Plutarkhos
Epikuros'a Göre Hoş Bir Yaşam Mümkün Değildir
Ὅτι οὐδὲ ζῆν ἔστιν ἡδέως κατ᾽ Ἐπίκουρον
1Epikuros'un yakın dostu Kolotes, Öteki Filozofların Öğretilerine Göre Yaşamak Bile Mümkün Değildir başlıklı bir kitap yayımladı. Filozoflar adına ona karşı söylemek aklımıza gelenler daha önce yazıldı. Ders dağıldıktan sonra gezinti yolunda bu okula karşı daha başka sözler de söylendi; bunları da yazıya geçirmeyi uygun buldum. Başka bir sebeple olmasa bile, başkalarını denetleyenlere şunu göstermek için: Herkes çürüttüğü kişilerin sözlerini ve yazılarını üstünkörü geçmemeli, oradan buradan sözler koparıp konudan bağımsız ifadelere saldırarak tecrübesizleri aldatmamalıdır.
Κωλώτηεζ ὁ Ἑπικούρου συνήθης βιβλίον ἐξέδωκεν ἐπιγράψας ὅτι κατὰ τὰ τῶν ἄλλων φιλοσόφων δόγματα οὐδὲ ζῆν ἔστιν. ὅσα τοίνυν ἡμῖν ἐπῆλθεν εἰπεῖν πρὸς αὐτὸν ὑπὲρ τῶν φιλοσόφων, ἐγράφη πρότερον. ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς σχολῆς διαλυθείσης ἐγένοντο λόγοι πλείονες ἐν τῷ περιπάτῳ πρὸς τὴν αἵρεσιν, ἔδοξέ μοι καὶ τούτους ἀναλαβεῖν, εἰ καὶ διʼ ἄλλο μηδὲν ἀλλʼ ἐνδείξεως ἕνεκα τοῖς εὐθύνουσιν ἑτέρους, ὅτι δεῖ τοὺς λόγους ἕκαστον ὧν ἐλέγχει καὶ τὰ γράμματα μὴ παρέργως διελθεῖν μηδὲ φωνὰς ἀλλαχόθεν ἄλλας ἀποσπῶντα καὶ ῥήμασιν ἄνευ πραγμάτων ἐπιτιθέμενον παρακρούεσθαι τοὺς ἀπείρους.
2Her zamanki gibi dersten sonra gymnasiona çıktığımızda Zeuksippos, "Bana kalırsa," dedi, "söz, uygun olan açık sözlülükten çok daha yumuşak söylendi. Yine de Herakleides ve arkadaşları, Epikuros ile Metrodoros'a, bir suçları yokken, fazla sert dokunduğumuz için bizi suçlayarak gidiyor."
Theon, "Peki onlara," dedi, "Kolotes'in ötekilerle karşılaştırılınca insanların en edeplisi göründüğünü söylemedin mi? Çünkü onlar insanlar arasındaki en çirkin sözleri, soytarılık, tumturak, şarlatanlık, fahişelik, katillik, 'ağır inleyen', 'çok kötü', 'kalın kafalı' gibi lafları toplayıp Aristoteles'e, Sokrates'e, Pythagoras'a, Protagoras'a, Theophrastos'a, Herakleides'e, Hipparkhos'a, ünlülerin kimine yağdırmadılar ki! Öyle ki başka her şeyde bilge olsalar bile, bu küfürler ve suçlamalar yüzünden bilgelikten çok uzak tutulmaları gerekirdi. Çünkü 'kıskançlık tanrısal korodan dışarıda kalır', zayıflık yüzünden acısını gizleyemeyen çekememezlik de."
Aristodemos söze girdi: "Herakleides gramerci olduğu için, onların deyişiyle 'şiirsel curcuna' ve 'Homeros'un ahmaklıkları' karşılığında, ya da Metrodoros o kadar yazıda şaire sövdüğü için, Epikuros'a bu teşekkürü ödüyor. Ama onları bırakalım, Zeuksippos. Söze başlarken bu adamlara söylenen, onlara göre yaşamanın mümkün olmadığı sözünü, bu dostumuz yorulduğuna göre, neden Theon'u da alarak kendimiz sonuna götürmeyelim?"
Theon ona, "Bu yarışmayı," dedi, "bizden önce başkaları tamamladı. Şimdi, istersen, 'başka bir hedef' koyalım ve bu adamları filozoflar adına şöyle bir davayla takip edelim: Mümkünse onlara göre hoş yaşamanın bile mümkün olmadığını göstermeye çalışalım."
"Hayret!" dedim gülerek. "Adamların karnına atlayacak gibisin, 'etler' davasını da açacaksın; hazlarını ellerinden alıyorsun, onlar da haykırıyor: 'Ne iyi boksörüz ne hatip, ne halk önderi ne yönetici; bizim olan hep tatlı şölen ve etten geçip psykhēnin hazzına ve sevincine yükselen her hoş harekettir.' Bana öyle geliyor ki, atasözündeki gibi yıldan ilkbaharı çıkarmıyor, hoş yaşamayı onlara bırakmayacaksan adamların yaşamını alıyorsun."
"Peki," dedi Theon, "bu sözü beğeniyorsan neden hazır bulunduğun hâlde kullanmıyorsun?"
"Kullanacağım," dedim, "dinleyerek ve gerekirse cevap vererek; ama öncülüğü size bırakıyorum."
Theon biraz bahane gösterince Aristodemos, "Bize söze giden ne kısa ve düz bir yolu kapattın," dedi, "okulun önce güzellik konusunda hesap vermesine izin vermeyerek! Çünkü hazzı gaye koyan insanları hoş yaşamaktan çıkarmak kolay değildir; ama güzel yaşamaktan düşerlerse hoş yaşamaktan da düşerler, madem ki kendilerinin dediği gibi güzel yaşamadan hoş yaşamak mümkün değildir."
προελθόντων γὰρ ἡμῶν εἰς τὸ γυμνάσιον ὥσπερ εἰώθειμεν ἐκ τῆς διατριβῆς, Ζεύξιππος ἐμοὶ μέν ἔφη δοκεῖ πολὺ τῆς προσηκούσης ὁ λόγος εἰρῆσθαι παρρησίας μαλακώτερον· ἀπίασι δʼ ἡμῖν ἐγκαλοῦντες οἱ περὶ Ἡρακλείδην, τοῦ Ἐπικούρου καὶ τοῦ Μητροδώρου, ἡμῖν μηδὲν αἰτίων ὄντων, θρασύτερον καθαψαμένοις. καὶ ὁ Θέων εἶτʼ οὐκ ἔλεγες εἶπεν ὅτι τοῖς ἐκείνων ὁ Κωλώτης παραβαλλόμενος εὐφημότατος ἀνδρῶν φαίνεται; τὰ γὰρ ἐν ἀνθρώποις αἴσχιστα ῥήματα, βωμολοχίας, ληκυθισμοὺς, ἀλαζονείας, ἑταιρήσεις, ἀνδροφονίας, βαρυστόνους, πολυφθόρους, βαρυεγκεφάλους συναγαγόντες Ἀριστοτέλους καὶ Σωκράτους καὶ Πυθαγόρου καὶ Πρωταγόρου καὶ Θεοφράστου καὶ Ἡρακλείδου καὶ Ἱππάρχου καὶ τίνος γὰρ οὐχὶ τῶν ἐπιφανῶν;ʼ κατεσκέδασαν· ὥστʼ, εἰ καὶ τἄλλα πάντα σοφῶς εἶχεν αὐτοῖς, διὰ τὰς βλασφημίας ταύτας καὶ κατηγορίας πορρωτάτω σοφίας ἂν εἴργεσθαι· φθόνος γὰρ ἔξω θείου χοροῦ καὶ ζηλοτυπία διʼ ἀσθένειαν ἀποκρύψαι μὴ δυναμένη τὸ ἀλγοῦν ὑπολαβὼν οὖν Ἀριστόδημος Ἡρακλείδης μὲν οὖν ἔφη γραμματικὸς ὤν, ἀντὶ τῆς ποιητικῆς τύρβης, ὡς ἐκεῖνοι λέγουσι, καὶ τῶν Ὁμήρου μωρολογημάτων ἀποτίνει ταύτας Ἐπικούρῳ χάριτας, ἢ ὅτι Μητρόδωρος ἐν γράμμασι τοσούτοις τῷ ποιητῇ λελοιδόρηκεν. ἀλλʼ ἐκείνους μὲν ἐῶμεν, ὦ Ζεύξιππε· τὸ δʼ ἐν ἀρχῇ τῶν λόγων ῥηθὲν πρὸς τοὺς ἄνδρας, ὡς οὐκ ἔστι ξῆν κατʼ αὐτούς, τί οὐ μᾶλλον, ἐπεὶ κέκμηκεν οὗτος, αὐτοὶ διʼ ἑαυτῶν περαίνομεν ἅμα καὶ Θέωνα παραλαβόντες; καὶ ὁ Θέων πρὸς αὐτὸν ἀλλʼ οὗτος μέν ἔφη ὁ ἆθλος ἑτέροις ἐκτετέλεσται πρὸ ἡμῶν. νῦν αὖτε σκοπὸν ἄλλον, εἰ δοκεῖ, θέμενοι τοιαύτῃ τινὶ δίκῃ μετίωμεν ὑπὲρ τῶν φιλοσόφων τοὺς ἄνδρας· ἀποδεῖξαι γάρ, ἄνπερ ᾖ δυνατόν, ἐπιχειρήσωμεν, ὅτι μηδὲ ζῆν ἡδέως ἔστιν κατʼ αὐτούς. παπαί εἶπον ἔγωγε γελάσας εἰς τὴν γαστέρα τοῖς ἀνδράσιν ἔοικας ἐναλεῖσθαι, καὶ τὴν περὶ τῶν κρεῶν ἐπάξειν, ἀφαιρούμενος ἡδονὴν ἀνθρώπων βοώντων οὐ γὰρ πυγμάχοι εἰμὲν ἀμύμονες οὐδὲ ῥήτορες οὐδὲ προστάται δήμων οὐδʼ ἄρχοντες, ἀεὶ δʼ ἡμῖν δαίς τε φίλη καὶ πᾶσα διὰ σαρκὸς ἐπιτερπὴς κίνησις ἐφʼ ἡδονὴν τινα καὶ χαρὰν ψυχῆς ἀναπεμπομένη. δοκεῖς οὖν μοι μὴ τὸ ἔαρ ἐξαιρεῖν ὥς φασιν, ἀλλὰ τὸ ζῆν ἀφαιρεῖσθαι τοὺς ἄνδρας, εἰ τὸ ζῆν ἡδέως μὴ ἀπολείψεις αὐτοῖς. τί οὖν εἶπεν ὁ Θέων εἰ δοκιμάζεις τὸν λόγον, αὐτὸς οὐ χρῇ παρόντι; χρήσομαι εἶπον ἀκροώμενος καὶ ἀποκρινόμενος, ἂν δέησθε· τὴν δʼ ἡγεμονίαν ὑμῖν παραδίδωμι μικρὰ δὴ προφασισαμένου τοῦ Θέωνος, Ἀριστόδημος ὡς σύντομον ἔφη καὶ λείαν ἔχων ὁδὸν ἀπετάφρευσας ἡμῖν πρὸς τὸν λόγον, οὐκ ἐάσας περὶ τοῦ καλοῦ πρότερον εὐθύνας ὑποσχεῖν τὴν αἵρεσιν. ἀνθρώπους γάρ, ἡδονὴν ὑποτιθεμένους τέλος, οὐκ ἔστιν ἐξελάσαι τοῦ ἡδέως ζῆν ῥᾴδιον· τοῦ δὲ καλῶς ἐκπεσόντες ἅμα καὶ τοῦ ἡδέως συνεξέπιπτον· ἐπεὶ τὸ ἡδέως ζῆν ἄνευ τοῦ καλῶς ἀνύπαρκτόν ἐστιν, ὡς αὐτοὶ λέγουσι.
3Theon, "Gerekirse bunu," dedi, "söz ilerleyince tekrar ele alırız; şimdi onların verdiklerini kullanalım. Onlar iyinin karında ve etin, hazzın girip acının girmediği bütün öteki geçitlerinde olduğunu düşünürler. Bilge Metrodoros'un dediği gibi, bütün güzel ve bilgece buluşlar karın hazzı ve ona dair iyi umut için yapılmıştır. Daha ilk bakışta, arkadaşım, iyinin sebebi olarak ne kadar cılız, çürük ve güvenilmez bir şey aldıkları görülüyor. Hazzı aldıkları bu geçitlerden acılara da aynı şekilde delik deşik bir şey; daha doğrusu hazzı az sayıda, acıyı bütün parçalarıyla alan bir şey. Çünkü bütün hazlar […]; eklemler, sinirler, ayaklar ve eller ise korkunç ve dehşetli illetlerin yerleştiği yerlerdir: damla, romatizma, yayılan yaralar, çürümeler, kangrenler. En hoş kokuları ve tatları bedene yaklaştırırsan, düz ve yumuşak hareket eden küçücük bir yer bulursun, öbür yerler çoğu kez rahatsız olur ve öfkelenir. Ateşe, demire, ısırığa ve kamçıya karşı ise hiçbir yer etkilenmez ya da acıya duyarsız değildir; sıcak, soğuk ve ateşli hastalık her yere işler. Hazlar ise esintiler gibi bedenin şurasına burasına gülümseyip dağılır; süreleri de uzun değildir, kayan yıldızlar gibi etin içinde yanıp söner.
Acıya tek tanık olarak Aiskhylos'un Philoktetes'i yeter. Yılan, der, bırakmadı,
korkunç dişlerini yerleştirdi, ayağımı kapıp.
Acı […] kayıp gitmez, bedenin başka yerlerini de hareket ettirip gıdıklamaz. Yoncanın çok dönemeçli, eğri tohumu pürüzü sayesinde toprağa tutunup uzun süre kaldığı gibi, acı da kancalarını ve köklerini saçarak ete sarılır; yalnız günler ve geceler değil, bazılarında yılın mevsimleri ve Olimpiyat dönemleri boyunca sürer, ancak başka daha şiddetli acılarla, çivi çiviyi söker gibi, güçlükle gider. Kim, ateşlilerin susadığı, kuşatılmışların acıktığı kadar uzun süre içmiş ya da yemiştir? Tiranların ceza verip işkence ettiği kadar uzun gevşeme ve dostlarla birlikte olma nerede var? Bu da bedenin hoş yaşama konusundaki bayağılığından ve yeteneksizliğindendir ki, acılara hazlardan daha çok dayanır, onlara karşı gücü ve kuvveti vardır, hazlarda ise zayıf ve çabuk doyandır.
Hoş yaşama konusunda […] bu konuda daha fazla söz söylememize izin vermiyorlar; kendileri etin hazzının küçük, hatta bir anlık olduğunu kabul ediyorlar, tabii boş konuşup böbürlenmiyorlarsa. Metrodoros 'Bedenin hazlarına çok kez tükürdük' diyor; Epikuros bilgenin hastayken bedenin hastalığının aşırılıklarına bile çok kez güldüğünü söylüyor. Bedenin acıları bunlar için bu kadar hafif ve kolaysa hazlarda kayda değer ne olabilir? Hazlar süre ve büyüklükçe acılardan geri kalmasa bile acılarla ilgilidir; Epikuros da onlara ortak sınır olarak her acının ortadan kalkmasını koymuştur: Tabiat hazzı acıyı giderene kadar artırır, ondan öteye büyüklükçe ilerlemesine izin vermez, acı çekmeme durumuna gelince yalnızca zorunlu olmayan bazı çeşitlemeler kabul eder. Buna doğru istekle yürümek hazzın ölçüsüdür ve çok kısa, özet bir yoldur.
Bu yüzden buradaki cılızlığı fark edince, verimsiz bir topraktan taşınır gibi gayeyi bedenden psykhēye taşıyorlar; orada hazların bol otlaklarını ve çayırlarını bulacaklarını sanıyorlar:
İthaka'da ne geniş koşu yolları var ne de çayır.
Etçiğe dair zevk de düz değil pürüzlüdür, çok miktarda yabancı ve zonklayıcı şeyle karışmıştır."
καὶ ὁ Θέων ἀλλὰ τοῦτο μέν εἶπεν ἂν δόξῃ, τοῦ λόγου προϊόντος ἀναθησόμεθα· νῦν δὲ χρησόμεθα τοῖς διδομένοις ὑπʼ αὐτῶν. οἴονται δὲ περὶ γαστέρα τἀγαθὸν εἶναι καὶ τοὺς ἄλλους πόρους τῆς σαρκὸς ἅπαντας, διʼ ὧν ἡδονὴ καὶ μὴ ἀλγηδὼν ἐπεισέρχεται· καὶ πάντα τὰ καλὰ καὶ σοφὰ ἐξευρήματα τῆς περὶ γαστέρα ἡδονῆς ἕνεκα γεγονέναι καὶ τῆς ὑπὲρ ταύτης ἐλπίδος ἀγαθῆς, ὡς ὁ σοφὸς εἴρηκε Μητρόδωρος. αὐτόθεν μὲν οὖν, ὦ ἑταῖρε, φαίνονται γλίσχρον τι καὶ σαπρὸν καὶ οὐ βέβαιον αἴτιον τἀγαθοῦ λαμβάνοντες, ἀλλὰ τοῖς πόροις τούτοις, διʼ ὧν ἡδονὰς; ἐπεισάγονται, καὶ πρὸς ἀλγηδόνας ὁμοίως κατατετρημένον, μᾶλλον δʼ ἡδονὴν μὲν ὀλίγοις ἀλγηδόνα δὲ πᾶσι τοῖς μορίοις δεχόμενον. πᾶσα γὰρ ἡδονὴ περὶ […] ἄρθρα καὶ νεῦρα καὶ πόδας καὶ χεῖρας, οἷς ἐνοικίζεται τὰ δεινὰ πάθη καὶ σχέτλια, ποδαγρικὰ καὶ ῥευματικὰ καὶ φαγεδαινικὰ καὶ διαβρώσεις καὶ ἀποσήψεις· ὀσμῶν δὲ καὶ χυμῶν τὰ ἣδιστα προσαγαγὼν τῷ σώματι μικρὸν εὑρήσεις χωρίον ἐν αὐτῷ παντάπασι τὸ κινούμενον λείως καὶ προσηνῶς, τὰ δʼ ἄλλα πολλάκις δυσχεραίνει καὶ ἀγανακτεῖ· πυρὶ δὲ καὶ σιδήρῳ καὶ δήγματι καὶ ὑστριχίσιν οὐδὲν ἀπαθὲς οὐδʼ ἀναίσθητον ἀλγηδόνος, ἀλλὰ καὶ καῦμα καὶ ῥῖγος εἰς ἅπαντα καταδύεται καὶ πυρετός· αἱ δʼ ἡδοναὶ καθάπερ αὖραι πρὸς ἑτέραις ἕτεραι τοῦ σώματος ἄκραις ἐπιγελῶσαι διαχέονται, καὶ ὁ χρόνος ὁ μὲν τούτων οὐ πολὺς ἀλλʼ ὥσπερ οἱ διᾴττοντες ἔξαψιν ἅμα καὶ σβέσιν ἐν τῇ σαρκὶ λαμβάνουσιν εἷς δὲ τοῦ πόνου μάρτυς ὁ Αἰσχύλου Φιλοκτήτης ἱκανός· οὐ γὰρ ὁ δράκων, φησίν, ἀνῆκεν ἀλλʼ ἐνῴκισε δεινὴν στομάτων ἔκφυσιν, ποδὸς λαβεῖν. ὀλισθείη […] ἀλγηδὼν οὐχ ἕτερα τοιαῦτα κινοῦσα καὶ γαργαλίζουσα τοῦ σώματος· ἀλλʼ ὥσπερ τὸ τῆς μηδικῆς σπέρμα πολυκαμπὲς καὶ σκαληνὸν ἐμφύεται τῇ γῇ καὶ διαμένει πολὺν χρόνον ὑπὸ τραχύτητος, οὕτως ὁ πόνος ἄγκιστρα καὶ ῥίζας διασπείρων καὶ συμπλεκόμενος τῇ σαρκὶ καὶ παραμένων οὐχ ἡμέρας οὐδὲ νύκτας μόνον ἀλλὰ καὶ ὥρας ἐτῶν ἐνίοις καὶ περιόδους ὀλυμπιακὰς, μόλις ὑπʼ ἄλλων πόνων ὥσπερ ἥλων σφοδροτέρων ἐκκρουόμενος ἀπαλλάττεται. τίς γὰρ ἔπιε χρόνον τοσοῦτον ἢ ἔφαγεν, ὅσον διψῶσιν οἱ πυρέττοντες καὶ πεινῶσιν οἱ πολιορκούμενοι; ποῦ δʼ ἔστιν ἄνεσις καὶ κοινωνία μετὰ φίλων, ἐφʼ ὅσον κολάζουσι καὶ στρεβλοῦσι τύραννοι; καὶ γὰρ τοῦτο τῆς τοῦ σώματος φαυλότητος καὶ ἀφυΐας πρὸς τὸ ἡδέως ζῆν ἐστιν, ὅτι τοὺς πόνους ὑπομένει μᾶλλον ἢ τὰς ἡδονὰς καὶ πρὸς ἐκείνους ἔχει ῥώμην καὶ δύναμιν, ἐν δὲ ταύταις ἀσθενὲς ἐστι καὶ ἁψίκορον. τὸ δʼ ἡδέως ζῆν ἂν ἅπτωνται […] πλείονα περὶ τούτου λέγειν οὐκ ἐῶσιν ἡμᾶς, ὁμολογοῦντες αὐτοὶ μικρὸν εἶναι τὸ τῆς σαρκὸς ἡδύ, μᾶλλον δʼ ἀκαρές, εἴ γε δὴ μὴ κενολογοῦσι μηδʼ ἀλαζονεύονται, Μητρόδωρος μὲν λέγων ὅτι πολλάκις προσεπτύσαμεν ταῖς τοῦ σώματος ἡδοναῖς, Ἐπίκουρος δὲ καὶ γελᾶν φησι ταῖς ὑπερβολαῖς τοῦ περὶ τὸ σῶμα νοσήματος πολλάκις κάμνοντα τὸν σοφόν οἷς οὖν οἱ πόνοι τοῦ σώματος οὕτως εἰσὶν ἐλαφροὶ καὶ ῥᾴδιοι, πῶς ἔνεστί τι ταῖς ἡδοναῖς ἀξιόλογον; καὶ γὰρ εἰ μὴ χρόνῳ μηδὲ μεγέθει τῶν πόνων ἀποδέουσιν, ἀλλὰ περὶ πόνους ἔχουσι, καὶ πέρας αὐταῖς κοινὸν Ἐπίκουρος τὴν παντὸς τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσιν ἐπιτέθεικεν, ὡς τῆς φύσεως ἄχρι τοῦ λῦσαι τὸ ἀλγεινὸν αὐξούσης τὸ ἡδύ, περαιτέρω δὲ μὴ ἐώσης προελθεῖν κατὰ τὸ μέγεθος, ἀλλὰ ποικιλμοὺς τινας οὐκ ἀναγκαίους, ὅταν ἐν τῷ μὴ πονεῖν γένηται, δεχομένης ἡ δʼ ἐπὶ τοῦτο μετʼ ὀρέξεως πορεία, μέτρον ἡδονῆς οὖσα, κομιδῇ βραχεῖα καὶ σύντομος ὅθεν αἰσθόμενοι τῆς ἐνταῦθα γλισχρότητος ὥσπερ ἐκ χωρίου λυπροῦ τοῦ σώματος μεταφέρουσι τὸ τέλος εἰς τὴν ψυχήν, ὡς ἐκεῖ νομὰς καὶ λειμῶνας ἀμφιλαφεῖς ἡδονῶν ἕξοντες ἐν δʼ Ἰθάκῃ οὔτʼ ἂρ δρόμοι εὐρέες οὔτε τι λειμών οὔτε λείη περὶ τὸ σαρκίδιον ἡ ἀπόλαυσις ἀλλὰ τραχεῖα, μεμιγμένη πρὸς πολὺ τὸ ἀλλότριον καὶ σφυγματῶδες.
4Bunun üzerine Zeuksippos, "Öyleyse," dedi, "bu adamlar doğuşun ilk görüldüğü bedenden başlayıp daha sağlam olduğu için psykhēye geçerek her şeyi onda tamamlamakla iyi etmiyorlar mı?"
"Vallahi iyi ederler," dedim, "tabiata da uygundur; eğer buraya geçince, tefekkür ve siyaset adamları gibi daha üstün, daha mükemmel bir şey bulurlarsa. Ama psykhēnin var olan hiçbir şeyde, bedenin mevcut ya da beklenen hazları dışında sevinip dinginleşemediğini, onun iyisinin bu olduğunu şahit gösterip haykırdıklarını duyuyorsan, sana psykhēyi bedenin süzgeci olarak kullanıyorlar gibi gelmiyor mu? Sanki şarabı aktarır gibi, hazzı kötü, sızdıran bir kaptan buraya aktarıp eskiterek daha yüce ve değerli bir şey yaptıklarını sanıyorlar. Oysa şarabı aktarılınca zaman korur ve tatlandırır; psykhē ise hazdan yalnız anısını, koku gibi alıp saklar, başka bir şey değil. Çünkü haz etin üzerinde kaynayıp söner, hatırlanan kısmı da soluk ve yağ kokuludur; sanki insan yediğinin içtiğinin bayat kavramlarını içinde biriktirir, tazeleri olmayınca bunlarla idare eder.
Bak, Kyreneliler ne kadar daha ölçülü, oysa Epikuros'la aynı testiden içmişlerdir: Cinsel ilişkinin ışıkta değil karanlıkta yapılması gerektiğini düşünürler ki, düşünce eylemin hayallerini görme yoluyla apaçık alıp isteği tekrar tekrar alevlendirmesin. Bunlar ise bilgenin asıl farkını hazlarla ilgili görüntüleri, hâlleri ve hareketleri apaçık hatırlamak ve içinde tutmak sayıyor. Hazzın kirli sularını, bedenlerin yıkandığı bir yermiş gibi bilgenin psykhēsinde bırakarak bilgeliğe yakışmayan bir şey tavsiye edip etmediklerini konuşmayalım; ama bunlardan hoş yaşamanın çıkmayacağı hemen bellidir.
Mevcut haz küçük görünüyorsa, hatırlanan hazzın büyük olması beklenemez; olurken ölçülü sevindiren şeyler, olduktan sonra aşırı sevindirmez. Çünkü bedensel şeylere hayran olup sersemleyenlerde bile, bittiği zaman sevinç kalmaz; haz uçup gidince psykhēde bir gölge ve rüya, arzuların bir kıvılcımı kalır. Tıpkı uykuda susayanın ya da âşık olanın yarım hazlarının ve zevklerinin azgınlığı daha keskin uyandırması gibi. Bunlar için yaşanmış zevklerin anısı hoş değildir; soluk ve boş bir haz kalıntısından gerçek bir isteğin çok miktarda azgın ve dürtücü gücünü çıkarır. Ölçülü ve itidalli kişilerin de böyle şeylerin düşüncesine dalması beklenmez; Karneades'in alay ettiği şeyi yapmaları da: Günlüklerden okur gibi, Hedeia ile Leontion'la kaç kez birlikte oldum, nerede Thasos şarabı içtim, ayın hangi yirmisinde en pahalı yemeği yedim diye dökmek. Çünkü psykhēnin anılara böyle çılgınca dalıp erimesi, olan ve beklenen haz işleri konusunda korkunç ve hayvanca bir karışıklık ve kuduzluk gösterir.
Bu yüzden sanırım bu saçmalıkların farkına vararak etin acısızlığına ve istikrarına sığınıyorlar: Bunun bazı kişilerde olacağını ve olduğunu düşünmekte hoş yaşamanın bulunduğunu söylüyorlar. Çünkü etin istikrarlı hâli ve ona dair güvenilir umut, hesap edebilenler için en yüksek ve en sağlam sevinci içerirmiş.
