İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Stoacılara Karşı Ortak Kavramlar Üzerine

Περὶ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν πρὸς τοὺς Στωικούς

1Lamprias: Birilerinin, ortak kavramlara aykırı felsefe yaptığınızı düşünmesi senin pek umurunda olmasa gerek, Diadumenos; çünkü kavramların çoğunun kaynağı olan hisleri hor gördüğünüzü kabul ediyorsunuz, oysa kavramların temeli ve güvencesi görünenlere duyulan güvendir. Bana gelince, kendime göründüğüm kadarıyla büyük ve tuhaf bir kargaşayla dolu olarak geldim; sözlerle mi, büyülerle mi, başka bir teselli yolu mu biliyorsan, hemen beni tedavi et. Stoacı adamlar beni öyle sarstı, öyle havada bıraktı ki! Başka bakımlardan çok iyi insanlar, vallahi yakınım ve dostumdurlar, ama Akademi'ye fazlasıyla sert ve düşmanca saldırıyorlar. Benim saygıyla söylediğim birkaç söze, yalan söylemeyeceğim, ağırbaşlıca ama hiç de yumuşak olmayan bir şekilde karşılık verdiler. Daha yaşlı Akademicilere ise öfkeyle sofist, felsefede öğretilerin yolunu bozanlar, yöntemli ilerleyişi devirenler ve bundan çok daha saçma şeyler dediler. Sonunda kavramlara geldiler; sanki Akademi'den gelenler onlara bir karışıklık ve yeniden paylaşım getiriyormuş gibi.

Sonra içlerinden biri, Khrysippos'un Arkesilaos'tan sonra, Karneades'ten önce gelmesinin rastlantıyla değil, tanrıların takdiriyle olduğunu düşündüğünü söyledi. Biri yerleşik kanıya yönelik küstahlığı ve kanunsuzluğu başlatmış, öteki Akademicilerin en parlağı olmuştu. Khrysippos ikisinin arasında gelerek, Arkesilaos'a yazdığı karşılıklarla Karneades'in ustalığının da önünü kesmişti: Hisse, kuşatmaya karşı bırakılır gibi pek çok yardım bırakmış, ön kavrayışlar ve kavramlar konusundaki karışıklığı tümüyle gidermiş, her birini düzeltip yerine koymuştu. Öyle ki sonradan şeyleri yerinden oynatmak ve zorlamak isteyenler hiçbir şey başaramaz, kötülük ve sofistlik yaparken yakalanırlar. Bu sözlerle sabahtan beri yanıp tutuşuyorum; psykhēmdeki aporiayı bir iltihap gibi söndürecek ilaçlara ihtiyacım var.

1

ΛΑΜΠΡΙΑΣ. σοὶ μὲν εἰκός, ὦ Διαδούμενε, μὴ πάνυ μέλειν, εἴ τινι δοκεῖτε παρὰ τὰς κοινὰς φιλοσοφεῖν ἐννοίας ὁμολογοῦντί γε καὶ τῶν αἰσθήσεων περιφρονεῖν, ἀφʼ ὧν σχεδὸν αἱ πλεῖσται γεγόνασιν ἔννοιαι, τήν γε περὶ τὰ φαινόμενα πίστιν ἕδραν ἔχουσαι καὶ ἀσφάλειαν. ἐμὲ δὲ πολλῆς, ὣς γʼ ἐμαυτῷ φαίνομαι, καὶ ἀτόπου μεστὸν ἥκοντα ταραχῆς εἴτε τισὶ λόγοις εἴτʼ ἐπῳδαῖς εἴτʼ ἄλλον ἐπίστασαι τρόπον παρηγορίας οὐκ ἂν φθάνοις ἰατρεύων οὕτω σοι διασέσεισμαι καὶ γέγονα μετέωρος ὑπὸ Στωικῶν ἀνδρῶν, τὰ μὲν ἄλλα βελτίστων καὶ νὴ Δία συνήθων καὶ φίλων, πικρῶς δʼ ἄγαν ἐγκειμένων τῇ Ἀκαδημίᾳ καὶ ἀπεχθῶς· οἵ γε πρὸς μικρὰ καὶ μετʼ αἰδοῦς τὰ παρʼ ἐμοῦ λεχθέντα σεμνῶς, οὐ γὰρ ψεύσομαι, οὐ πράως ᾐτιάσαντο· τοὺς δὲ πρεσβυτέρους μετʼ ὀργῆς σοφιστὰς καὶ λυμεῶνας τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ δογμάτων ὁδῷ βαδιζόντων καὶ δε ξομμιινιβης νοτιτιις. ἀνατροπέας καὶ πολλὰ τούτων ἀτοπώτερα λέγοντες καὶ νομίζοντες τέλος ἐπὶ τὰς ἐννοίας ἐρρύησαν, ὡς δή τινα σύγχυσιν καὶ ἀναδασμὸν αὐταῖς ἐπάγοντας τοὺς ἐκ τῆς Ἀκαδημείας. εἶτά τις εἶπεν αὐτῶν ὡς οὐκ ἀπὸ τύχης ἀλλʼ ἐκ προνοίας θεῶν νομίζοι μετʼ Ἀρκεσίλαον καὶ πρὸ Καρνεάδου γεγονέναι Χρύσιππον, ὧν ὁ μὲν ὑπῆρξε τῆς εἰς τὴν συνήθειαν ὕβρεως καὶ παρανομίας ὁ δʼ, ἤνθησε μάλιστα τῶν Ἀκαδημαϊκῶν· Χρύσιππος οὖν ἐν μέσῳ γενόμενος, ταῖς πρὸς Ἀρκεσίλαον ἀντιγραφαῖς καὶ τὴν Καρνεάδου δεινότητα ἐνέφραξε, πολλὰ μὲν τῇ αἰσθήσει καταλιπὼν ὥσπερ εἰς πολιορκίαν βοηθήματα, τὸν δὲ περὶ τὰς προλήψεις καὶ τὰς ἐννοίας τάραχον ἀφελὼν παντάπασι καὶ διορθώσας ἑκάστην καὶ θέμενος εἰς οἰκεῖον· ὥστε καὶ τοὺς αὖθις ἐκκρούειν τὰ πράγματα καὶ παραβιάζεσθαι βουλομένους μηδὲν περαίνειν ἀλλʼ ἐλέγχεσθαι κακουργοῦντας καὶ σοφιζομένους. ὑπὸ τοιούτων ἐγὼ λόγων διακεκαυμένος ἕωθεν σβεστηρίων δέομαι, καθάπερ τινὰ φλεγμονὴν ἀφαιρούντων τὴν ἀπορίαν τῆς ψυχῆς,

2Diadumenos: Belki çok kişinin yaşadığını yaşıyorsun. Ama eski Sipylos'un, Tantalos'u cezalandıran tanrıların takdiriyle yıkıldığını söyleyen şairlere inanıyorsan, Stoa'daki yoldaşlarına da inan: Tabiat Khrysippos'u da rastlantıyla değil takdirle getirmiştir, hayatı altüst etmeye ihtiyacı olduğu için. Çünkü buna ondan yatkın doğan kimse olmamıştır. Cato'nun, Caesar'dan önce kimsenin ayık ve aklı başında olarak devleti bozmak için kamu işlerine girmediğini söylediği gibi, bence bu adam da en büyük özen ve ustalıkla yerleşik kanıyı devirip yıkıyor; nitekim onu yücelten Stoacılar da bazı yerlerde, Yalancı paradoksu konusunda onunla çatışırken buna tanıklık ederler.

