözümü yakıyor

Bu ve bunlardan daha tragedyamsı birçok şey, Empedokles'in alay ettikleri canavarlarına benzer: "sürünen ayaklı, ayrık elsiz", "öküz doğumlu, insan alınlı". Rüyalardan ve sapıtmalardan her türlü görüntüyü ve garip tabiatı bir araya getirip bunlardan hiçbirinin yanlış görme, sahte ya da asılsız olmadığını, hepsinin doğru izlenimler, çevreden gelen cisimler ve biçimler olduğunu söylerler. Bunlara inanmak mümkünse, var olanlardan inanmak imkânsız ne kalır ki? Hiçbir sahne ustasının, hiçbir ucube yapımcısının, hiçbir usta ressamın aldatmak için karıştırmaya cesaret edemediği hayalleri ve oyuncakları ciddiyetle gerçek sayıyorlar; dahası, bunlar yoksa güvenin, kesinliğin ve doğru yargının yok olacağını söylüyorlar. Böylece kendileri her şeyi belirsizliğe atar, yargılara korku, eylemlere kuşku katarlar; yaptığımız, inandığımız, alışık olduğumuz ve elimizin altındaki şeyler, o deli, saçma ve kanunsuz hayaletlerle aynı izlenim ve güvene dayanıyorsa. Çünkü hepsi için varsaydıkları eşitlik, saçma şeylere güven katmaktan çok yerleşik şeylerden güveni çeker. Bu yüzden biliyoruz ki birçok filozof, izlenimlerin hepsinin doğru olduğunu kabul etmektense hiçbirinin doğru olmadığını söylemeyi yeğler; delilerin, Korybantlar gibi coşanların ya da uyuyanların aldığı izlenimlerden tek birinin doğru ve gerçek olduğuna inanmaktansa, karşılaşmadıkları insanlara, şeylere ve bütün sözlere güvenmemeyi tercih eder.

Bazıları kaldırılabilir, bazıları hakkında ise yargıyı askıya almak imkânsız değildir; başka bir şey olmasa bile, şeylere kuşkuyla bakmaya yetecek sebep olarak bu görüş ayrılığını alabiliriz. Bu durumda sağlam hiçbir şey kalmaz, her şey belirsizlik ve karışıklık içindedir. Sonsuz kozmoslar, atomların tabiatı, parçasızlar, sapmalar üzerine görüş ayrılıkları birçoklarını huzursuz etse de bir teselli vardır: Araştırılan şeylerin hiçbiri yakında değildir, hepsi hissin ötesine sürülmüştür. Ama gözlerde, kulaklarda, ellerde bulunan bu güvensizlik, bilgisizlik ve karışıklık, duyulurlar ve izlenimler doğru mudur yanlış mıdır sorusu, hangi kanaati sarsmaz, hangi onayı ve yargıyı altüst etmez? Çünkü sarhoş, ilaç içmiş, sapıtmış değil de ayık, sağlıklı, gerçek, kanon ve ölçüt üzerine yazan insanlar, hissin en apaçık hâllerinde ve hareketlerinde ya var olmayanı doğru ya da doğruyu yanlış ve var olmayan sayıyorsa, şaşılacak şey onların her konuda susmaları değil, herhangi bir şeye onay vermeleridir. İnanılmaz olan da görünenler hakkında hiçbir yargılarının olmaması değil, zıt yargılara sahip olmalarıdır. Çünkü birbirine zıt ve karşıt şeyler söylemekten, karşıtlardan hiçbirini koymayıp yargıyı askıya almak daha az şaşırtıcıdır. Ne kabul eden ne reddeden, susan kişi, kabul edenin kanaatiyle reddedenden daha az, reddedenle kabul edenden daha az savaşır. Bunlar hakkında yargıyı askıya almak mümkünse, başkaları hakkında da imkânsız değildir; hele bir hissin ötekinden, bir izlenimin ötekinden hiç farklı olmadığını düşünen size göre.