ὑπολαβὼν οὖν ὁ Ζεύξιππος εἶτʼ οὐ καλῶς ἔφη δοκοῦσί σοι ποιεῖν οἱ ἄνδρες, ἀρχόμενοι μὲν ἀπὸ τοῦ σώματος, ἐν ᾧ πρῶτον ἐφάνη γένεσις, εἶτ’ ἰόντες ἐπὶ τὴν ψυχὴν ὡς βεβαιοτέραν καὶ τὸ πᾶν ἐν ταύτῃ τελειοῦντες; καλῶς νὴ Δίʼ ἔφην ἐγὼ καὶ κατὰ φύσιν, εἴ τι κρεῖττον ἐνταῦθα μετιόντες καὶ τελειότερον ἀνευρίσκουσιν, ὥσπερ οἱ θεωρητικοὶ καὶ πολιτικοὶ τῶν ἀνδρῶν. εἰ δʼ ἀκούεις αὐτῶν μαρτυρομένων καὶ βοώντων, ὡς ἐπʼ οὐδενὶ τῶν ὄντων πέφυκε χαίρειν καὶ γαληνίζειν πλὴν ἐπὶ σώματος ἡδοναῖς παρούσαις ἢ προσδοκωμέναις, καὶ τοῦτʼ αὐτῆς τἀγαθόν ἐστιν, ἆρʼ οὐ δοκοῦσί σοι διεράματι τοῦ σώματος χρῆσθαι τῇ ψυχῇ, καὶ καθάπερ οἶνον ἐκ πονηροῦ καὶ μὴ παλαιοῦντες οἴεσθαι σεμνότερόν τι ποιεῖν καὶ τιμιὼτερον ζειν πλὴν ἐπὶ σώματος ἡδοναῖς παρούσαις ἢ προσοὑ δοκοῦσί σοι διεράματι τοῦ σώματος; χρῆσθαι τῇ στέγοντος ἀγγείου τὴν ἡδονὴν διαχέοντες ἐνταῦθα καὶ καίτοι γʼ οἶνον μὲν χρόνος διαχυθέντα τηρεῖ καὶ συνηδύνει· τῆς δʼ ἡδονῆς; ἡ ψυχὴ παραλαβοῦσα τὴν μνήμην, ὥσπερ ὀσμήν, ἄλλο δʼ οὐδέν, φυλάσσει· ζέσασα γὰρ ἐπὶ σαρκὶ κατασβέννυται καὶ τὸ μνημονευόμενον αὐτῆς; ἀμαυρόν ἐστι καὶ κνισῶδες, ὥσπερ ἑώλων ὧν τις ἔφαγεν ἢ ἔπιε τιθεμένου καὶ ταμιεύοντος ἐπινοίας ἐν ἑαυτῷ καὶ χρωμένου δηλονότι ταύταις, προσφάτων μὴ παρόντων. ὅρα δʼ ὅσῳ μετριώτερον οἱ Κυρηναϊκοί, καίπερ ἐκ μιᾶς οἰνοχόης Ἐπικούρῳ πεπωκότες, οὐδʼ ὁμιλεῖν ἀφροδισίοις οἴονται δεῖν μετὰ φωτὸς ἀλλὰ σκότος προθεμένους, ὅπως μὴ τὰ εἴδωλα τῆς πράξεως ἀναλαμβάνουσα διὰ τῆς ὄψεως ἐναργῶς ἡ διάνοια πολλάκις ἀνακάηται τὴν ὄρεξιν. οἱ δὲ τούτῳ μάλιστα τὸν σοφὸν ἡγούμενοι διαφέρειν, τῷ μνημονεύειν ἐναργῶς καὶ συνέχειν ἐν ἑαυτῷ τὰ περὶ τὰς ἡδονὰς φάσματα καὶ πάθη καὶ κινήσεις, εἰ μὲν οὐδὲν ἄξιον σοφίας παρεγγυῶσιν, ὥσπερ σωμάτων οἰκίᾳ τῇ ψυχῇ τοῦ σοφοῦ τὰ τῆς ἡδονῆς ἐκκλύσματα μένειν ἐῶντες, μὴ λέγωμεν· ὅτι δʼ οὐκ ἔστιν ἀπὸ τούτων ἡδέως ζῆν, αὐτόθεν γε πρόδηλον. οὐ γὰρ εἰκὸς εἶναι μέγα τῆς ἡδονῆς τὸ μνημονευόμενον, εἰ μικρὸν γʼ ἐδόκει τὸ παρόν· οὐδʼ οἷς εὐφραίνετο μετρίως γιγνομένοις ὑπερχαίρειν γενομένων ὅπου οὐδὲ τοῖς ἐκπεπληγμένοις τὰ σωματικὰ καὶ θαυμάζουσιν ἐμμένει τὸ χαίρειν παυσαμένοις, ἀλλὰ σκιά τις ὑπολείπεται καὶ ὄναρ ἐν τῇ ψυχῇ τῆς ἡδονῆς ἀποπταμένης οἷον ὑπέκκαυμα τῶν ἐπιθυμιῶν, ὥσπερ ἐν ὕπνοις διψῶντος ἢ ἐρῶντος ἀτελεῖς ἡδοναὶ καὶ ἀπολαύσεις δριμύτερον ἐγείρουσι τὸ ἀκόλαστον. οὔτε δὴ τούτοις ἐπιτερπὴς ἡ μνήμη τῶν ἀπολελαυσμένων, ἀλλʼ ἐξ ὑπολείμματος ἡδονῆς ἀμυδροῦ καὶ διακένου πολὺ τὸ οἰστρῶδες καὶ νύττον ἐναργοῦς ἀναφέρουσα τῆς ὀρέξεως οὔτε τοὺς μετρίους καὶ σώφρονας εἰκὸς ἐνδιατρίβειν τῇ ἐπινοίᾳ τῶν τοιούτων, οὐδʼ ἅπερ ἔσκωπτε τὸν Καρνεάδην πράττοντα, οἷον ἐξ ἐφημερίδων ἀναλέγεσθαι, ποσάκις Ἡδείᾳ καὶ Λεοντίῳ συνῆλθον, ἢ ποῦ Θάσιον ἔπιον ἢ ποίας εἰκάδος ἐδείπνησαν πολυτελέστατα. δεινὴν γὰρ ἐμφαίνει καὶ θηριώδη περὶ τὰ γιγνόμενα καὶ προσδοκώμενα τῆς ἡδονῆς ἔργα ταραχὴν καὶ λύσσαν ἡ τοσαύτη πρὸς ἀναμνήσεις βάκχευσις αὐτῆς τῆς ψυχῆς καὶ πρόστηξις. ὅθεν αὐτοί μοι δοκοῦσι, τούτων αἰσθόμενοι τῶν ἀτοπιῶν, εἰς τὴν ἀπονίαν καὶ τὴν εὐστάθειαν ὑποφεύγειν τῆς σαρκός, ὡς ἐν τῷ ταύτην ἐπινοεῖν περί τινας ἐσομένην καὶ γεγενημένην τοῦ ἡδέως ζῆν ὄντος· τὸ γὰρ εὐσταθὲς σαρκὸς κατάστημα καὶ τὸ περὶ ταύτης πιστὸν ἔλπισμα τὴν ἀκροτάτην χαρὰν καὶ βεβαιοτάτην ἔχειν τοῖς ἐπιλογίζεσθαι δυναμένοις.
5Önce bak ne yapıyorlar: Bu hazzı, ya da acısızlığı ya da istikrarı, bedenden psykhēye, sonra ondan yine bedene, aşağı yukarı aktarıyor; tutulamayıp sızdığı ve kaydığı için onu başlangıca bağlamak zorunda kalıyorlar. Kendi deyişiyle etin hoşlanan kısmını psykhēnin sevinen kısmına dayıyor, sonra sevinenden yine umutla hoşlanana varıyorlar. Temel sarsılırken üzerinde duran nasıl sarsılmaz? Dışarıdan pek çok zorunluluğa ve darbeye açık, içinde de aklın çeviremeyeceği kötülük kaynakları taşıyan bedenin, onca sallantı ve değişime sahip bu şeyin üzerinde sağlam umut ve sarsılmaz sevinç nasıl olabilir? Öyle olmasa nous sahibi adamların başına idrar zorluğu, kanlı ishal, verem ve su toplama gelmezdi; bunların bazılarına Epikuros kendisi, bazılarına Polyainos uğradı, bazıları Neokles'i ve Agathobulos'u götürdü.
Bunları kınamıyoruz; Pherekydes'in ve Herakleitos'un ağır hastalıklar geçirdiğini biliyoruz. Ama onlardan istiyoruz ki, kendi hâlleriyle tutarlı olmak, boş laflarla cesaret satıp halkın gözüne girerek bir de şarlatanlık borcu yüklenmemek istiyorlarsa, ya etin istikrarını bütün sevincin ilkesi saymasınlar, ya da aşırı acılar ve hastalıklar içinde olanların sevinip meydan okuduğunu söylemesinler. Etin istikrarlı hâli çoğu kez olur, ama ete dair güvenilir ve sağlam umut nous sahibi bir psykhēde olamaz. Aiskhylos'un dediği gibi, denizde bilge dümenciye gece de dinginlik de sancı doğurur, çünkü gelecek belirsizdir. Bedenin istikrarında ve bedene dair umutlarda iyiyi arayan psykhēnin de hayatını korkusuz ve dalgasız geçirmesi imkânsızdır. Çünkü beden, deniz gibi yalnız dışarıdan fırtınalar ve boralar almaz, kendinden daha çok ve daha büyük çalkantılar çıkarır; kış ortasında açık havanın süreceği, etin zarar görmeyeceğinden daha kolay umulur.
Şairlere hayatı bir günlük, güvenilmez, istikrarsız demeyi, mevsimle doğup solan yapraklara benzetmeyi sağlayan, etin bu kırılganlığından, zarara açıklığından ve hastalıklılığından başka nedir? Etin en yüksek iyiliğinden bile korkup onu kısmayı öğütlerler. "En üst dereceye varan iyi bedensel durumlar tehlikelidir" der Hippokrates;
az önce etiyle serpilen, gökten düşen yıldız gibi söndü
der Euripides. Güzellere bakınca nazar ve kıskançlıktan zarar geldiğine inanılır, çünkü bedenin olgunluk çağı zayıflığı yüzünden en hızlı değişime uğrar.
ὅρα δὴ πρῶτον μὲν οἷα ποιοῦσι, τὴν εἴθʼ ἡδονὴν ταύτην εἴτʼ ἀπονίαν ἢ εὐστάθειαν ἄνω καὶ κάτω μετερῶντες ἐκ τοῦ σώματος εἰς τὴν ψυχήν, εἶτα πάλιν ἐκ ταύτης εἰς ἐκεῖνο τῷ μὴ στέγειν ἀπορρέουσαν καὶ διολισθάνουσαν ἀναγκαζόμενοι τῇ ἀρχῇ συνάπτειν καὶ τὸ μὲν ἡδόμενον, ὥς φησι, τῆς σαρκὸς τῷ χαίροντι τῆς ψυχῆς ὑπερείδοντες, αὖθις δʼ ἐκ τοῦ χαίροντος εἰς τὸ ἡδόμενον τῇ ἐλπίδι τελευτῶντες. καὶ πῶς οἷόν τε, τῆς βάσεως τινασσομένης, μὴ συντινάσσεσθαι τὸ βαῖνον· ἢ βέβαιον ἐλπίδα καὶ χαρὰν ἀσάλευτον εἶναι περὶ πράγματος σάλον ἔχοντος τοσοῦτον καὶ μεταβολάς, ὅσαις φυλάττουσι τὸ σῶμα, πολλαῖς μὲν ἔξωθεν ὑποκείμενον ἀνάγκαις καὶ πληγαῖς ἐν· ἑαυτῷ δʼ ἔχον ἀρχὰς κακῶν, ἃς οὐκ ἀποτρέπει λογισμός; οὐδὲ γὰρ ἂν προσέπιπτεν ἀνδράσι νοῦν ἔχουσι στραγγουρικὰ πάθη καὶ δυσεντερικὰ καὶ φθίσεις καὶ ὕδρωπες, ὧν τοῖς μὲν αὐτὸς Ἐπίκουρος συνηνέχθη τοῖς δὲ Πολύαινος τὰ δὲ Νεοκλέα καὶ Ἀγαθόβουλον ἐξήγαγε. καὶ ταῦτʼ οὐκ ὀνειδίζομεν, εἰδότες καὶ Φερεκύδην καὶ Ἡράκλειτον ἐν νόσοις χαλεπαῖς γενομένους· ἀλλʼ ἀξιοῦμεν αὐτούς, εἰ τοῖς πάθεσι βούλονται τοῖς ἑαυτῶν ὁμολογεῖν καὶ μὴ κεναῖς φωναῖς θρασυνόμενοι καὶ δημαγωγοῦντες ἀλαζονείαν προσοφλισκάνειν, ἢ μὴ λαμβάνειν χαρᾶς ἀρχὴν ἁπάσης τὴν σαρκὸς εὐστάθειαν ἢ μὴ φάναι χαίρειν καὶ ὑβρίζειν τοὺς ἐν πόνοις ὑπερβάλλουσι καὶ νόσοις γιγνομένους. κατάστημα μὲν γὰρ εὐσταθὲς σαρκὸς γίγνεται πολλάκις, ἔλπισμα δὲ πιστὸν ὑπὲρ σαρκὸς καὶ βέβαιον οὐκ ἔστιν ἐν ψυχῇ νοῦν ἐχούσῃ γενέσθαι· ἀλλʼ ὥσπερ ἐν θαλάσσῃ κατʼ Αἰσχύλον ὠδῖνα τίκτει νὺξ κυβερνήτῃ σοφῷ καὶ γαληνή· τὸ γὰρ μέλλον ἄδηλον· οὕτως ἐν σώματι ψυχὴν εὐσταθοῦντι καὶ ταῖς περὶ σώματος ἐλπίσι τἀγαθὸν τιθεμένην οὐκ ἔστιν ἄφοβον καὶ ἄκυμον διεξαγαγεῖν. οὐ γὰρ ἔξωθεν μόνον, ὥσπερ ἡ θάλασσα, χειμῶνας ἴσχει καὶ καταιγισμοὺς τὸ σῶμα, πλείονας δὲ ταραχὰς ἐξ ἑαυτοῦ καὶ μείζονας ἀναδίδωσιν· εὐδίαν δὲ χειμερινὴν μᾶλλον ἄν τις ἢ σαρκὸς ἀβλάβειαν ἐλπίσειεν αὑτῷ παραμενεῖν βεβαίως. τὸ γὰρ ἐφήμερα καλεῖν καὶ ἀβέβαια καὶ ἀστάθμητα φύλλοις τε γιγνομένοις ἔτους ὥρᾳ καὶ φθίνουσιν εἰκάζειν τὸν βίον τί παρέσχηκεν ἄλλο τοῖς ποιηταῖς ἢ τὸ τῆς σαρκὸς ἐπίκηρον καὶ πολυβλαβὲς καὶ νοσῶδες, ἧς δὴ καὶ τὸ ἄκρον ἀγαθὸν δεδιέναι καὶ κολούειν παρεγγυῶσι; σφαλερὸν γὰρ αἱ εἰς ἄκρον εὐεξίαι φησὶν Ἱπποκράτης· ὁ δʼ ἄρτι θάλλων σαρκὶ διοπετὴς ὅπως ἀστὴρ ἀπέσβη κατὰ τὸν Εὐριπίδην ὑπὸ δὲ βασκανίας καὶ φθόνου βλάπτεσθαι προσορωμένους οἴονται τοὺς καλούς, ὅτι τάχιστα τὸ ἀκμάζον ἴσχει μεταβολὴν τοῦ σώματος δι’ ἀσθένειαν.
6Durumlarının acısız bir hayat için bütünüyle kötü olduğunu başkalarına söylediklerinden de görebilirsin. Haksızlık edenlerin ve kanunları çiğneyenlerin bütün zaman boyunca sefil ve korku içinde yaşadığını söylerler; çünkü gizlenebilseler bile gizli kalacaklarına güvenmeleri imkânsızdır. Bu yüzden gelecek korkusu hep üzerlerinde durur, şimdiki durumlarıyla sevinmelerine ve güvenmelerine izin vermez. Bunu kendilerine de söylediklerinin farkında değiller. Beden çoğu kez istikrarlı ve sağlıklı olabilir, ama bunun süreceğine güvenmek imkânsızdır. Öyleyse beden için gelecek konusunda hep tedirgin olmak ve sancı çekmek zorundalar, ondan bekledikleri güvenilir ve sağlam umudu hiç edinemeden.
Hiç haksızlık etmemek güven vermeye yetmez: Korkunç olan, haklı olarak başına gelmesi değil, başına gelmesidir. İnsanın kendi haksızlıklarının farkında olması üzücü, başkalarının haksızlığına uğraması ise kolay değildir. Tersine Lakhares'in sertliği Atinalılar, Dionysios'unki Syrakusalılar için, kendileri için olduğundan daha büyük değilse bile daha az kötü değildi; çünkü karıştırırken karışıyorlar, rastladıklarına önceden haksızlık edip zarar verdikleri için kötülük göreceklerini bekliyorlardı.
Kalabalıkların öfkelerini, haydutların zalimliğini, mirasçıların haksızlığını, havanın getirdiği salgınları, Epikuros'un yazdığı gibi Lampsakos'a giderken onu az kalsın yutacak olan azgın denizi anlatmaya ne gerek var? Etin tabiatı yeter: Kendi içinde hastalık malzemesi taşır ve şakadaki gibi "kayışları öküzden", acıları bedenden alarak, hem kötülerin hem iyilerin hayatını tehlikeli ve korkulu kılar; tabii Epikuros'un başka birçok yerde ve Gaye Üzerine'de yazdığı gibi, ete ve ete dair umuttan başka hiçbir şeyle sevinip güvenmemeyi öğrenmişlerse.
ὅτι δʼ ὅλως μοχθηρὰ τὰ πράγματα πρὸς βίον ἄλυπόν ἐστιν αὐτοῖς, σκόπει καὶ ἀφʼ ὧν πρὸς ἑτέρους λέγουσι. τοὺς γὰρ ἀδικοῦντας καὶ παρανομοῦντας ἀθλίως φασὶ καὶ περιφόβως ζῆν τὸν πάντα χρόνον· ὅτι, κἂν λαθεῖν δύνωνται, πίστιν περὶ τοῦ λαθεῖν λαβεῖν ἀδύνατόν ἐστιν· ὅθεν ὁ τοῦ μέλλοντος ἀεὶ φόβος ἐγκείμενος οὐκ ἐᾷ χαίρειν οὐδὲ θαρρεῖν ἐπὶ τοῖς παροῦσι ταῦτα δὲ καὶ πρὸς ἑαυτοὺς εἰρηκότες λελήθασιν. εὐσταθεῖν μὲν γὰρ ἔστι καὶ ὑγιαίνειν τῷ σώματι πολλάκις, πίστιν δὲ λαβεῖν περὶ τοῦ διαμενεῖν ἀμήχανον· ἀνάγκη δὴ ταράττεσθαι καὶ ὠδίνειν ἀεὶ πρὸς τὸ μέλλον ὑπὲρ τοῦ σώματος, ἣν περιμένουσιν ἐλπίδα πιστὴν ἀπʼ αὐτοῦ καὶ βεβαίαν οὐδέπω κτήσασθαι δυναμένους. τὸ δὲ μηδὲν ἀδικεῖν οὐδέν ἐστι πρὸς τὸ θαρρεῖν οὐ γὰρ τὸ δικαίως παθεῖν ἀλλὰ τὸ παθεῖν φοβερόν· οὐδὲ συνεῖναι μὲν αὐτὸν ἀδικίαις ἀνιαρὸν περιπεσεῖν δὲ ταῖς ἄλλων οὐ χαλεπόν· ἀλλʼ εἰ μὴ μεῖζον, οὐκ ἔλαττόν γε τὸ κακὸν ἦν Ἀθηναίοις ἡ Λαχάρους καὶ Συρακοσίοις ἡ Διονυσίου χαλεπότης ἤπερ αὐτοῖς ἐκείνοις· ταράττοντες γὰρ ἐταράττοντο καὶ πείσεσθαι κακῶς προσεδόκων ἐκ τοῦ προαδικεῖν καὶ προλυμαίνεσθαι τοὺς ἐντυγχάνοντας. ὄχλων δὲ θυμοὺς καὶ λῃστῶν ὠμότητας καὶ κληρονόμων ἀδικίας, ἔτι δὲ λοιμοὺς; ἀέρων καὶ θάλασσαν εὐβραγκήν, · ὑφʼ αἷς Ἐπίκουρος ὀλίγον ἐδέησε καταποθῆναι πλέων εἰς Λάμψακον, ὡς γράφει, τί ἂν λέγοι τις; ἀρκεῖ γὰρ ἡ φύσις τῆς σαρκός, ὕλην ἔχουσα νόσων ἐν ἑαυτῇ καὶ τοῦτο δὴ τὸ παιζόμενον ἐκ τοῦ βοὸς τοὺς ἱμάντας λαμβάνουσα τὰς ἀλγηδόνας ἐκ τοῦ σώματος, ὁμοίως τοῖς τε φαύλοις καὶ τοῖς ἐπιεικέσι τὸν βίον ἐπισφαλῆ ποιεῖν καὶ φοβερόν, ἄνπερ ἐπὶ σαρκὶ καὶ τῇ περὶ σάρκα ἐλπίδι μάθωσιν ἄλλῳ δὲ μηδενὶ χαίρειν καὶ θαρρεῖν, ὡς Ἐπίκουρος ἒν τʼ ἄλλοις πολλοῖς; γέγραφε καὶ τούτοις, ἃ ἔστι περὶ Τέλους
7Demek hoş yaşama için yalnız güvenilmez ve sağlam olmayan değil, büsbütün küçümsenecek ve küçük bir ilke alıyorlar; madem ki onlara göre sevindirici olan ve iyi, kötülüklerden kaçmaktır. Başka bir şey düşünmediklerini, tabiatın iyiyi koyacak, kötüsünün kovulduğu yerden başka bir yeri olmadığını söylüyorlar. Metrodoros Sofistlere Karşı'da şöyle diyor: "Öyle ki iyi tam da budur: kötüden kaçmak. Çünkü acı veren ya da üzen hiçbir şey kalmayınca iyinin konulacağı yer yoktur." Epikuros'un sözleri de benzerdir: İyinin tabiatı, kötüden kaçışın kendisinden, onu anmaktan, hesaplamaktan ve bunun başına geldiğine şükretmekten doğar. Aşılmaz sevinci yapan şey, der, büyük kötülükten kaçmış olmaktır; iyinin tabiatı da budur, yeter ki insan doğru kavrayıp sonra dursun ve iyi hakkında boş yere dolaşıp gevezelik etmesin.
Vay, adamların büyük hazzı ve kutluluğu! Kötülük görmemekle, üzülmemekle, acı çekmemekle sevinip bu ürünü devşiriyorlar. Kendilerine yok olmaz ve tanrılara eşit demeleri, iyiliklerin aşırılığından ve doruğundan, hazdan bakkhik bağırışlarla çığlıklara kapılmaları, başkalarını küçümseyip hiçbir kötülüğü olmamayı tanrısal ve büyük bir iyilik olarak yalnız kendilerinin bulması, işte buna değmez mi? Böylece ete ve psykhēnin ete dair yeterli olmasına kutluluk diyerek saadette ne domuzlardan ne de koyunlardan geri kalıyorlar. Çünkü daha zeki ve incelikli hayvanlar için bile kötüden kaçmak gaye değildir: Doyunca şarkılara yönelirler, yüzmekten ve uçmaktan sevinirler, hazdan ve coşkudan oyun olarak her çeşit sesi ve gürültüyü taklide girişirler; kötüden kaçınca, iyiyi aramak tabiatlarında olduğundan, birbirlerine sevgi gösterir, sıçrayıp oynarlar. Daha doğrusu bütün acıyı ve yabancı olanı, kendilerine ait ve daha üstün olanı kovalamaya engel diye tabiatlarından atarlar.
οὐ μόνον τοίνυν ἄπιστον καὶ ἀβέβαιον ἀρχὴν λαμβάνουσι τοῦ ἡδέως ζῆν ἀλλὰ καὶ παντάπασιν εὐκαταφρόνητον καὶ μικράν, εἴπερ αὐτοῖς κακῶν ἀποφυγὴ τὸ χαρτόν ἐστι καὶ τἀγαθόν, ἄλλο δʼ οὐδὲν διανοεῖσθαί φασιν, οὐδʼ ὅλως τὴν φύσιν ἔχειν ὅποι τεθήσεται τἀγαθόν, εἰ μὴ μόνον, ὅθεν ἐξελαύνεται τὸ κακὸν αὐτῆς ὥς φησι Μητρόδωρος ἐν τοῖς πρὸς τοὺς Σοφιστάς· ὥστε τοῦτʼ αὐτὸ τἀγαθόν ἐστι, τὸ φυγεῖν τὸ κακόν· ἔνθα γὰρ τεθήσεται τἀγαθόν, οὐκ ἔστιν, ὅταν μηθὲν ἔτι ὑπεξίῃ μήτʼ ἀλγεινὸν μήτε λυπηρόν ὅμοια δὲ καὶ τὰ Ἐπικούρου, λέγοντος τὴν τἀγαθοῦ φύσιν ἐξ αὐτῆς τῆς φυγῆς τοῦ κακοῦ καὶ τῆς μνήμης καὶ ἐπιλογίσεως καὶ χάριτος, ὅτι τοῦτο συμβέβηκεν αὐτῷ, γεννᾶσθαι· τὸ γὰρ ποιοῦν, φησίν, ἀνυπέρβλητον γῆθος τὸ παρʼ αὑτοῦ πεφυγμένον, μέγα κακόν· καὶ αὕτη φύσις ἀγαθοῦ, ἄν τις ὀρθῶς ἐπιβάλῃ, ἔπειτα σταθῇ καὶ μὴ κενῶς περιπατῇ περὶ ἀγαθοῦ θρυλῶν φεῦ τῆς μεγάλης ἡδονῆς τῶν ἀνδρῶν καὶ μακαριότητος, ἣν καρποῦνται χαίροντες ἐπὶ τῷ μὴ κακοπαθεῖν μηδὲ λυπεῖσθαι μηδὲ ἀλγεῖν. ἆρʼ οὐκ ἄξιόν ἐστιν ἐπὶ τούτοις καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν, ἃ λέγουσιν, ἀφθάρτους καὶ ἰσοθέους ἀποκαλοῦντες αὑτοὺς καὶ διʼ ὑπερβολὰς καὶ ἀκρότητας ἀγαθῶν εἰς βρόμους καὶ ὀλολυγμοὺς ἐκβακχεύοντες ὑπὸ τῆς ἡδονῆς, ὅτι τῶν ἄλλων περιφρονοῦντες ἐξευρήκασι μόνοι θεῖον ἀγαθὸν καὶ μέγα τὸ μηδὲν ἔχειν κακόν; ὥστε μήτε συῶν ἀπολείπεσθαι μήτε προβάτων εὐδαιμονίᾳ, τὸ τῇ σαρκὶ καὶ τῇ ψυχῇ περὶ τῆς σαρκὸς ἱκανῶς ἔχειν μακάριον τιθεμένους. ἐπεὶ τοῖς γε κομψοτέροις καὶ γλαφυρωτέροις τῶν ζῴων οὐκ ἔστι φυγὴ κακοῦ τέλος· ἀλλὰ καὶ πρὸς ᾠδὰς ὑπὸ κόρου τρέπεται καὶ νήξεσι χαίρει καὶ πτήσεσι καὶ ἀπομιμεῖσθαι παίζοντα φωνάς τε παντοδαπὰς καὶ ψόφους ὑφʼ ἡδονῆς; καὶ γαυρότητος ἐπιχειρεῖ· καὶ πρὸς ἄλληλα χρῆται φιλοφροσύναις καὶ σκιρτήσεσιν, ὅταν ἐκφύγῃ τὸ κακόν, τἀγαθὸν πεφυκότα ζητεῖν· μᾶλλον δʼ ὅλως πᾶν τὸ ἀλγεινὸν καὶ τἀλλότριον ὡς ἐμποδὼν ὄντα τῇ διώξει τοῦ οἰκείου καὶ κρείττονος ἐξωθοῦντα τῆς φύσεως.