Çünkü, azizim, karşıtlardan kurulu bir bileşimin kesinkes yanlış olmadığını söylemek, sonra da doğru öncülleri ve sağlam çıkarımları olan bazı argümanların sonuçlarının karşıtlarının da doğru olduğunu söylemek, ispat kavramından ya da güven ön kavrayışından hangisini devirmez? Ahtapotun kışın kendi kollarını yediğini söylerler; Khrysippos'un diyalektiği de en temel bölümlerini ve ilkelerini kesip ortadan kaldırıyorsa, öteki kavramlardan hangisini şüpheden uzak bırakır? İlk şeyler sabit durmuyor, böyle büyük aporialar ve kargaşalar içindeyse, üstüne kurulanların da sağlam ve sarsılmaz olması mümkün değildir.

Bedeninde çamur ya da toz olanlar, kendilerine dokunup sürtünen kişinin pürüzü gidermediğini, tersine eklediğini sanırlar; bazıları da Akademicileri böyle suçlar ve kendilerinin dolu olduğu şeylerin sebebi onlarmış gibi düşünür. Çünkü ortak kavramları kim daha çok çarpıtıyor? Ama istersen onları suçlamayı bırakıp bize yöneltilen suçlamalara karşı kendimizi savunalım.

2

ΔΙΑΔΟΥΜΕΝΟΣ. ὅμοια πολλοῖς ἴσως πέπονθας. εἰ δʼ οἱ ποιηταί σε πείθουσι, λέγοντες ὡς ἐκ θεῶν προνοίας ἀνατροπὴν ἔσχεν ἡ παλαιὰ Σίπυλος τὸν Τάνταλον κολαζόντων, πείθου τοῖς ἀπὸ τῆς στοᾶς ἑταίροις, ὅτι καὶ Χρύσιππον οὐκ ἀπὸ τύχης ἀλλʼ ἐκ προνοίας ἡ φύσις ἤνεγκεν, ἄνω τὰ κάτω καὶ τοὔμπαλιν ἀνατρέψαι δεομένη τὸν βίον· ὡς οὐ γέγονε πρὸς τοῦτο τῶν ὄντων οὐδεὶς εὐφυέστερος, ἀλλʼ ὥσπερ ὁ Κάτων ἔλεγε πρὸ Καίσαρος ἐκείνου μηδένα νήφοντα μηδὲ φρονοῦντα ἐπὶ συγχύσει τῆς πολιτείας τοῖς δημοσίοις προσελθεῖν πράγμασιν, οὕτως ἐμοὶ δοκεῖ μετὰ πλείστης ἐπιμελείας καὶ δεινότητος οὗτος ὁ ἀνὴρ ἀνατρέπειν καὶ καταβάλλειν τὴν συνήθειαν, ὡς ἐνιαχοῦ καὶ αὐτοὶ μαρτυροῦσιν οἱ τὸν ἄνδρα σεμνύνοντες, ὅταν αὐτῷ περὶ τοῦ ψευδομένου μάχωνται. τὸ γάρ, ὦ ἄριστε, συμπεπλεγμένον τι διʼ ἀντικειμένων μὴ φάναι ψεῦδος εὐπόρως εἶναι, λόγους δὲ πάλιν αὖ φάναι τινὰς ἀληθῆ τὰ λήμματα καὶ τὰς ἀγωγὰς ὑγιεῖς ἔχοντας ἔτι καὶ τὰ ἀντικείμενα τῶν συμπερασμάτων ἔχειν ἀληθῆ, ποίαν ἔννοιαν ἀποδείξεως ἢ τίνα πίστεως οὐκ ἀνατρέπει πρόληψιν; τὸν μέν γε πολύποδά φασι τὰς πλεκτάνας αὑτοῦ περιβιβρώσκειν ὥρᾳ χειμῶνος, ἡ δὲ Χρυσίππου διαλεκτικὴ τὰ κυριώτατα μέρη καὶ τὰς ἀρχὰς αὑτῆς ἀναιροῦσα καὶ περικόπτουσα τίνα τῶν ἄλλων ἐννοιῶν ἀπολέλοιπεν ἀνύποπτον; οὐ γὰρ οἷόν τε δήπου καὶ τὰ ἐποικοδομούμενα μὴ βέβαια κεῖσθαι καὶ πάγια, τῶν πρώτων μὴ μενόντων ἀπορίας δὲ καὶ ταραχὰς ἐχόντων τηλικαύτας. ἀλλʼ ὥσπερ οἱ πηλὸν ἢ κονιορτὸν ἐπὶ τοῦ σώματος ἔχοντες τὸν ἁπτόμενον αὐτῶν καὶ προσαναχρωννύμενον οὐ κινεῖν ἀλλὰ προσβάλλειν τὸ τραχῦνον δοκοῦσιν· οὕτως ἔνιοι τοὺς Ἀκαδημαϊκοὺς αἰτιῶνται καὶ νομίζουσι τὰς αἰτίας παρέχειν ὧν ἀναπεπλησμένους ἀποδεικνύουσιν αὐτούς· ἐπεὶ τάς γε κοινὰς ἐννοίας τίνες μᾶλλον διαστρέφουσιν; εἰ δὲ βούλει, τὸ κατηγορεῖν ἐκείνων ἀφέντες, ὑπὲρ ὧν ἐγκαλοῦσιν ἡμῖν ἀπολογησώμεθα.

3Lamprias: Bugün çok yönlü, türlü türlü bir insan oldum galiba, Diadumenos. Az önce savunmaya muhtaç, ezik ve telaşlı olarak gelmiştim; şimdi suçlamaya geçiyorum ve bu adamların aynı şeyle, yani kavramlara ve ortak ön kavrayışlara aykırı felsefe yapmakla suçlandığını görüp öcümü almanın tadını çıkarmak istiyorum. Oysa okullarını en çok bunlardan […] ve tabiata yalnız onun uygun olduğunu söylüyorlar.

Diadumenos: Öyleyse önce, kendilerinin de "paradoks" diyerek saçmalığını rahatça kabul ettikleri, herkesin dilindeki şu görüşlerden mi başlayalım: Yalnız onlar kral, yalnız onlar zengin ve güzel, yalnız onlar vatandaş ve yargıçtır? Yoksa istersen bunları bayat ve soğuk mallar pazarına bırakıp, incelememizi olabildiğince işe yarar ve ciddiyetle söylenmiş şeyler üzerinde mi yapalım?

Lamprias: Benim için bu daha hoş; çünkü o görüşlere karşı yapılmış çürütmelerden bıkmayan mı var?