28

ἀλλʼ ἵνα τἄλλα ἐάσω, τί μᾶλλον ἐναργὲς οὕτως ἐστὶ καὶ πεπιστευμένον, ὡς τὸ παρορᾶν καὶ παρακούειν ἐν πάθεσιν ἐκστατικοῖς καὶ μελαγχολικοῖς ὄντα, ὅταν ἡ διάνοια τοιαῦτα πάσχῃ καὶ ταράττηται αἳ δέ με δᾳδοφόροι μελανείμονες ὄμμα πυροῦσι καὶ ἔχουσα; ταῦτα μέντοι καὶ πολλὰ τούτων ἕτερα τραγικώτερα τοῖς Ἐμπεδοκλέους ἐοικότα τεράσμασιν, ὧν καταγελῶσιν, εἱλίποδʼ ἀκριτόχειρα καὶ βουγενῆ ἀνδρόπρωρα , καὶ τίνα γὰρ οὐκ ὄψιν ἢ φύσιν ἔκφυλον εἰς ταὐτὸ συνενεγκόντες ἐκ τῶν ἐνυπνίων καὶ τῶν παρακοπῶν οὐδὲν εἶναί φασι παρόραμα τούτων οὐδὲ ψεῦδος οὐδʼ ἀσύστατον, ἀλλὰ φαντασίας ἀληθεῖς ἁπάσας καὶ σώματα καὶ μορφὰς ἐκ τοῦ περιέχοντος ἀφικνουμένας. εἶτʼ ἔστι τί τῶν ὄντων ἀδύνατον ἀπιστεῖν, εἰ ταῦτα πιστεύεσθαι δυνατόν ἐστιν; ἃ γὰρ οὐδεὶς σκευοποιὸς ἢ πλάστης θαυμάτων ἢ γραφεὺς δεινὸς ἐτόλμησε μῖξαι πρὸς ἀπάτην εἰκάσματα καὶ παίγνια, ταῦθʼ ὑπάρχειν ἀπὸ σπουδῆς τιθέμενοι, μᾶλλον δʼ ὅλως, εἰ ταῦτα μὴ ὑπάρχοι, πίστιν οἴχεσθαι καὶ βεβαιότητα καὶ κρίσιν ἀληθείας φάσκοντες αὐτοὶ καταβάλλουσιν εἰς ἀσάφειαν πάντα πράγματα καὶ ταῖς κρίσεσι φόβους καὶ ταῖς πράξεσιν ὑποψίας ἐπάγουσιν, εἰ τὰ πραττόμενα καὶ νομιζόμενα καὶ συνήθη καὶ ἀνὰ χεῖρας ἡμῖν ἐπὶ τῆς· αὐτῆς φαντασίας καὶ πίστεως ὀχεῖται τοῖς μανι κοῖς καὶ ἀτόποις καὶ παρανόμοις ἐκείνοις φάσμασιν. ἡ. γὰρ ἰσότης, ἣν ὑποτίθενται πᾶσι, τῶν νενομισμένων ἀφίστησι μᾶλλον ἢ προστίθησι τοῖς παραλόγοις τὴν πίστιν. ὅθεν ἴσμεν οὐκ ὀλίγους τῶν φιλοσόφων ἥδιον ἂν θεμένους τὸ μηδεμίαν ἢ τὸ πάσας ἀληθεῖς εἶναι τὰς φαντασίας, καὶ μᾶλλον ἂν οἷς οὐ παρατυγχάνουσι διαπιστήσαντας ἀνθρώποις καὶ πράγμασι καὶ λόγοις ἁπλῶς ἅπασιν ἢ μίαν ἐκείνων ἀληθῆ καὶ ὑπάρχουσαν εἶναι φαντασίαν πεισθέντας, ἃς λυττῶντες ἢ κορυβαντιῶντες ἢ κοιμώμενοι λαμβάνουσιν. ἃ τοίνυν ἔστι μὲν ἀναιρεῖν, ἔστι δʼ ὡς οὐκ ἔστιν ἐπέχειν περὶ αὐτῶν, εἰ μηδὲν ἄλλο, τήν γε διαφωνίαν ταύτην λαβόντας αἰτίαν ἀποχρῶσαν ὑπονοίας πρὸς τὰ πράγματα καὶ οὐδʼ οὕτως; ὑγιὲς οὐδέν, ἀσάφειαν δὲ καὶ ταραχὴν ἔχοντα πᾶσαν. ταῖς μέν γε περὶ κόσμων ἀπειρίαις καὶ ἀτόμων φύσεως καὶ ἀμερῶν καὶ παρεγκλίσεων διαφοραῖς, εἰ καὶ πάνυ πολλοὺς διαταράττουσιν, ἔνεστιν ὅμως παραμυθία, τὸ μηδὲν ἐγγὺς εἶναι, μᾶλλον δʼ ὅλως ἐπέκεινα τῆς αἰσθήσεως ἀπῳκίσθαι τῶν ζητουμένων ἕκαστον· ἡ δʼ ἐν ὀφθαλμοῖς αὕτη καὶ ἀκοαῖς καὶ χερσὶν ἀπιστία καὶ ἄγνοια καὶ ταραχὴ περὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰς φαντασίας, εἴτʼ ἀληθεῖς εἰσιν εἴτε ψευδεῖς, τίνα δόξαν οὐ σαλεύει; ποίαν δʼ οὐκ ἄνω καὶ κάτω ποιεῖ συγκατάθεσιν καὶ κρίσιν; εἰ γὰρ οὐ κραιπαλῶντες οὐδὲ φαρμακῶντες ἄνθρωποι καὶ παρακόπτοντες, ἀλλὰ νήφοντες καὶ ὑγιαίνοντες καὶ γράφοντες περὶ ἀληθείας καὶ κανόνων καὶ κριτηρίων, ἐν τοῖς ἐναργεστάτοις πάθεσι καὶ κινήμασι τῆς αἰσθήσεως ἢ τὸ ἀνύπαρκτον ἀληθὲς ἢ ψεῦδος καὶ ἀνύπαρκτον ἡγοῦνται τἀληθές, οὐκ εἰ περὶ πάντων ἡσυχάζουσιν, ἀλλʼ εἴ τισιν ὅλως ἀνθρώποις συγκατατίθενται, θαυμάζειν ἄξιον· οὐδʼ ἄπιστον, εἰ μηδεμίαν κρίσιν ἔχουσι περὶ τῶν φαινομένων, ἀλλʼ εἰ τὰς ἐναντίας ἔχουσι. τοῦ γὰρ ἐναντία λέγειν ἀλλήλοις καὶ ἀντικείμενα τὸ μὴ τιθέναι μηδέτερον, ἀλλʼ ἐπέχειν περὶ τῶν ἀντικειμένων, ἧττον ἄν τις θαυμάσειεν· ὁ γὰρ μήτε τιθεὶς μήτʼ ἀρνούμενος ἀλλʼ ἡσυχάζων καὶ τῷ τιθέντι τὴν δόξαν ἧττον μάχεται τοῦ ἀρνουμένου καὶ τῷ ἀρνουμένῳ τοῦ τιθέντος εἰ δὲ περὶ τούτων δυνατόν ἐστιν ἐπέχειν, οὐδὲ περὶ τῶν ἄλλων ἀδύνατον, κατὰ γʼ ὑμᾶς, αἴσθησιν αἰσθήσεως καὶ φαντασίαν φαντασίας οὐδʼ ὁτιοῦν διαφέρειν ἡγουμένους.

29Demek ki yargıyı askıya alma öğretisi, Kolotes'in sandığı gibi bir masal ya da aceleci, açgözlü delikanlıları avlama işi değildir. Yanılmazlığı koruyan, böylesine şüpheli ve kararsız hislere yargı teslim etmeyen, görünenlerde bunca güvensizlik ve belirsizlik gördükleri hâlde görünenlerin görünmeyenler için güvence olduğunu söyleyenlerle birlikte aldanmayan bir erkeğin melekesi ve tutumudur. Masal olan sonsuzluk ve imgelerdir. Gençlere acelecilik ve açgözlülük aşılayan ise henüz on sekiz yaşına girmemiş Pythokles hakkında bütün Yunanistan'da daha iyi bir yetenek olmadığını, olağanüstü iyi konuştuğunu yazan, kendisinin de delikanlının bu aşırılığı üzerine ona bir nazar değmemesi ve kıskanılmaması için kadınlar gibi dua ettiğini söyleyen adamdır. Sofist ve kurumlu olanlar, seçkin kişilere karşı bu kadar küstah ve kibirli yazanlardır. Platon, Aristoteles, Theophrastos ve Demokritos da kendilerinden öncekilere itiraz etmişlerdir; ama hiç kimse böyle bir başlık taşıyan bir kitabı aynı anda herkese karşı yayımlamaya cesaret etmemiştir.