8Çünkü zorunlu olan iyi değildir; istenen, seçilmeye değer, vallahi hoş ve bize ait olan, kötülüklerden kaçmanın ötesinde yer alır. Platon böyle derdi ve acılardan ve zahmetlerden kurtulmaları haz saymayı yasaklardı: Bunlar bir tür gölgeli resim ya da bize ait olanla yabancının karışımıdır; tıpkı beyazla siyahın aşağıdan ortaya çıkarılması gibi. İnsanlar aşağıyı ve yukarıyı bilmedikleri için ortayı uç ve sınır sanırlar. Epikuros ile Metrodoros da böyle sanıyor: Kötüden kaçmayı iyinin ousiası ve doruğu sayıyorlar; zincirlerinden çözülmüş köleler ya da tutuklular, işkence ve kamçıdan sonra sevinçle yağlanıp yıkanırken nasıl sevinirse öyle seviniyorlar. Özgür, saf, katışıksız, yarasız sevinci ne tatmışlar ne de görmüşler.
Çünkü etin uyuz olması, gözün çapaklanması bize yabancıysa, kaşınmak ve silinmek hemen harika bir şey olmaz. Acı çekmek, tanrısal şeylerden korkmak, Hades'teki şeylerden tedirgin olmak kötüyse, bunlardan kaçmak da kutlu ve imrenilecek bir şey değildir. Sevince küçük ve cılız bir alan gösteriyorlar; sevinç orada dönüp dolaşıyor, boş kanaatler karşısında Hades'teki kötülüklerle tedirgin olmama noktasına kadar ilerliyor ve akılsız hayvanlarda kendiliğinden var görünen şeyi bilgeliğin gayesi yapıyor.
Çünkü bedenin acısızlığı için, kendisi sayesinde mi tabiatça mı acıdan uzak olduğu fark etmiyorsa, psykhēnin dinginliği için de tedirgin olmayacak durumda bulunmasının kendi sayesinde mi tabiatça mı olduğu önemli değildir. Hatta tabiatça tedirgin edici şeyi kabul etmeyen durumun, özen ve akılla ondan kaçınandan daha güçlü olduğu haklı olarak söylenebilir. Eşit olsun diyelim; o zaman da Hades ve tanrılar hakkında söylenenlerle tedirgin olmamakta, sınırsız üzüntüler ve acılar beklememekte hayvanlardan hiçbir üstünlükleri olmadığı görülür. Nitekim Epikuros kendisi, "Göksel şeyler, ölüm ve acılar hakkındaki kuşkular bizi hiç rahatsız etmeseydi, tabiat araştırmasına hiç ihtiyaç duymazdık" derken, aklın bizi hayvanların tabiatça bulunduğu duruma götürdüğünü düşünüyor. Çünkü hayvanların ne tanrılar hakkında kötü kuşkuları vardır, ne ölümden sonrasına dair boş kanaatler onları rahatsız eder, ne de bunlarda korkunç bir şey kavrar ve bilirler.
Tanrı ön kavramında takdire yer bırakmış olsalardı, phronēsis sahipleri iyi umutlarla hoş yaşama bakımından hayvanlardan üstün görünürlerdi. Ama tanrılar hakkındaki sözün gayesi tanrıdan korkmamak, tedirgin olmayı bırakmak olduğuna göre, bu bence tanrıyı hiç kavramayanlarda, zarar vermediğini kavramayı öğrenmiş olanlardan daha sağlamdır. Çünkü hayvan batıl inançtan kurtulmuş değildir ama ona hiç düşmemiştir de; tanrılar hakkındaki tedirgin edici kavramı bırakmış değildir ama hiç edinmemiştir de. Aynı şeyler Hades için de söylenmelidir: Oradan iyi bir şey ummak ikisinde de yoktur; ölümden sonrasına dair kuşku ve korkudan ise, ölüm ön kavramı olmayanların payı, "ölüm bizi ilgilendirmez" diye ön kavrayanlardan daha azdır. Çünkü bunlar için ölüm, en azından hakkında hesap yapıp düşündükleri ölçüde ilgili bir şeydir; hayvanlar ise kendilerini ilgilendirmeyen şeyleri düşünmekten büsbütün kurtulmuştur; darbelerden, yaralardan, öldürülmekten kaçarken ölümün yalnız bunlar için de korkunç olan yanından korkarlar.
τὸ γὰρ ἀναγκαῖον οὐκ ἀγαθόν ἐστιν, ἀλλʼ ἐπέκεινα τῆς φυγῆς τῶν κακῶν κεῖται τὸ ἐφετὸν καὶ τὸ αἱρετὸν καὶ νὴ Δία τὸ ἡδὺ καὶ οἰκεῖον, ὡς Πλάτων ἔλεγε, καὶ ἀπηγόρευε τὰς λυπῶν καὶ πόνων ἀπαλλαγὰς ἡδονὰς μὴ νομίζειν, ἀλλʼ οἷόν τινα σκιαγραφίαν ἢ μῖξιν οἰκείου καὶ ἀλλοτρίου, καθάπερ λευκοῦ καὶ μέλανος ἀπὸ τοῦ κάτω πρὸς τὸ μέσον ἀναφερομένων, ἀπειρίᾳ δὲ τοῦ κάτω καὶ ἄνω καὶ ἀγνοίᾳ τὸ μέσον ἄκρον ἡγουμένων εἶναι καὶ πέρας· ὥσπερ Ἐπίκουρος ἡγεῖται καὶ Μητρόδωρος, οὐσίαν τἀγαθοῦ καὶ ἀκρότητα τὴν τοῦ κακοῦ φυγὴν τιθέμενοι καὶ χαίροντες ἀνδραπόδων τινὰ χαρὰν ἢ δεσμίων ἐξ εἱργμοῦ λυθέντων ἀσμένως ἀλειψαμένων καὶ ἀπολουσαμένων μετὰ τὰς αἰκίας καὶ τὰς μάστιγας, ἐλευθέρας δὲ καὶ καθαρᾶς καὶ ἀμιγοῦς καὶ ἀμωλωπίστου χαρᾶς ἀγεύστων καὶ ἀθεάτων. οὐ γάρ, εἰ τὸ ψωριᾶν τὴν σάρκα καὶ λημᾶν τὸν ὀφθαλμὸν ἀλλότριον, ἤδη καὶ τὸ κνᾶσθαι καὶ τὸ ἀπομάττεσθαι θαυμάσιον οὐδʼ εἰ τὸ ἀλγεῖν καὶ φοβεῖσθαι τὰ θεῖα καὶ ταράττεσθαι τοῖς ἐν Ἅιδου κακόν, ἡ τούτων ἀποφυγὴ μακάριον καὶ ζηλωτόν· ἀλλὰ μικρὸν τινα τόπον καὶ γλίσχρον ἀποφαίνουσι τῆς χαρᾶς, ἐν ᾧ στρέφεται καὶ κυλινδεῖται μέχρι τοῦ μὴ ταράττεσθαι τοῖς ἐν Ἅιδου κακοῖς παρὰ τὰς κενὰς δόξας προϊοῦσα καὶ τοῦτο ποιουμένη τῆς σοφίας τέλος, ὃ δόξειεν ἂν αὐτόθεν ὑπάρχειν τοῖς ἀλόγοις. εἰ γὰρ πρὸς τὴν ἀπονίαν τοῦ σώματος οὐ διαφέρει πότερον διʼ αὑτὸ ἢ φύσει τοῦ πονεῖν ἐκτός ἐστιν, οὐδὲ πρὸς τὴν ἀταραξίαν τῆς ψυχῆς μεῖζόν ἐστι τὸ διʼ αὑτὴν ἢ κατὰ φύσιν οὕτως ἔχειν ὥστε μὴ ταράττεσθαι. καίτοι φήσειεν ἄν τις οὐκ ἀλόγως ἐρρωμενεστέραν εἶναι διάθεσιν τὴν φύσει μὴ δεχομένην τὸ ταράττον ἢ τὴν ἐπιμελείᾳ καὶ λόγῳ διαφεύγουσαν. ἔστω δʼ ἔχειν ἐπίσης· καὶ γὰρ οὕτω φανοῦνται τῶν θηρίων πλέον οὐδὲν ἔχοντες ἐν τῷ μὴ ταράττεσθαι τοῖς ἐν Ἅιδου καὶ περὶ θεῶν λεγομένοις μηδὲ προσδοκᾶν λύπας μηδʼ ἀλγηδόνας ὅρον ἑχούσοις, αὐτὲις γοῦν Ἐπίκουρος εἰπὼν ὡς εἰ μηδὲν ἡμᾶς αἱ ὑπὲρ τῶν μετεώρων ὑποψίαι ἠνώχλουν αἵ τε περὶ θανάτου καὶ ἀλγηδόνων, οὐκ ἄν ποτε προσεδεόμεθα φυσιολογίας εἰς τοῦτʼ ἄγειν ἡμᾶς οἴεται τὸν λόγον, ἐν ᾧ τὰ θηρία φύσει καθέστηκεν οὔτε γὰρ ὑποψίας ἔχει φαύλας περὶ θεῶν οὔτε δόξαις κεναῖς ἐνοχλεῖται τῶν μετὰ θάνατον οὐδʼ ὅλως ἐπινοεῖ τι δεινὸν ἐν τούτοις οὐδʼ οἶδε. καίτοι εἰ μὲν ἐν τῇ προλήψει τοῦ θεοῦ τὴν πρόνοιαν ἀπέλιπον, ἐφαίνοντʼ ἂν ἐλπίσι χρησταῖς πλέον ἔχοντες οἱ φρόνιμοι τῶν θηρίων πρὸς τὸ ἡδέως ζῆν· ἐπεὶ δὲ τέλος ἦν τοῦ περὶ θεῶν λόγου τὸ μὴ φοβεῖσθαι θεὸν ἀλλὰ παύσασθαι ταραττομένους, βεβαιότερον οἶμαι τοῦθʼ ὑπάρχειν τοῖς ὅλως μὴ νοοῦσι θεὸν ἢ τοῖς νοεῖν μὴ βλάπτοντα μεμαθηκόσιν· οὐ γὰρ ἀπήλλακται δεισιδαιμονίας ἀλλʼ οὐδὲ περιπέπτωκεν, οὐδʼ ἀποτέθειται τὴν ταράττουσαν ἔννοιαν περὶ τῶν θεῶν ἀλλʼ οὐδʼ εἴληφε. τὰ δʼ αὐτὰ καὶ περὶ τῶν ἐν Ἅιδου λεκτέον· τὸ μὲν γὰρ ἐλπίζειν τι χρηστὸν ἀπʼ ἐκείνων οὐδετέροις ὑπάρχει, τοῦ δʼ ὑποπτεύειν καὶ φοβεῖσθαι τὰ μετὰ τὸν θάνατον ἧττον μέτεστιν οἷς οὐ γίγνεται θανάτου πρόληψις ἢ τοῖς προλαμβάνουσιν ὡς οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς ὁ θάνατος πρὸς μέν γε τούτους ἐστίν, ἐφʼ ὅσον περὶ αὐτοῦ διαλογίζονταί τι καὶ σκοποῦσι· τὰ δʼ ὅλως ἀπήλλακται τοῦ φροντίζειν τῶν οὐ πρὸς ἑαυτά, πληγὰς δὲ φεύγοντα καὶ τραύματα καὶ φόνους τοῦτο τοῦ θανάτου δέδοικεν, ὃ καὶ τούτοις φοβερόν ἐστιν.
9Bilgeliğin kendilerine sağladığını söyledikleri şeyler işte bunlardır; şimdi de kendilerini neyden mahrum edip uzak tuttuklarına bakalım. Psykhēnin, etin rahatlığı üzerine yayılmaları ölçülüyse büyük ya da kayda değer bir şey taşımaz; aşırıysa boş ve güvensiz olmaları yanında bayağı ve küstah görünür. Bunlara psykhēnin sevinci değil, bedensel hazlar, psykhēnin gülümsemeleri ve birlikte şımarması denebilir. Neşe ve sevinç sayılmayı hak ve adalet gereği hak edenler ise zıtlarından saftır, içlerinde zonklama, ısırma ya da pişmanlık bulunmaz. İyilikleri psykhēye aittir, gerçekten psykhēye özgü ve hakikidir, dışarıdan gelmez, akılsız değil en akla uygun olanıdır; düşüncenin tefekkür ve öğrenme seven ya da eylem ve güzellik seven yanından doğar. Bunların her birinin ne kadar çok ve büyük hazlar verdiğini kimse ne kadar istese de anlatıp bitiremez. Kısaca hatırlatmak gerekirse, tarihler elimizin altındadır; pek çok hoş uğraş sunar, gerçeği arzulayan yanımızı ise hep doymaz ve hazza açgözlü bırakır. Bu haz yüzünden yalan bile çekicilikten yoksun kalmaz; inanılır olmasalar da kurgularda ve şiirlerde ikna edici bir şey vardır.
ἃ μὲν οὖν λέγουσιν αὑτοῖς ὑπὸ σοφίας παρεσκευασμένα, τοιαῦτ’ ἐστιν ὧν δʼ ἑαυτοὺς ἀφαιροῦνται καὶ ἀπελαύνουσιν, ἤδη σκοπῶμεν. τὰς μὲν γὰρ ἐπὶ σαρκὸς εὐπαθείᾳ τῆς· ψυχῆς· διαχύσεις, ἐὰν ὦσι μέτριαι, μηδὲν ἐχούσας μέγα μηδʼ ἀξιόλογον· ἐὰν δʼ ὑπερβάλλωσι, πρὸς τῷ κενῷ καὶ ἀβεβαίῳ φορτικὰς φαινομένας καὶ θρασείας οὐδὲ ψυχικὰς ἄν τις οὐδὲ χαράς, ἀλλὰ σωματικὰς ἡδονὰς καὶ οἷον ἐπιμειδιάσεις καὶ συνεπιθρύψεις προσείποι τῆς ψυχῆς. ἃς δʼ ἄξιον καὶ δίκαιον εὐφροσύνας καὶ χαρὰς νομίζεσθαι, καθαραὶ μέν εἰσι τοῦ ἐναντίου καὶ σφυγμὸν οὐδένα κεκραμένον οὐδὲ δηγμὸν οὐδὲ μετάνοιαν ἔχουσιν οἰκεῖον δὲ τῇ ψυχῇ καὶ ψυχικὸν ἀληθῶς καὶ γνήσιον καὶ οὐκ ἐπείσακτον αὐτῶν τἀγαθόν ἐστιν οὐδʼ ἄλογον, ἀλλʼ εὐλογώτατον ἐκ τοῦ θεωρητικοῦ καὶ φιλομαθοῦς ἢ πρακτικοῦ καὶ φιλοκάλου τῆς διανοίας φυόμενον. ὧν ὅσας ἑκάτερον καὶ ἡλίκας ἡδονὰς ἀναδίδωσιν, οὐκ ἄν τις ἀνύσειε διελθεῖν προθυμούμενος· ὑπομνῆσαι δὲ βραχέως αἳ θʼ ἱστορίαι πάρεισι πολλὰς μὲν ἐπιτερπεῖς διατριβὰς ἔχουσαι, τὸ δʼ ἐπιθυμοῦν ἀεὶ τῆς ἀληθείας ἀκόρεστον καταλείπουσαι καὶ ἄπληστον ἡδονῆς· διʼ ἣν οὐδὲ τὸ ψεῦδος ἀμοιρεῖ χάριτος, ἀλλὰ καὶ πλάσμασι καὶ ποιήμασι τοῦ πιστεύεσθαι μὴ προσόντος ἔνεστιν ὅμως τὸ πεῖθον.
10Düşün, Platon'un Atlantis öyküsünü ve İlyada'nın sonunu, tapınaklar ya da tiyatrolar kapanırken olduğu gibi, masalın kalanını özleyerek, iç çekerek okuruz. Gerçeğin kendisini öğrenmek ise o kadar sevilir ve özlenir ki, yaşamak ve var olmak bilmek uğruna istenir; ölümün en kasvetli yanı da unutma, bilgisizlik ve karanlıktır. Vallahi neredeyse herkes, ölülerin hissini ortadan kaldıranlara karşı savaşır, çünkü yaşamayı, var olmayı ve sevinmeyi psykhēnin yalnız hisseden ve bilen yanına koyarlar. Üzücü şeyler bile bir hazla dinlenir; söylenenlerle çoğu kez sarsılıp ağlarken yine de "söyle" deriz, şu adam gibi. Ama bu, her şeyi bilme hazzına karşı bir tür nefsine hâkim olamama, aklı zorlayan bir akıştır.
Zararlı ya da üzücü bir yanı olmayan bir tarih ve anlatı, güzel ve büyük eylemlerin yanında güç ve zarafet sahibi bir üslup kazanınca, Herodotos'un Yunan tarihi, Ksenophon'un Pers tarihi, "tanrısal şeyleri bilerek Homeros'un söyledikleri", Eudoksos'un Yeryüzü Turları, Aristoteles'in Kuruluşlar ve Devletleri, Aristoksenos'un Hayatları gibi, verdiği neşe yalnız büyük ve çok değil, saf ve pişmanlıksızdır da. Kim aç iken Phaiakların yemeğini yemekten, susuzken içkisini içmekten, Odysseus'un yolculuk anlatısını okumaktan daha çok zevk alır? Kim en güzel kadınla yatmaktan, Ksenophon'un Pantheia, Aristobulos'un Timokleia, Theopompos'un Thebe hakkında yazdıklarının başında sabahlamaktan daha çok haz alır?
ἐννόει γάρ, ὡς δακνόμενοι τὸν Πλάτωνος ἀναγιγνώσκομεν Ἀτλαντικὸν καὶ τὰ τελευταῖα τῆς Ἰλιάδος, οἷον ἱερῶν κλειομένων ἢ θεάτρων ἐπιποθοῦντες τοῦ μύθου τὸ λειπόμενον. αὐτῆς δὲ τῆς ἀληθείας ἡ μάθησις οὕτως ἐράσμιόν ἐστι καὶ ποθεινόν, ὡς τὸ ζῆν καὶ τὸ εἶναι διὰ τὸ γιγνώσκειν· τοῦ δὲ θανάτου τὰ σκυθρωπότατα λήθη καὶ ἄγνοια καὶ σκότος ᾗ. καὶ νὴ Δία μάχονται τοῖς φθείρουσι τῶν ἀποθανόντων τὴν αἴσθησιν ὀλίγου δεῖν ἅπαντες, ὡς ἐν μόνῳ τῷ αἰσθανομένῳ καὶ γιγνώσκοντι τῆς ψυχῆς τιθέμενοι τὸ ζῆν καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ χαίρειν. ἔστι γὰρ καὶ τοῖς ἀνιῶσι τὸ μεθʼ ἡδονῆς τινος ἀκούεσθαι· καὶ ταραττόμενοι πολλάκις ὑπὸ τῶν λεγομένων καὶ κλαίοντες ὅμως λέγειν κελεύομεν, ὥσπερ οὗτος ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἔοικε τῆς περὶ τὸ πάντα γιγνώσκειν ἡδονῆς ἀκρασία τις εἶναι καὶ ῥύσις ἐκβιαζομένη τὸν λογισμόν· ὅταν δὲ μηδὲν ἔχουσα βλαβερὸν ἢ λυπηρὸν ἱστορία καὶ διήγησις ἐπὶ πράξεσι καλαῖς καὶ μεγάλαις προσλάβῃ λόγον ἔχοντα δύναμιν καὶ χάριν, ὡς τῶν Ἡροδότου τὰ Ἑλληνικὰ καὶ τὰ Περσικὰ τῶν Ξενοφῶντος ὅσσα θʼ Ὅμηρος ἐθέσπισε θέσκελα εἰδώς ἢ τὰς γῆς Περιόδους Εὔδοξος ἢ Κτίσεις καὶ Πολιτείας Ἀριστοτέλης ἢ Βίους ἀνδρῶν Ἀριστόξενος ἔγραψεν, οὐ μόνον μέγα καὶ πολὺ τὸ εὐφραῖνον ἀλλὰ καὶ καθαρὸν καὶ ἀμεταμέλητόν ἐστι. τίς δʼ ἂν φάγοι πεινῶν καὶ πίοι διψῶν τὰ Φαιάκων ἥδιον ἢ διέλθοι τὸν Ὀδυσσέως ἀπόλογον τῆς πλάνης; τίς δʼ ἂν ἡσθείη συναναπαυσάμενος τῇ καλλίστῃ γυναικὶ μᾶλλον προσαγρυπνήσας οἷς γέγραφε περὶ Πανθείας Ξενοφῶν ἢ περὶ Τιμοκλείας Ἀριστόβουλος ἢ Θήβης Θεόπομπος;
11Ama bunlar […] psykhēnin; matematik bilimlerinden gelen hazları da dışarı atıyorlar. Oysa tarihlerde basit ve düz bir şey vardır; geometriden, astronomiden ve uyum biliminden gelen hazların ise keskin ve çeşitli bir yemi vardır, hiçbir çekici şeyden geri kalmazlar, şekilleriyle büyülü bir çark gibi cezbederler. Bunları tadan, ehliyse, Sophokles'in dizelerini söyleyerek gezer:
Müzik çılgınlığının ısırığı gönlümü sürüklüyor, lirden ve ezgilerden yakarıyorum, Thamyras'ın eşsizce yarattığı.
Vallahi Eudoksos, Aristarkhos ve Arkhimedes de öyle. Resim sevenler eserlerin inandırıcılığına o kadar kapılırlar ki, Nikias Nekyia'yı yaparken hizmetçilerine öğle yemeği yiyip yemediğini sık sık sorarmış; resim bitince Kral Ptolemaios altmış talanton göndermiş, o da almamış, eserini satmamış. Öyleyse Eukleides'in Optika'yı yazarken, Philippos'un ayın şekliyle ilgili ispatı yaparken, Arkhimedes'in açıyla güneşin çapının en büyük dairenin, açının dört dik açıya oranı kadar bir parçası olduğunu bulurken, Apollonios ile Aristarkhos'un başka böyle şeyleri bulurken geometriden ve astronomiden ne kadar çok ve büyük hazlar devşirdiğini düşünmeliyiz? Bunları görmek ve anlamak bugün bile öğrenenlere büyük hazlar ve şaşılası bir gurur verir. O mutfak ve genelev hazlarını bunlarla karşılaştırıp Helikon'u ve Musaları utandırmak hiç yakışmaz:
Burada ne çoban sürü otlatmaya cesaret eder, ne de demir değmiştir.
Bunlar gerçekten arıların el değmemiş otlaklarıdır; ötekiler ise domuzların ve tekelerin kaşınmalarına benzer, psykhēnin en tutkulu yanını büsbütün doldurur.
Haz düşkünlüğü çeşitli ve yırtıcıdır; ama hiç kimse sevgilisiyle birleşince sevinçten öküz kurban etmemiştir, hiç kimse kral yemekleri ya da tatlılarıyla doyup hemen ölmeyi dilememiştir. Eudoksos ise güneşin yanında durup yıldızın şeklini, büyüklüğünü ve biçimini öğrenince Phaethon gibi yanmayı dilemiştir. Pythagoras bir şekil için öküz kurban etmiştir, Apollodoros'un dediği gibi:
Pythagoras o ünlü şekli bulunca, onun için görkemli bir öküz kurbanı sundu.
Bu ister hipotenüsün karesinin dik açıyı saran kenarlarınkine eşit olması için olsun, ister alan uygulaması problemi için. Arkhimedes'i hizmetçileri şekillerinden zorla koparıp yağlarlardı; o da karnına strigiliyle şekiller çizerdi. Yıkanırken, denildiğine göre, taşan sudan tacın ölçümünü kavrayınca, kendinden geçmiş ya da ilham gelmiş gibi fırlayıp "Buldum!" diye bağırmış, bunu tekrar tekrar söyleyerek yürümüş. Hiçbir oburun böyle tutkuyla "Yedim!", hiçbir âşığın "Öptüm!" diye bağırdığını duymadık, oysa sayısız azgın insan yaşamıştır ve yaşıyor. Hatta yemekleri fazla tutkuyla ananlardan, küçük ve değersiz hazlara aşırı sevindikleri için tiksiniriz. Ama Eudoksos, Arkhimedes ve Hipparkhos'la birlikte coşarız ve Platon'a inanırız: Matematik bilimleri bilgisizlik ve tecrübesizlik yüzünden ihmal edilse de çekiciliği sayesinde yine de zorla büyür.
ἀλλὰ ταῦτα […] τῆς ψυχῆς, ἐξωθοῦσι δὲ καὶ τὰς ἀπὸ τῶν μαθημάτων. καίτοι ταῖς μὲν ἱστορίαις ἁπλοῦν τι καὶ λεῖον ἔστιν, αἱ δʼ ἀπὸ γεωμετρίας καὶ ἀστρολογίας καὶ ἁρμονικῆς δριμὺ καὶ ποικίλον ἔχουσαι τὸ δέλεαρ οὐδενὸς τῶν ἀγωγίμων ἀποδέουσιν, ἕλκουσαι καθάπερ ἴυγξι τοῖς διαγράμμασιν ὧν ὁ γευσάμενος, ἄνπερ ἔμπειρος ᾖ, τὰ Σοφοκλέους περίεισιν ᾅδων μουσομανεῖ δʼ ἐλᾷ φρὴν δακέτῳ ποτὶ δειράν, εὔχομαι δʼ ἔκ τε λύρας ἔκ τε νόμων, οὓς Θαμύρας περίαλλα μουσοποιεῖ καὶ νὴ Δίʼ Εὔδοξος καὶ Ἀρίσταρχος καὶ Ἀρχιμήδης ὅπου γὰρ οἱ φιλογραφοῦντες οὕτως ἄγονται τῇ πιθανότητι τῶν ἔργων, ὥστε Νικίαν γράφοντα τὴν Νεκυίαν ἐρωτᾶν πολλάκις τοὺς οἰκέτας εἰ ἠρίστηκε, Πτολεμαίου δὲ τοῦ βασιλέως ἑξήκοντα τάλαντα τῆς γραφῆς συντελεσθείσης πέμψαντος αὐτῷ, μὴ λαβεῖν μηδʼ ἀποδόσθαι τοὔργον· τίνας οἰόμεθα καὶ πηλίκας ἡδονὰς ἀπὸ γεωμετρίας δρέπεσθαι καὶ ἀστρολογίας Εὐκλείδην γράφοντα τὰ διοπτρικὰ καὶ Φίλιππον ἀποδεικνύντα περὶ τοῦ σχήματος τῆς σελήνης καὶ Ἀρχιμήδην ἀνευρόντα τῇ γωνίᾳ τὴν διάμετρον τοῦ ἡλίου τηλικοῦτον τοῦ μεγίστου κύκλου μέρος οὖσαν, ἡλίκον ἡ γωνία τῶν τεσσάρων ὀρθῶν· καὶ Ἀπολλώνιον καὶ Ἀρίσταρχον, ἑτέρων τοιούτων εὑρετὰς; γενομένους, ὧν νῦν ἡ θέα καὶ κατανόησις ἡδονάς τε μεγάλας καὶ φρόνημα θαυμάσιον ἐμποιεῖ τοῖς μανθάνουσι; καὶ οὐκ ἄξιον οὐδαμῇ τὰς ἐκ τῶν ὀπτανείων καὶ ματρυλείων ἡδονὰς ἐκείνας; παραβάλλοντας ταύταις καταισχύνειν τὸν Ἑλικῶνα καὶ τὰς Μούσας ἔνθʼ οὔτε ποιμὴν ἀξιοῖ φέρβειν βοτὰ οὔτʼ ἦλθέ πω σίδηρος· ἀλλʼ αὗται μὲν εἰσιν ὡς ἀληθῶς ἀκήρατοι νομαὶ μελισσῶν, ἐκεῖνα δὲ συῶν καὶ τράγων κνησμοῖς ἔοικε, προσαναπιμπλάντα τῆς ψυχῆς τὸ παθητικώτατον. ἔστι μὲν οὖν ποικίλον καὶ ἰταμὸν τὸ φιλήδονον· οὔπω δέ τις ἐρωμένῃ πλησιάσας ὑπὸ χαρᾶς ἐβουθύτησεν οὐδʼ εὔξατό τις ἐμπλησθεὶς ὄψων ἢ πεμμάτων βασιλικῶν εὐθὺς ἀποθανεῖν. Εὔδοξος δʼ εὔχετο παραστὰς τῷ ἡλίῳ καὶ καταμαθὼν τὸ σχῆμα τοῦ ἄστρου καὶ τὸ μέγεθος καὶ τὸ εἶδος ὡς ὁ Φαέθων καταφλεγῆναι· καὶ Πυθαγόρας ἐπὶ τῷ διαγράμματι βοῦν ἔθυσεν, ὥς φησιν Ἀπολλόδωρος· ἡνίκα Πυθαγόρης τὸ περικλεὲς εὕρετο γράμμα κεῖν’ ἐφʼ ὅτῳ λαμπρὴν ἤγετο βουθυσίην. εἴτε περὶ τῆς ὑποτεινούσης ὡς ἴσον δύναται ταῖς περιεχούσαις τὴν ὀρθήν; εἴτε πρόβλημα περὶ τοῦ χωρίου τῆς παραβολῆς. Ἀρχιμήδην δὲ βίᾳ τῶν διαγραμμάτων ἀποσπῶντες ὑπήλειφον οἱ θεράποντες· ὁ δʼ ἐπὶ τῆς κοιλίας ἔγραφε τὰ σχήματα τῇ στλεγγίδι, καὶ λουόμενος ὥς φασιν ἐκ τῆς ὑπερχύσεως ἐννοήσας τὴν τοῦ στεφάνου μέτρησιν οἷον ἔκ τινος κατοχῆς ἢ ἐπιπνοίας ἐξήλατο βοῶν εὕρηκα, καὶ τοῦτο πολλάκις φθεγγόμενος ἐβάδιζεν. οὐδενὸς δʼ ἀκηκόαμεν οὔτε γαστριμάργου περιπαθῶς οὕτω βέβρωκα βοῶντος οὔτʼ ἐρωτικοῦ πεφίληκα, μυρίων μυριάκις ἀκολάστων γεγονότων καὶ ὄντων· ἀλλὰ καὶ βδελυττόμεθα τοὺς μεμνημένους δείπνων ἐμπαθέστερον, ὡς ἐφʼ ἡδοναῖς μικραῖς καὶ μηδενὸς ἀξίαις ὑπερασμενίζοντας· Εὐδόξῳ δὲ καὶ Ἀρχιμήδει καὶ Ἱππάρχῳ συνενθουσιῶμεν καὶ Πλάτωνι πειθόμεθα περὶ τῶν μαθημάτων, ὡς ἀμελούμενα διʼ ἄγνοιαν καὶ ἀπειρίαν ὅμως; βίᾳ ὑπὸ χάριτος αὐξάνεται.