3

ΛΑΜΠΡ. Ἐγώ μοι δοκῶ τήμερον, ὦ Διαδούμενε, ποικίλος τις ἄνθρωπος γεγονέναι καὶ παντοδαπός· ἄρτι μὲν γὰρ ἀπολογίας δεόμενος προσῄειν ταπεινὸς καὶ τεθορυβημένος· νῦν δὲ μεταβάλλομαι πρὸς τὴν κατηγορίαν καὶ βούλομαι ἀπολαῦσαι τῆς ἀμύνης, ἐλεγχομένους εἰς ταὐτὸν τοὺς ἄνδρας ἐπιδών, τὸ παρὰ τὰς ἐννοίας καὶ τὰς προλήψεις τὰς κοινὰς φιλοσοφεῖν, ἀφʼ ὧν μάλιστα τὴν αἵρεσιν, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀνα […] δοκοῦσι, καὶ μόνην ὁμολογεῖν τῇ φύσει λέγουσιν. ΔΙΑΔΟΥΜ. Ἆρʼ οὖν ἐπὶ τὰ κοινὰ πρῶτα καὶ περιβόητα βαδιστέον, ἃ δὴ παράδοξα καὶ αὐτοὶ μετʼ εὐκολίας δεχόμενοι τὴν ἀτοπίαν ἐπονομάζουσι, τοὺς μόνους βασιλεῖς καὶ μόνους πλουσίους καὶ καλοὺς αὐτῶν καὶ πολίτας; καὶ δικαστὰς; μόνους; ἢ ταυτὶ μὲν εἰς τὴν τῶν ἑώλων καὶ ψυχρῶν ἀγορὰν βούλει παρῶμεν, ἐν δὲ τοῖς ὡς ἔνι μάλιστα πραγματικοῖς καὶ μετὰ σπουδῆς λεγομένοις ποιησώμεθα τοῦ λόγου τὸν ἐξετασμόν; ΛΑΜΠΡ. Ἐμοὶ γοῦν ἥδιον οὕτως· τῶν γὰρ πρὸς ἐκεῖνα γενομένων ἐλέγχων τίς οὐκ ἤδη διάπλεώς ἐστιν;

4Diadumenos: Şimdi önce şuna bak: Tabiata uygun şeyleri farksız sayanların, sağlığı, iyi bedensel durumu, güzelliği ve gücü seçilmeye değer, yararlı, kârlı ya da tabiata uygun olgunluğu tamamlayan şeyler saymayanların, karşıtlarını, yani sakatlıkları, ağrıları, çirkinlikleri ve hastalıkları da kaçınılacak ve zararlı saymayanların tabiata uyduğunu söylemek ortak kavramlara uygun mu? Oysa kendileri tabiatın bizi bunların kimine yabancılaştırdığını, kimine yakınlaştırdığını söylerler. Bu da ortak kavrama pek aykırıdır: Tabiat bizi yararlı ve iyi olmayan şeylere yakınlaştırıyor, kötü ve zararlı olmayanlardan uzaklaştırıyor. Daha önemlisi, öyle bir yakınlaştırıp uzaklaştırıyor ki, onlara erişemeyen ve bunlara düşen insanların kendilerini hayattan çıkarmaları ve hayatı reddetmeleri akla uygun oluyor.

4

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἤδη τοίνυν αὐτὸ τοῦτο σκόπει πρῶτον, εἰ κατὰ τὰς κοινάς ἐστιν ἐννοίας ὁμολογεῖν τῇ φύσει τοὺς τὰ κατὰ φύσιν ἀδιάφορα νομίζοντας, καὶ μήτʼ ὑγίειαν μήτʼ εὐεξίαν μήτε κάλλος μήτʼ ἰσχὺν ἡγουμένους αἱρετὰ μήδʼ ὠφέλιμα μηδὲ λυσιτελῆ μηδὲ συμπληρωτικὰ τῆς κατὰ φύσιν τελειότητος· μήτε τἀναντία φευκτὰ καὶ βλαβερά, πηρώσεις ἀλγηδόνας αἴσχη νόσους· ὧν αὐτοὶ λέγουσι πρὸς ἃ μὲν ἀλλοτριοῦν πρὸς ἃ δʼ οἰκειοῦν ἡμᾶς τὴν φύσιν· εὖ μάλα καὶ τούτου παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν ὄντος, οἰκειοῦν πρὸς τὰ μὴ συμφέροντα μηδʼ ἀγαθὰ τὴν φύσιν καὶ ἀλλοτριοῦν πρὸς τὰ μὴ κακὰ μηδὲ βλάπτοντα· καὶ ὃ μεῖζόν ἐστιν, οἰκειοῦν ἐπὶ τοσοῦτο καὶ ἀλλοτριοῦν, ὥστε τῶν μὲν μὴ τυγχάνοντας τοῖς δὲ περιπίπτοντας, εὐλόγως ἐξάγειν τοῦ ζῆν ἑαυτοὺς καὶ τὸν βίον ἀπολέγεσθαι.

5Diadumenos: Bence şu da kavrama aykırıdır: Tabiatın kendisi farksız, tabiata uymak ise en büyük iyi. Kanuna ya da logosa uymak ve onları izlemek de ancak kanun ve logos değerli ise değerlidir. Ama bu daha küçük bir sorun. Khrysippos'un Teşvik Üzerine'nin birinci kitabında yazdığı gibi, mesut yaşamak yalnız aretēye göre yaşamaktan ibaretse, "öteki şeylerin hiçbiri," der, "bizimle ilgili olmadığı ve buna katkıda bulunmadığına göre," tabiat yalnız farksız değil, bizi bizimle ilgisi olmayan şeylere yakınlaştırdığı için akılsız ve sersemdir. Bizi saadete hiçbir katkısı olmayan şeylere götüren tabiata uymayı saadet saymamız da akılsızlıktır. Oysa ortak kavrama, seçilmeye değer şeyler yararlı yaşamak için neyse, tabiata uygun şeylerin de tabiata uygun yaşamak için o olmasından daha uygun ne var? Onlar böyle demiyor; tabiata uygun yaşamayı gaye koyarken tabiata uygun şeyleri farksız sayıyorlar.

5

ΔΙΑΔΟΥΜ. νομίζω δʼ ἐγὼ κἀκεῖνο παρὰ τὴν ἔννοιαν λέγεσθαι, τὸ τὴν μὲν φύσιν αὐτὴν ἀδιάφορον εἶναι τὸ δὲ τῇ φύσει ὁμολογεῖν ἀγαθὸν μέγιστον. οὐδὲ τῷ κατακολουθεῖν ἀστεῖον οὐδὲ τῷ πείθεσθαι σπουδαῖον, εἰ σπουδαῖος εἴη καὶ ἀστεῖος ὁ νόμος καὶ ὁ λόγος καὶ τοῦτο μὲν ἔλαττον εἰ δέ, ὡς Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ τοῦ Προτρέπεσθαι γέγραφεν, ἐν τῷ κατʼ ἀρετὴν βιοῦν μόνον ἐστὶ τὸ εὐδαιμόνως, τῶν ἄλλων, φησίν, οὐδὲν ὄντων πρὸς ἡμᾶς οὐδʼ εἰς τοῦτο συνεργούντων οὐ μόνον οὔκ ἐστιν ἀδιάφορος ἡ φύσις, ἀλλʼ ἀνόητος καὶ ἀπόπληκτος, οἰκειοῦσα ἡμᾶς πρὸς τὰ μηδὲν πρὸς ἡμᾶς· ἀνόητοι δὲ καὶ ἡμεῖς εὐδαιμονίαν ἡγούμενοι τὸ τῇ φύσει ὁμολογεῖν ἀγούσῃ πρὸς τὰ μηδὲν συνεργοῦντα πρὸς εὐδαιμονίαν. καίτοι τί μᾶλλόν ἐστι κατὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν ἢ καθάπερ τὰ αἱρετὰ πρὸς τὸ ὠφελίμως, οὕτω τὰ κατὰ φύσιν πρὸς τὸ ζῆν κατὰ φύσιν; οἱ δʼ οὐχ οὕτω λέγουσιν, ἀλλὰ τὸ ζῆν κατὰ φύσιν τέλος εἶναι τιθέμενοι τὰ κατὰ φύσιν ἀδιάφορα εἶναι νομίζουσιν.