29

οὐ μῦθος οὖν οὐδὲ θήρα μειρακίων λαμυρῶν καὶ προπετῶν ὁ περὶ τῆς ἐποχῆς λόγος ἐστίν, ὡς οἴεται Κωλώτης, ἀλλʼ ἕξις ἀνδρῶν καὶ διάθεσις φυλάττουσα τὸ ἀδιάπτωτον καὶ μὴ προϊεμένη ταῖς διαβεβλημέναις οὕτω καὶ δυστατούσαις αἰσθήσεσι τὴν κρίσιν μηδὲ συνεξαπατωμένη τούτοις, οἳ τὰ φαινόμενα τῶν ἀδήλων πίστιν ἔχειν φάσκουσιν, ἀπιστίαν τοσαύτην καὶ ἀσάφειαν ἐν τοῖς φαινομένοις ὁρῶντες. ἀλλὰ μῦθος μέν ἐστιν ἡ ἀπειρία καὶ τὰ εἴδωλα, προπέτειαν δὲ καὶ λαμυρίαν ἐμποιεῖ νέοις ὁ περὶ Πυθοκλέους οὔπω γεγονότος ὀκτωκαίδεκα ἔτη γράφων οὐκ εἶναι φύσιν ἐν ὅλῃ τῇ Ἑλλάδι ἀμείνω καὶ τερατικῶς αὐτὸν εὖ ἀπαγγέλλειν, καὶ πάσχειν αὐτὸς τὸ τῶν γυναικῶν εὐχόμενος ἀνεμέσητα πάντα εἶναι καὶ ἀνεπίφθονα τῆς ὑπερβολῆς τοῦ νεανίσκου σοφισταὶ δʼ εἰσὶ καὶ ἀλαζόνες οἱ πρὸς ἄνδρας ἐλλογίμους οὕτως ἀσελγῶς καὶ ὑπερηφάνως γράφοντες;, καίτοι Πλάτων καὶ Ἀριστοτέλης καὶ Θεόφραστος καὶ Δημόκριτος ἀντειρήκασι τοῖς πρὸ αὐτῶν· βιβλίον δὲ τοιαύτην ἐπιγραφὴν ἔχον ὁμοῦ πρὸς ἅπαντας οὐδεὶς ἄλλος ἐξενεγκεῖν ἐτόλμησεν .

30Bu yüzden Kolotes, tanrıya karşı suç işlemiş insanlar gibi, kitabının sonuna doğru kendi kötülüklerini itiraf eder gibi şöyle diyor: "Kanunlar ve âdetler koyan, şehirlerin krallarca ve yöneticilerce yönetilmesini sağlayanlar hayatı büyük bir güvenlik ve huzura kavuşturmuş, kargaşadan kurtarmışlardır. Biri bunları kaldırırsa hayvanların hayatını yaşarız, rastlayan rastladığını neredeyse yer." Kolotes bunu kelimesi kelimesine söylemiştir, ama ne adildir ne doğrudur. Çünkü biri kanunları kaldırıp Parmenides'in, Sokrates'in, Herakleitos'un ve Platon'un öğretilerini bırakırsa, birbirimizi yemekten ve hayvan hayatı yaşamaktan çok uzak oluruz. Çünkü çirkinden korkarız, adaleti güzel olduğu için onurlandırırız; tanrıları iyi yöneticiler, daimōnları hayatın bekçileri sayarız, yerin üstündeki ve altındaki bütün altını aretēyle eşdeğer tutmayız. Ksenokrates'in dediği gibi, şimdi kanun yüzünden istemeyerek yaptığımız şeyleri akıl yüzünden isteyerek yaparız.

Peki hayatımız ne zaman yabanileşir, azgınlaşır, toplum dışı olur? Kanunlar kaldırılıp hazza çağıran sözler kaldığında, tanrısal takdire inanılmadığında, haz yoksa güzele tükürenler bilge sayıldığında, şu sözlerle alay edilip gülündüğünde:

Dike'nin her şeyi gören bir gözü vardır

ve

tanrı yakınımızda durup yakından görür

ve

tanrı, eski sözün dediği gibi, her şeyin başlangıcını, ortasını ve sonunu elinde tutar, tabiatına göre dolaşarak dosdoğru tamamlar; onu tanrısal kanunu çiğneyenlerin cezalandırıcısı Dike izler.

Bunları masal diye küçümseyip iyiyi mide ve hazzın geldiği öteki yollarda görenlerin kanuna, korkuya, dayağa ve eli adalette bir krala ya da yöneticiye ihtiyacı vardır; tanrısızlıkla cesaret bulan oburluklarından komşularını yemesinler diye. Çünkü hayvanların hayatı böyledir: Hazdan güzel hiçbir şey bilmez, tanrıların adaletini tanımaz, onun güzelliğine saygı duymaz; tabiatlarında cesur, kurnaz ya da becerikli bir şey varsa onu etin hazzı ve isteğin doyurulması için kullanırlar. Bilge Metrodoros'un gerekli gördüğü de budur; psykhēnin bütün güzel, bilgece ve seçkin buluşlarının bedensel haz ve onun umudu için var olduğunu, buna yönelmeyen her işin boş olduğunu söyler. Bu hesaplar ve felsefelerle kanunlar kaldırılırsa, kurtların pençeleri, aslanların ısırışları, öküzlerin karınları ve develerin boyunları eksik kalır yalnızca. Hayvanlar söz ve yazıdan yoksun oldukları için bu hâlleri ve öğretileri böğürmelerle, kişnemelerle [… anlatırlar]; onlar için bütün ses midenindir, etin hazzını, şimdiki ya da gelecekteki hazzı karşılayıp ona kuyruk sallar; tabiatça sese düşkün ve şakıyan bir hayvan değilse.