12Bunlar ise bu kadar büyük ve çok hazları, hiç kurumayan sular gibi başka yöne çevirip yakınlarındakilere tattırmıyorlar. Kimisine yelkenleri açıp onlardan kaçmasını buyuruyorlar. Pythokles'e kadın erkek herkes, Epikuros aracılığıyla, özgür eğitim denen şeye sakın özenmesin diye yalvarıp yakarıyor. Apelles diye birini hayranlıkla yere göğe koyamayıp, matematik bilimlerinden baştan uzak durup kendini temiz tuttuğunu yazıyorlar. Tarihe gelince, öteki bilgisizliklerini bırakıp yalnız Metrodoros'un Şiirler Üzerine'deki sözünü aktaracağım: "Bu yüzden Hektor'un hangi tarafta olduğunu, Homeros'un şiirinin ilk dizelerini, hatta ortasını bilmediğini söylersen ürkme."
Bedenin hazlarının etesiyen rüzgârları gibi olgunluktan sonra solup bittiği Epikuros'un gözünden kaçmamıştır. Yaşlı bilgenin, artık birleşemez olunca güzellere dokunmaktan ve elleşmekten sevinip sevinmediğini soruyor. Bu hazdan vahşi ve kuduz bir efendiden kurtulur gibi sevinçle kaçan Sophokles gibi düşünmüyor. Oysa zevk düşkünleri, yaşlılığın birçok hazzı kuruttuğunu ve Euripides'in dediği gibi "Aphrodite'nin yaşlılara kızdığını" görerek özellikle bu hazları toplamalı, kuşatmaya hazırlanır gibi çürümez yiyecekler biriktirmeliydiler; sonra tarih, şiir, müzik ve geometri problemleriyle uğraşarak hayatın güzel Aphrodite bayramlarını ve bayram sonralarını kutlamalıydılar. O zaman, başka hiçbir şey öğrenmemiş olsalar bile, Aristoteles, Herakleides ve Dikaiarkhos gibi Homeros ve Euripides hakkında yazmayı öğrenmiş olanların aklına o kör ve dişsiz elleşmeler, azgınlığın o atlamaları gelmezdi.
Ama sanırım böyle azıklara önem vermediklerinden, öbür uğraşları da, kendilerinin aretē için söyledikleri gibi, tatsız ve kuru olduğundan, mutlaka haz almak isteyip beden de pes edince, çirkin ve yaşlarına yakışmayan şeyler yaptıklarını kabul ediyorlar: Eski hazlarını kendilerine hatırlatıyor, taze olmayınca eskileri salamura gibi kullanıyor, başka ölü ve cansız hazları soğuk kül gibi etlerinde tabiata aykırı olarak kurcalayıp canlandırıyorlar. Çünkü psykhēlerinde kendilerine ait, hoş ve sevince değer hiçbir şey hazırlamamışlardır.
ταύτας μέντοι τὰς τηλικαύτας καὶ τοσαύτας ἡδονὰς ὥσπερ ἀενάους ἐκτρέποντες οὗτοι καὶ ἀποστρέφοντες οὐκ ἐῶσι γεύεσθαι τοὺς πλησιάσαντας αὐτοῖς· ἀλλὰ τοὺς μὲν ἐπαραμένους τὰ ἀκάτια φεύγειν ἀπʼ αὐτῶν κελεύουσι· Πυθοκλέους δὲ πάντες καὶ πᾶσαι δέονται διʼ Ἐπικούρου καὶ ἀντιβολοῦσιν, ὅπως οὐ ζηλώσῃ τὴν ἐλευθέριον καλουμένην παιδείαν Ἀπελλῆν δέ τινα θαυμάζοντες καὶ ὑπερασπαζόμενοι γράφουσιν ὅτι τῶν μαθημάτων ἀποσχόμενος ἐξ ἀρχῆς καθαρὸν ἑαυτὸν ἐτήρησε· περὶ δὲ τῆς ἱστορίας, ἵνα τὴν ἄλλην ἀνηκοΐαν ἐάσω, παραθήσομαι μόνα τὰ Μητροδώρου, γράφοντος ἐν τοῖς περὶ Ποιημάτων ὅθεν μηδʼ εἰδέναι φάσκων, μεθʼ ὁποτέρων ἦν ὁ Ἕκτωρ, ἢ τοὺς πρώτους στίχους τῆς Ὁμήρου ποιήσεως, ἢ πάλιν τὰ ἐν μέσῳ, μὴ ταρβήσῃς. ὅτι τοίνυν αἱ τοῦ σώματος ἡδοναὶ καθάπερ οἱ ἐτησίαι μαραίνονται μετὰ τὴν ἀκμὴν καὶ ἀπολήγουσιν, οὐ λέληθε τὸν Ἐπίκουρον· διαπορεῖ γοῦν, εἰ γέρων ὁ σοφὸς ὢν καὶ μὴ δυνάμενος πλησιάζειν ἔτι ταῖς τῶν καλῶν ἁφαῖς χαίρει καὶ ψηλαφήσεσιν οὐ ταὐτὰ μὲν τῷ Σοφοκλεῖ διανοούμενος, ἀσμένως ἐκφυγόντι τὴν ἡδονὴν ταύτην, ὥσπερ ἄγριον καὶ λυττῶντα δεσπότην ἀλλʼ ἔδει γε τοὺς ἀπολαυστικούς, ὁρῶντας ὅτι πολλὰς ἀφαυαίνει τῶν ἡδονῶν τὸ γῆρας ἣ τʼ Ἀφροδίτη τοῖς γέρουσιν ἄχθεται κατʼ Εὐριπίδην, ταύτας μάλιστα συνάγειν τὰς ἡδονάς, ὥσπερ εἰς πολιορκίαν ἄσηπτα σιτία καὶ ἄφθαρτα παρατιθεμένους· εἶτʼ ἄγειν ἀφροδίσια τοῦ βίου καὶ μεθεόρτους καλὰς ἐν ἱστορίαις καὶ ποιήμασι διατρίβοντας ἢ προβλήμασι μουσικοῖς καὶ γεωμετρικοῖς. οὐ γὰρ ἂν ἐπῆλθεν αὐτοῖς εἰς νοῦν βαλέσθαι τὰς τυφλὰς καὶ νωδὰς ἐκείνας ψηλαφήσεις καὶ ἐπιπηδήσεις τοῦ ἀκολάστου, μεμαθηκόσιν, εἰ μηδὲν ἄλλο, γράφειν περὶ Ὁμήρου καὶ περὶ Εὐριπίδου, ὡς Ἀριστοτέλης καὶ Ἡρακλείδης καὶ Δικαίαρχος. ἀλλʼ οἶμαι τοιούτων ἐφοδίων μὴ φροντίσαντες, τῆς δʼ ἄλλης αὐτῶν πραγματείας ἀτερποῦς καὶ ξηρᾶς, ὥσπερ αὐτοὶ τὴν ἀρετὴν λέγουσιν, οὔσης, ἣδεσθαι πάντως ἐθέλοντες, τοῦ δὲ σώματος ἀπαγορεύοντος, αἰσχρὰ καὶ ἄωρα πράττειν ὁμολογοῦσι, τῶν τε προτέρων ἡδονῶν ἀναμιμνήσκοντες ἑαυτοὺς καὶ χρώμενοι ταῖς παλαιαῖς ἀπορίᾳ προσφάτων ὥσπερ τεταριχευμέναις, καὶ νεκρὰς ἄλλας δὴ πάλιν καὶ τεθνηκυίας οἷον ἐν τέφρᾳ ψυχρᾷ τῇ σαρκὶ κινοῦντες παρὰ φύσιν καὶ ἀναζωπυροῦντες, ἅτε δὴ μηδὲν οἰκεῖον ἡδὺ μηδὲ χαρᾶς ἄξιον ἔχοντες ἐν τῇ ψυχῇ παρεσκευασμένον.
13Öteki konular aklımıza geldiği gibi söylendi; ama müziğin ne kadar çok haz ve nasıl çekicilikler getirdiğini, onların bundan nasıl yüz çevirip kaçtıklarını insan istese de unutamaz, çünkü Epikuros'un söyledikleri pek saçmadır. Aporialar'da bilgenin temaşa sever olduğunu, Dionysos şenliklerinin dinletilerinden ve gösterilerinden herkesten fazla sevindiğini söylüyor, ama müzik problemlerine ve eleştirmenlerin filolojik araştırmalarına içki sofrasında bile yer vermiyor. Müzik sever krallara da sofralarında müzik ve şiir problemleri üzerine yürütülen sözler yerine askerlik öykülerine ve bayağı soytarılıklara katlanmalarını öğütlüyor. Bunu Krallık Üzerine'de yazmaya cesaret etti, sanki Sardanapalos'a ya da Babil satrapı Nanaros'a yazıyormuş gibi. Hieron, Attalos ya da Arkhelaos bile, Euripides'i, Simonides'i, Melanippides'i, Krates'leri, Diodotos'ları sofralardan kaldırıp yerlerine Kardak ve Agrian askerleri, Kallias gibi soytarıları, Thrasonides ve Thrasyleon gibi çığlık atıp gürültü koparanları oturtmaya ikna olmazlardı. Museion'u kuran birinci Ptolemaios bu güzel ve krallara layık öğütlere rastlasaydı, Samoslulara "Ey Musa, bu kıskançlık nedir?" demez miydi? Çünkü hiçbir Atinalıya Musalara böyle düşmanlık edip savaşmak yakışmaz:
Zeus'un sevmediği her şey Pieria kızlarının sesini duyunca ürker.
Ne diyorsun Epikuros? Sabahtan kithara ve aulos sanatçılarını dinlemeye tiyatroya gidiyorsun; ama sofrada Theophrastos uyumlar, Aristoksenos makam değişimleri, Aristoteles Homeros hakkında konuşurken rahatsız olup tiksinerek ellerinle kulaklarını mı tıkayacaksın? Aulosçu Ismenias esir alınıp içkide çalınca, at kişnemesini daha zevkle duyduğuna yemin eden İskit Ateas'ı senden daha uyumlu göstermiyorlar mı? Güzele aman vermez, elçisiz bir savaş açtıklarını kabul etmiyorlar mı? Haz yoksa vallahi neyi yüce ve zarif bulup sevecekler? Hoş yaşamak için kokulardan ve tütsülerden bok böcekleri ve akbabalar gibi rahatsız olmak, eleştirmenlerin ve müzikçilerin sohbetinden tiksinip kaçmaktan daha makul olmaz mıydı? Hangi aulos, şarkıya akortlanmış hangi kithara, ya da
bilgelerin ağızlarından dökülen geniş yankıyı söyleyen
hangi koro, Epikuros ile Metrodoros'u, koro ve sahneleme üzerine sözlerin, aulos, ritim ve uyum problemlerinin Aristoteles'i, Theophrastos'u, Dikaiarkhos'u ve Hieronymos'u sevindirdiği kadar sevindirmiştir? Mesela: Eşit auloslardan daha dar olan neden […] daha pes ses çıkarır? Neden syrinks yukarı çekilince bütün sesler tizleşir, eğilince yine pesleşir; aulos öbürüne yaklaştırılınca daha pes, uzaklaştırılınca daha tiz ses verir? Neden tiyatroların orkestrasına saman ya da toz serpersen seyirci duyamaz olur? Neden İskender Pella'da sahne önünü tunçtan yaptırmak isteyince usta oyuncuların sesini bozacak diye izin vermedi? Neden dizilerden kromatik olan gevşetir, armonik olan toparlar? Şairlerin karakterleri ve kurguları, üslup farkları, aporia çözümleri, uygunluk ve zarafetle birlikte bize ait olanı ve inandırıcılığı taşıyarak, bana öyle geliyor ki Ksenophon'un sözünü doğrular: Hazla öyle hâkim olurlar ki âşığa aşkını bile unuttururlar.
καίτοι τἄλλα; μὲν ἡμῖν ὡς ἐπῆλθεν εἴρηται μουσικὴν δʼ ὅσας ἡδονὰς καὶ χάριτας οἵας φέρουσαν ἀποστρέφονται καὶ φεύγουσι, βουλόμενος οὐκ ἄν τις ἐκλάθοιτο, διʼ ἀτοπίαν ὧν Ἐπίκουρος λέγει φιλοθέωρον μὲν ἀποφαίνων τὸν σοφὸν ἐν ταῖς Διαπορίαις καὶ χαίροντα παρʼ ὁντινοῦν ἕτερον ἀκροάμασι καὶ θεάμασι Διονυσιακοῖς,, προβλήμασι δὲ μουσικοῖς καὶ κριτικῶν φιλολόγοις ζητήμασιν οὐδὲ παρὰ πότον διδοὺς χώραν, ἀλλὰ καὶ τοῖς φιλομούσοις τῶν βασιλέων παραινῶν στρατιωτικὰ διηγήματα καὶ φορτικὰς βωμολοχίας ὑπομένειν μᾶλλον ἐν τοῖς συμποσίοις ἢ λόγους περὶ μουσικῶν καὶ ποιητικῶν προβλημάτων περαινομένους. ταυτὶ γὰρ ἐτόλμησε γράφειν ἐν τῷ περὶ Βασιλείας, ὥσπερ Σαρδαναπάλῳ γράφων ἢ Νανάρῳ τῷ σατραπεύσαντι Βαβυλῶνος. οὐδὲ γὰρ Ἱέρων γʼ ἂν οὐδʼ Ἄτταλος οὐδʼ Ἀρχέλαος ἐπείσθησαν Εὐριπίδην καὶ Σιμωνίδην καὶ Μελανιππίδην καὶ Κράτητας καὶ Διοδότους ἀναστήσαντες ἐκ τῶν συμποσίων κατακλῖναι Κάρδακας καὶ Ἀγριᾶνας μεθʼ ἑαυτῶν καὶ Καλλίας γελωτοποιοὺς καὶ Θρασωνίδας τινὰς καὶ Θρασυλέοντας, ὀλολυγμοὺς καὶ κροτοθοβύρους ποιοῦντας. εἰ δὲ Πτολεμαῖος ὁ πρῶτος συναγαγὼν τὸ μουσεῖον τούτοις ἐνέτυχε τοῖς καλοῖς καὶ βασιλικοῖς παραγγέλμασιν, ἆρʼ οὐκ ἂν εἶπε τοῖς Σαμίοις, ὦ Μοῦσα, τίς ὁ φθόνος; Ἀθηναίων γὰρ οὐδενὶ πρέπει ταῖς Μούσαις οὕτως ἀπεχθάνεσθαι καὶ πολεμεῖν, ὅσα δὲ μὴ πεφίληκε Ζεύς, ἀτύζονται βοὰν Πιερίδων ἀίοντα. τί λέγεις, ὦ Ἐπίκουρε; κιθαρῳδῶν καὶ αὐλητῶν ἕωθεν ἀκροασόμενος εἰς τὸ θέατρον βαδίζεις, ἐν δὲ συμποσίῳ Θεοφράστου περὶ συμφωνιῶν διαλεγομένου καὶ Ἀριστοξένου περὶ μεταβολῶν καὶ Ἀριστοτέλους περὶ Ὁμήρου, τὰ ὦτα καταλήψῃ ταῖς χερσὶ δυσχεραίνων καὶ βδελυττόμενος; εἶτʼ οὐκ ἐμμελέστερον ἀποφαίνουσι τὸν Σκύθην Ἀτέαν ὅς, Ἰσμηνίου τοῦ αὐλητοῦ ληφθέντος αἰχμαλώτου καὶ παρὰ πότον αὐλήσαντος, ὤμοσεν ἥδιον ἀκούειν τοῦ ἵππου χρεμετίζοντος; οὐχ ὁμολογοῦσι δὲ τῷ καλῷ πολεμεῖν τὸν ἄσπονδον καὶ ἀκήρυκτον πόλεμον; εἰ δὲ μὴ ἡδονὴ πρόσεστι, τί σεμνὸν καὶ καθάριον νὴ Δίʼ ἀσπάζονται καὶ ἀγαπῶσιν; οὐκ ἦν δὲ πρὸς τὸ ἡδέως ζῆν ἐπιεικέστερον μύρα καὶ θυμιάματα δυσχεραίνειν ὡς κάνθαροι καὶ γῦπες, ἢ κριτικῶν καὶ μουσικῶν λαλιὰν βδελύττεσθαι καὶ φεύγειν; ποῖος γὰρ ἂν αὐλὸς ἢ κιθάρα διηρμοσμένη πρὸς ᾠδὴν, ἢ τίς χορός εὐρύοπα κέλαδον ἀκροσόφων ἀγνύμενον διὰ στομάτων φθεγγόμενος, οὕτως εὔφρανεν Ἐπίκουρον καὶ Μητρόδωρον, ὡς Ἀριστοτέλη καὶ Θεόφραστον καὶ Δικαίαρχον καὶ Ἱερώνυμον οἱ περὶ χορῶν λόγοι καὶ διδασκαλιῶν καὶ τὰ διʼ αὐλῶν προβλήματα καὶ ῥυθμῶν καὶ ἁρμονιῶν; οἷον διὰ τί τῶν ἴσων αὐλῶν ὁ στενότερος […] βαρύτερον φθέγγεται· καὶ διὰ τί, τῆς σύριγγος ἀνασπωμένης, πᾶσιν ὀξύνεται τοῖς φθόγγοις, κλινομένης δέ, πάλιν βαρύνει, καὶ συναχθεὶς πρὸς τὸν ἕτερον βαρύτερον διαχθεὶς δʼ ὀξύτερον ἠχεῖ καὶ τί δήποτε τῶν θεάτρων ἂν ἄχυρα τῆς ὀρχήστρας κατασκεδάσῃς ἢ χοῦν, ὁ λαὸς τυφλοῦται· καὶ χαλκοῦν Ἀλέξανδρον ἐν Πέλλῃ βουλόμενον ποιῆσαι τὸ προσκήνιον οὐκ εἴασεν ὁ τεχνίτης, ὡς διαφθεροῦντα τῶν ὑποκριτῶν τὴν φωνήν· καὶ τί δήποτε τῶν γενῶν διαχεῖ τὸ χρωματικόν, ἡ δʼ ἁρμονία συνίστησιν. ἢθη δὲ ποιητῶν καὶ πλάσματα καὶ διαφοραὶ χαρακτήρων καὶ λύσεις ἀποριῶν ἐν τῷ πρέποντι καὶ γλαφυρῷ τὸ οἰκεῖον ἅμα καὶ πιθανὸν ἔχουσαι τὸ τοῦ Ξενοφῶντος ἐκεῖνο μοι δοκοῦσι, καὶ τὸν ἐρῶντα ποιεῖν ἐπιλανθάνεσθαι τοσοῦτον ἡδονῇ κρατοῦσαι.
14Onların bu hazda payı yok, dedikleri gibi olsun da istemiyorlar. Tefekkür yetisini bedene doğru gerip etin arzularıyla kurşun ağırlıklar gibi aşağı çekerek, önüne ot, saman ya da yeşillik atıp hayvanlarının bunları otlayıp yemesi gerektiğini söyleyen seyislerden ya da çobanlardan hiç geri kalmıyorlar. Psykhēyi bedenin hazlarıyla domuz gibi beslemek istemiyorlar mı? Ona yalnız etle ilgili bir şeyi umarak, yaşayarak ya da anarak sevinmeye izin veriyor, kendinden kendine ait, hoş ya da tatlı bir şey almasına, hatta aramasına bile izin vermiyorlar.
Oysa insanın tabiatını oluşturan iki şey varken, beden ve psykhē, üstelik psykhē daha yönetici bir mevkide iken, bedenin kendine özgü, tabiata uygun, ait bir iyiliği olup psykhēnin hiç olmaması, onun bedene bakıp oturması, bedenin hâllerine gülümseyip onunla hoşlanması ve sevinmesi, kendisinin ise başından beri hareketsiz ve etkilenmez olup hiçbir seçilmeye değer, istenir ya da sevindirici şeye sahip olmaması kadar akılsızca ne olabilir? Ya perdeyi açıp bütün insanı açıkça et yapmalıydılar, bazılarının psykhē ousiasını ortadan kaldırarak yaptığı gibi; ya da içimizde iki farklı tabiat bırakmışlarsa, her birine kendi iyisini ve kötüsünü, kendine ait olanı ve yabancıyı bırakmalıydılar. Tıpkı her duyunun, birbirleriyle çok yakın ilişkide olsalar da, kendine özgü bir hissedilene yatkın olması gibi. Psykhēnin kendine özgü duyu organı nous'tur; ona ait hiçbir şeyin bulunmaması, kavuşunca sevineceği hiçbir görüntünün, hareketin, akraba hâlin olmaması her şeyin en akılsızcasıdır; vallahi adamlara farkında olmadan iftira etmiyorsam.
ἧς οὐ μέτεστι τούτοις, ὡς δέ φασιν οὐδὲ βούλονται μετεῖναι· κατατείναντες δὲ τὸ θεωρητικὸν εἰς τὸ σῶμα καὶ κατασπάσαντες ὥσπερ μολιβδίσι ταῖς τῆς σαρκὸς ἐπιθυμίαις οὐδὲν ἀπολείπουσιν ἱπποκόμων ἢ ποιμένων, χόρτον ἢ καλάμην ἤ τινα πόαν προβαλλόντων, ὡς ταῦτα βόσκεσθαι καὶ τρώγειν προσῆκον αὐτῶν τοῖς θρέμμασιν. ἦ γὰρ οὐχ οὕτως ἀξιοῦσι τὴν ψυχὴν ταῖς τοῦ σώματος ἡδοναῖς κατασυβωτεῖν, ὅσον ἐλπίσαι τι περὶ σαρκὸς ἢ παθεῖν ἢ μνημονεῦσαι χαίρουσαν, οἰκεῖον δὲ μηδὲν μηδʼ ἡδὺ μηδὲ τερπνὸν ἐξ αὑτῆς λαμβάνειν μηδὲ ζητεῖν ἐῶντες; καίτοι τί γένοιτʼ ἂν ἀλογώτερον, ἢ δυεῖν ὄντοιν, ἐξ ὧν ὁ ἄνθρωπος πέφυκε, σώματος καὶ ψυχῆς, ψυχῆς δὲ τάξιν ἡγεμονικωτέραν ἐχούσης, σώματος μὲν ἴδιόν τι καὶ κατὰ φύσιν καὶ οἰκεῖον ἀγαθὸν εἶναι, ψυχῆς δὲ μηδέν, ἀλλὰ τῷ σώματι καθῆσθαι προσβλέπουσαν αὐτὴν καὶ τοῖς μὲν τοῦ σώματος πάθεσιν ἐπιμειδιῶσαν καὶ συνηδομένην καὶ συγχαίρουσαν, αὐτὴν δʼ ἀκίνητον ἐξ ἀρχῆς καὶ ἀπαθῆ καὶ μηδὲν αἱρετὸν ἔχουσαν μηδʼ ὀρεκτὸν ὅλως μηδὲ χαρτόν; ἢ γὰρ ἁπλῶς ἀποκαλυψαμένους ἔδει σαρκοποιεῖν τὸν ἄνθρωπον ὅλον, ὥσπερ ἔνιοι ποιοῦσι τὴν τῆς ψυχῆς οὐσίαν ἀναιροῦντες, ἢ δύο φύσεις ἐν ἡμῖν διαφόρους ἀπολιπόντας ἴδιον ἀπολιπεῖν ἑκατέρας καὶ ἀγαθὸν καὶ κακὸν καὶ οἰκεῖον καὶ ἀλλότριον ὥσπερ ἀμέλει ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων πρὸς ἴδιόν τι πέφυκεν αἰσθητόν, εἰ καὶ πάνυ συμπαθοῦσιν ἀλλήλαις. ἔστι δὲ τῆς ψυχῆς ἴδιον αἰσθητήριον ὁ νοῦς, ᾧ μηδὲν οἰκεῖον ὑποκεῖσθαι, μὴ θέαμα μὴ κίνημα μὴ πάθος συγγενὲς οὗ τυγχάνουσα χαίρειν πέφυκε, πάντων ἀλογώτατόν ἐστιν· εἰ μή τι νὴ Δία λέληθα συνεπισυκοφαντῶν τοὺς ἄνδρας.
15Ben de ona, "Biz hâkimler olarak seni her türlü iftira suçundan beraat ettiriyoruz," dedim, "gönül rahatlığıyla sözün kalanını tamamla."
"Nasıl?" dedi. "Ben tamamen yorulduysam Aristodemos beni devralmayacak mı?"
"Elbette," dedi Aristodemos, "şu arkadaş gibi yorulduğunda. Ama daha güçlüyken, aziz dostum, kendini kullan ki gevşiyor görünmeyesin."
"Peki," dedi Theon, "kalan kısım pek kolay: Eylem hayatının ne kadar hazzı olduğunu anlatmak kalıyor. Kendileri de iyilik yapmanın iyilik görmekten daha hoş olduğunu söylerler. İyilik elbette sözle de yapılabilir, ama en çoğu ve en büyüğü eylemdedir; iyilik etmek adının gösterdiği gibi, kendilerinin de tanıklık ettiği gibi. Az önce bu arkadaşın anlattığını duyduk: Epikuros nasıl sözler söylemiş, dostlarına nasıl mektuplar göndermiş, Metrodoros'u övüp yüceltmiş; 'Suriyeli Mithres'e yardım etmek için şehirden limana iyi ve yiğitçe indi' demiş. Oysa Metrodoros o sırada hiçbir şey yapmamıştı.
Öyleyse Dion ondan ayrılıp Dionysios'u devirip Sicilya'yı özgürleştirdiğinde Platon'un hazları ne kadar çok ve büyüktü, düşünsene? Yerle bir olmuş vatanını yeniden kurup vatandaşlarını geri getirdiğinde Aristoteles'in? Vatanlarının tiranlarını kesip attıklarında Theophrastos'un ve Phanias'ın? Özel olarak kaç kişiye yardım ettiler; Epikuros'un bazılarına gönderdiği gibi buğday ya da bir medimnos arpa unu göndererek değil, sürgünlerin dönmesini, tutukluların serbest kalmasını, çocuklarını ve karılarını yitirenlerin onlara kavuşmasını sağlayarak. Bunu iyi bilen size ne anlatayım?