6Diadumenos: Şu da bundan daha az ortak kavrama aykırı değildir: Nous ve phronēsis sahibi insan eşit iyilere eşit davranmıyor, kimini hiçe sayıyor, kimi için her şeye katlanıyor ve her şeyi göze alıyor; oysa bunların küçüklük ve büyüklük bakımından birbirinden hiçbir farkı yoktur. Kendileri de bir yerde [...] ile ölmek üzere olan bir kocakarıyı itidalle geri çevirmenin aynı şey olduğunu söylerler; çünkü ikisi de aynı ölçüde doğru eylemde bulunmuştur. Ama birincisi için, parlak ve büyük bir şey olarak ölebilirler; ötekiyle övünmek ise utanç ve gülünçtür. Khrysippos da Zeus Üzerine adlı eserinde ve Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında, aretēden gelen bu tür şeyleri, sinek ısırığına cesurca katlandı, ölmek üzere olan kocakarıdan itidalle uzak durdu diye övmenin soğuk, saçma ve yersiz olduğunu söyler. Öyleyse, kendilerinden daha güzel bir şey olmadığını kabul ettikleri eylemleri övmekten utanarak ortak kavrama aykırı felsefe yapmıyorlar mı? Övülmeye de hayran kalınmaya da değmeyen, üstelik övenleri ve hayran kalanları saçma ve soğuk saydıkları şey nerede seçilmeye değer, nasıl kabul edilebilir olur?

6

ΔΙΑΔΟΥΜ. οὐχ ἧττον δὲ τούτου παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιάν ἐστι τὸ ἔννουν καὶ φρόνιμον ἄνδρα πρὸς τὰ ἴσα τῶν ἀγαθῶν μὴ ἐπίσης ἔχειν, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐν μηδενὶ λόγῳ τίθεσθαι, τῶν δʼ ἕνεκα πᾶν ὁτιοῦν ἂν ὑπομεῖναι καὶ παθεῖν, μηδὲν ἀλλήλων μικρότητι καὶ μεγέθει διαφερόντων ταὐτὸ δὲ λέγουσιν αὐτοί που τῷ […] τὸ σωφρόνως δυσθανατῶσαν ἀποτρίψασθαι πρεσβῦτιν· ὁμοίως γὰρ ἀμφότεροι κατορθοῦσιν. ἀλλὰ διʼ ἐκεῖνα μὲν ὡς; λαμπρὰ καὶ μεγάλα κἂν ἀποθάνοιεν ἐπὶ τούτοις δὲ σεμνύνειν ἑαυτὸν αἰσχύνη καὶ γέλως, λέγει δὲ καὶ Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ τοῦ Διὸς συγγράμματι καὶ τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν ψυχρὸν εἶναι καὶ ἄτοπον καὶ ἀλλότριον τὰ τοιαῦτα τῶν ἀπʼ ἀρετῆς συμβαινόντων ἐπαινεῖν, ὅτι δῆγμα μυίας ἀνδρείως ὑπέμεινε καὶ δυσθανατώσης γραὸς ἀπέσχετο σωφρόνως. ἆρʼ οὖν παρὰ τὴν κοινὴν φιλοσοφοῦσιν ἔννοιαν, ἃς αἰσχύνονται πράξεις ἐπαινεῖν, μηδὲν τούτων κάλλιον ὁμολογοῦντες; ποῦ γὰρ αἱρετὸν ἢ πῶς ἀποδεκτόν, ὃ μήτʼ ἐπαινεῖν μήτε θαυμάζειν ἄξιόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐπαινοῦντας ἢ θαυμάζοντας ἀτόπους καὶ ψυχροὺς νομίζουσιν;

7Diadumenos: Şu sana daha da çok ortak kavrama aykırı görünecektir sanırım: Phronēsis sahibi insan en büyük iyiler yokken de varken de onları umursamıyor, farksız şeylerde ve bunlarla uğraşırken nasılsa bunlarda da öyle davranıyor. Çünkü "geniş yeryüzünün meyvesini yiyen" hepimiz, bulununca yararı, bulunmayınca yokluğu ve isteği duyulan şeyi seçilmeye değer, iyi ve yararlı sayarız; oyun ya da rahatlık için olmadıkça kimsenin uğraşmayacağı şeyi ise farksız sayarız. Çalışkanı, çoğu zaman işten başını kaldırmayan boş telaşlıdan ayıran tek şey de budur: Biri yararsız şeyler için, gelişigüzel çabalar, öteki faydalı ve kârlı bir şey için.

Bunlarda ise tersi geçerlidir. Onların bilge ve phronēsis sahibi insanı, pek çok kavrayışa ve kavrayışların hatırasına sahipken, bunların az bir kısmını önemser, ötekileri umursamaz ve geçen yıl Dion'un hapşırdığı ya da Theon'un top oynadığı hakkında bir kavrayış edindiğini hatırlamakla kendini ne daha eksik ne de daha fazlalı sayar. Oysa bilgedeki her kavrayış ve güvenilir, sağlam her hatıra doğrudan epistēmēdir, büyük, en büyük bir iyidir. Öyleyse sağlık giderken, bir his organı hastalanırken, mal varlığı yok olurken de bilge aynı şekilde umursamaz, bunların hiçbirini kendisiyle ilgili saymaz mı? Yoksa Khrysippos'un dediği gibi, hastalanınca hekimlere ücret öder, para için Boğaz hükümdarı Leukon'a yelken açar, İskit İdanthyrsos'un yanına gider, bazı hislerini yitirirse yaşamaya bile katlanamaz mı? Farksız şeyler için bu kadar uğraşıp çırpınıp, büyük iyiler varken de yokken de kayıtsız kalanlar, kavramlara aykırı felsefe yaptıklarını nasıl kabul etmezler?