30

ὅθεν, ὥσπερ οἱ περὶ τὸ θεῖον πλημμελήσαντες, ἐξαγορεύων τὰ ἑαυτοῦ κακὰ τελευτῶντος ἤδη τοῦ βιβλίου φησὶν ὅτι τὸν βίον οἱ νόμους διατάξαντες καὶ νόμιμα καὶ τὸ βασιλεύεσθαι τὰς πόλεις καὶ ἄρχεσθαι καταστήσαντες εἰς πολλὴν ἀσφάλειαν καὶ ἡσυχίαν ἔθεντο καὶ θορύβων ἀπήλλαξαν εἰ δέ τις ταῦτα ἀναιρήσει, θηρίων βίον βιωσόμεθα καὶ ὁ προστυχὼν τὸν ἐντυχόντα μονονοὺ κατέδεται τοῦτο γὰρ ὁ Κωλώτης αὐταῖς λέξεσιν ἐκπεφώνηκεν, οὐ δικαίως οὐδʼ ἀληθῶς. ἂν γὰρ ἀνελών τις τοὺς νόμους τὰ Παρμενίδου καὶ Σωκράτους καὶ Ἡρακλείτου καὶ Πλάτωνος ἀπολίπῃ δόγματα, πολλοῦ δεήσομεν ἀλλήλους κατεσθίειν καὶ θηρίων βίον ζῆν· φοβησόμεθα γὰρ τὰ αἰσχρὰ καὶ τιμήσομεν ἐπὶ τῷ καλῷ δικαιοσύνην, θεοὺς ἄρχοντας ἀγαθοὺς καὶ δαίμονας ἔχειν τοῦ βίου φύλακας ἡγούμενοι καὶ τὸν ὑπὲρ γῆς καὶ ὑπὸ γῆν χρυσὸν ἀρετῆς ἀντάξιον μὴ τιθέμενοι καὶ ποιοῦντες ἑκουσίως διὰ τὸν λόγον, φησι,Ξενοκράτης, ἃ νῦν ἄκοντες διὰ τὸν νόμον. πότʼ οὖν ἔσται θηριώδης καὶ ἄγριος καὶ ἄμικτος ἡμῶν ὁ βίος; ὅταν ἀναιρεθῶσι μὲν οἱ νόμοι, μένωσι δʼ οἱ πρὸς ἡδονὴν παρακαλοῦντες λόγοι, πρόνοια δὲ θεῶν μὴ νομίζηται, σοφοὺς δʼ ἡγῶνται τοὺς τῷ καλῷ προσπτύοντας, ἂν ἡδονὴ μὴ προσῇ χλευάζωσι δὲ ταῦτα καὶ γελῶσιν ἔστιν Δίκης ὀφθαλμός, ὃς τὰ πάνθʼ ὁρᾷ καί πέλας γὰρ ἑστὼς ὁ θεὸς ἐγγύθεν βλέπει καὶ ὁ μὲν θεός, ὥσπερ δὴ καὶ ὁ παλαιὸς λόγος, ἀρχήν τε καὶ μέσα καὶ τελευτὴν ἔχων τοῦ παντὸς εὐθείᾳ περαίνει κατὰ φύσιν περιπορευόμενος τῷ δʼ ἕπεται Δίκη, τῶν ἀπολειπομένων τιμωρὸς τοῦ θείου νόμου. οἱ γὰρ τούτων καταφρονοῦντες ὡς μύθων καὶ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν ἡγούμενοι καὶ τοὺς ἄλλους πόρους διʼ ὧν ἡδονὴ παραγίνεται, νόμου δέονται καὶ φόβου καὶ πληγῆς καὶ βασιλέως τινὸς καὶ ἄρχοντος ἐν χειρὶ τὴν δίκην ἔχοντος, ἵνα μὴ τοὺς πλησίον κατεσθίωσιν ὑπὸ λαιμαργίας ἀθεότητι θρασυνομένης. καὶ γὰρ ὁ τῶν θηρίων βίος τοιοῦτός ἐστιν, ὅτι τῆς ἡδονῆς οὐδὲν ἐπίσταται κάλλιον οὐδὲ δίκην θεῶν οἶδεν οὐδὲ σέβεται τῆς τὸ κάλλος, ἀλλʼ εἴ τι θαρραλέον αὐτοῖς ἢ πανοῦργον ἢ δραστήριον ἐκ φύσεως ἔνεστι, τούτῳ πρὸς ἡδονὴν σαρκὸς καὶ ἀποπλήρωσιν ὀρέξεως· χρῆται· καθάπερ οἴεται δεῖν ὁ σοφὸς Μητρόδωρος, λέγων τὰ καλὰ πάντα καὶ σοφὰ καὶ περιττὰ τῆς ψυχῆς ἐξευρήματα τῆς κατὰ σάρκα ἡδονῆς ἕνεκα καὶ τῆς ἐλπίδος τῆς ὑπὲρ ταύτης συνεστάναι καὶ πᾶν εἶναι κενὸν ἔργον, ὃ μὴ εἰς τοῦτο κατατείνει. τούτοις τοῖς διαλογισμοῖς καὶ φιλοσοφήμασιν ἀρθέντων τῶν νόμων, ὄνυχες λύκων ἐνδέουσι καὶ δόγματα; λεόντων καὶ γαστέρες βοῶν καὶ τράχηλοι καμήλων καὶ ταῦτα τὰ πάθη καὶ τὰ δόγματα λόγων καὶ γραμμάτων ἀπορίᾳ τὰ θηρία βρυχήμασι καὶ χρεμετισμοῖς καὶ […] καὶ πᾶσα φωνὴ γαστρός ἐστιν αὐτοῖς καὶ σαρκὸς ἡδονὴν ἀσπαζομένη καὶ σαίνουσα παροῦσαν ἢ μέλλουσαν, εἰ μή τι φύσει φιλόφωνὸν ἐστι καὶ κωτίλον.

31Bu hayvanca tutkulara karşı kanun, yönetim, makam ve kanun düzeni koyanlar ne kadar övülse azdır. Peki bunları karıştıran, çözen, kökten kaldıran kimlerdir? Kendilerini ve çevrelerindekileri siyasetten çekenler değil mi? Huzurun çelenginin büyük komutanlıklarla kıyaslanamayacağını söyleyenler değil mi? Krallık yapmanın bir hata ve sapma olduğunu ileri süren, kelimesi kelimesine şunu yazanlar: "Tabiatın gayesi en iyi nasıl korunur ve insan kalabalıkları yönetmeye en başından isteyerek nasıl yanaşmaz, onu söylemek gerekir"; ve bunlara ek olarak: "Artık Yunanlıları kurtarmaya ya da bilgelik için onlardan çelenk almaya gerek yok; yemek ve içmek gerekir, Timokrates, ete zarar vermeden ve onu hoşnut ederek." Oysa Kolotes'in de övdüğü kanun düzeninin ilk ve en büyük unsuru tanrılara dair kanaattir. Lykurgos Lakedaimonluları, Numa Romalıları, eski İon Atinalıları, Deukalion bütün Yunanlıları bununla kutsamış, dualar, yeminler, kehanetler ve haberlerle, umutlar ve korkular aracılığıyla tanrısal şeylere bağlamıştır. Dolaşırsan surları, yazısı, kralı, evi, parası olmayan, sikkeye ihtiyaç duymayan, tiyatro ve gymnasion bilmeyen şehirler bulabilirsin. Ama tapınaksız ve tanrısız, dua, yemin, kehanet, iyilikler için kurban, kötülükler için savma töreni kullanmayan bir şehri kimse görmemiştir, görmeyecektir. Bana kalırsa bir şehir, tanrılara dair kanaat tamamen kaldırılmış bir yönetimden ziyade zeminsiz kurulabilir; ya da kurulmuşsa ayakta kalabilir. Bütün toplumu ve kanun koymayı bir arada tutan bu dayanağı ve temeli dolaylı olarak, gizlice ya da bilmecelerle değil, en önemli kanaatlerin ilkiyle doğrudan saldırarak devirirler. Sonra, adeta bir Poine tarafından sürülüyormuş gibi, âdetleri karıştırarak ve kanun düzenini kaldırarak korkunç işler yaptıklarını kabul ederler; bağışlanmaları bile mümkün olmasın diye. Çünkü kanaatte yanılmak bilgelere yakışmasa da insanidir; ama başkalarını kendi yaptıkları şeyle suçlamaya, layık olduğu adları esirgeyerek ne denebilir?