Ama adamın saçmalığını istesem de geçemem: Themistokles ve Miltiades'in eylemlerini ayağının altına alıp küçümsüyor, kendisi için dostlarına şöyle yazıyor: 'Tahılın taşınması konusunda benimle tanrısal ve görkemli bir şekilde ilgilendiniz, bana olan iyi niyetinizin göklere uzanan işaretlerini gösterdiniz.' Öyle ki biri filozofun mektubundan o azıcık tahılı çıkarsa, sözler lütfun bütün Yunanistan'ın ya da Atina halkının özgürlüğü ve kurtuluşu için yazıldığı izlenimini verirdi."
κἀγὼ πρὸς αὐτὸν οὐχ ἡμῖν γε κριταῖς ἔφην ἀλλὰ πάσης ἀφεῖσαι τῆς ἐπηρείας, ὥστε θαρρῶν τὰ λοιπὰ τοῦ λόγου πέραινε πῶς; εἶπεν· οὐ γὰρ Ἀριστόδημος ἡμᾶς, εἰ σὺ παντάπασιν ἀπηγόρευκας, διαδέξεται; πάνυ μὲν οὖν, εἶπεν ὁ Ἀριστόδημος, ὅταν ἀποκάμῃς, ὥσπερ οὗτος· ἔτι δʼ ἀκμάζων, ὦ μακάριε, χρῆσαι σεαυτῷ, ὡς μὴ δοκῇς ἀπομαλθακίζεσθαι. καὶ μήν ὁ Θέων εἶπε πάνυ ῥᾴδιόν ἐστι τὸ λειπόμενον· λείπεται δὲ τὸ πρακτικὸν ὅσας ἡδονὰς ἔχει διελθεῖν. αὐτοὶ δὲ δήπου λέγουσιν ὡς τὸ εὖ ποιεῖν ἣδιόν ἐστι τοῦ εὖ πάσχειν εὖ δὲ ποιεῖν ἔστι μὲν ἀμέλει καὶ διὰ λόγων, τὸ δὲ πλεῖστον ἐν πράξει καὶ μέγιστον; ὡς τοὔνομα τῆς εὐεργεσίας ὑφηγεῖται καὶ μαρτυροῦσιν αὐτοί. μικρῷ γὰρ ἔμπροσθεν ἠκούομεν, ἔφη, τούτου λέγοντος, οἵας φωνὰς ἀφῆκεν Ἐπίκουρος, οἷα δὲ γράμματα τοῖς φίλοις ἔπεμψεν, ὑμνῶν καὶ μεγαλύνων Μητρόδωρον, ὡς ʼ εὖ τε καὶ νεανικῶς ἐξ ἄστεως ἅλαδε κατέβη Μιθρῇ τῷ Σύρῳ βοηθήσωνʼ καὶ ταῦτα, πράξαντος οὐδὲν τότε τοῦ Μητροδώρου. τίνας οὖν οἰόμεθα καὶ πηλίκας ἡδονὰς εἶναι τὰς Πλάτωνος, ὁπηνίκα Δίων ὁρμήσας ἀπʼ αὐτοῦ κατέλυσε Διονύσιον καὶ Σικελίαν ἠλευθέρωσε; τίνας δʼ Ἀριστοτέλους, ὅτε τὴν πατρίδα κειμένην ἐν ἐδάφει πάλιν ἀνέστησε καὶ κατήγαγε τοὺς πολίτας; τίνας δὲ Θεοφράστου καὶ Φανίου τοὺς τῆς πατρίδος ἐκκοψάντων τυράννους; ἰδίᾳ μὲν γὰρ ὅσοις ἐβοήθησαν ἀνδράσιν, οὐ πυροὺς διαπέμποντες οὐδʼ ἀλφίτων μέδιμνον, ὡς Ἐπίκουρος ἐνίοις ἔπεμψεν, ἀλλὰ φεύγοντας διαπραξάμενοι κατελθεῖν καὶ δεδεμένους λυθῆναι καὶ τέκνα καὶ γυναῖκας ἐστερημένους ἀπολαβεῖν, τί ἂν λέγοι τις ὑμῖν ἀκριβῶς εἰδόσιν; ἀλλὰ τὴν ἀτοπίαν οὐδὲ βουλόμενον ἔστι τἀνθρώπου παρελθεῖν, τὰς μὲν Θεμιστοκλέους καὶ Μιλτιάδου πράξεις ὑπὸ πόδας τιθεμένου καὶ κατευτελίζοντος, ὑπὲρ ἑαυτοῦ δὲ ταυτὶ τοῖς φίλοις γράφοντος δαιμονίως τε καὶ μεγαλοπρεπῶς ἐπεμελήθητε ἡμῶν τὰ περὶ τὴν τοῦ σίτου κομιδὴν καὶ οὐρανομήκη σημεῖα ἐνδέδειχθε τῆς πρὸς ἐμὲ εὐνοίας. ὥστʼ, εἴ τις ἐξεῖλε τὸ σιτάριον ἐκ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ φιλοσόφου, δόξαν ἂν παραστῆσαι τὰ ῥήματα τῆς χάριτος, ὡς ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ὅλης ἢ τοῦ δήμου τῶν Ἀθηναίων ἐλευθερωθέντος ἢ σωθέντος γραφομένης.
16Beden hazları için bile tabiatın pahalı bir donanıma muhtaç olduğunu, en hoş şeyin arpa ekmeği ve mercimekte olmadığını, zevk düşkünlerinin isteklerinin yemekler, Thasos şarapları, kokular,
ve sarı kanatlı arının balına bolca batırılmış çörekler, kurabiyeler
aradığını, üstelik bahçede otlayan Leontion, Boidion, Hedeia, Nikidion gibi güzel ve genç kadınlar istediğini bırakalım. Ama psykhēnin sevinçleri boş, soysuz ve kızlara mahsus değil de ağırbaşlı, sağlam ve görkemli olacaksa, altlarında eylemlerin büyüklüğü, kayda değer işlerin güzelliği bulunması gerektiği herkesçe kabul edilir. Epikuros'un rahatlıklara kapılıp Aphrodite bayramı yapan denizciler gibi şişinmesi; karın şişliğine yakalanmışken dostlarına ziyafetler verdiği, su toplamasına rağmen sıvı almaktan kaçınmadığı için övünmesi; Neokles'in son sözlerini anarken gözyaşlarına özgü o tuhaf hazla eriyip gitmesi... Sağlıklı hiç kimse bunlara gerçek neşe ya da sevinç demez. Psykhēnin bir sardonik gülüşü varsa, o bu zorlamalarda, ağlamalı gülmelerde bulunur.
Yine de biri bunlara neşe ve sevinç derse, şu hazların aşırılığına bak:
Planlarımızla Sparta şanından kesildi
ve:
İşte bu, yabancı, vatanı Roma'nın büyük yıldızı
ve:
Tereddüt ediyorum, seni tanrı mı, insan mı ilan edeyim.
Thrasybulos'un ve Pelopidas'ın başarılarını, Plataia'daki Aristeides'i, Marathon'daki Miltiades'i gözümün önüne getirince, Herodotos'un dediği gibi, şu görüşü söylemek zorunda kalıyorum: Eylem hayatında hoş olan güzel olandan daha çoktur. Epameinondas da bana tanıklık ediyor: Dediklerine göre onun için en hoş şey, anne babasının sağken, kendi komutasında kazanılan Leuktra zaferini görmesi olmuş. Epameinondas'ın annesiyle Epikuros'un annesini karşılaştıralım: O, oğlunu bahçeciğine kapanmış, Polyainos'la birlikte Kyzikoslu bir fahişeden çocuk yaparken görmekten seviniyor. Metrodoros'un annesiyle kız kardeşinin evliliğine ve kardeşine karşı yazılarına ne kadar çok sevindikleri kitaplarından bellidir elbette.
Ama hoş yaşadıklarını, neşeyle coştuklarını, kendi hayatlarını göklere çıkardıklarını haykırıyorlar. Hizmetçiler de Kronos bayramı yemeğinde ya da kırda Dionysos bayramında dolaşırken çığlıklarına ve gürültülerine dayanamazsın; sevinçten ve zevksizlikten böyle yapar, şöyle söylerler:
Uzan da içelim; yiyecek de yok mu, ey zavallı? Kendini esirgeme. Onlar hemen haykırdı, şarap karıştırıldı; biri getirip çelenk taktı; güzel bir defne dalı karşısında Phoibos çirkin ve ahenksiz övüldü; biri de ağıldaki gayrimeşru sevgilisini çağırdı.
Metrodoros'un kardeşine yazdıkları da buna benzemiyor mu? "Yunanları kurtarmaya da, bilgelik için onlardan çelenk almaya da gerek yok; yemek ve şarap içmek gerekir, Timokrates, karna zarar vermeden ve onu hoşnut ederek." Aynı mektuplarda bir yerde yine şöyle diyor: "Epikuros'tan karnı doğru biçimde hoşnut etmeyi öğrendiğim için hem sevindim hem cesaretlendim." Ve: "Çünkü iyi, ey tabiat bilgini Timokrates, karındadır."
ὅτι μὲν οὖν καὶ πρὸς τὰς τοῦ σώματος ἡδονὰς ἡ φύσις δεῖται χορηγίας πολυτελοῦς καὶ οὐκ ἔστιν ἐν μάζῃ καὶ φακῇ τὸ ἣδιστον, ἀλλʼ ὄψα καὶ Θάσια καὶ μύρα καὶ πεπτὰ καὶ κροτητὰ τῆς ξουθοπτέρου πελάνῳ μελίσσης ἀφθόνως δεδευμένα ζητοῦσιν αἱ τῶν ἀπολαυστικῶν ὀρέξεις, καὶ πρός γε τούτοις εὐπρεπεῖς καὶ νέας γυναῖκας οἷαι Λεόντιον καὶ Βοίδιον καὶ Ἡδεῖα καὶ Νικίδιον ἐνέμοντο περὶ τὸν κῆπον, ἀφῶμεν, ταῖς μέντοι τῆς ψυχῆς χαραῖς ὁμολογουμένως μέγεθος ὑποκεῖσθαι δεῖ πράξεων καὶ κάλλος ἔργων ἀξιολόγων, εἰ μέλλουσι μὴ διάκενοι μηδʼ ἀγεννεῖς καὶ κορασιώδεις ἀλλʼ ἐμβριθεῖς ἔσεσθαι καὶ βέβαιοι καὶ μεγαλοπρεπεῖς;. τὸ δὲ περὶ τοῦ πρὸς εὐπαθείας ἐπαίρεσθαι ναυτῶν δίκην ἀφροδίσια ἀγόντων καὶ μέγα φρονεῖν ὅτι νοσῶν νόσον ἀσκίτην τινὰς ἑστιάσεις φίλων συνῆγε καὶ οὐκ ἐφθόνει τῆς προσαγωγῆς τοῦ ὑγροῦ τῷ ὕδρωπι καὶ τῶν ἐσχάτων Νεοκλέους λόγων μεμνημένος ἐτήκετο τῇ μετὰ δακρύων ἰδιοτρόπῳ ἡδονῇ ταῦτʼ οὐδεὶς ἂν ὑγιαινόντων εὐφροσύνας ἀληθεῖς ἢ χαρὰς ὀνομάσειεν· ἀλλʼ εἴ τις ἔστι καὶ ψυχῆς Σαρδάνιος γέλως, ἐν τούτοις ἔστι τοῖς παραβιασμοῖς καὶ κλαυσιγέλωσιν. εἰ δʼ οὖν ταῦτα φήσει τις εὐφροσύνας καὶ χαράς, σκόπει τὰς ὑπερβολὰς τῶν ἡδονῶν ἐκείνων ἡμετέραις βουλαῖς Σπάρτη μὲν ἐκείρατο δόξαν καί οὗτός τοι Ῥώμης ὁ μέγας, ξένε, πατρίδος ἀστήρ καί δίζω, ἤ σε θεὸν μαντεύσομαι ἢ ἄνθρωπον. ὅταν δὲ λάβω τὰ Θρασυβούλου καὶ Πελοπίδου πρὸ ὀφθαλμῶν κατορθώματα, καὶ τὸν ἐν Πλαταιαῖς Ἀριστείδην ἢ τὸν ἐν Μαραθῶνι Μιλτιάδην, ἐνταῦθα κατὰ τὸν Ἡρόδοτον ἐξείργομαι γνώμην εἰπεῖν, ὅτι τῷ πρακτικῷ βίῳ τὸ ἡδὺ πλέον ἢ τὸ καλὸν ἔστι. μαρτυρεῖ δέ μοι καὶ Ἐπαμεινώνδας εἰπών, ὥς φασιν, ἣδιστον αὐτῷ γενέσθαι τὸ τοὺς τεκόντας ζῶντας ἐπιδεῖν τὸ ἐν Λεύκτροις τρόπαιον αὐτοῦ στρατηγοῦντος. παραβάλωμεν οὖν τῇ Ἐπαμεινώνδου μητρὶ τὴν Ἐπικούρου, χαίρουσαν ὅτι τὸν υἱὸν ἐπεῖδεν εἰς τὸ κηπίδιον ἐνδεδυκότα καὶ κοινῇ μετὰ τοῦ Πολυαίνου παιδοποιούμενον ἐκ τῆς Κυζικηνῆς ἑταίρας. τὴν μὲν γὰρ Μητροδώρου μητέρα καὶ τὴν ἀδελφὴν ὡς ὑπερέχαιρον ἐπὶ τοῖς γάμοις αὐτοῦ καὶ ταῖς πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἀντιγραφαῖς, ἐκ τῶν βιβλίων δήπου δῆλόν ἐστιν. ἀλλʼ ἡδέως τε βεβιωκέναι καὶ βρυάζειν καὶ καθυμνεῖν τὸν ἑαυτῶν βίον ἐκκραυγάζοντες λέγουσι. καὶ γὰρ οἱ θεράποντες ὅταν Κρόνια δειπνῶσιν ἢ Διονύσια κατʼ ἀγρὸν ἄγωσι περιιόντες, οὐκ ἂν αὐτῶν τὸν ὀλολυγμὸν ὑπομείναις καὶ τὸν θόρυβον, ὑπὸ χαρμονῆς καὶ ἀπειροκαλίας τοιαῦτα ποιούντων καὶ φθεγγομένων κλίθητι καὶ πίωμεν· οὐ καὶ σιτία πάρεστιν, ὦ δύστηνε; μὴ σαυτῷ φθόνει. οἱ δʼ εὐθὺς ἠλάλαξαν, ἐν δʼ ἐκίρνατο οἶνος· φέρων δὲ στέφανον ἀμφέθηκέ τις· ὑμνεῖτο δʼ αἰσχρῶς, κλῶνα πρὸς καλὸν δάφνης, ὁ Φοῖβος οὐ προσῳδά τὴν τʼ ἐν αὐλίῳ νόθον τις ἐξέκλαξε σύγκοιτον φίλην. ἦ γὰρ οὐ τούτοις ἔοικε τὰ Μητροδώρου πρὸς τὸν ἀδελφὸν γράφοντος; οὐδὲν δεῖ σῴζειν τοὺς; Ἕλληνας οὐδʼ ἐπὶ σοφίᾳ στεφάνων παρʼ αὐτῶν τυγχάνειν, ἀλλʼ ἐσθίειν καὶ πίνειν οἶνον, ὦ Τιμόκρατες, ἀβλαβῶς τῇ γαστρὶ καὶ κεχαρισμένως. καὶ πάλιν πού φησιν ἐν τοῖς αὐτοῖς γράμμασιν ὡς καὶ ἐχάρην καὶ ἐθρασυνάμην, ὅτι ἔμαθον παρʼ Ἐπικούρου ὀρθῶς γαστρὶ χαρίζεσθαι. καὶ περὶ γαστέρα γάρ, ὦ φυσιολόγε Τιμόκρατες, τἀγαθόν.
17Kısacası bu adamlar hazzın büyüklüğünü, merkezi ve yarıçapı belli bir daire gibi, mideyle çevreleyip sınırlarlar. Oysa parlak, krallara yaraşır, insana yüksek bir gönül veren ve gerçekten herkese yayılan bir ışık ve dinginlik taşıyan sevince, kapalı, siyasetten uzak, insan sevgisinden yoksun, şeref ve minnet için hiçbir coşku duymayan bir hayatı seçmiş olanlar ortak olamaz. Çünkü psykhē değersiz, küçük, soysuz bir şey değildir; arzularını ahtapotlar gibi yalnız yenilecek şeylere kadar uzatmaz. Mide arzusunu en keskin tokluk, zirveye ancak bir an çıkmışken keser atar; güzel olana, güzelin getirdiği şerefe ve minnete yönelen atılımların ölçüsü ise ömrün süresi değildir. Şeref sevgisi ve insan sevgisi bütün zamanı kucaklar ve tarifsiz hazlar taşıyan eylemlerle ve iyiliklerle yarışır. İyi insanlar bu hazlardan kaçsalar bile kurtulamazlar; kalabalıklara iyilik edip onları sevindirdiklerinde hazlar her yandan karşılarına çıkar, onları sarar:
"Şehirde yürürken ona bir tanrıya bakar gibi bakarlar."
Başkalarını, kendisini görünce sevinip ışıl ışıl olacak, ona dokunmak ve selam vermek için can atacak hâle getiren kişinin içinde büyük hazlar taşıdığı ve bunların tadını çıkardığı, körün bile göreceği bir şeydir. Bu yüzden iyilik etmekten ne yorulurlar ne vazgeçerler; onlardan şu sözleri duyarız:
"Baban seni ölümlüler için çok değerli bir varlık olarak dünyaya getirdi"
ve
"Ölümlülere iyilik etmekten asla vazgeçmeyelim."
Üstün iyiler hakkında konuşmaya ne gerek var? Şöyle böyle kötü birine, ölmek üzereyken efendisi —bir tanrı ya da bir kral— tek bir saat verse ve bunu güzel bir eyleme ya da bir zevke harcayıp hemen ölmesi gerekse, kim bu sürede Arkhias'ı öldürüp Thebai'yi özgürleştirmektense Lais'le yatıp Ariusia şarabı içmeyi yeğlerdi? Ben kimsenin yeğleyeceğini sanmıyorum. Nitekim gladyatörlerden büsbütün yabanileşmemiş olanların, yani Yunanlıların, arenaya çıkacakları sırada, önlerinde bol ve pahalı yiyecekler dururken bu son vakti midelerine harcamaktansa kadınlarını dostlarına emanet etmeyi ve kölelerini azat etmeyi daha hoş bulduklarını görüyorum.
Üstelik beden hazlarında büyük bir şey varsa, bu elbette eylem adamlarının da ortaklaştığı bir şeydir. Onlar da "ekmek yer, ışıltılı şarap içer", dostlarıyla sofraya otururlar; hem de sanırım İskender, Agesilaos, hatta vallahi Phokion ve Epameinondas gibi savaştan ve işten dönünce, bu adamlar gibi ateş başında yağlanıp tahtırevanda usul usul sallandıktan sonra oturduklarından çok daha büyük bir iştahla. Yine de eylem adamları, o daha büyük hazların içindeyken bunları küçümserler. Epameinondas için ne demeli? Sofranın ev sahibinin varlığına göre fazla gösterişli olduğunu görünce yemeğe oturmak istememiş, dostuna "Kurban keseceksin sanmıştım, meğer böbürlenecekmişsin" demişti. İskender de Ada'nın aşçılarını geri çevirmiş, kendisinin daha iyi aşçıları olduğunu söylemişti: sabah yemeği için gece yürüyüşü, akşam yemeği için az yenmiş bir sabah yemeği. Güzel köle oğlanlar satın alıp almayacağını yazıp soran Philoksenos'u ise az kalsın görevinden alıyordu. Oysa böyle bir şey kime daha serbestti? Ama Hippokrates'in dediği gibi, iki acıdan küçüğü büyüğünün yanında sönükleşir; eylemin ve şerefin hazları da psykhēde uyandırdıkları sevincin aşırılığı ve büyüklüğüyle beden hazlarını gölgede bırakır, söndürür.
καὶ τὸ ὅλον οἱ ἄνθρωποι τῆς ἡδονῆς τὸ μέγεθος, καθάπερ κέντρῳ καὶ διαστήματι, τῇ γαστρὶ περιγράφουσι· λαμπρᾶς δὲ καὶ βασιλικῆς καὶ φρόνημα ποιούσης μέγα καὶ φῶς καὶ γαλήνην ἀληθῶς εἰς ἅπαντας ἀναχεομένην χαρᾶς οὐκ ἔστι μετασχεῖν βίον ἀνέξοδον καὶ ἀπολίτευτον καὶ ἀφιλάνθρωπον καὶ ἀνενθουσίαστον εἰς τιμὴν καὶ χάριν ἀνελομένους. οὐ γάρ τι φαῦλον ἡ ψυχὴ καὶ μικρὸν οὐδʼ ἀγεννές ἐστιν οὐδʼ ὥσπερ οἱ πολύποδες ἄχρι τῶν ἐδωδίμων ἐκτείνει τὰς ἐπιθυμίας, ἀλλὰ ταύτην μὲν ὀξύτατος ἀποκόπτει κόρος ἀκαρὲς ὥρας μόριον ἀκμάσασαν, τῶν δὲ πρὸς τὸ καλὸν ὁρμῶν καὶ τὴν ἐπὶ τῷ καλῷ τιμὴν καὶ χάριν οὐκ ἔστιν αὐτῶν μέτρον ὁ τοῦ βίου χρόνος, ἀλλὰ τοῦ παντὸς αἰῶνος ἐπιδραττόμενον τὸ φιλότιμον καὶ φιλάνθρωπον ἐξαμιλλᾶται ταῖς πράξεσι καὶ ταῖς χάρισιν ἡδονὰς ἀμηχάνους ἐχούσαις, ἃς οὐδὲ φεύγοντες οἱ χρηστοὶ διαφεύγειν δύνανται, πανταχόθεν αὐτοῖς ἀπαντώσας καὶ περιεχομένας, ὅταν εὐφραίνωσι πολλοὺς εὐεργετοῦντες· ἐρχόμενον δʼ ἀνὰ ἄστυ θεὸν ὣς εἰσορόωσιν. ὁ γὰρ οὕτω διαθεὶς ἑτέρους, ὥστε καὶ χαίρειν καὶ γάνυσθαι καὶ ποθεῖν ἅψασθαι καὶ προσαγορεῦσαι, δῆλός ἐστι καὶ τυφλῷ μεγάλας ἔχων ἐν ἑαυτῷ καὶ καρπούμενος ἡδονάς, ὅθεν οὐδὲ κάμνουσιν ὠφελοῦντες οὐδʼ ἀπαγορεύουσιν, ἀλλὰ τοιαύτας αὐτῶν ἀκούομεν φωνάς πολλοῦ σε θνητοῖς ἄξιον τίκτει πατήρ καί μήποτέ γε παυσώμεσθα δρῶντες εὖ βροτούς καὶ τί δεῖ περὶ τῶν ἄκρως ἀγαθῶν λέγειν; εἰ γάρ τινι τῶν μέσως φαύλων μέλλοντι θνήσκειν ὁ κύριος, ἤτοι θεὸς ἢ βασιλεύς, ὥραν ἐπιδοίη· μίαν, ὥστε χρησάμενον αὐτῇ πρός τινα καλὴν πρᾶξιν ἢ πρὸς ἀπόλαυσιν εὐθὺς τελευτᾶν, τίς ἂν ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ βούλοιτο μᾶλλον Λαΐδι συγγενέσθαι καὶ πιεῖν οἶνον Ἀριούσιον, ἢ κτείνας Ἀρχίαν ἐλευθερῶσαι τὰς Θήβας; ἐγὼ μὲν οὐδένα νομίζω. καὶ γὰρ τῶν μονομάχων ὁρῶ τοὺς μὴ παντάπασι θηριώδεις ἀλλʼ Ἕλληνας, ὅταν εἰσιέναι μέλλωσι, προκειμένων πολλῶν ἐδεσμάτων καὶ πολυτελῶν, ἥδιον τὰ γύναια τοῖς φίλοις ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ παρακατατιθεμένους καὶ τοὺς οἰκέτας ἐλευθεροῦντας ἢ τῇ γαστρὶ χαριζομένους. ἀλλὰ καί, εἴ τι μέγα περὶ τὰς τοῦ σώματος ἡδονάς, κοινόν ἐστι δήπου τοῦτο τοῖς πρακτικοῖς πράγμασι· καὶ γὰρ σῖτον ἔδουσιν καὶ πίνουσιν αἴθοπα οἶνον καὶ μετὰ φίλων ἑστιῶνται, πολὺ γʼ οἶμαι προθυμότερον ἀπὸ τῶν ἀγώνων καὶ τῶν ἔργων, ὡς Ἀλέξανδρος καὶ Ἀγησίλαος καὶ νὴ Δία Φωκίων καὶ Ἐπαμεινώνδας, ἢ καθάπερ οὗτοι πρὸς πῦρ ἀλειψάμενοι καὶ τοῖς φορείοις ἀτρέμα διασεισθέντες· ἀλλὰ καταφρονοῦσι τούτων ἐν ἐκείναις ταῖς μείζοσιν ὄντες. τί γὰρ ἂν λέγοι τις Ἐπαμεινώνδαν, οὐκ ἐθελήσαντα δειπνεῖν, ὡς ἑώρα πολυτελέστερον τῆς οὐσίας τὸ δεῖπνον, ἀλλʼ εἰπόντα πρὸς τὸν φίλον ἐγώ σʼ ᾤμην θύειν οὐχ ὑβρίζειν; ὅπου καὶ Ἀλέξανδρος ἀπεώσατο τῆς Ἄδας τοὺς μαγείρους, αὐτὸς εἰπὼν ἔχειν ἀμείνονας ὀψοποιούς, πρὸς μὲν ἄριστον τὴν νυκτοπορίαν πρὸς δὲ δεῖπνον τὴν ὀλιγαριστίαν· Φιλόξενον δὲ γράψαντα περὶ παίδων καλῶν, εἰ πρίηται, μικρὸν ἐδέησε τῆς ἐπιτροπῆς; ἀποστῆσαι· καίτοι τίνι μᾶλλον ἐξῆν; ἀλλʼ, ὥσπερ φησὶν Ἱπποκράτης, δυεῖν πόνων τὸν ἥττονα ὑπὸ τοῦ μείζονος ἀμαυροῦσθαι, καὶ τῶν ἡδονῶν τὰς σωματικὰς αἱ πρακτικαὶ καὶ φιλότιμοι τῷ χαίροντι τῆς ψυχῆς διʼ ὑπερβολὴν καὶ μέγεθος ἐναφανίζουσι καὶ κατασβεννύουσιν.
18Dedikleri gibi geçmiş iyilikleri hatırlamak hoş yaşamanın en büyük dayanağıysa, Epikuros'un en korkunç ağrılar ve hastalıklar içinde ölürken bunlara daha önce tadılmış hazların hatırasıyla karşı durduğuna hiçbirimiz inanmayız. Çünkü çalkalanan derin suda, dalgalar arasında bir yüzün yansımasını tasavvur etmek, beden bunca zonklayıp kasılırken gülümseyen bir haz hatırasını tasavvur etmekten daha kolaydır. Eylemlerin hatırasını ise kimse, istese bile, kendinden söküp atamaz. İskender Arbela'yı, Pelopidas Leontiades'i, Themistokles Salamis'i nasıl unutabilirdi? Atinalılar Marathon Savaşı'nı, Thebaililer Leuktra'yı bugün hâlâ bayram eder; bizler de vallahi, bildiğiniz gibi, Daiphantos'un Hyampolis'teki zaferini kutlarız ve Phokis kurbanlarla, törenlerle dolar. Hiçbirimiz kendi yediği içtiği şeylerden, o insanların başardıklarından aldığı kadar haz almaz. O hâlde, hatırası beş yüz yılı aşkın sürede insanı sevindirme gücünü yitirmemiş bu işleri bizzat yapanlara ömürleri boyunca ne büyük bir neşe, sevinç ve mutluluğun eşlik ettiğini düşünün.