7

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἔτι δὲ μᾶλλον, οἶμαι, φανεῖταί σοι παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν, εἰ τῶν μεγίστων ἀγαθῶν ὁ φρόνιμος μήτʼ ἀπόντων μήτʼ εἰ πάρεστιν αὐτῷ φροντίζοι, ἀλλʼ οἷός ἐστιν ἐν τοῖς ἀδιαφόροις καὶ τῇ περὶ ταῦτα πραγματείᾳ καὶ οἰκονομίᾳ, τοιοῦτος ἂν κἀν τούτοις εἴη. πάντες γὰρ δήπουθεν εὐρυεδοῦς ὅσοι καρπὸν αἰνύμεθα χθονός, οὗ μὲν καὶ παρόντος ὄνησίς ἐστι καὶ μὴ παρόντος ὥσπερ ἔνδεια καὶ ὄρεξις, αἱρετὸν καὶ ἀγαθὸν καὶ ὠφέλιμον νοοῦμεν· ἐφʼ ᾧ δʼ οὐδὲν ἄν τις πραγματεύσαιτο μὴ παιδιᾶς ἕνεκεν μηδὲ ῥᾳστώνης, τοῦτʼ ἀδιάφορον. ἄλλῳ γὰρ οὐδενὶ τοῦ φιλοπόνου τὸν κενόσπουδον ἀφορίζομεν ἐν τοῖς ἔργοις ὄντα πολλάκις, ἢ τῷ τὸν μὲν εἰς ἀνωφελῆ πονεῖν καὶ ἀδιαφόρως, τὸν δʼ ἕνεκά του τῶν συμφερόντων καὶ λυσιτελῶν. ἀλλʼ οὗτοί γε τοὐναντίον· ὁ γὰρ σοφὸς αὐτοῖς καὶ φρόνιμος ἐν πολλαῖς καταλήψεσι καὶ μνήμαις καταλήψεων γεγονὼς ὀλίγας πρὸς αὑτὸν ἡγεῖται τῶν τʼ ἄλλων οὐ πεφροντικὼς οὐδʼ ἔλαττον ἔχειν οῦδὲ πλέον οἴεται, μνημονεύων ὅτι πέρυσι κατάληψιν ἔλαβε πταρνυμένου Δίωνος ἢ σφαιρίζοντος Θέωνος. καίτοι πᾶσα κατάληψις ἐν τῷ σοφῷ καὶ μνήμη τὸ ἀσφαλὲς ἔχουσα καὶ βέβαιον εὐθύς ἐστιν ἐπιστήμη καὶ ἀγαθὸν μέγα καὶ μέγιστον. ἆρʼ οὖν ὁμοίως ὑγιείας ἐπιλειπούσης, αἰσθητηρίου κάμνοντος, οὐσίας ἀπολλυμένης ἀφρόντιστός ἐστι καὶ πρὸς αὑτὸν οὐδὲν ἡγούμενος τούτων ὁ σοφός· ἢ νοσῶν μὲν ἰατροῖς τελεῖ μισθοὺς χρημάτων δʼ ἕνεκα πρὸς Λεύκωνα πλεῖ τὸν ἐν Βοσπόρῳ δυνάστην καὶ πρὸς Ἰδάνθυρσον ἀποδημεῖ τὸν Σκύθην ὥς φησι Χρύσιππος, τῶν δʼ αἰσθήσεων ἔστιν ἃς ἀποβαλὼν οὐδὲ ζῆν ὑπομένει; πῶς οὖν οὐχ ὁμολογοῦσι παρὰ τὰς ἐννοίας φιλοσοφεῖν, ἐπὶ τοῖς ἀδιαφόροις τοσαῦτα πραγματευόμενοι καὶ σπουδάζοντες, ἀγαθῶν δὲ μεγάλων καὶ παρόντων καὶ μὴ παρόντων ἀδιαφόρως ἔχοντες;

8Diadumenos: Şu da ortak kavramlara aykırıdır: İnsan en büyük kötülüklerden en büyük iyiliklere geçip de sevinmiyor. Bunların bilgesinin başına gelen budur. En uç kötülükten en uç aretēye geçer, en perişan hayattan kaçıp aynı anda en mutlu hayata kavuşur, ama hiçbir sevinç belirtisi göstermez. Mutsuzluktan ve bütün kötülükten kurtulmuş, iyilerin güvenli ve sağlam bir bütünlüğüne ulaşmış olduğu hâlde bu kadar büyük değişim onu ne coşturur ne de yerinden oynatır. Yine kavrama aykırıdır: İyilerin en büyüğü yargılarda sarsılmazlık ve sağlamlıktır, oysa son noktaya kadar ilerlemiş kişi buna sahip değildir, gelince de umursamaz; tam ve büyük bir iyi saydıkları bu güvenlik ve sağlamlık için çoğu zaman parmağını bile uzatmaz.

Bu adamlar yalnız bunları söylemez, üstelik zamanın eklenerek iyiyi artırmadığını, biri bir saatin en küçük parçasında phronēsis sahibi olsa, saadet bakımından ömür boyu aretēye sahip olup onunla mutlu yaşayan birinden hiç geri kalmayacağını söylerler. Bunu böyle delikanlıca savunduktan sonra, kısa süreli aretēnin hiçbir yararı olmadığını da söylerler: "Hemen batmak ya da uçurumdan düşmek üzere olana phronēsis gelse ne olur? Herakles'in fırlatıp attığı Likhas kötülükten aretēye geçse ne olur?" Kısa süre aretē edinmeyi en yüksek saadetten hiç geri kalmaz sayıp aynı zamanda hiçbir şeye değmez sayanlar, yalnız ortak kavramlara aykırı felsefe yapmakla kalmıyor, kendi kavramlarını da karıştırıyorlar.

8

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀλλὰ κἀκεῖνο παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας ἐστίν, ἄνθρωπον ὄντα μὴ χαίρειν ἐκ τῶν μεγίστων κακῶν ἐν τοῖς μεγίστοις ἀγαθοῖς; γενόμενον τοῦτο δὲ πέπονθεν ὁ τούτων σοφός. ἐκ γὰρ τῆς ἄκρας κακίας μεταβαλὼν εἰς τὴν ἄκραν ἀρετὴν καὶ τὸν ἀθλιώτατον βίον διαφυγὼν ἅμα καὶ κτησάμενος τὸν μακαριώτατον οὐδὲν ἐπίδηλον εἰς χαρὰν ἔσχεν οὐδʼ ἐπῆρεν αὐτὸν οὐδʼ ἐκίνησεν ἡ τοσαύτη μεταβολή, κακοδαιμονίας ἀπαλλαγέντα καὶ μοχθηρίας ἁπάσης, εἰς δʼ ἀσφαλῆ τινα καὶ βεβαίαν παντέλειαν ἀγαθῶν ἐξικόμενον. ἔτι παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν ἀγαθῶν μὲν εἶναι μέγιστον τὸ ἀμετάπτωτον ἐν ταῖς κρίσεσι καὶ βέβαιον, δεῖσθαι δὲ τούτου τὸν ἐπʼ ἄκρον προκόπτοντα μηδὲ φροντίζειν παραγενομένου πολλάκις δὲ μηδὲ τὸν δάκτυλον προτεῖναι ταύτης γʼ ἕνεκα τῆς ἀσφαλείας καὶ βεβαιότητος, ἣν τέλειον ἀγαθὸν καὶ μέγα νομίζουσιν. οὐ μόνον οὖν ταῦτα λέγουσιν οἱ ἄνδρες, ἀλλὰ κἀκεῖνα πρὸς τούτοις, ὅτι ἀγαθὸν ὁ χρόνος οὐκ αὔξει προσγιγνόμενος, ἀλλά, κἂν ἀκαρές τις ὥρας γένηται φρόνιμος, οὐδενὶ πρὸς εὐδαιμονίαν ἀπολειφθήσεται τοῦ τὸν αἰῶνα χρωμένου τῇ ἀρετῇ καὶ μακαρίως ἐν αὐτῇ καταβιοῦντος. ταῦτα δʼ οὕτω νεανικῶς ἀπισχυρισάμενοι πάλιν οὐδὲν εἶναί φασιν ἀρετῆς ὄφελος ὀλιγοχρονίου τί γάρ, ἂν μέλλοντι ναυαγεῖν εὐθὺς ἢ κατακρημνίζεσθαι φρόνησις ἐπιγένηται; τί δʼ ἂν ὁ Λίχας, ὑπὸ τοῦ Ἡρακλέους ἀποσφενδονώμενος, εἰς ἀρετὴν ἐκ κακίας μεταβάλῃ ταῦτʼ οὖν οὐ μόνον παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας ἐστὶ φιλοσοφούντων ἀλλὰ καὶ τὰς ἰδίας κυκώντων, εἰ τὸ βραχὺν χρόνον κτήσασθαι τὴν ἀρετὴν οὐθὲν ἀπολείπεσθαι τῆς ἄκρας εὐδαιμονίας ἅμα καὶ μηδενὸς ὅλως ἄξιον νομίζουσι.