31

οὐδεὶς οὖν ἔπαινος ἄξιος ἂν γένοιτο τῶν ἐπὶ ταῦτα τὰ πάθη τὰ θηριώδη νόμους θεμένων καὶ πολιτείας καὶ ἀρχὰς καὶ νόμων διάταξιν. ἀλλὰ τίνες εἰσὶν οἱ ταῦτα συγχέοντες καὶ καταλύοντες καὶ ἄρδην ἀναιροῦντες; οὐχ οἱ πολιτείας ἀφιστάντες αὑτοὺς καὶ τοὺς πλησιάζοντας; οὐχ οἱ τὸν τῆς ἀταραξίας στέφανον ἀσύμβλητον εἶναι ταῖς μεγάλαις ἡγεμονίαις λέγοντες; οὐχ οἱ τὸ βασιλεύειν ἁμαρτίαν καὶ διάπτωσιν ἀποφαίνοντες καὶ γράφοντες αὐταῖς λέξεσιν, ὅτι λέγειν δεῖ, πῶς τις ἄριστα τὸ τῆς φύσεως τέλος συντηρήσει καὶ πῶς τις ἑκὼν εἶναι μὴ πρόσεισιν ἐξ ἀρχῆς ἐπὶ τὰς τῶν πληθῶν ἀρχάς· καὶ ἔτι ταῦτα πρὸς ἐκείνοις οὐδὲν οὖν ἔτι δεῖ τοὺς Ἕλληνας σῴζειν οὐδʼ ἐπὶ σοφίᾳ στεφάνου παρʼ αὐτῶν τυγχάνειν, ἀλλʼ ἐσθίειν καὶ πίνειν, ὦ Τιμόκρατες, ἀβλαβῶς τῇ σαρκὶ καὶ κεχαρισμένως; ἀλλὰ μὴν ἧς γε καὶ Κωλώτης ἐπαινεῖ διατάξεως τῶν νόμων πρῶτόν ἐστιν ἡ περὶ θεῶν δόξα καὶ μέγιστον, καὶ Λυκοῦργος Λακεδαιμονίους καὶ Νομᾶς Ῥωμαίους καὶ Ἴων ὁ παλαιὸς Ἀθηναίους καὶ Δευκαλίων Ἕλληνας ὁμοῦ τι πάντας καθωσίωσαν, εὐχαῖς καὶ ὅρκοις καὶ μαντεύμασι καὶ φήμαις; ἐμπαθεῖς πρὸς τὰ θεῖα διʼ ἐλπίδων ἅμα καὶ φόβων καταστήσαντες. εὕροις δʼ ἂν ἐπιὼν πόλεις ἀτειχίστους, ἀγραμμάτους, ἀβασιλεύτους, ἀοίκους, ἀχρημάτους, νομίσματος μὴ δεομένας, ἀπείρους θεάτρων καὶ γυμνασίων ἀνιέρου δὲ πόλεως καὶ ἀθέου, μὴ χρωμένης εὐχαῖς μηδʼ ὅρκοις μηδὲ μαντείαις μηδὲ θυσίαις ἐπʼ ἀγαθοῖς μηδʼ ἀποτροπαῖς κακῶν οὐδεὶς ἐστιν οὐδʼ ἔσται γεγονὼς θεατής· ἀλλὰ πόλις ἄν μοι δοκεῖ μᾶλλον ἐδάφους χωρὶς; ἢ πολιτεία τῆς περὶ θεῶν δόξης ὑφαιρεθείσης παντάπασι σύστασιν λαβεῖν ἢ λαβοῦσα τηρῆσαι. τοῦτο μέντοι τὸ συνεκτικὸν ἁπάσης κοινωνίας καὶ νομοθεσίας ἔρεισμα καὶ βάθρον οὐ κύκλῳ περιιόντες οὐδὲ κρύφα καὶ διʼ αἰνιγμάτων, ἀλλὰ τὴν πρώτην τῶν κυριωτάτων δοξῶν προσβαλόντες εὐθὺς ἀνατρέπουσιν. εἶθʼ ὥσπερ ὑπὸ ποινῆς ἐλαυνόμενοι δεινὰ ποιεῖν ὁμολογοῦσι, συγχέοντες τὰ νόμιμα καὶ τὰς διατάξεις τῶν νόμων ἀναιροῦντες, ἵνα μηδὲ συγγνώμης τύχωσι. τὸ μὲν γὰρ ἁμαρτάνειν περὶ δόξαν, εἰ καὶ μὴ σοφῶν, ὅμως ἀνθρώπινόν ἐστι· τὸ δʼ ἐγκαλεῖν ἑτέροις ἅπερ αὐτοὶ πράττουσι πῶς ἄν τις εἴποι, φειδόμενος τῶν ἀξίων ὀνομάτων;