Üstelik Epikuros bazı hazların şöhretten doğduğunu da kabul ediyordu. Nasıl etmesin? Kendisi şöhret için öylesine çıldırasıya kabarıp çırpınıyordu ki hocalarını inkâr etmekle, öğretilerini kelimesi kelimesine aldığı Demokritos'la heceler ve harf uçları üzerine kapışmakla, kendisiyle öğrencilerinden başka bilge gelmediğini söylemekle kalmıyor, şunları da yazıyordu: Kolotes onu doğa üzerine konuşurken dinlemiş ve dizlerine sarılıp önünde secde etmişti; kardeşi Neokles daha çocukken Epikuros'tan daha bilge kimsenin gelmediğini ve bulunmadığını söylemişti; annesi ise içinde, bir araya geldiklerinde bilge doğuracak türden atomlar taşımıştı! Kallikratidas, Konon'un denizle zina ettiğini söylemişti. Aynı şekilde Epikuros için de denebilir ki şöhretle utanç verici biçimde, gizli gizli zina etmeye ve ona zorla sahip olmaya çalışıyordu; çünkü açıkça elde edemiyor, ama ona âşık olup kendini parçalıyordu. Açlıkta besin bulunmayınca bedenler nasıl tabiata aykırı olarak kendi kendilerini beslemek zorunda kalırsa, şöhret tutkusu da psykhēlerde benzer bir kötülük doğurur: başkalarından övgüye aç olup bulamayanlar kendi kendilerini övmeye başlarlar.
εἰ τοίνυν, ὥσπερ λέγουσι, τὸ μεμνῆσθαι τῶν προτέρων ἀγαθῶν μέγιστόν ἐστι πρὸς τὸ ἡδέως ζῆν, Ἐπικούρῳ μὲν οὐδʼ ἂν εἷς ἡμῶν πιστεύσειεν ὅτι ταῖς μεγίσταις ἀλγηδόσι καὶ νόσοις ἐναποθνήσκων ἀντιπαρεπέμπετο τῇ μνήμῃ τῶν ἐναπολελαυσμένων πρότερον ἡδονῶν εἰκόνα γὰρ ὄψεως; ἐν βυθῷ συνταραχθέντι καὶ κλύδωνι μᾶλλον ἄν τις ἢ μνήμην ἡδονῆς διαμειδιῶσαν ἐν σφυγμῷ τοσούτῳ καὶ σπαραγμῷ σώματος ἐπινοήσειε. τὰς δὲ τῶν πράξεων μνήμας οὐδεὶς ἂν οὐδὲ βουληθεὶς ἐκστήσειεν ἑαυτοῦ. πότερον γὰρ ἢ πῶς οἷὸν τʼ ἦν ἐπιλαθέσθαι τῶν Ἀρβήλων τὸν Ἀλέξανδρον ἢ τοῦ Λεοντιάδου τὸν Πελοπίδαν ἢ τῆς Σαλαμῖνος τὸν Θεμιστοκλέα; τὴν μὲν γὰρ ἐν Μαραθῶνι μάχην ἄχρι νῦν Ἀθηναῖοι καὶ τὴν ἐν Λεύκτροις Θηβαῖοι καὶ νὴ Δίʼ ἡμεῖς τὴν Δαϊφάντου περὶ Ὑάμπολιν ἑορτάζομεν, ὡς ἴστε, καὶ θυσιῶν καὶ τιμῶν ἡ Φωκὶς ἐμπέπλησται· καὶ οὐδεὶς ἔστιν ἡμῶν, ἐφʼ οἷς αὐτὸς βέβρωκεν ἢ πέπωκεν οὕτως ἡδόμενος ὡς ἐφʼ οἷς ἐκεῖνοι κατώρθωσαν. ἐννοεῖν οὖν πάρεστι, πόση τις εὐφροσύνη καὶ χαρὰ καὶ γηθοσύνη συνεβίωσεν αὐτοῖς τοῖς τούτων δημιουργοῖς, ὧν ἐν ἔτεσι πεντακοσίοις καὶ πλείοσιν οὐκ ἀποβέβληκεν ἡ μνήμη τὸ εὐφραῖνον. καὶ μὴν ἀπὸ δόξης γίγνεσθαι τινας ἡδονὰς Ἐπίκουρος ὡμολόγει. τί δʼ οὐκ ἔμελλεν αὐτὸς οὕτω σπαργῶν περιμανῶς καὶ σφαδάζων πρὸς δόξαν, ὥστε μὴ μόνον ἀπολέγεσθαι τοὺς καθηγητὰς μηδὲ Δημοκρίτῳ τῷ τὰ δόγματα ῥήμασιν αὐτοῖς ἀφαιρουμένῳ ζυγομαχεῖν περὶ συλλαβῶν καὶ κεραιῶν, σοφὸν δὲ μηδένα φάναι πλὴν αὑτοῦ γεγονέναι καὶ τῶν μαθητῶν· ἀλλὰ καὶ γράφειν ὡς Κωλώτης μὲν αὐτὸν φυσιολογοῦντα προσκυνήσειε γονάτων ἁψάμενος, Νεοκλῆς δʼ ὁ ἀδελφὸς εὐθὺς ἐκ παίδων ἀποφαίνοιτο μηδένα σοφώτερον Ἐπικούρου γεγονέναι μηδʼ εἶναι· ἡ δὲ μήτηρ ἀτόμους ἔσχεν ἐν ἑαυτῇ τοσαύτας, οἷαι συνελθοῦσαι σοφὸν ἂν ἐγέννησαν; εἶτʼ οὐχ ὥσπερ Καλλικρατίδας ἔλεγε τὸν Κόνωνα μοιχεύειν τὴν θάλασσαν, οὕτως ἄν τις εἴποι τὸν Ἐπίκουρον αἰσχρῶς καὶ κρύφα πειρᾶν καὶ παραβιάζεσθαι τὴν δόξαν, οὐ τυγχάνοντα φανερῶς ἀλλʼ ἐρῶντα καὶ κατατεινόμενον; ὥσπερ γὰρ λιμοῦ τὰ σώματα τροφῆς μὴ παρούσης ἀναγκάζεται παρὰ φύσιν ὑφʼ αὑτῶν τρέφεσθαι, τοιοῦτον ἡ φιλοδοξία ποιεῖ κακὸν ἐν ταῖς ψυχαῖς, ὅταν ἐπαίνων πεινῶντες παρʼ ἑτέρων μὴ τυγχάνωσιν, αὐτοὺς ἑαυτοὺς ἐπαινεῖν.
19Övgüye ve şöhrete böylesine düşkün olanlar, makamlardan, siyasetten, kralların dostluğundan kaçarak, güçsüzlük ya da gevşeklik yüzünden büyük hazlardan vazgeçtiklerini kabul etmiş olmuyorlar mı? Oysa Demokritos hayattaki büyük ve parlak şeylerin bunlardan doğduğunu söylemişti. Neokles'in tanıklığına ve Kolotes'in secdesine bu kadar değer veren, bunlarla bu kadar övünen adam, Yunanlılar onu Olimpia'da alkışlasa kendinden geçip çığlıklar atmayacağına, daha doğrusu Sophokles'in dediği gibi
"üflenen yaşlı bir devedikeninin tüyü gibi"
sevinçten bütün bütün havalanmayacağına kimseyi inandıramaz.
İyi bir ün hoş ise kötü ün elbette acı vericidir. Dostsuzluk, eylemsizlik, tanrısızlık, zevk düşkünlüğü ve vurdumduymazlık kadar kötü ün getiren bir şey de yoktur. Kendilerinden başka bütün insanlar bunları o mezhebin nitelikleri sayar. "Haksız yere" diyen çıkacaktır. Ama biz gerçeğe değil, şöhrete bakıyoruz. Aleyhlerine yazılmış kitaplardan ve şehirlerin karalayıcı kararlarından söz etmeyelim; bu kavgacılık olur. Ama kehanetler, kâhinlik, tanrıların takdiri, ana babanın çocuklarına duyduğu sevgi ve şefkat, siyaset, komutanlık ve yöneticilik şerefli ve şanlı şeylerse, Yunanlıları kurtarmak gerekmediğini, yalnızca mideye zarar vermeden ve onun gönlünü hoş ederek yiyip içmek gerektiğini söyleyenlerin kötü ünlü olması ve kötü insanlar sayılması zorunludur. Böyle sayılınca da, madem güzeli ve iyi ünü hoş kabul ediyorlar, üzülmeleri ve tatsız bir hayat sürmeleri gerekir.
ἀλλʼ οἵ γε πρὸς ἔπαινον οὕτω καὶ δόξαν ἔχοντες ἆρʼ οὐχ ὁμολογοῦσι μεγάλας ἡδονὰς προΐεσθαι διʼ ἀσθένειαν ἢ μαλακίαν φεύγοντες ἀρχὰς ἢ πολιτείας καὶ φιλίας βασιλέων, ἀφʼ ὧν τὰ μεγάλα καὶ λαμπρὰ εἰς τὸν βίον γίγνεσθαι ἔφη Δημόκριτος; οὐ γὰρ ἄν τινα πείσειεν ἀνθρώπων ὁ τὴν Νεοκλέους μαρτυρίαν καὶ τὴν Κωλώτου προσκύνησιν ἐν τοσούτῳ λόγῳ τιθέμενος καὶ ἀγαπῶν, ὡς οὐκ ἂν ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων κροτηθεὶς Ὀλυμπίασιν ἐξεμάνη καὶ ἀνωλόλυξε, μᾶλλον δʼ ὅλως ὑπὸ χαρᾶς ἤρθη κατὰ τὸν Σοφοκλέα γραίας ἀκάνθης πάππος ὡς φυσώμενος. εἴ γε μὲν τὸ εὐδοξεῖν ἡδύ, τὸ ἀδοξεῖν δήπου λυπηρόν· ἀδοξότερον δʼ ἀφιλίας ἀπραξίας ἀθεότητος ἡδυπαθείας ὀλιγωρίας οὐδέν ἐστι. ταῦτα δὲ πάντες ἄνθρωποι πλὴν αὐτῶν ἐκείνων τῇ αἱρέσει προσεῖναι νομίζουσιν. ἀδίκως, φήσει τις. ἀλλὰ τὴν δόξαν οὐ τὴν ἀλήθειαν σκοποῦμεν. καὶ βιβλία μὲν μὴ λέγωμεν μηδὲ ψηφίσματα βλάσφημα πόλεων, ὅσα γέγραπται πρὸς αὐτούς· φιλαπέχθημον γάρ· εἰ δὲ χρησμοὶ καὶ μαντικὴ καὶ θεῶν πρόνοια καὶ γονέων πρὸς ἔκγονα στοργὴ καὶ ἀγάπησις καὶ πολιτεία καὶ ἡγεμονία καὶ τὸ ἄρχειν ἔνδοξόν ἐστι καὶ εὐκλεές, οὕτως ἀνάγκη τοὺς λέγοντας, ὡς οὐ δεῖ σῴζειν τοὺς Ἕλληνας ἀλλʼ ἐσθίειν καὶ πίνειν ἀβλαβῶς τῇ γαστρὶ καὶ κεχαρισμένως, ἀδοξεῖν καὶ κακοὺς νομίζεσθαι· νομιζομένους δὲ τοιούτους ἀνιᾶσθαι καὶ ζῆν ἀτερπῶς, εἴ γε δὴ τὸ καλὸν ἡδὺ καὶ τὴν εὐδοξίαν ἡγοῦνται.
20Theon bunları söyleyince gezintiye son vermemiz uygun görüldü. Her zamanki gibi sıralara oturduk ve bir süre, söylenenleri düşünerek sessiz kaldık. Ama uzun sürmedi; Zeuksippos söylenenlerden aklına gelen şeyi dile getirdi: "Konuşmanın eksik kalan kısmını kim tamamlayacak? Çünkü henüz uygun sonuna ulaşmadı. Theon az önce kâhinlikten ve tanrısal takdirden söz ederken ucunu gösterdi: bu adamlar hayatlarına haz, dinginlik ve cesareti en çok bunların sağladığını söylüyorlar. O hâlde bunlar hakkında da bir şeyler söylenmeli."
Aristodemos söze girdi: "Haz konusunda söyleneceklerin çoğu söylendi. Öğretileri, başarıya ulaşıp hedefini tuttuğunda bile, bir miktar korkuyu ve batıl inancı giderir ama tanrılardan gelen bir neşeye ve sevince yer bırakmaz. Tanrılar yüzünden ne tedirgin ne de sevinçli olmamızı sağlayarak bizi onlara karşı, Hyrkanialılara ya da İskitlere karşı olduğumuz duruma getirir: onlardan ne iyi ne kötü bir şey bekleriz. Söylenenlere bir şey eklemek gerekirse, önce onların kendilerinden şunu alacağım: Dostların ölümü üzerine acıyı, gözyaşını, inlemeyi ortadan kaldıranlarla savaşırlar; duygusuzluğa dönüşmüş acısızlığın daha büyük başka bir kötülükten, katılıktan ya da katıksız bir şöhret hırsından ve kudurganlıktan doğduğunu söylerler. Bu yüzden bir şeyler hissetmenin, acı çekmenin, vallahi gözleri yaşla ıslatıp erimenin daha iyi olduğunu savunurlar ve duygulanıp yazdıkları bütün o sözlerle yumuşak yürekli, dostuna bağlı görünürler. Epikuros bunları başka birçok yerde, ayrıca Hegesianaks'ın ölümü üzerine babası Sositheos'a ve ölenin kardeşi Pyrson'a yazdığı mektupta söylemiştir; tesadüfen mektuplarını geçenlerde okudum. Ben de onu taklit ederek diyorum ki tanrısızlık, katılıktan ve şöhret hırsından daha az kötü değildir; bizi oraya sürükleyenler, tanrının lütfunu gazabıyla birlikte ortadan kaldıranlardır. Tanrılara dair kanaatimize saygı ve korku karışık ortak bir duygunun sinmiş olması, bundan kaçarken kendimize ne umut, ne lütuf, ne iyi günde cesaret, ne de kötü günde tanrısal olana sığınma imkânı bırakmamaktan daha iyidir.
ταῦτʼ εἰπόντος τοῦ Θέωνος, ἐδόκει καταπαῦσαι τὸν περίπατον, καὶ καθάπερ εἰώθειμεν ἐπὶ τῶν βάθρων καθεζόμενοι πρὸς τοῖς εἰρημένοις ἦμεν σιωπῇ χρόνον οὐ πολύν. ὁ γὰρ Ζεύξιππος ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἐννοήσας τίς ἔφη τὰ λειπόμενα τῷ λόγῳ προσαποδίδωσι; καὶ γὰρ οὔπω τὸ προσῆκον ἔχει τέλος, ἃ αὐτὸς ἄρτι μαντικῆς μνησθεὶς καὶ προνοίας ὑποβέβληκε· ταῦτα γὰρ οὐχ ἥκιστά φασιν οἱ ἄνδρες ἡδονὴν καὶ γαλήνην καὶ θάρσος αὐτοῖς παρασκευάζειν εἰς τὸν βίον· ὥστε δεῖ τι λεχθῆναι καὶ περὶ τούτων ὑπολαβὼν δʼ ὁ Ἀριστόδημος ἀλλὰ περὶ ἡδονῆς; μὲν εἴρηται σχεδόν εἶπεν ὡς εὐτυχῶν καὶ κατορθῶν ὁ λόγος αὐτῶν φόβον ἀφαιρεῖ τινα καὶ δεισιδαιμονίαν, εὐφροσύνην δὲ καὶ χαρὰν ἀπὸ τῶν θεῶν οὐκ ἐνδίδωσιν ἀλλʼ οὕτως ἔχειν ποιεῖ πρὸς αὐτοὺς τῷ μὴ ταράττεσθαι μηδὲ χαίρειν, ὡς πρὸς τοὺς Ὑρκανοὺς ἢ Σκύθας ἔχομεν, οὔτε χρηστὸν οὐδὲν οὔτε φαῦλον ἀπʼ αὐτῶν προσδοκῶντες. εἰ δὲ δεῖ προσθεῖναί τι τοῖς εἰρημένοις, ἐκεῖνό μοι δοκῶ λήψεσθαι παρʼ αὐτῶν πρῶτον, ὅτι τοῖς ἀναιροῦσι λύπας καὶ δάκρυα καὶ στεναγμοὺς ἐπὶ ταῖς τῶν φίλων τελευταῖς μάχονται καὶ λέγουσι τὴν εἰς τὸ ἀπαθὲς καθεστῶσαν ἀλυπίαν ὑφʼ ἑτέρου κακοῦ μείζονος ὑπάρχειν, ὠμότητος ἢ δοξοκοπίας ἀκράτου καὶ λύσσης· διὸ πάσχειν τι βέλτιον εἶναι καὶ λυπεῖσθαι καὶ νὴ Δία λιπαίνειν τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τήκεσθαι, καὶ ὅσα δὴ παθαινόμενοι καὶ γράφοντες ὑγροί τινες εἶναι καὶ φιλικοὶ δοκοῦσι. ταῦτα γὰρ ἐν ἄλλοις τε πολλοῖς Ἐπίκουρος εἴρηκε καὶ περὶ τῆς Ἡγησιάνακτος τελευτῆς πρὸς Σωσίθεον τὸν πατέρα γράφων καὶ Πύρσωνα τὸν ἀδελφὸν τοῦ τεθνηκότος· ἔναγχος γὰρ κατὰ τύχην τὰς ἐπιστολὰς διῆλθον αὐτοῦ. καὶ λέγω μιμούμενος, ὡς οὐχ ἧττόν ἐστι κακὸν ἀθεότης; ὠμότητος καὶ δοξοκοπίας, εἰς ἣν ἄγουσιν ἡμᾶς οἱ τὴν χάριν ἐκ τοῦ θεοῦ μετὰ τῆς ὀργῆς ἀναιροῦντες. βέλτιον γὰρ ἐνυπάρχειν τι καὶ συγκεκρᾶσθαι τῇ περὶ θεῶν δόξῃ κοινὸν αἰδοῦς καὶ φόβου πάθος, ἢ τοῦτο φεύγοντας μήτε ἐλπίδα μήτε χάριν ἑαυτοῖς μήτε θάρσος ἀγαθῶν παρόντων μήτε τινὰ δυστυχοῦσιν ἀποστροφὴν πρὸς τὸ θεῖον ἀπολείπεσθαι.
21Elbette tanrılara dair kanaatten, gözdeki çapak gibi batıl inancı temizlemek gerekir. Ama bu mümkün değilse, çoğu insanın tanrılara duyduğu inancı onunla birlikte kesip atmamalı, kör etmemeli. Bu inanç, onların uydurduğu gibi korkunç ve asık suratlı bir şey değildir. Onlar tanrısal takdiri, sanki çocukların başına dikilmiş bir Empousa ya da tragedyadan çıkmış uğursuz bir Poine imiş gibi karalıyorlar. Oysa tanrıdan korkan insanlar azınlıktadır ve onlar için korkmamak daha iyi olmazdı. Çünkü tanrıdan, iyilere yumuşak, kötülere ağır gelen bir hükümdardan korkar gibi korkarlar. Haksızlık etmelerini önleyen bu tek korkuyla, haksızlık edenlerin çektiği pek çok korkudan kurtulurlar. Kötülüğü içlerinde sakin, adeta kurumakta olan bir hâlde tuttukları için, onu kullanıp cüret eden, sonra hemen korkuya kapılıp pişman olanlardan daha az sarsılırlar.
Çoğunluğun, yani bilgisiz ama pek de kötü olmayan insanların tanrıya karşı tutumunda ise saygı ve tapınmaya elbette bir ürperti ve korku karışır; buna batıl inanç denmiştir. Ama bundan on bin kat fazla ve büyük olan, bu tutumun umut ve sevinç dolu, her başarının nimetini tanrılardan geliyormuş gibi dileyen ve kabul eden yanıdır. Bunun en büyük delilleri ortadadır: ne tapınaklarda geçirilen vakitler ne de bayram günleri, ne başka eylemler ne de manzaralar, bizi tanrılar için gördüklerimizden ya da yaptıklarımızdan —ayinlere, danslara, kurbanlara, gizem törenlerine katılmaktan— daha çok sevindirir. O sırada psykhē, zalimlerle ya da korkunç cellatlarla bir arada imiş gibi kederli, ezik ve yılgın değildir; oysa eğer böyle olsaydı bu beklenirdi. Tersine, tanrının en çok nerede bulunduğunu düşünüyorsa acıları, korkuları ve kaygıları en çok orada uzaklaştırır; kendini sarhoşluğa, kahkahaya ve oyuna varan bir hazza bırakır. Aşk işlerinde, şairin dediği gibi,
"yaşlı adam da kocakarı da, altın Aphrodite'yi hatırlayınca, onların da gönlü kabarır."
Törenlerde ve kurbanlarda ise yalnız yaşlı adam ve kocakarı, yoksul ve sıradan insan değil, değirmen başında sallanan kalın bacaklı öğütücü kadın, ev köleleri ve gündelikçiler de mutluluk ve sevinçle coşar. Zenginlerin ve kralların önünde şölenler, ziyafetler her zaman hazırdır; ama kurbanlar ve adaklar vesilesiyle verilen, tanrısal olana düşünceleriyle en yakından dokunduklarını sandıkları, saygı ve tapınma içinde geçen şölenler bambaşka bir haz ve lütuf taşır. Tanrısal takdirden umudunu kesmiş adamın bunda hiç payı yoktur. Çünkü bayramlarda insanı sevindiren şey şarabın bolluğu ya da kızarmış et değildir; güzel bir umut ve tanrının lütufkâr bir hâlde orada bulunduğu, yapılanları memnuniyetle kabul ettiği kanaatidir. Bazı bayramlardan aulosu ve çelengi çıkarırız; ama kurbanda, şölenin kutsal ortağı olarak tanrı bulunmazsa, geriye tanrısız, bayramsız, coşkusuz bir şey kalır; daha doğrusu böyle bir adam için bütünüyle tatsız ve can sıkıcı bir şey. Çünkü çoğunluktan korktuğu için, hiç ihtiyaç duymadığı dualar ve secdeler oynar, felsefesine zıt sözler söyler. Kurban kesilirken kesim yapan rahibin yanında bir kasabın yanında durur gibi durur, kurbandan sonra da Menandros'un şu sözünü söyleyerek çekip gider:
"Bana hiç aldırmayan tanrılara kurban kestim."
Çünkü Epikuros bu rolün oynanması gerektiğini, başkalarının sevinerek yaptığı şeylerde, kendimiz hoşnut olmasak da, çoğunluğa kıskançlık ve düşmanlık göstermemek gerektiğini düşünür. Euenos'un dediği gibi,
"her zorunlu iş can sıkıcı yaratılmıştır."
Batıl inançlıların da kurbanlara ve törenlere sevinçle değil korkuyla katıldıklarını bu yüzden düşünürler. Oysa madem aynı şeyleri korkudan yapıyorlar, kendilerinin onlardan farkı yoktur; hatta onlar kadar bile iyi umuttan payları yoktur. Yalnızca çoğunluğu aldatıp kandırdıklarının ortaya çıkmasından korkar, tedirgin olurlar. Tanrılar ve Dindarlık üzerine kitaplarını da bu çoğunluğa karşı kaleme almışlardır: "dolambaçlı, sağlam hiçbir yanı olmayan, her şey dönüp dolaşan" kitaplar; korkudan, gerçek kanaatlerini onlarla örtüp gizlerler.
δεῖ μὲν γὰρ ἀμέλει τῆς περὶ θεῶν δόξης ὥσπερ ὄψεως λήμην ἀφαιρεῖν τὴν δεισιδαιμονίαν εἰ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον, μὴ συνεκκόπτειν μηδὲ τυφλοῦν τὴν πίστιν, ἣν οἱ πλεῖστοι περὶ θεῶν ἔχουσιν. αὕτη δʼ ἐστὶν οὐ φοβερά τις οὐδὲ σκυθρωπὴ καθάπερ οὗτοι πλάττουσι, διαβάλλοντες τὴν πρόνοιαν, ὥσπερ παισὶν Ἔμπουσαν ἢ Ποινὴν ἀλιτηριώδη καὶ τραγικὴν ἐπιτετραμμένην. ἀλλʼ ὀλίγοι μὲν τῶν ἀνθρώπων δεδίασι τὸν θεόν, οἷς οὐκ ἄμεινον μὴ δεδιέναι δεδιότες γὰρ ὥσπερ ἄρχοντα χρηστοῖς ἤπιον ἐπαχθῆ δὲ φαύλοις, ἑνὶ φόβῳ, διʼ ὃν οὐκ ἀδικοῦσι, πολλῶν ἐλευθεροῦνται τῶν ἐπὶ τῷ ἀδικεῖν καὶ παρʼ αὑτοῖς ἀτρέμα τὴν κακίαν ἔχοντες οἷον ἀπομαραινομένην ἧττον ταράττονται τῶν χρωμένων αὐτῇ καὶ τολμώντων εἶτʼ εὐθὺς δεδιότων καὶ μεταβαλλομένων. ἡ δὲ τῶν πολλῶν καὶ ἀμαθῶν καὶ οὐ πάνυ; μοχθηρῶν διάθεσις πρὸς τὸν θεὸν ἔχει μὲν ἀμέλει τῷ σεβομένῳ καὶ τιμῶντι μεμιγμένον τινὰ σφυγμὸν καὶ φόβον, καὶ δεισιδαιμονία κέκληται· τούτου δὲ μυριάκις πλεῖόν ἐστι καὶ μεῖζον αὐτῇ τὸ εὔελπι καὶ περιχαρὲς καὶ πᾶσαν εὐπραξίας ὄνησιν ὡς ἐκ θεῶν οὖσαν εὐχόμενον καὶ δεχόμενον. δῆλον δὲ τεκμηρίοις τοῖς μεγίστοις· οὔτε γὰρ διατριβαὶ τῶν ἐν ἱεροῖς οὔτε καιροὶ τῶν ἑορτασίμων οὔτε πράξεις οὔτʼ ὄψεις εὐφραίνουσιν ἕτεραι μᾶλλον ὧν ὁρῶμεν ἢ δρῶμεν αὐτοὶ περὶ τοὺς θεούς, ὀργιάζοντες ἢ χορεύοντες ἢ θυσίαις παρόντες ἢ τελεταῖς. οὐ γὰρ ὡς τυράννοις τισὶν ἢ δεινοῖς κολασταῖς ὁμιλοῦσα τηνικαῦτα ἡ ψυχὴ περίλυπός ἐστι καὶ ταπεινὴ καὶ δύσθυμος, ὅπερ εἰκὸς ἦν· ἀλλʼ ὅπου μάλιστα δοξάζει καὶ διανοεῖται παρεῖναι τὸν θεόν, ἐκεῖ μάλιστα λύπας καὶ φόβους καὶ τὸ φροντίζειν ἀπωσαμένη τῷ ἡδομένῳ μέχρι μέθης καὶ γέλωτος καὶ παιδιᾶς ἐφίησιν ἑαυτήν ἐν μὲν τοῖς ἐρωτικοῖς, ὡς ὁ ποιητὴς εἴρηκε καί τε γέρων καὶ γρῆυς, ἐπὴν χρυσῆς Ἀφροδίτης μνήσωνται, καὶ τοῖσιν ἐπηέρθη φίλον ἦτορ· ἐν δὲ πομπαῖς καὶ θυσίαις οὐ μόνον γέρων καὶ γρῆυς οὐδὲ πένης καὶ ἰδιώτης ἀλλὰ καὶ παχυσκελὴς ἀλετρὶς πρὸς μύλην κινουμένη καὶ οἰκότριβες καὶ θῆτες ὑπὸ γήθους καὶ χαρμοσύνης ἀναφέρονται, πλουσίοις δὲ καὶ βασιλεῦσιν ἑστιάσεις καὶ πανδαισίαι τινὲς πάρεισιν ἀεί· αἱ δʼ ἐφʼ ἱεροῖς καὶ θυηπολίαις, καὶ ὅταν ἔγγιστα τοῦ θείου τῇ ἐπινοίᾳ ψαύειν δοκῶσι μετὰ τιμῆς καὶ σεβασμοῦ, πολὺ διαφέρουσαν ἡδονὴν καὶ χάριν ἔχουσι. ταύτης οὐδὲν ἀνδρὶ μέτεστιν ἀπεγνωκότι τῆς προνοίας. οὐ γὰρ οἴνου πλῆθος οὐδʼ ὄπτησις κρεῶν τὸ εὐφραῖνόν ἐστιν ἐν ταῖς ἑορταῖς, ἀλλὰ καὶ ἐλπὶς ἀγαθὴ καὶ δόξα τοῦ παρεῖναι τὸν θεὸν εὐμενῆ καὶ δέχεσθαι τὰ γιγνόμενα κεχαρισμένως αὐλὸν μὲν γὰρ ἑτέρων ἑορτῶν καὶ στέφανον ἀφαιροῦμεν, θεοῦ δὲ θυσίᾳ μὴ παρόντος, ὥσπερ ἱερὸν δοχῆς, ἄθεόν ἐστι καὶ ἀνεόρταστον καὶ ἀνενθουσίαστον τὸ λειπόμενον, μᾶλλον δʼ ὅλον ἀτερπὲς αὐτῷ καὶ λυπηρόν· ὑποκρίνεται γὰρ εὐχὰς καὶ προσκυνήσεις, οὐδὲν δεόμενος, διὰ τὸν φόβον τῶν πολλῶν καὶ φθέγγεται φωνὰς ἐναντίας οἷς φιλοσοφεῖ· καὶ θύων μὲν ὡς μαγείρῳ παρέστηκε τῷ ἱερεῖ σφάττοντι, θύσας δʼ ἄπεισι λέγων τὸ Μενάνδρειον ἔθυον οὐ προσέχουσιν οὐδέν μοι θεοῖς· οὕτω γὰρ Ἐπίκουρος οἴεται δεῖν σχηματίζεσθαι καὶ μὴ φθονεῖν μηδʼ ἀπεχθάνεσθαι τοῖς πολλοῖς, οἷς χαίρουσιν ἕτεροι πράττοντες, αὐτοὺς δυσχεραίνοντας πᾶν γὰρ ἀναγκαῖον πρᾶγμʼ ἀνιηρὸν ἔφυ κατὰ τὸν Εὔηνον. ᾗ καὶ τοὺς δεισιδαίμονας οὐ χαίροντας ἀλλὰ φοβουμένους οἴονται θυσίαις καὶ τελεταῖς ὁμιλεῖν, μηδὲν ἐκείνων αὐτοὶ διαφέροντες, εἴ γε δὴ διὰ φόβον ταὐτὰ δρῶσιν, οὐδʼ ἐλπίδος χρηστῆς ὅσον ἐκεῖνοι μεταλαγχάνοντες, ἀλλὰ μόνον δεδιότες καὶ ταραττόμενοι μὴ φανεροὶ γένωνται τοὺς πολλοὺς παραλογιζόμενοι καὶ φενακίζοντες· ἐφʼ οὓς καὶ τὰ περὶ θεῶν καὶ Ὁσιότητος αὐτοῖς βιβλία συντέτακται, ἑλικτὰ κοὐδὲν ὑγιὲς ἀλλὰ πᾶν πέριξ ἐπαμπεχομένοις καὶ ἀποκρυπτομένοις διὰ φόβον ἃς ἔχουσι δόξας.