9Diadumenos: En çok da şuna şaşmalısın: Aretē ve saadet geldiğinde, onlara sahip olan kişinin çoğu zaman bunu hissetmediğini bile düşünüyorlar; az önce en perişan ve en akılsız insanken şimdi aynı anda phronēsis sahibi ve mutlu olduğunu fark etmiyormuş. Birinin phronēsis sahibi olup yalnız bunu bilmemesi, bilgisizlikten kurtulduğunu anlamaması zaten tuhaf bir şakadır. Ama dahası, gelişini bile hissettirmiyorsa, iyiyi büsbütün ağırlıksız ve silik bir şey yapıyorlar demektir. Çünkü onlara göre iyi tabiatça hissedilmez değildir; Khrysippos Gaye Üzerine'de iyinin hissedilir olduğunu açıkça söyler ve kendince ispat eder. Öyleyse geriye, var olduğu hâlde bilinmeyip sahiplerinin gözünden kaçtığında, güçsüzlüğü ve küçüklüğü yüzünden histen kaçtığı kalıyor.

Hafif beyazı ve orta beyazları gören gözün en beyazı görmemesi, ılık şeyleri kavrayan dokunmanın çok sıcak şeyleri hissetmemesi saçmadır. Sağlık ve iyi bedensel durum gibi genel olarak tabiata uygun olanı kavrayan birinin, en çok ve en yüksek derecede tabiata uygun saydıkları aretēnin yanında bulunduğunu bilmemesi ise daha da saçmadır. Sağlıkla hastalık arasındaki farkı kavrayıp phronēsisle akılsızlık arasındakini kavrayamamak, kurtulduğu akılsızlığın hâlâ yanında olduğunu sanmak, sahip olduğu phronēsisin yanında olduğunu bilmemek nasıl kavrama aykırı olmaz? En uç ilerlemeden saadete ve aretēye geçiliyorsa, iki şeyden biri zorunludur: Ya ilerleme kötülük ve mutsuzluk değildir ya da aretē kötülükten, saadet mutsuzluktan pek farklı değildir, iyilerle kötüler arasındaki fark küçük ve hissedilemezdir. Yoksa insanlar onların yerine bunlara sahip olduklarının farkına varmaz mı?

9

ΔΙΑΔΟΥΜ. τοῦτο δʼ οὐκ ἂν μάλιστα θαυμάσαις αὐτῶν, ἀλλʼ ὅτι, τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς εὐδαιμονίας παραγιγνομένης, πολλάκις οὐδʼ αἰσθάνεσθαι τὸν κτησάμενον οἴονται, διαλεληθέναι δʼ αὑτόν, ὅτι μικρῷ πρόσθεν ἀθλιώτατος ὢν καὶ ἀφρονέστατος νῦν ὁμοῦ φρόνιμος καὶ μακάριος γέγονεν. οὐ γὰρ μόνον ἔχοντά τινα τὴν φρόνησιν τοῦτο μόνον μὴ φρονεῖν ὅτι φρονεῖ μηδὲ γιγνώσκειν ὅτι τὸ ἀγνοεῖν διαπέφευγεν εὐτράπελόν ἐστιν· ἀλλὰ καὶ ὅλως ὡς εἰπεῖν τάγαθὸν ἀρρεπὲς ποιοῦσι καὶ ἀμαυρόν, εἰ μηδʼ αἴσθησιν αὑτοῦ ποιεῖ παραγενόμενον. φύσει γὰρ ἀνεπαίσθητον οὐκ ἔστι κατʼ αὐτούς ἀλλὰ καὶ λέγει διαρρήδην Χρύσιππος ἐν τοῖς περὶ Τέλους αἰσθητὸν εἶναι τάγαθόν· ὡς δʼ οἴεται, καὶ ἀποδείκνυσι. λείπεται τοίνυν ἀσθενείᾳ καὶ μικρότητι διαφεύγειν αὐτὸ τὴν αἴσθησιν, ὁπόταν παρὸν ἀγνοῆται καὶ διαλανθάνῃ τοὺς ἔχοντας. ἔτι τοίνυν ἄτοπον μέν ἐστι τὴν τῶν ἀτρέμα λευκῶν καὶ μέσως αἰσθανομένην ὄψιν ἐκφεύγειν τὰ ἐπʼ ἄκρον λευκὰ καὶ τὴν τὰ μαλακῶς καὶ ἀνειμένως θερμὰ καταλαμβάνουσαν ἁφὴν ἀναισθητεῖν τῶν σφόδρα θερμῶν ἀτοπώτερον δέ, εἴ τις τὸ κοινῶς κατὰ φύσιν, οἷόν ἐστιν ὑγίεια καὶ εὐεξία, καταλαμβάνων, τὴν ἀρετὴν ἀγνοεῖ παροῦσαν, ἣν μάλιστα καὶ ἄκρως κατὰ φύσιν εἶναι τίθενται. πῶς γὰρ οὐ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν ὑγιείας καὶ νόσου διαφορὰν καταλαμβάνειν, φρονήσεως δὲ μὴ καταλαμβάνειν καὶ ἀφροσύνης, ἀλλὰ τὴν μὲν ἀπηλλαγμένην οἴεσθαι παρεῖναι, τὴν δὲ κεκτημένον ἀγνοεῖν ὅτι πάρεστιν; ἐπεὶ δʼ ἐκ τῆς ἄκρας προκοπῆς μεταβάλλουσιν εἰς εὐδαιμονίαν καὶ ἀρετήν, δυεῖν ἀνάγκη θάτερον, ἢ τὴν προκοπὴν κακίαν μὴ εἶναι μηδὲ κακοδαιμονίαν, ἢ τὴν ἀρετὴν τῆς κακίας μὴ πολλῷ παραλλάττειν μηδὲ τῆς κακοδαιμονίας τὴν εὐδαιμονίαν, ἀλλὰ μικρὰν καὶ ἀνεπαίσθητον εἶναι τὴν πρὸς τὰ κακὰ τῶν ἀγαθῶν διαφορὰν οὐ γὰρ ἂν ἑαυτοὺς διελάνθανον ἀντʼ ἐκείνων ταῦτ̓ ἔχοντες.