32Epikuros, Antidoros'a ya da sofist Bion'a yazarken kanundan, yönetimden, düzenden söz etseydi, biri ona şöyle demez miydi: "Olduğun yerde kal zavallı, yatağında usulca etçiğini sarıp sarmala; bu konularda beni ev ve şehir işleriyle yaşamış olanlar suçlasın." Kolotes'in hakaret ettiği adamların hepsi bunlardandır. Demokritos, en büyük sanat olan siyaseti öğrenmeyi ve insanlara büyük ve parlak şeyleri sağlayan emeklerin peşinden gitmeyi öğütler. Parmenides vatanını en iyi kanunlarla düzenlemiş, makam sahipleri her yıl vatandaşlara Parmenides'in kanunlarına bağlı kalacaklarına yemin ettirmiştir. Empedokles, küstahlık eden ve kamu malını yağmalayan ileri gelen vatandaşları suçlarını ortaya çıkararak sürgün etmiş; lodosun ovaya aktığı dağ geçitlerini duvarla kapatarak ülkeyi kıtlıktan ve vebadan kurtarmıştır. Sokrates, mahkûm edildikten sonra dostlarının kaçış hazırlamasına rağmen kanunları güçlendirmek için kaçmamış, kanunsuz kurtulmaktansa haksız yere ölmeyi seçmiştir. Melissos vatanının komutanıyken Atinalıları deniz savaşında yenmiştir. Platon kanunlar ve yönetim üzerine yazılı güzel sözler bırakmış, ama çok daha güçlülerini arkadaşlarına aşılamıştır: Sicilya onlarla Dion aracılığıyla özgürlüğüne kavuşmuş, Trakya Kotys'i öldüren Python ve Herakleides sayesinde kurtulmuş, Khabrias gibi, Phokion gibi Atinalı komutanlar Akademia'dan çıkmıştır. Epikuros ise Asya'ya, Timokrates'e hakaret etsinler, adamı kral sarayından kovsunlar diye insanlar gönderiyordu; çünkü Metrodoros'un kardeşi olup onunla çatışmıştı. Bunlar kendi kitaplarında yazılıdır. Platon arkadaşlarından Aristonymos'u Arkadyalılara, Phormion'u Elislilere, Menedemos'u Pyrrhalılara yönetimlerini düzenlesin diye göndermiştir. Platon'un yakınlarından Eudoksos Knidoslulara, Aristoteles Stageiralılara kanun yazmıştır. İskender Ksenokrates'ten krallık üzerine öğütler istemiştir. Asya'da yaşayan Yunanlıların İskender'e gönderdiği ve onu barbarlara savaş açmaya en çok kışkırtan adam, Platon'un arkadaşı Ephesoslu Delios'tu. Parmenides'in öğrencisi Zenon, tiran Demylos'a suikast düzenleyip başarısız olunca, ateşte Parmenides'in öğretisini saf ve denenmiş altın gibi göstermiş, büyük adam için korkulması gerekenin çirkinlik olduğunu, acıdan ise çocukların, kadınların ve kadın ruhlu erkeklerin korktuğunu eylemleriyle ispat etmiştir: Dilini ısırıp koparmış ve tirana tükürmüştür.

32

εἰ γὰρ πρὸς Ἀντίδωρον ἢ Βίωνα τὸν σο· φιστὴν γράφων ἐμνήσθη νόμων καὶ πολιτείας καὶ διατάξεως, οὐκ ἄν τις εἶπεν αὐτῷ μένʼ, ὦ ταλαίπωρʼ, ἀτρέμα σοῖς ἐν δεμνίοις περιστέλλων τὸ σαρκίδιον ἐμοὶ δὲ περὶ τούτων οἱ οἰκονομικῶς καὶ πολιτικῶς βεβιωκότες ἐγκαλείτωσαν; εἰσὶ δʼ οὗτοι πάντες οἷς Κωλώτης λελοιδόρηκεν. ὧν Δημόκριτος μὲν παραινεῖ τήν τε πολιτικήν τέχνην μεγίστην οὖσαν ἐκδιδάσκεσθαι καὶ τοὺς πόνους διώκειν, ἀφʼ ὧν τὰ μεγάλα καὶ λαμπρὰ γίγνεται τοῖς; ἀνθρώποις. Παρμενίδης δὲ τὴν ἑαυτοῦ πατρίδα διεκόσμησε νόμοις ἀρίστοις, ὥστε τὰς ἀρχὰς καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ἐξορκοῦν τοὺς πολίτας ἐμμενεῖν τοῖς Παρμενίδου νόμοις. Ἐμπεδοκλῆς δὲ τούς τε πρώτους τῶν πολιτῶν ὑβρίζοντας καὶ διαφοροῦντας τὰ κοινὰ ἐξέβαλεν ἐξελέγξας τήν τε χώραν ἀπήλλαξεν ἀκαρπίας καὶ λοιμοῦ, διασφάγας ὄρους ἀποτειχίσας, διʼ ὧν ὁ νότος εἰς τὸ πεδίον ὑπερέβαλλε. Σωκράτης δέ, μετὰ τὴν καταδίκην φυγῆς αὐτῷ μεμηχανημένης ὑπὸ τῶν φίλων, οὐκ ἐχρήσατο, τοὺς νόμους βεβαιῶν, ἀλλʼ ἀδίκως ἀποθανεῖν εἵλετο μᾶλλον ἢ σωθῆναι παρανόμως. Μέλισσος δὲ τῆς πατρίδος στρατηγῶν Ἀθηναίους κατεναυμάχησε. Πλάτων δὲ καλοὺς; μὲν ἐν γράμμασι λόγους περὶ νόμων καὶ πολιτείας ἀπέλιπε, πολὺ δὲ κρείττονας ἐνεποίησε τοῖς ἑταίροις ἀφʼ ὧν Σικελία διὰ Δίωνος ἠλευθεροῦτο καὶ Θρᾴκη διὰ Πύθωνος καὶ Ἡρακλείδου Κότυν ἀνελόντων, Ἀθηναίων δὲ Χαβρίαι στρατηγοὶ καὶ Φωκίωνες ἐξ Ἀκαδημείας ἀνέβαινον. Ἐπίκουρος μὲν γὰρ εἰς Ἀσίαν ἐξέπεμπε τοὺς Τιμοκράτει λοιδορησομένους, καὶ τῆς βασιλικῆς ἐξελῶντας αὐλῆς τὸν ἄνθρωπον, ὅτι Μητροδώρῳ προσέκρουσεν ἀδελφὸς ὤν· καὶ ταῦτʼ ἐν τοῖς βιβλίοις γέγραπται τοῖς ἐκείνων. Πλάτων δὲ τῶν ἑταίρων ἐξαπέστειλεν Ἀρκάσι μὲν Ἀριστώνυμον διακοσμήσοντα τὴν πολιτείαν, Ἠλείοις δὲ Φορμίωνα, Μενέδημον δὲ Πυρραίοις. Εὔδοξος δὲ Κνιδίοις καὶ Ἀριστοτέλης Σταγειρίταις, Πλάτωνος ὄντες συνήθεις, νόμους ἔγραψαν· παρὰ δὲ,Ξενοκράτους Ἀλέξανδρος ὑποθήκας ᾔτησε περὶ βασιλείας· ὁ δὲ πεμφθεὶς πρὸς Ἀλέξανδρον ὑπὸ τῶν ἐν Ἀσίᾳ κατοικούντων Ἑλλήνων καὶ μάλιστα διακαύσας καὶ παροξύνας ἅψασθαι τοῦ πρὸς τοὺς βαρβάρους πολέμου Δήλιος ἦν Ἐφέσιος, ἑταῖρος Πλάτωνος. Ζήνων τοίνυν ὁ Παρμενίδου γνώριμος ἐπιθέμενος Δημύλῳ τῷ τυράννῳ καὶ δυστυχήσας περὶ τὴν πρᾶξιν ἐν πυρὶ τὸν Παρμενίδου λόγον ὥσπερ χρυσὸν ἀκήρατον καὶ δόκιμον παρέσχε καὶ ἀπέδειξεν ἔργοις, ὅτι τὸ αἰσχρὸν ἀνδρὶ μεγάλῳ φοβερόν ἐστιν, ἀλγηδόνα δὲ παῖδες καὶ γύναια καὶ γυναίων ψυχὰς ἔχοντες ἄνδρες δεδίασι· τὴν γὰρ γλῶτταν αὑτοῦ διατραγὼν τῷ τυράννῳ προσέπτυσεν.