22Kötülerden ve çoğunluktan sonra şimdi üçüncü olarak, insanların en iyi ve tanrılarca en sevilen sınıfının ne büyük hazlar içinde olduğuna bakalım. Bunların tanrı hakkında saf kanaatleri vardır: o bütün iyiliklerin önderi, bütün güzelliklerin babasıdır; kötü bir şey yapması ona yaraşmadığı gibi, kötü bir şeye uğraması da yaraşmaz. Çünkü iyidir; iyinin içinde ise hiçbir konuda kıskançlık, korku, öfke ya da nefret doğmaz. Soğutmak sıcağın işi değil, ısıtmak nasıl sıcağın işiyse, zarar vermek de iyinin işi değildir. Öfke, tabiatı gereği, lütuftan, hiddet iyilikseverlikten, düşmanlık ve fitne de insan sevgisinden ve dostluktan en uzak yerdedir: birinciler aretē ve gücün, ikinciler güçsüzlük ve kötülüğün işidir. Demek ki tanrısal olan, öfkeyi ve lütfu aynı anda taşımaz; çünkü tabiatı lütfetmek ve yardım etmektir, öfkelenmek ve kötülük etmek değildir. Büyük Zeus gökte kanatlı arabasını sürerek en önde gider, her şeyi düzene koyar ve gözetir. Öteki tanrılardan biri Bağışlayan, biri Tatlı Dilli, biri Kötülük Savan'dır; Apollon ise, Pindaros'un dediği gibi, "ölümlülere en yumuşak davranan" olarak belirlenmiştir. Diogenes'e göre her şey tanrılarındır; dostların malı ortaktır ve iyiler tanrıların dostudur. Tanrıların sevdiği kimsenin talihsiz olması da, itidalli ve adil kimsenin tanrılarca sevilmemesi de imkânsızdır.
Tanrısal takdiri inkâr edenlerin başka bir cezaya ihtiyacı olduğunu mu sanıyorsunuz? Tanrısalla böyle bir ilişki içinde olanların sahip olduğu o kadar büyük hazzı ve sevinci kendi hayatlarından kesip atmak yetmez mi? Yoksa Epikuros'un cesaret kaynağı ve sevinci Metrodoros, Polyainos ve Aristobulos'tu —ki çoğuna hastalıklarında bakmış, ölümlerine ağıt yakmıştı— da Pythia'nın "Zeus'un ve Olympos'ta oturan herkesin dostu" diye seslendiği Lykurgos, daimonion'un kendisiyle iyilik için konuştuğuna inanan Sokrates, Pan'ın kendi bestelediği bir şarkıyı söylediğini duyan Pindaros az mı sevinmişti? Ya Phormion Dioskurlar'ı, Sophokles Asklepios'u ağırladıklarına kendileri de inanırken, başkaları da bu tezahür yüzünden böyle düşünürken? Hermogenes'in tanrılar hakkındaki düşüncesini ise kendi sözleriyle anmaya değer: "Her şeyi bilen, her şeye gücü yeten bu tanrılar" der, "bana o kadar dosttur ki beni gözettikleri için ne gece ne gündüz, ne gittiğim yerde ne yapmak üzere olduğum işte onlardan gizli kalırım. Her işin nereye varacağını önceden bildikleri için de haberciler göndererek, sesler, rüyalar ve kuş işaretleriyle bana haber verirler."
καὶ μὴν μετά γε τοὺς πονηροὺς καὶ τοὺς πολλοὺς; τρίτον ἤδη σκεψώμεθα, τὸ βέλτιστον ἀνθρώπων καὶ θεοφιλέστατον γένος ἐν ἡλίκαις εἰσὶν ἡδοναῖς, καθαραῖς περὶ θεοῦ δόξαις συνόντες, ὡς πάντων μὲν ἡγεμὼν ἀγαθῶν πάντων δὲ πατὴρ καλῶν ἐκεῖνός ἐστι, καὶ φαῦλον οὐδὲν αὐτῷ ποιεῖν θέμις ὥσπερ οὐδὲ πάσχειν. ἀγαθὸς γάρ ἐστιν, ἀγαθῷ δὲ περὶ οὐδενὸς ἐγγίνεται φθόνος, οὔτε φόβος οὔτε ὀργὴ οὔτʼ μῖσος· οὐδὲ γὰρ θερμοῦ τὸ ψύχειν ἀλλὰ τὸ θερμαίνειν, ὥσπερ οὐδʼ ἀγαθοῦ τὸ βλάπτειν· ὀργὴ,δὲ χάριτος καὶ χόλος εὐμενείας καὶ τοῦ φιλανθρώπου καὶ φιλόφρονος τὸ δυσμενὲς; καὶ ταρακτικὸν ἀπωτάτω τῇ φύσει τέτακται· τὰ μὲν γὰρ ἀρετῆς καὶ δυνάμεως τὰ δʼ ἀσθενείας ἐστὶ καὶ φαυλότητος. οὐ τοίνυν ὀργαῖς καὶ χάρισι συνέχεται τὸ θεῖον ἅμα, ὅτι χαρίζεσθαι καὶ βοηθεῖν πέφυκεν, ὀργίζεσθαι δὲ καὶ κακῶς ποιεῖν οὐ πέφυκεν· ἀλλʼ ὁ μὲν μέγας ἐν οὐρανῷ Ζεὺς πτηνὸν ἅρμα ἐλαύνων πρῶτος πορεύεται, διακοσμῶν πάντα καὶ ἐπιμελούμενος, τῶν δʼ ἄλλων θεῶν ὁ μέν ἐστιν Ἐπιδώτης ὁ δὲ Μειλίχιος ὁ δʼ Ἀλεξίκακος, ὁ δʼ Ἀπόλλων κατεκρίθη θνατοῖς ἀγανώτατος ἔμμεν ὡς; Πίνδαρός φησι. πάντα δὲ τῶν θεῶν κατὰ τὸν Διογένην, καὶ κοινὰ τὰ τῶν φίλων καὶ φίλοι τοῖς θεοῖς οἱ ἀγαθοί· καὶ τὸν θεοφιλῆ μή τι εὖ πράττειν ἢ θεοφιλῆ μὴ εἶναι τὸν σώφρονα καὶ δίκαιον ἀδύνατόν ἐστιν. ἆρά γε δίκης ἑτέρας οἴεσθε δεῖσθαι τοὺς ἀναιροῦντας τὴν πρόνοιαν καὶ οὐχ ἱκανὴν ἔχειν ἐκκόπτοντας ἑαυτῶν ἡδονὴν καὶ χαρὰν τοσαύτην, ὅση πάρεστι τοῖς οὕτω διακειμένοις πρὸς τὸ δαιμόνιον ἡμῖν; ἢ τῷ μὲν Ἐπικούρῳ καὶ Μητρόδωρος καὶ Πολύαινος καὶ Ἀριστόβουλος ἐκθάρσημα καὶ γῆθος ἦσαν, ὧν τοὺς πλείστους θεραπεύων νοσοῦντας ἢ καταθρηνῶν ἀποθνήσκοντας διετέλεσε· Λυκοῦργος δʼ ὑπὸ τῆς Πυθίας προσαγορευθεὶς Ζηνὶ φίλος καὶ πᾶσιν Ὀλύμπια δώματʼ ἔχουσι καὶ Σωκράτης οἰόμενος αὑτῷ διαλέγεσθαι τὸ δαιμόνιον ὑπʼ εὐμενείας, καὶ Πίνδαρος ἀκούων ὑπὸ τοῦ Πανὸς ᾄδεσθαί τι μέλος ὧν αὐτὸς ἐποίησε μετρίως ἔχαιρεν; ἢ Φορμίων τοὺς Διοσκόρους ἢ τὸν Ἀσκληπιὸν Σοφοκλῆς ξενίζειν αὐτός τε πειθόμενος καὶ τῶν ἄλλων οὕτως ἐχόντων διὰ τὴν γενομένην ἐπιφάνειαν; ἃ δʼ Ἑρμογένης ἐφρόνει περὶ τῶν θεῶν, ἄξιόν ἐστιν αὐτοῖς ὀνόμασι διαμνημονεῦσαι· οὗτοι γάρ φησὶν οἱ πάντα μὲν εἰδότες πάντα δὲ δυνάμενοι θεοί, οὕτω μοι φίλοι εἰσίν, ὡς διὰ τὸ ἐπιμελεῖσθαί μου οὔποτε λήθω αὐτοὺς οὔτε νυκτὸς οὔθʼ ἡμέρας οὔθʼ ὅποι ἂν ὁρμῶμαι οὔθʼ ὅ τι ἂν μέλλω πράττειν διὰ δὲ τὸ προειδέναι καὶ ὅ τι ἐξ ἑκάστου ἀποβήσεται σημαίνουσι, πέμποντες ἀγγέλους, φήμας καὶ ἐνύπνια καὶ οἰωνούς.
23Tanrılardan gelen şeylerin güzel olması beklenir elbette; ama bunların tanrılar eliyle gerçekleşmesi başlı başına büyük bir haz, tarifsiz bir cesaret, gönül yüceliği ve iyilerin üzerine gülümseyen bir ışık gibi bir sevinç doğurur. Başka türlü düşünenler ise iyi talihin en hoş yanını budarlar, kötü talihe de sığınacak bir yer bırakmazlar. İşleri kötü gidince tek bir sığınağa, tek bir limana, çözülmeye ve hissizliğe bakarlar. Bu, açık denizde fırtınada yanlarına gelip onları yüreklendirmek için şöyle diyen adama benzer: Geminin kaptanı yok, Dioskurlar da
"üzerimize gelen azgın denizi, rüzgârların hızlı savruluşlarını yatıştırmaya"
gelmeyecek; yine de korkulacak bir şey yok, gemi birazdan denize gömülecek ya da kayalara vurup çabucak parçalanacak. Korkunç hastalıklarda ve aşırı acılarda Epikurosçu söz budur: "Dindarlığın yüzünden tanrılardan bir iyilik mi umuyorsun? Kuruntu bu. Mutlu ve ölümsüz varlık ne öfkeye kapılır ne lütfa. Öldükten sonra buradakilerden daha iyi bir şey mi düşlüyorsun? Aldanıyorsun. Çözülen şey his duymaz; his duymayan ise bizi ilgilendirmez." "Öyleyse be adam, nasıl olur da bana yiyip sevinmemi söylersin?" "Çünkü vallahi fırtınaya tutulmuş adam için batış yakındır: aşırı acı seni ölüme ulaştıracak." Üstelik gemi parçalanınca denize düşen yolcu bedenini karaya ulaştırıp yüzerek kurtulacağı umuduna tutunur; bunların felsefesinde ise psykhē için
"ak denizden hiçbir çıkış görünmez."
Psykhē hemen yok olur, dağılır, bedenden önce mahvolur. Öyle ki bu pek bilgece, tanrısal öğreti, yani kötü talihinin sonunun yok olmak, çürümek ve hiç olmak olduğu öğretisi ona ulaşınca sevinçten uçması gerekir!"
καλὰ μὲν οὖν εἰκὸς εἶναι καὶ τὰ γιγνόμενα παρὰ τῶν θεῶν· τὸ δὲ γίγνεσθαι διὰ τῶν θεῶν ταῦτʼ αὐτὰ μεγάλην ἡδονὴν ποιεῖ καὶ θάρσος ἀμήχανον καὶ φρόνημα καὶ χαρὰν οἷον αὐγὴν ἐπιγελῶσαν τοῖς ἀγαθοῖς. οἱ δʼ ἄλλως ἔχοντες τῆς μὲν εὐτυχίας τὸ ἥδιστον κολούουσι, ταῖς δὲ δυστυχίαις ἀποστροφὴν οὐκ ἀπολείπουσιν, ἀλλʼ εἰς μίαν καταφυγὴν καὶ λιμένα πράττοντες κακῶς, τὴν διάλυσιν καὶ τὴν ἀναισθησίαν, ἀποβλέπουσιν ὥσπερ εἴ τις ἐν πελάγει καὶ χειμῶνι θαρρυνῶν ἐπιστὰς λέγοι μήτε τινὰ τὴν ναῦν ἔχειν κυβερνήτην μήτε τοὺς Διοσκόρους αὐτοῖς ἀφίξεσθαι ἐπερχόμενόν τε μαλάξοντας βίαιον πόντον ὠκείας τʼ ἀνέμων ῥιπάς· οὐδὲν δʼ ὅμως εἶναι δεινόν, ἀλλʼ ὅσον οὐδέπω καταποθήσεσθαι τὴν ναῦν ὑπὸ τῆς θαλάττης ἢ συντριβήσεσθαι ταχὺ πρὸς τὰς πέτρας ἐκπεσοῦσαν. οὗτος γάρ ἐστιν ὁ Ἐπικούρειος λόγος ἐν νόσοις δειναῖς καὶ πόνοις ὑπερβάλλουσιν· ἐλπίζεις τι χρηστὸν παρὰ θεῶν διʼ εὐσέβειαν; τετύφωσαι· τὸ γὰρ μακάριον καὶ ἄφθαρτον οὔτʼ ὀργαῖς οὔτε χάρισι συνέχεται. βέλτιόν τι τῶν ἐν τῷ βίῳ μετὰ τὸν βίον ἐπινοεῖς; ἐξηπάτησαι· τὸ γὰρ διαλυθὲν ἀναισθητεῖ τὸ δʼ ἀναισθητοῦν οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς. πῶς οὖν, ἄνθρωπε, φαγεῖν με καὶ χαίρειν κελεύεις; ὅτι νὴ Δία χειμαζομένῳ τὸ ναυάγιον ἐγγύς ἐστιν· ὁ γὰρ πόνος ὁ ὑπερβάλλων συνάψει θανάτῳ. καίτοι νεὼς μὲν ἐκπεσὼν ἐπιβάτης διαλυθείσης ἐπʼ ἐλπίδος ὀχεῖταί τινος ὡς γῇ προσέξων σῶμα καὶ διανηξόμενος, τῆς δὲ τούτων φιλοσοφίας ἔκβασις οὔπη φαίνεθʼ ἁλὸς πολιοῖο θύραζε τῇ ψυχῇ, ἀλλʼ εὐθὺς ἠφάνισται καὶ διέσπαρται καὶ προαπόλωλε τοῦ σώματος· ὥσθʼ ὑπερχαίρειν τὸ πάνσοφον τοῦτο δόγμα καὶ θεῖον παραλαβοῦσαν, ὅτι τοῦ κακῶς πράττειν πέρας ἐστὶν αὐτῇ τὸ ἀπολέσθαι καὶ φθαρῆναι καὶ μηδὲν εἶναι.
24Bana bakarak "Ama" dedi, "bu konuda bizim de konuşmamız saflık olur. Epikuros'un öğretisinin bizi ölüm karşısında Platon'unkinden daha rahat ve hoşnut kıldığını ileri sürenlere karşı geçen gün yaptığın konuşmayı dinledik; yeterliydi."
Zeuksippos araya girdi: "Yani o konuşma yüzünden bu konuşma eksik mi kalacak, Epikuros'a karşı söyleyeceklerimizden korkacak mıyız?"
"Hiç de değil" dedim. "Empedokles'in dediği gibi, gerekeni iki kez duymak da güzeldir. Theon'u yine çağırmalıyız. O gün konuşulanlarda bulunduğunu sanıyorum; genç olduğu için de gençlerin önünde unutkanlık hesabı vermekten korkması gerekmez."
ἀλλὰ γάρ ἔφη πρὸς ἐμὲ βλέψας εὔηθές ἐστι καὶ περὶ τούτου λέγειν ἡμᾶς, σοῦ πρῴην ἀκηκοότας ἱκανῶς διαλεγομένου πρὸς τοὺς ἀξιοῦντας τὸν Ἐπικούρου λόγον τοῦ Πλάτωνος περὶ ψυχῆς ῥᾴονας καὶ ἡδίους ἡμᾶς ποιεῖν πρὸς θάνατον. ὑπολαβὼν οὖν ὁ Ζεύξιππος εἶθʼ οὗτος ἔφη διʼ ἐκεῖνον ἀτελὴς ὁ λόγος ἔσται, καὶ φοβηθησόμεθα πρὸς Ἐπίκουρον τὸ λοιπὸν λέγοντες; ἥκιστα ἔφην ἐγὼ καὶ δὶς γὰρ ὃ δεῖ καλόν ἐστιν ἀκοῦσαι κατʼ Ἐμπεδοκλέα. πάλιν οὖν ὁ Θέων ἡμῖν παρακλητέος· οὐ γὰρ αὐτὸν οἶμαι μὴ παρεῖναι τοῖς τότε λεχθεῖσιν, ἀλλὰ καὶ νέος ἐστὶ καὶ οὐ δέδιε μὴ λήθης εὐθύνας ὑπόσχῃ τοῖς νέοις.
25Theon adeta zorlanarak "Madem böyle karar verdiniz" dedi, "seni taklit etmeyeceğim Aristodemos. Sen bu arkadaşımızın sözlerini aktarmaktan korktun; ben ise seninkileri kullanacağım. İnsanları üç sınıfa ayırman bana doğru göründü: haksızlar ve kötüler, ikinci olarak sıradan çoğunluk, üçüncü olarak da ölçülü ve aklı başında olanlar. Haksızlar ve kötüler Hades'teki yargılardan ve cezalardan ürktükleri, kötülük etmekten korktukları ve bu yüzden daha sakin durdukları için daha hoş ve daha huzurlu yaşayacaklardır. Çünkü Epikuros da haksızlıktan alıkoymanın tek yolunun ceza korkusu olduğunu düşünür. Öyleyse bu insanlara batıl inanç daha da doldurulmalı, gökten ve yerden gelen dehşetler, uçurumlar, korkular ve kuşkular üzerlerine salınmalı; bunlardan dehşete kapılınca daha ölçülü ve daha yumuşak olurlarsa ne iyi. Ölümden sonrasından korkup haksızlık etmemek, haksızlık edip hayatı tehlike ve korku içinde sürdürmekten onlar için daha kârlıdır.
καὶ ὁ Θέων ὥσπερ ἐκβιασθεὶς ἀλλʼ εἰ δοκεῖ ταῦτα ἔφη ποιεῖν, οὐ μιμήσομαί σε, ὦ Ἀριστόδημε· σὺ μὲν γὰρ ἐφοβήθης τὰ τούτου λέγειν· ἐγὼ δὲ χρήσομαι τοῖς σοῖς· ὀρθῶς γάρ μοι διαιρεῖν ἔδοξας εἰς τρία γένη τοὺς ἀνθρώπους, τὸ τῶν ἀδίκων καὶ πονηρῶν, δεύτερον δὲ τὸ τῶν πολλῶν καὶ ἰδιωτῶν, τρίτον δὲ τὸ τῶν ἐπιεικῶν καὶ νοῦν ἐχόντων. οἱ μὲν οὖν ἄδικοι καὶ πονηροὶ τὰς καθʼ Ἅιδου δίκας καὶ τιμωρίας δεδιότες καὶ φοβούμενοι κακουργεῖν καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ἡσυχίαν ἄγοντες ἥδιον βιώσονται καὶ ἀταρακτότερον. οὐ γὰρ Ἐπίκουρος ἄλλῳ τινὶ τῆς ἀδικίας οἴεται δεῖν ἀπείργειν ἢ φόβῳ κολάσεων, ὥστε καὶ προσεμφορητέον ἐκείνοις τῆς δεισιδαιμονίας καὶ κινητέον ἐπʼ αὐτοὺς ἅμα τὰ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς δείματα καὶ χάσματα καὶ φόβους καὶ ὑπονοίας, εἰ μέλλουσιν ἐκπλαγέντες ὑπὸ τούτων ἐπιεικέστερον ἔχειν καὶ πραότερον. λυσιτελεῖ γὰρ· αὐτοῖς τὰ μετὰ τὸν θάνατον φοβουμένοις μὴ ἀδικεῖν ἢ ἀδικοῦσιν ἐπισφαλῶς ἐν τῷ βίῳ διάγειν καὶ περιφόβως.
26Çoğunluğa gelince, Hades'teki şeylerden korkmasa bile, ölümsüzlüğe dair masalların verdiği umut ve var olma özlemi —ki bütün aşkların en eskisi ve en büyüğüdür— haz ve gönül tatlılığıyla o çocukça korkuyu aşar. Bu yüzden çocuklarını, karılarını, dostlarını yitirenler, onların bütünüyle yok olup çürümüş ve hiç olmuş olmasındansa, acı çekseler bile bir yerlerde var olmalarını ve sürmelerini isterler. Ölenin "göçtüğünü", "başka yere geçtiğini" söyleyen, ölümün psykhēnin yok oluşu değil değişmesi olduğunu gösteren bütün adları hoşnutlukla dinler ve şöyle derler:
"ama ben orada da sevgili dostumu hatırlayacağım"
ve
"Hektor'a ya da yaşlı kocana senden ne söyleyeyim?"
Bu duygu yoldan sapınca, ölülerin alışık olduğu silahları, eşyaları, giysileri ve Minos'un Glaukos için yaptığı gibi
"benekli ölü geyiğin bacaklarından Girit aulosları"
onlarla birlikte gömüp içleri rahatlar. Ölüler bir şey istiyor, özlüyor gibi görünürse seve seve verirler; Periandros'un, muhtaç olduğu ve üşüdüğünü söylediği için süslerini karısıyla birlikte yakması gibi. Aiakoslar, Askalaphoslar, Akheronlar ise onları pek ürkütmez; zaten bunları korolarda, tiyatrolarda, her türlü müzikte keyifle sahneye koyarlar. Ama ölümün o yüzü, hissizliğin, unutuşun ve bilgisizliğin korkunç, asık, karanlık yüzü herkesi ürpertir. "Yok oldu", "ortadan kalktı", "artık yok" sözleri onları sarsar, bunlar söylenince dayanamazlar; şu dizelerdeki gibi:
"sonra koyu ağaçlı toprakta yatacak, şölenlerden, lirlerden, aulosların pek tatlı sesinden mahrum"
ve
"insanın canı geri gelmez, ne yağmalanır ne yakalanır, dişlerin çitini bir kez geçti mi."
τοῖς δὲ πολλοῖς καὶ ἄνευ φόβου περὶ τῶν ἐν Ἅιδου ἡ παρὰ τὸ μυθῶδες τῆς ἀιδιότητος; ἐλπίς καὶ ὁ πόθος τοῦ εἶναι, πάντων ἐρώτων πρεσβύτατος ὢν καὶ μέγιστος, ἡδονῇ θʼ ὑπερβάλλει καὶ γλυκυθυμίᾳ τὸ παιδικὸν ἐκεῖνο δέος. ᾗ καὶ τέκνα καὶ γυναῖκας καὶ φίλους ἀποβάλλοντες; εἶναί που μᾶλλον ἐθέλουσι καὶ διαμένειν κακοπαθοῦντας ἢ παντάπασιν ἐξῃρῆσθαι καὶ διεφθάρθαι καὶ γεγονέναι τὸ μηδέν· ἡδέως δὲ τῶν ὀνομάτων τοῦ μεθίστασθαι τὸν θνήσκοντα καὶ μεταλλάττειν καὶ ὅσα δηλοῖ μεταβολὴν ὄντα τῆς ψυχῆς οὐ φθορὰν τὸν θάνατον ἀκροῶνται καὶ λέγουσιν οὕτως αὐτὰρ ἐγὼ κἀκεῖθι φίλου μεμνήσομʼ ἑταίρου καί τί σοι πρὸς Ἕκτορʼ ἢ γέροντʼ εἴπω πόσιν; ἐκ δὲ τούτου παρατροπῆς γενομένης, καὶ ὅπλα καὶ σκεύη καὶ ἱμάτια συνήθη τοῖς τεθνηκόσι καὶ ὡς ὁ Μίνως τῷ Γλαύκῳ Κρητικοὺς αὐλοὺς θανούσης κῶλα ποικίλης νεβροῦ συνθάπτοντες ἥδιον ἔχουσι. κἄν τι δόξωσιν. αἰτεῖν καὶ ποθεῖν ἐκείνους, χαίρουσιν ἐπιδιδόντες ὥσπερ ὁ Περίανδρος τῇ γυναικὶ τὸν κόσμον, ὡς δεομένῃ καὶ ῥιγοῦν λεγούσῃ, συγκατέκαυσεν. οἱ δʼ Αἰακοὶ καὶ Ἀσκάλαφοι καὶ Ἀχέροντες οὐ πάνυ διαταράττουσιν, οἷς γε καὶ χοροὺς καὶ θέατρα καὶ μοῦσαν ἡδομένοις παντοδαπὴν γενομένου δεδώκασιν. ἀλλʼ ἐκεῖνο τοῦ θανάτου τὸ πρόσωπον ὡς φοβερὸν καὶ σκυθρωπὸν καὶ σκοτεινὸν ἅπαντες ὑποδειμαίνουσι, τὸ τῆς ἀναισθησίας καὶ λήθης καὶ ἀγνοίας· καὶ πρὸς τὸ ἀπόλωλε καὶ τὸ ἀνῄρηται καὶ τὸ οὐκ ἔστι ταράσσονται καὶ δυσανασχετοῦσι τούτων λεγομένων, ὡς τὸ ἔπειτα κείσεται βαθυδένδρῳ ἐν χθονὶ συμποσίων τε καὶ λυρᾶν ἄμοιρος ἰαχᾶς τε παντερπέος αὐλῶν· καί ἀνδρὸς δὲ ψυχὴ πάλιν ἐλθεῖν οὔτε λεϊστὴ οὔτε ἑλετή, ἐπεὶ ἄρ κεν ἀμείψεται ἕρκος ὀδόντων.