10Diadumenos: Birbiriyle çatışan görüşlerin hiçbirinden vazgeçmeyip hepsini kabul etmek ve öne sürmek istediklerinde, yani ilerleyenlerin akılsız ve kötü olduğunu, phronēsis sahibi ve iyi olanların bunun farkına varmadığını, phronēsisle akılsızlık arasında büyük fark bulunduğunu söylediklerinde, öğretilerinde tutarlılığı harikulade koruyorlar gibi mi görünüyor sana? Eylemlerinde daha da çok öyle: Bilge olmayan herkesin aynı ölçüde kötü, adaletsiz, güvenilmez ve akılsız olduğunu ilan ettikten sonra, kiminden yüz çevirip tiksiniyor, kimine rastlayınca selam bile vermiyor, kimine para emanet ediyor, görev veriyor, kızlarını veriyorlar. Bunları şaka olsun diye söylüyorlarsa kaşlarını indirsinler; ciddiyetle, felsefe yaparak söylüyorlarsa, bütün insanları aynı ölçüde yerip kötülemek, ama kimine ölçülü, kimine en kötü insan gibi davranmak ortak kavramlara aykırıdır. Khrysippos'a aşırı hayran olmak, Aleksinos'la alay etmek, ama bu adamların birbirinden ne daha çok ne de daha az akılsız olduğunu düşünmek de öyle.

"Evet," diyorlar, "ama denizde yüzeyden bir arşın aşağıda olan, beş yüz kulaç aşağıda olandan daha az boğulmaz; aretēye yakın olanlar da uzak olanlardan daha az kötülük içinde değildir. Körler az sonra görecek olsalar da kördür; ilerleyenler de aretēye kavuşana kadar akılsız ve kötü kalırlar." Oysa ilerleyenlerin körlere değil, daha az keskin görenlere, boğulanlara değil, üstelik limana yakın yüzenlere benzediğini kendileri eylemleriyle tanıklar. Yoksa danışmanlara, komutanlara, kanun koyuculara, kör kılavuzlara başvurur gibi başvurmaz; bazılarının işlerine, eylemlerine, sözlerine ve hayatlarına imrenmezlerdi, herkesi aynı şekilde akılsızlık ve kötülükle boğulurken görseler. Ama bunu bir yana bırak ve bu adamlara şuna şaş: Kendi örnekleriyle bile, boğulmaktan kurtulduklarını, ışığı gördüklerini, kötülüğün üstüne çıkıp nefes aldıklarını fark etmeyen, hissetmeyen o farkında olmayan bilgelerden vazgeçmeyi öğrenmiyorlar.

10

ΔΙΑΔΟΥΜ. ὅταν μὲν οὖν μηδενὸς ἐκστῆναι τῶν μαχομένων ἀλλὰ πάνθʼ ὁμολογεῖν καὶ τιθέναι θέλωσι, τὸ τοὺς προκόπτοντας ἀνοήτους καὶ κακοὺς εἶναι, τὸ φρονίμους καὶ ἀγαθοὺς γενομένους διαλανθάνειν ἑαυτούς, τὸ μεγάλην διαφορὰν τῆς φρονήσεως πρὸς τὴν ἀφροσύνην ὑπάρχειν· ἦ πού σοι δοκοῦσι θαυμασίως ἐν τοῖς δόγμασι τὴν ὁμολογίαν βεβαιοῦν; ἔτι δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς πράγμασιν, ὅταν πάντας ἐπίσης κακοὺς καὶ ἀδίκους καὶ ἀπίστους καὶ ἄφρονας τοὺς μὴ σοφοὺς ἀποφαίνοντες εἶτα πάλιν τοὺς μὲν αὐτῶν ἐκτρέπωνται καὶ βδελύττωνται, τοὺς δʼ ἀπαντῶντες μηδὲ προσαγορεύωσι· τοῖς δὲ χρήματα πιστεύωσιν, ἀρχὰς ἐγχειρίζωσιν, ἐκδιδῶσι θυγατέρας. ταῦτα γὰρ εἰ μὲν παίζοντες λέγουσι, καθείσθωσαν τὰς ὀφρῦς· εἰ δʼ ἀπὸ σπουδῆς καὶ φιλοσοφοῦντες, παρὰ τὰς κοινάς ἐστιν ἐννοίας ψέγειν μὲν ὁμοίως καὶ κακίζειν πάντας ἀνθρώπους, χρῆσθαι δὲ τοῖς μὲν ὡς μετρίοις τοῖς δʼ ὡς κακίστοις· καὶ Χρύσιππον μὲν ὑπερεκπεπλῆχθαι καταγελᾶν δʼ Ἀλεξίνου, μηδὲν δὲ μᾶλλον οἴεσθαι μηδʼ ἧττον ἀλλήλων ἀφραίνειν τοὺς ἄνδρας. ναί φασίν, ἀλλʼ ὥσπερ ὁ πῆχυν ἀπέχων ἐν θαλάττῃ τῆς ἐπιφανείας οὐδὲν ἧττον πνίγεται τοῦ καταδεδυκότος ὀργυιὰς πεντακοσίας, οὕτως οὐδʼ οἱ πελάζοντες ἀρετῇ τῶν μακρὰν ὄντων ἧττόν εἰσιν ἐν κακίᾳ καὶ καθάπερ οἱ τυφλοὶ τυφλοί εἰσι, κἂν ὀλίγον ὕστερον ἀναβλέπειν μέλλωσιν, οὕτως οἱ προκόπτοντες, ἄχρι οὗ τὴν ἀρετὴν ἀναλάβωσιν, ἀνόητοι καὶ μοχθηροὶ διαμένουσιν. ὅτι μὲν οὖν οὔτε τυφλοῖς· ἐοίκασιν οἱ προκόπτοντες ἀλλʼ ἧττον ὀξυδορκοῦσιν, οὔτε πνιγομένοις ἀλλὰ νηχομένοις, καὶ ταῦτα πλησίον λιμένος, αὐτοὶ διὰ τῶν πραγμάτων μαρτυροῦσιν. οὐ γὰρ ἂν ἐχρῶντο συμβούλοις καὶ στρατηγοῖς καὶ νομοθέταις ὥσπερ τυφλοῖς χειραγωγοῖς, οὐδʼ ἂν ἐζήλουν ἔργα καὶ πράξεις καὶ λόγους καὶ βίους ἐνίων, εἰ πάντας ὡσαύτως πνιγομένους ὑπὸ τῆς ἀφροσύνης καὶ μοχθηρίας ἑώρων. ἀφεὶς δὲ τοῦτο θαύμασον ἐκείνῃ τοὺς ἄνδρας, εἰ μηδὲ ι· τοῖς ἑαυτῶν διδάσκονται παραδείγμασι προέσθαι τοὺς διαλεληθότας ἐκείνους σοφοὺς καὶ μὴ συνιέντας μηδʼ αἰσθανομένους, ὅτι πνιγόμενοι πέπαυνται καὶ φῶς ὁρῶσι καὶ τῆς κακίας ἐπάνω γεγονότες ἀναπεπνεύκασι.