33Epikuros'un sözlerinden ve öğretilerinden hangi tiran katili, hangi kahraman, hangi kanun koyucu, hangi yönetici, hangi kral danışmanı, hangi halk önderi, adalet uğruna işkence gören ya da ölen biri çıktı, demiyorum. Ama hangi bilgeniz vatanı için denize açıldı, elçilik yaptı, para harcadı? Siyasi eyleminiz nerede yazılıdır? Oysa Metrodoros, kral adamlarının yakaladığı Suriyeli Mithres'e yardım için Peiraieus'a kırk stadion yürüdüğünde bu herkese yazılmış, Epikuros bütün mektuplarda bu yürüyüşle övünmüş ve onu yüceltmişti. Bunlar, Aristoteles'in Philippos'un yıktığı vatanını yeniden kurması, Theophrastos'un tiranlık altındaki vatanını iki kez özgürleştirmesi gibi bir şey yapsalardı ne olurdu? Bu adamlar kendileri hakkında yazmaktan yorulmadan önce Nil'in papirüsü tükenirdi. Korkunç olan, onca filozof arasında şehirlerin nimetlerinden bir tek bunların karşılıksız yararlanması değildir. Korkunç olan şudur: Tragedya ve komedya şairleri bile hep yararlı bir şeyler vermeye, kanun ve yönetim adına konuşmaya çalışır; bunlar ise yazarlarsa bile siyaset üzerine siyasetle uğraşmayalım diye, retorik üzerine hitabet etmeyelim diye, krallık üzerine kralların yanında yaşamaktan kaçalım diye yazarlar. Devlet adamlarının adını ise gülmek ve şanlarını yıkmak için anarlar. Nitekim Epameinondas için "onda iyi bir şey vardı ama bu da küçücüktü" derler, bu kelimeyle; ona "demir yürekli" derler ve evinde kafasına keçe külahını geçirip oturmak yerine, ne gelmişti de başına, Peloponnesos'un ortasından yürüdüğünü sorarlar; kendisini bütünüyle mide bakımına vermiş adamlar!

Metrodoros'un Felsefe Üzerine'de siyasetle dans ederek yazdıklarını atlamamak gerektiğini düşündüm. Bazı bilgelerin kibir bolluğundan işin özünü o kadar iyi kavradıklarını, hayatlar ve aretē üzerine sözler uyarınca Lykurgos ve Solon'un arzularına kapılıp sürüklendiklerini söylüyor. Demek ki Atina'nın özgür olması, Sparta'nın iyi yönetilmesi, gençlerin azmaması, fahişelerden çocuk yapılmaması, şehirlerde zenginliğin, sefahatin ve ahlaksızlığın değil, kanunun ve adaletin hüküm sürmesi kibir ve kibir bolluğuydu. Solon'un arzuları işte bunlardı. Metrodoros hakaretle söylediklerine şunu ekler: "Bu yüzden bütün insanlara ve özellikle bu Lykurguslara ve Solonlara gerçekten özgür bir kahkaha atmak yerindedir." Ama bu özgür değil Metrodoros, köleye yaraşır, terbiyesiz bir kahkahadır; özgür insana yakışan kırbaç bile yetmez, Galloslar Ana Tanrıça bayramlarında hata edince cezalandırıldıkları o aşık kemikli kamçı gerekir.