27Şunu söyleyenler ise onları adeta önceden boğazlamış olur: "Bir kez insan olduk, iki kez olunmaz; sonsuza dek artık yok olmamız gerekir." Çünkü böylece şimdiki zamanı, bütün karşısında küçük, daha doğrusu hiç sayarak tadını çıkarmadan harcarlar. Aretēyi ve eylemi de umursamazlar; adeta cesaretleri kırılmış gibi, geçici, güvenilmez ve kayda değer hiçbir şey için doğmamış varlıklar olarak kendilerini küçümserler. Çözülenin his duymaması ve his duymayanın bizi ilgilendirmemesi ölüm korkusunu ortadan kaldırmaz, tersine ona bir ispat ekler. Çünkü tabiatın korktuğu tam da budur:
"ama hepiniz su ve toprak olun";
yani psykhēnin düşünmeyen ve his duymayan bir şeye çözülmesi. Epikuros bunu boşluğa ve atomlara dağılma hâline getirerek ölümsüzlük umudunu daha da kökten keser. Oysa bu umut yüzünden, neredeyse diyeceğim ki, erkek kadın herkes Kerberos'un dişlerine ve dipsiz fıçıya su taşımaya razıdır, yeter ki varlıkta kalsınlar, yok edilmesinler. Üstelik bunlardan, dediğim gibi, pek çok kişi korkmaz; bunlar anaların ve süt ninelerin öğretileri, masal sözleridir. Korkanlar da bazı erginlenme törenlerinin ve arınmaların yardım edeceğini, bunlarla temizlenince Hades'te ışığın, temiz havanın, sesin bulunduğu yerlerde oynayıp dans ederek yaşayacaklarını sanırlar. Hayattan yoksun kalmak ise gençleri de yaşlıları da huzursuz eder:
"yeryüzünde parlayan şu şeye sevdalı olduğumuz belli"
der Euripides. Şu sözleri de kolay ve acısız dinleyemeyiz:
"böyle deyince, at süren günün uzaklara parlayan tanrısal yüzü onu terk etti."
ἧι καὶ προεπισφάττουσιν οἱ ταυτὶ λέγοντες ἅπαξ ἄνθρωποι γεγόναμεν, δὶς δʼ οὐκ ἔστι γενέσθαι δεῖ δὲ τὸν αἰῶνα μηκέτʼ εἶναι. καὶ γὰρ τὸ παρὸν ὡς μικρὸν μᾶλλον δὲ μηδʼ ὁτιοῦν πρὸς τὰ σύμπαν ἀτιμάσαντες ἀναπόλαυστον προΐενται, καὶ ὀλιγωροῦσιν ἀρετῆς καὶ πράξεως οἷον ἐξαθυμοῦντες καὶ καταφρονοῦντες ἑαυτῶν, ὡς ἐφημέρων καὶ ἀβεβαίων καὶ πρὸς οὐθὲν ἀξιόλογον γεγονότων. τὸ γάρ ἀναισθητεῖν τὸ διαλυθὲν καὶ μηθὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς τὸ ἀναισθητοῦν οὐκ ἀναιρεῖ τὸ τοῦ θανάτου δέος ἀλλʼ ὥσπερ ἀπόδειξιν αὐτοῦ προστίθησιν αὐτὸ γὰρ τοῦτʼ ἐστίν, ὃ δέδοικεν ἡ φύσις ἀλλʼ ὑμεῖς μὲν πάντες ὕδωρ καὶ γαῖα γένοισθε τὴν εἰς τὸ μὴ φρονοῦν μηδʼ αἰσθανόμενον διάλυσιν τῆς ψυχῆς, ἣν Ἐπίκουρος εἰς κενὸν καὶ ἀτόμους διασπορὰν ποιῶν ἔτι μᾶλλον ἐκκόπτει τὴν ἐλπίδα τῆς ἀφθαρσίας· διʼ ἣν ὀλίγου δέω λέγειν πάντας εἶναι καὶ πάσας προθύμους τῷ Κερβέρῳ διαδάκνεσθαι καὶ φορεῖν εἰς τὸν ἄτρητον, ὅπως ἐν τῷ εἶναι μόνον διαμένωσι μηδʼ ἀναιρεθῶσι. καίτοι ταῦτα μέν, ὥσπερ ἔφην, οὐ πάνυ πολλοὶ δεδίασι, μητέρων ὄντα καὶ τιτθῶν δόγματα καὶ λόγους μυθώδεις· οἱ δὲ καὶ δεδιότες τελετάς τινας αὖ πάλιν καὶ καθαρμοὺς οἴονται βοηθεῖν, οἷς ἁγνισάμενοι διατελεῖν ἐν Ἅιδου παίζοντες καὶ χορεύοντες ἐν τοῖς αὐγὴν καὶ πνεῦμα καθαρὸν καὶ φθόγγον ἔχουσιν. ἡ δὲ τοῦ ζῆν στέρησις ἐνοχλεῖ καὶ νέους καὶ γέροντας δυσέρωτες γὰρ φαινόμεθ ὄντες τοῦδʼ, ὅττι τόδε στίλβει κατὰ γῆν ὡς Εὐριπίδης φησίν· οὐδὲ ῥᾳδίως οὐδʼ ἀλύπως; ἀκούομεν ὣς ἄρʼ εἰπόντα μιν τηλαυγὲς ἀμβρόσιον ἐλασίππου πρόσωπον ἀπέλιπεν ἁμέρας.
28Bu yüzden ölümsüzlük kanaatiyle birlikte çoğunluğun en hoş ve en büyük umutlarını da ortadan kaldırırlar. Peki iyi insanlar, dindar ve adil yaşamış olanlar için ne düşünmeli? Onlar hiçbir kötülük beklemez, en güzel ve en tanrısal şeyleri umarlar. Önce şu: Atletler çelengi yarışırken değil, yarışıp kazandıktan sonra alırlar. İyilerin de hayatın ödülünü hayattan sonra alacağına inananlar, o umutların karşısında aretēleriyle şaşılacak bir gönül yüceliğine ulaşırlar. Bu umutlar arasında, bugün zenginlik ve güçle küstahlık eden, kendilerinden üstün olanlarla akılsızca alay edenlerin hak ettikleri cezayı çektiğini görmek de vardır. Sonra, gerçeğe ve varlığı seyretmeye âşık olanlardan hiçbiri burada doyuma ulaşmamıştır; çünkü aklını bedenin sisi ya da bulutu arkasından, nemli ve bulanık bir hâlde kullanır. Bu yüzden, bedenden kalkıp büyük ve parlak bir yere uçacakmış gibi kuşlar misali yukarı bakarlar, psykhēyi ölümlü şeylerden sıyırıp hafif ve çevik kılarlar; felsefeyi ölüm alıştırması olarak yaparlar. Ölümü gerçekten büyük ve tam bir iyilik sayarlar; çünkü psykhē orada gerçek hayatı yaşayacaktır, oysa şimdi uyanık değildir, rüyalara benzer şeyler yaşamaktadır.
Şimdi, Epikuros'un dediği gibi ölmüş dostun hatırası her bakımdan hoşsa, bu insanların kendilerini ne büyük bir sevinçten yoksun bıraktıkları hemen anlaşılır. Ölmüş arkadaşlarının hayaletlerini, imgelerini karşıladıklarını ve kovaladıklarını sanırlar; ama bunlarda ne nous ne de his vardır. Kendilerinin ise bir gün gerçekten yeniden bir araya geleceklerini, sevgili babalarını, sevgili analarını, belki iyi eşlerini göreceklerini ummazlar; psykhē hakkında Pythagoras, Platon ve Homeros gibi düşünenlerin beslediği o birliktelik ve sevgi umudundan yoksundurlar. Durumlarının neye benzediğini Homeros ima etmiştir. Aineias ölmüş gibi, onun bir imgesini savaşçıların ortasına düşürür, sonra da kendisini sağ salim, güçlü yüreğiyle dostlarının yanına gelirken gösterir; "onlar sevindiler" der ve imgeyi bırakıp onun çevresini sardılar. Biz de, ölülere gerçekten kavuşmanın mümkün olduğunu, seven kimsenin düşünen ve seven o kişiye dokunup onunla birlikte olabileceğini akıl gösterirken, ömürlerini ağlayarak ve boş yere yas tutarak geçirdikleri bütün o imgeleri ve kabukları atıp kurtulamayanlara [acımalıyız].
διὸ τῇ δόξῃ τῆς ἀθανασίας συναναιροῦσι τὰς ἡδίστας ἐλπίδας καὶ μεγίστας τῶν πολλῶν. τί δῆτα τῶν ἀγαθῶν οἰόμεθα καὶ βεβιωκότων ὁσίως καὶ δικαίως, οἳ κακὸν μὲν οὐδὲν ἐπεῖ τὰ δὲ κάλλιστα καὶ θειότατα προσδοκῶσι; πρῶτον μὲν γὰρ ἀθληταὶ στέφανον οὐκ ἀγωνιζόμενοι λαμβάνουσιν ἀλλʼ ἀγωνισάμενοι καὶ νικήσαντες· οὕτως ἡγούμενοι τοῖς ἀγαθοῖς τὰ νικητήρια τοῦ βίου μετὰ τὸν βίον ὑπάρχειν θαυμάσιον οἷον φρονοῦσι τῇ ἀρετῇ πρὸς ἐκείνας τὰς ἐλπίδας· ἐν αἷς ἐστι καὶ τοὺς νῦν ὑβρίζοντας ὑπὸ πλούτου καὶ δυνάμεως καὶ καταγελῶντας ἀνοήτως τῶν κρειττόνων ἐπιδεῖν ἀξίαν δίκην τίνοντας. ἔπειτα τῆς ἀληθείας καὶ θέας τοῦ ὄντος οὐδεὶς ἐνταῦθα τῶν ἐρώντων ἐνέπλησεν ἑαυτὸν ἱκανῶς, οἷον διʼ ὁμίχλης ἢ νέφους τοῦ σώματος ὑγρῷ καὶ ταραττομένῳ τῷ λογισμῷ χρώμενος, ἀλλʼ ὄρνιθος δίκην ἂνω βλέποντες ὡς ἐκπτησόμενοι τοῦ σώματος εἰς μέγα τι καὶ λαμπρόν, εὐσταλῆ καὶ ἐλαφρὰν ποιοῦσι τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν θνητῶν, τῷ φιλοσοφεῖν μελέτῃ χρώμενοι τοῦ ἀποθνήσκειν. οὕτω μέγα τι καὶ τέλεον ὄντως ἀγαθὸν ἡγοῦνται τὴν τελευτήν, ὡς βίον ἀληθῆ βιωσομένην ἐκεῖ τὴν ψυχήν, οὐχ ὕπαρ νῦν ζῶσαν ἀλλʼ ὀνείρασιν ὅμοια πάσχουσαν. εἰ τοίνυν ἡδὺ πανταχόθεν ἡ φίλου μνήμη τεθνηκότος ὥσπερ Ἐπίκουρος εἶπε, καὶ ἤδη νοεῖν πάρεστιν ἡλίκης ἑαυτοὺς χαρᾶς ἀποστεροῦσι φάσματα μὲν καὶ εἴδωλα τεθνηκότων ἑταίρων οἰόμενοι δέχεσθαι καὶ θηρεύειν, οἷς οὔτε νοῦς ἐστιν οὔτʼ αἴσθησις, αὐτοῖς δὲ συνέσεσθαι πάλιν ἀληθῶς καὶ τὸν φίλον πατέρα καὶ τὴν φίλην μητέρα καί που γυναῖκα χρηστὴν ὄψεσθαι μὴ προσδοκῶντες, μηδʼ ἔχοντες ἐλπίδα τῆς ὁμιλίας ἐκείνης καὶ φιλοφροσύνης, ἣν ἔχουσιν οἱ ταὐτὰ Πυθαγόρᾳ καὶ Πλάτωνι καὶ Ὁμήρῳ περὶ ψυχῆς δοξάζοντες. ᾧ δʼ ὅμοιόν ἐστιν αὐτῶν τὸ πάθος, Ὅμηρος ὑποδεδήλωκεν, εἴδωλον τοῦ Αἰνείου καταβαλὼν εἰς μέσον τοῖς μαχομένοις ὡς τεθνηκότος, εἶθʼ ὕστερον αὐτὸν ἐκεῖνον ἀναδείξας ζωὸν καὶ ἀρτεμέα προσιόντα καὶ μένος ἐσθλὸν ἔχοντα τοῖς φίλοις οἱ δʼ ἐχάρησαν φησί, καὶ τὸ εἴδωλον μεθέμενοι περιέσχον αὐτόν. οὐκοῦν καὶ ἡμεῖς, τοῦ λόγου δεικνύοντος, ὡς ἔστιν ἐντυχεῖν ἀληθῶς τοῖς τεθνεῶσι καὶ τῷ φιλοῦντι τοῦ φρονοῦντος αὐτοῦ καὶ φιλοῦντος ἅψασθαι καὶ συγγενέσθαι · μὴ δυναμένους μηδʼ ἀπορρῖψαι τὰ εἴδωλα πάντα καὶ τοὺς φλοιούς, ἐν οἷς ὀδυρόμενοι καὶ κεινοπαθοῦντες διατελοῦσιν.
29Bir de şu var: Ölümü başka ve daha iyi bir hayatın başlangıcı sayanlar, iyi durumdaysalar daha büyük şeyler bekledikleri için daha çok haz duyarlar; buradaki şeylerde umduklarını bulamazlarsa da pek üzülmezler. Ölümden sonraki iyi ve güzel şeylerin umudu, tarifsiz hazlar ve beklentiler taşıyarak psykhēnin her eksikliğini, her sarsıntısını siler, yok eder. Psykhē bir yolda, daha doğrusu yoldan kısa bir sapmada başına gelenleri nasıl kolayca ve ölçülü biçimde taşırsa öyle taşır. Hayatı hissizlik ve çözülmeyle son bulanlar için ise ölüm kötülüklerin bitişini değil, iyiliklerin de kaybını getirir. İki taraf için de acı vericidir, ama mutlular için sıkıntı içinde yaşayanlardan daha çok. Sıkıntılıların daha iyi günlere dair belirsiz umudunu keser; ötekilerin ise kesin iyiliğini, hoş yaşamayı elinden alır. Sanırım yararlı olmayan ama zorunlu ilaçlar hastaları rahatlatmadan yıpratır, sağlıklılara da zarar verir. Epikuros'un öğretisi de böyledir: Perişan yaşayanlara, mutlu bir son olmayan, psykhēnin çözülüp yok olmasını vaat eder; akıllı, bilge, iyiliklerle dolup taşan insanların ise neşesini bütünüyle budar, onları mutlu yaşamaktan yaşamamaya ve var olmamaya devirir. Demek ki iyilikleri kaybetme düşüncesinin, güvenilir umutlar ve mevcut şeylerin tadı ne kadar sevindiriyorsa o kadar üzdüğü kendiliğinden açıktır.
ἄνευ δὲ τούτου, οἱ μὲν ἑτέρου βίου τὸν θάνατον ἀρχὴν κρείττονος νομίζοντες, ἐὰν τʼ ἐν ἀγαθοῖς ὦσι, μᾶλλον ἥδονται, μείζονα προσδοκῶντες· ἄν τε μὴ κατὰ γνώμην τῶν ἐνταῦθα τυγχάνωσιν, οὐ πάνυ δυσχεραίνουσιν, ἀλλʼ αἱ τῶν μετὰ τὸν θάνατον ἀγαθῶν καὶ καλῶν ἐλπίδες ἀμηχάνους ἡδονὰς καὶ προσδοκίας ἔχουσαι πᾶν μὲν ἔλλειμμα πᾶν δὲ πρόσκρουσμα τῆς ψυχῆς ἐξαλείφουσι καὶ ἀφανίζουσιν ὥσπερ ἐν ὁδῷ, μᾶλλον δʼ ὁδοῦ παρατροπῇ βραχείᾳ, ῥᾳδίως τὰ συντυγχάνοντα καὶ μετρίως φερούσης. οἷς δʼ ὁ βίος εἰς ἀναισθησίαν περαίνει καὶ διάλυσιν, τούτοις ὁ θάνατος οὐ τῶν κακῶν μεταβολὴν ἀλλὰ καὶ τῶν ἀγαθῶν ἀποβολὴν ἐπιφέρων, ἀμφοτέροις μέν ἐστι λυπηρός, μᾶλλον δὲ τοῖς εὐτυχοῦσιν ἢ τοῖς ἐπιπόνως ζῶσι· τούτων μὲν γὰρ ἀποκόπτει τὴν ἄδηλον ἐλπίδα τοῦ πράξειν ἄμεινον, ἐκείνων δὲ βέβαιον ἀγαθόν, τὸ ἡδέως ζῆν, ἀφαιρεῖται. καὶ καθάπερ οἶμαι τὰ μὴ χρηστὰ τῶν φαρμάκων ἀλλʼ ἀναγκαῖα, οὐ κουφίζοντα τοὺς νοσοῦντας ἐπιτρίβει καὶ λυμαίνεται τοὺς ὑγιαίνοντας, ὁ· οὕτως ὁ Ἐπικούρου λόγος τοῖς μὲν ἀθλίως ζῶσιν οὐκ εὐτυχῆ τελευτὴν ἐπαγγέλλεται τὴν διάλυσιν καὶ ἀναίρεσιν τῆς ψυχῆς· τῶν δὲ φρονίμων καὶ σοφῶν καὶ βρυόντων ἀγαθοῖς παντάπασι κολούει τὸ εὔθυμον, ἐκ τοῦ ζῆν μακαρίως εἰς τὸ μὴ ζῆν μηδʼ εἶναι καταστρέφων. αὐτόθεν μὲν οὖν ἐστι δῆλον, ὡς ἀγαθῶν ἀποβολῆς; ἐπίνοια λυπεῖν πέφυκεν, ὅσον ἐλπίδες βέβαιοι καὶ ἀπολαύσεις εὐφραίνουσι παρόντων.
30Üstelik kendileri diyorlar ki sonsuz ve sınırsız kötülüklere dair kuşku çözülünce, kurtulmuş olma düşüncesi geride en güvenilir ve en hoş iyiliği bırakır; Epikuros'un öğretisi de ölüm korkusunu psykhēnin çözülmesiyle sona erdirerek bunu yapar. Sonsuz kötülükler beklentisinden kurtulmak en hoş şeyse, sonsuz iyilikler umudundan yoksun kalmak ve en yüksek saadeti yitirmek nasıl acı verici olmasın? Var olmamak ise iki taraftan hiçbiri için iyi değildir; bütün varlıklar için tabiata aykırı ve yabancıdır. Ölüm, hayatın kötülüklerini kendi kötülüğüyle ortadan kaldırdığı kimselere hissizliği, adeta kaçıp kurtulmuşlar gibi, teselli olarak verir. Buna karşılık iyiliklerden hiçliğe geçenler, mutluluğun duracağı en korkunç sonu görürler. Çünkü tabiat hissizlikten, başka bir şeyin başlangıcı olduğu için değil, mevcut iyiliklerden yoksun bıraktığı için korkar. "Bizi ilgilendirmez" denen şey, bizim olan her şeyi ortadan kaldırdığından, düşünüldüğü anda bizi ilgilendirir. Hissizlik o zaman artık var olmayanları üzmez; ama hâlâ var olanları, onunla var olmamaya batırılıp bir daha çıkmayacak olanları üzer. Bu yüzden ölüm korkusunu sınırsız kılan ne Kerberos'tur ne Kokytos; yok olanlar için yeniden varlığa dönüşü bulunmayan yokluğun tehdididir. Çünkü Epikuros'a göre iki kez olunmaz, sonsuza dek yok olmak gerekir. Varlığın sınırı yokluksa ve bu yokluk sınırsız ve değişmezse, iyiliklerden yoksunluk sonsuz bir kötülük, hiç bitmeyecek bir hissizlik olarak karşımıza çıkmıştır. Herodotos daha bilgedir: "tanrı, hayatın tatlılığını tattırdıktan sonra bunda kıskanç olduğu ortaya çıkar" der. Özellikle de mesut görünenler için; onlara hoş gelen, tattıkları ve yitirecekleri şeyler yüzünden acının yemidir. Güzeli ve mutluluğu hazda bulanların her neşesini, zevkini, coşkusunu, psykhēnin uçsuz bir denize dökülür gibi sonsuzluğa dağılacağı düşüncesi ardı ardına üzerlerine çullanarak nasıl söndürüp yere çalmasın? Epikuros'un sandığı gibi çoğu insan acı çekerek ölüyorsa, ölüm korkusu tamamen tesellisizdir; çünkü ölüm kötülüklerden geçirerek iyiliklerden yoksunluğa götürür.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ λέγουσιν αὑτοῖς κακῶν ἀπαύστων καὶ ἀορίστων λυθεῖσαν ὑποψίαν ἀγαθὸν βεβαιότατον καὶ ἣδιστον ἀπολιπεῖν τὴν ἐπίνοιαν τοῦ λελύσθαι· καὶ τοῦτο ποιεῖν τὸν Ἐπικούρου λόγον, ἱστάντα τοῦ θανάτου τὸ δέος ἐν τῇ διαλύσει τῆς ψυχῆς. εἴπερ οὖν ἥδιστόν ἐστιν ἀπαλλαγὴ προσδοκίας κακῶν ἀπείρων, πῶς οὐκ ἀνιαρὸν αἰωνίων ἀγαθῶν ἐλπίδος στερεῖσθαι καὶ τὴν ἀκροτάτην εὐδαιμονίαν ἀποβαλεῖν; ἀγαθὸν μὲν γὰρ οὐδετέροις ἀλλὰ πᾶσι τοῖς οὖσι τὸ μὴ εἶναι παρὰ φύσιν καὶ ἀλλότριον· ὧν δʼ ἀφαιρεῖ τὰ τοῦ βίου κακὰ τῷ τοῦ θανάτου κακῷ, τὸ ἀναίσθητον ἔχουσι παραμύθιον ὥσπερ ἀποδιδράσκοντες· καὶ τοὐναντίον, οἷς ἐξ, ἀγαθῶν εἰς τὸ μηδὲν ἡ μεταβολή, φοβερώτατον ὁρῶσι τέλος, ἐν ᾧ παύσεται τὸ μακάριον. οὐ γὰρ ὡς ἀρχὴν ἑτέρου τὴν ἀναισθησίαν δέδιεν ἡ φύσις, ἀλλʼ ὅτι τῶν παρόντων ἀγαθῶν στέρησίς ἐστι· τὸ γὰρ οὐ πρὸς ἡμᾶς παντὸς ἀναιρέσει τοῦ ἡμετέρου γιγνόμενον ἤδη πρὸς ἡμᾶς ἐστι τῇ ἐπινοίᾳ· καὶ τὸ ἀναίσθητον οὐ λυπεῖ τότε τοὺς μὴ ὄντας, ἀλλὰ τοὺς ὄντας εἰς τὸ μὴ εἶναι βαπτομένους ὑπʼ αὐτοῦ καὶ μηδʼ ὣς δυσομένους. ὅθεν οὐδʼ ὁ Κέρβερος οὔθʼ ὁ Κωκυτὸς ἀόριστον ἐποίησε τοῦ θανάτου τὸ δέος, ἀλλʼ ἡ τοῦ μὴ ὄντος ἀπειλή, μεταβολὴν εἰς τὸ εἶναι πάλιν οὐκ ἔχουσα τοῖς φθαρεῖσι δὶς γὰρ οὐκ ἔστι γενέσθαι, δεῖ δὲ τὸν αἰῶνα μὴ εἶναι κατʼ Ἐπίκουρον. εἰ γάρ ἐστι πέρας τῷ εἶναι τὸ μὴ εἶναι, τοῦτο δʼ ἀπέραντον καὶ ἀμετάστατον, εὕρηται κακὸν αἰώνιον ἡ τῶν ἀγαθῶν στέρησις, ἀναισθησίαν μηδέποτε παυσομένην. καὶ σοφώτερος Ἡρόδοτος εἰπὼν ὡς ὁ θεὸς γλυκὺν γεύσας τὸν αἰῶνα φθονερὸς ἐν αὐτῷ ὢν φαίνεται · καὶ μάλιστα τοῖς εὐδαιμονεῖν δοκοῦσιν, οἷς δέλεάρ ἐστι λύπης τὸ ἡδύ, γευομένοις ὧν στερήσονται. τίνα γὰρ εὐφροσύνην ἢ ἀπόλαυσιν καὶ βρυασμὸν οὐκ ἂν ἐκκρούσειε καὶ καταγάγοι ἐμπίπτουσα συνεχῶς ἡ ἐπίνοια τῆς ψυχῆς, ὥσπερ εἰς πέλαγος ἀχανὲς τὸ ἄπειρον ἐκχεομένης, τῶν ἐν ἡδονῇ τιθεμένων τὸ καλὸν καὶ μακάριον; εἰ δὲ δὴ καὶ μετʼ ἀλγηδόνος, ὥσπερ Ἐπίκουρος οἴεται, τοῖς πλείστοις ἀπόλλυσθαι συμβαίνει; παντάπασιν ἀπαρηγόρητὸς ἐστιν ὁ τοῦ θανάτου φόβος, εἰς ἀγαθῶν στέρησιν διὰ κακῶν ἄγοντος
31Bu konuda savaşmaktan, bütün insanları kötülüklerden kaçmayı iyilik saymaya, iyiliklerden yoksun kalmayı ise artık kötülük saymamaya zorlamaktan yorulmazlar. Şunu ise kabul ederler: Ölümün hiçbir umudu ve sevinci yoktur; hoş ve iyi olan her şey kesilip atılmıştır. Oysa aynı sürede, psykhēlerin yok edilemez ve çürümez olduğunu düşünenler ya da onların uzun zaman devirleri boyunca kâh yeryüzünde kâh gökte dolaşıp sonunda güneş ve ayla birlikte düşünen ateşe tutuşarak kozmosla beraber çözüleceklerine inananlar birçok güzel, büyük ve tanrısal şey beklerler. Epikuros bu kadar çok hazzın bunca geniş alanını budar. Dediğimiz gibi tanrılardan gelen umutları ve lütufları ortadan kaldırmakla kalmaz, seyre dönük hayatın öğrenme sevgisini ve eyleme dönük hayatın şeref sevgisini de kör eder; tabiatı daraltıp alçaltarak psykhēnin etle sevinen dar ve pek de saf olmayan parçasına indirir, sanki kötülükten kaçmaktan daha büyük bir iyiliği yokmuş gibi."
καὶ πρὸς ταῦτα μὲν οὐκ ἀποκαμοῦνται μαχόμενοι καὶ βιαζόμενοι πάντας ἀνθρώπους, ἀγαθὸν μὲν ἡγεῖσθαι τὴν τῶν κακῶν ἀποφυγήν, κακὸν δὲ μηκέτι νομίζειν τὴν τῶν ἀγαθῶν στέρησιν· ἐκεῖνο δʼ ὁμολογοῦσι, τὸ μηδεμίαν ἐλπίδα μηδὲ χαρὰν ἔχειν τὸν θάνατον ἀλλʼ ἀποκεκόφθαι πᾶν τὸ ἡδὺ καὶ τἀγαθόν· ἐν ᾧ χρόνῳ πολλὰ καλὰ καὶ μεγάλα καὶ θεῖα προσδοκῶσιν οἱ τὰς ψυχὰς ἀνωλέθρους εἶναι διανοούμενοι καὶ ἀφθάρτους, ἢ μακράς τινας χρόνων περιόδους νῦν μὲν ἐν γῇ νῦν δʼ ἐν οὐρανῷ περιπολούσας, ἄχρι οὗ συνδιαλυθῶσι τῷ κόσμῳ, μεθʼ ἡλίου καὶ σελήνης εἰς πῦρ νοερὸν ἀναφθεῖσαι. τοιαύτην χώραν ἡδονῶν τοσούτων Ἐπίκουρος ἐκτέμνεται, καὶ ἐπὶ ταῖς ἐκ θεῶν ἐλπίσιν ὥσπερ εἴρηται καὶ χάρισιν ἀναιρεθείσαις τοῦ θεωρητικοῦ τὸ φιλομαθὲς καὶ τοῦ πρακτικοῦ τὸ φιλότιμον ἀποτυφλώσας εἰς στενόν τι κομιδῇ καὶ οὐδὲ καθαρὸν τὸ ἐπὶ τῇ σαρκὶ τῆς ψυχῆς χαῖρον συνέστειλε καὶ κατέβαλε τὴν φύσιν, ὡς μεῖζον ἀγαθὸν τοῦ τὸ κακὸν φεύγειν οὐδὲν ἔχουσαν.