33

ἐκ δὲ τῶν Ἐπικούρου λόγων καὶ δογμάτων οὐ λέγω τίς τυραννοκτόνος ἢ τίς ἀριστεὺς ἢ τίς νομοθέτης ἢ τίς ἄρχων ἢ βασιλέως σύμβουλος ἢ δήμου προστάτης ἢ βεβασανισμένος ὑπὲρ τῶν δικαίων ἢ τεθνηκώς· ἀλλὰ τίς τῶν σοφῶν ἔπλευσεν ὑπὲρ τῆς πατρίδος, ἐπρέσβευσεν, ἀνήλωσε ποῦ γέγραπται πολιτικὴ πρᾶξις ὑμῖν. καίτοι ὅτι Μητρόδωρος εἰς Πειραιᾶ κατέβη σταδίους τεσσαράκοντα Μιθρῇ τινι Σύρῳ τῶν βασιλικῶν συνειλημμένῳ βοηθήσων, πρὸς πάντας ἐγράφετο καὶ πάσας, πάσαις ἐπιστολαῖς μεγαληγοροῦντος Ἐπικούρου καὶ σεμνύνοντος ἐκείνην τὴν ὁδόν. τί οὖν εἴ τι τοιοῦτον ἐπέπρακτο αὐτοῖς οἷον Ἀριστοτέλει, τὴν πατρίδα κτίσαι διεφθαρμένην ὑπὸ Φιλίππου, Θεοφράστῳ δὲ δὶς ἐλευθερῶσαι τυραννουμένην; οὐκ ἐπιλιπεῖν ἔδει πρότερον φέροντα βύβλους τὸν Νεῖλον ἢ τούτους ἀποκαμεῖν γράφοντας περὶ αὑτῶν; καὶ οὐ τοῦτο δεινόν ἐστι, ὅτι τοσούτων ὄντων φιλοσόφων μόνοι σχεδὸν ἀσύμβολοι τῶν ἐν ταῖς πόλεσιν ἀγαθῶν κοινωνοῦσιν ἀλλʼ ὅτι καὶ τραγῳδιῶν ποιηταὶ καὶ κωμῳδιῶν ἀεί τι πειρῶνται χρήσιμον παρέχεσθαι καὶ λέγειν ὑπὲρ νόμων καὶ πολιτείας· οὗτοι δέ, κἂν γράφωσι, γράφουσι περὶ πολιτείας ἵνα μὴ πολιτευώμεθα, καὶ περὶ ῥητορικῆς ἵνα μὴ ῥητορεύωμεν, καὶ περὶ βασιλείας ἵνα φεύγωμεν τὸ συμβιοῦν βασιλεῦσι τοὺς δὲ πολιτικοὺς ἄνδρας ἐπὶ γέλωτι καὶ καταλύσει τῆς δόξης ὀνομάζουσιν, ὡς τὸν Ἐπαμεινώνδαν ἐσχηκέναι τι λέγοντες ἀγαθὸν καὶ τοῦτο δὲ μικκόν, οὑτωσὶ τῷ ῥήματι φράζοντες, αὐτὸν δὲ σιδηροῦν σπλάγχνον ἀποκαλοῦντες καὶ πυνθανόμενοι τί παθὼν ἐβάδιζε διὰ τῆς Πελοποννήσου μέσης καὶ οὐ πιλίδιον ἔχων οἴκοι καθῆτο δηλαδὴ περὶ τὴν τῆς γαστρὸς ἐπιμέλειαν ὅλος καθεστώς ἃ δὲ Μητρόδωρος ἐν τῷ περὶ Φιλοσοφίας ἐξορχούμενος πολιτείαν γέγραφεν οὐκ ᾤμην δεῖν παρεῖναι λέγει δέ, ὅτι τῶν σοφῶν τινες ὑπὸ δαψιλείας τύφου οὕτω καλῶς συνεῖδον τοὔργον αὐτῆς, ὥστʼ οἴχονται φερόμενοι πρὸς τὰς αὐτὰς Λυκούργῳ καὶ Σόλωνι ἐπιθυμίας κατὰ τοὺς περὶ βίων λόγους καὶ ἀρετῆς. τῦφος οὖν ἦν καὶ δαψίλεια τύφου τὸ ἐλευθέρας εἶναι τὰς Ἀθήνας καὶ τήν Σπάρτην εὐνομεῖσθαι καὶ τοὺς νέους μὴ θρασύνεσθαι, μηδʼ ἐξ ἑταιρῶν παιδοποιεῖσθαι μηδὲ πλοῦτον καὶ τρυφὴν καὶ ἀσέλγειαν ἄρχειν ἀλλὰ νόμον καὶ δικαιοσύνην ἐν ταῖς πόλεσιν αὗται γὰρ ἦσαν ἐπιθυμίαι Σόλωνος. καὶ λοιδορῶν ὁ Μητρόδωρος ἐπιλέγει τοῖς εἰρημένοις διὸ καὶ καλῶς ἔχει τὸν ἐλεύθερον ὡς ἀληθῶς γέλωτα γελάσαι ἐπί τε δὴ πᾶσιν ἀνθρώποις καὶ ἐπὶ τοῖς Λυκούργοις τούτοις καὶ Σόλωσιν. ἀλλʼ οὐκ ἐλεύθερος οὗτος, ὦ Μητρόδωρ, ἐστὶν ἀλλʼ ἀνελεύθερος καὶ ἀνάγωγος, καὶ οὐδὲ μάστιγος ἐλευθέρας δεόμενος, ἀλλὰ τῆς ἀστραγαλωτῆς ἐκείνης, ᾗ τοὺς Γάλλους πλημμελοῦντας ἐν τοῖς Μητρῴοις κολάζουσιν.

34Kanun koyuculara değil kanunlara savaş açtıklarını Epikuros'tan duyabilirsiniz. Çözümsüzlükler'de kendine, bilgenin yakalanmayacağını bilerek kanunların yasakladığı bir şeyi yapıp yapmayacağını sorar ve şöyle yanıtlar: "Bu yalın yükleme kolay gidilmez"; yani "Yaparım ama itiraf etmek istemem." Yine, sanırım İdomeneus'a yazarken, kanunlara ve kanaatlere köle olarak yaşamamasını öğütler; darbe yoluyla komşudan gelecek bir rahatsızlığa yol açmadıkça. Kanunları ve yönetimleri kaldıranlar insan hayatını ortadan kaldırıyorsa, ve Epikuros ile Metrodoros bunu yapıyorsa —yakınlarını kamu işlerinden uzaklaştırıyor, kamu işlerinde olanlara düşmanlık gösteriyor, kanun koyucuların ilklerine ve en bilgelerine kötü söz söylüyor, dayak ve ceza korkusu yoksa kanunları küçümsemeyi öğütlüyorlarsa— Kolotes'in ötekilere attığı bir iftiranın, Epikuros'un sözleri ve öğretileri aleyhine gerçekten yaptığı suçlama kadar büyük olduğunu bilmiyorum.

34

ὅτι δʼ οὐ νομοθέταις ἀλλὰ νόμοις ἐπολέμουν, ἔξεστιν ἀκούειν Ἐπικούρου· ἐρωτᾷ γὰρ αὑτὸν ἐν ταῖς Διαπορίαις εἰ πράξει τινὰ ὁ σοφός, ὧν οἱ νόμοι ἀπαγορεύουσιν, εἰδὼς ὅτι λήσει· καὶ ἀποκρίνεται οὐκ εὔοδον τὸ ἁπλοῦν ἐστι κατηγόρημα, τουτέστι πράξω μὲν οὐ βούλομαι δʼ ὁμολογεῖν. πάλιν δέ, οἶμαι, γράφων πρὸς Ἰδομενέα διακελεύεται μὴ νόμοις καὶ δόξαις δουλεύοντα ζῆν, ἐφʼ ὅσον ἂν μὴ τὴν διὰ τοῦ πέλας ἐκ πληγῆς ὄχλησιν παρασκευάζωσιν εἴπερ οὖν οἱ νόμους καὶ πολιτείας ἀναιροῦντες τὸν βίον ἀναιροῦσι τὸν ἀνθρώπινον, Ἐπίκουρος δὲ καὶ Μητρόδωρος τοῦτο ποιοῦσι, τοὺς μὲν συνήθεις ἀποτρέποντες τοῦ τὰ κοινὰ πράττειν τοῖς δὲ πράττουσιν ἀπεχθανόμενοι τοὺς δὲ πρώτους καὶ σοφωτάτους τῶν νομοθετῶν κακῶς λέγοντες τῶν δὲ νόμων παρακελευόμενοι περιφρονεῖν, ἐὰν μὴ προσῇ φόβος πληγῆς καὶ κολάσεως· οὐκ οἶδα τί τηλικοῦτο κατέψευσται τῶν ἄλλων ὁ Κωλώτης, ἡλίκον ἀληθῶς τῶν Ἐπικούρου λόγων καὶ δογμάτων κατηγόρηκεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…