11Diadumenos: Şu da kavrama aykırıdır: Bütün iyilere sahip olan, saadet ve mutluluk için hiçbir eksiği bulunmayan insanın kendini hayattan çıkarması uygun düşüyor. Daha da aykırısı, hiçbir iyisi olmayan, olmayacak olan, bütün korkunç, zor ve kötü şeylere sahip olan ve sonuna kadar sahip olacak olan insanın, vallahi, farksız şeylerden biri başına gelmedikçe hayatı reddetmesi uygun düşmüyor. Stoa'da kanun budur: Birçok bilgeyi, mesutken son vermeleri daha iyi olur diye hayattan çıkarırlar; birçok kötüyü de mutsuz olarak yaşamak onlara düştüğü için hayatta tutarlar. Oysa bilge bahtiyar, mutlu, tam mesut, güvende ve tehlikesizdir; kötü ve akılsız ise "Kötülükle doluyum, koyacak yer kalmadı" diyecek durumdadır. Yine de bunlara hayatta kalmanın, ötekilere hayattan çıkmanın uygun düştüğünü düşünürler. "Haklı olarak," der Khrysippos, "çünkü hayatı iyilere ve kötülere göre değil, tabiata uygun ve tabiata aykırı olanlara göre ölçmek gerekir." İnsanlar yerleşik kanıyı işte böyle korur ve ortak kavramlara uygun felsefe yapar!

Ne diyorsun? Hayat ve ölüm üzerine düşünen kişi "evinde ne kötülük, ne iyilik olmuş" diye bakmayacak; saadet ve mutsuzluk açısından zararlı ya da yararlı olanı terazide tartar gibi incelemeyecek; yaşamalı mı yaşamamalı mı hesabını, ne yararı ne de zararı olan şeylerden yola çıkarak mı yapacak? Bu varsayımlara ve ilkelere göre, kaçınılacak hiçbir şeyi eksik olmayan kişi hayatı seçmeyecek mi, seçilecek her şeye sahip olan da hayattan kaçmayacak mı? Hiçbir kötülük içinde değilken hayattan kaçmak zaten akıl dışıdır, azizim; ama farksız bir şeye erişemediği için iyiyi bırakmak daha da akıl dışıdır. Bunlar tam da bunu yapıyor, sahip olmadıkları sağlık ve bedensel bütünlük uğruna yanlarındaki saadeti ve aretēyi bırakıyorlar.

"Kronosoğlu Zeus Glaukos'un aklını almıştı o zaman", çünkü altın silahı tunçla, yüz öküz değerini dokuz öküz değerine değişecekti. Oysa tunç silahlar savaşanlara altın olanlardan daha az hizmet etmez; Stoacılara göre ise bedenin güzelliği ve sağlık saadet için ne bir hizmet ne de bir yarar sağlar. Yine de phronēsisi sağlıkla değişiyorlar. Çünkü Herakleitos ile Pherekydes'in, ellerinden gelse, bitlenmekten ve vücutlarının su toplamasından kurtulmak için aretēyi ve phronēsisi bırakmalarının uygun düşeceğini söylerler. Kirke biri phronēsis sahiplerini akılsız, öteki akılsız insanları phronēsis sahibi eşek yapan iki iksir dökse, Odysseus phronēsisi ve onunla birlikte elbette saadeti koruyup hayvan kılığına girmektense akılsızlık iksirini içmeli diyorlar. Bunu bizzat phronēsisin öğütlediğini ve buyurduğunu söylerler: "Bırak beni, eşek suratı içinde yok olup gitmemi önemseme." Böyle öğütler veren phronēsis, diyecek biri, eşeğin phronēsisidir; çünkü phronēsis sahibi ve mesut olmak iyi, eşek suratı taşımak ise farksızdır.

Bir Etiyopyalı kavim olduğunu söylerler, orada bir köpek krallık eder, kral diye anılır, kralın ayrıcalık ve şereflerine sahiptir; şehir yöneticilerine düşen işleri ise adamlar yapar. Stoacılarda da aynı şekilde, iyinin adı ve görünüşü aretēye ait midir, onlar yalnız ona seçilmeye değer, yararlı ve faydalı deyip eylemlerini, felsefelerini, yaşamalarını ve ölümlerini farksız şeylerin emriyle yürütmezler mi? Oysa Etiyopyalılardan hiçbiri o köpeği öldürmez, köpek saygı görerek ağırbaşlı biçimde oturur. Bunlar ise sağlığa ve acısızlığa sarılıp kendi aretēlerini yok ediyor, mahvediyorlar.

11

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἔτι Παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν ἄνθρωπον, ᾧ πάντα τἀγαθὰ πάρεστι καὶ μηδὲν ἐνδεῖ πρὸς εὐδαιμονίαν καὶ τὸ μακάριον, τούτῳ καθήκειν ἐξάγειν ἑαυτόν· ἔτι δὲ μᾶλλον, ᾧ μηδὲν ἀγαθὸν ἔστι μηδʼ ἔσται, τὰ δεινὰ δὲ πάντα καὶ τὰ δυσχερῆ καὶ κακὰ πάρεστι καὶ παρέσται διὰ τέλους, τούτῳ μὴ καθήκειν ἀπολέγεσθαι τὸν βίον, ἂν μή τι νὴ Δία τῶν ἀδιαφόρων αὐτῷ προσγένηται. ταῦτα τοίνυν ἐν τῇ Στοᾷ νομοθετεῖται, καὶ πολλοὺς μὲν ἐξάγουσι τῶν σοφῶν ὡς ἄμεινον εὐδαιμονοῦντας πεπαῦσθαι, πολλοὺς δὲ κατέχουσι τῶν φαύλων ὡς καθήκοντος αὐτοῖς ζῆν κακοδαιμονοῦντας. καίτοι ὁ μὲν σοφὸς ὄλβιος μακάριος πανευδαίμων ἀσφαλὴς ἀκίνδυνος, ὁ δὲ φαῦλος καὶ ἀνόητος οἷος εἰπεῖν γέμων κακῶν δὴ κοὐκέτʼ ἔσθʼ ὅπου τεθῇ· ἀλλὰ καὶ τούτοις μονὴν οἴονται καθήκουσαν εἶναι κἀκείνοις ἐξαγωγήν. εἰκότως δέ φησὶ Χρύσιππος οὐ γὰρ ἀγαθοῖς καὶ κακοῖς δεῖ παραμετρεῖσθαι τὸν βίον ἀλλὰ τοῖς κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν. οὕτως ἄνθρωποι σῴζουσι τὴν συνήθειαν καὶ πρὸς τὰς κοινὰς ἐννοίας φιλοσοφοῦσι. τί λέγεις; οὐ δεῖ σκοπεῖν ὅττι τοι ἐν μεγάροισι κακὸν τʼ ἀγαθόν τε τέτυκται τὸν περὶ βίου καὶ θανάτου σκοπούμενον, οὐδʼ ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ τὰ πρὸς εὐδαιμονίαν καὶ κακοδαιμονίαν ἐξετάζειν ἐπιζήμια μᾶλλον ἢ ὠφέλιμα ἀλλʼ ἐκ τῶν μήτʼ ὠφελούντων μήτε βλαπτόντων τοὺς εἰ βιωτέον ἢ μὴ ποιεῖσθαι λογισμούς; οὐ μέλλει πρὸς τὰς τοιαύτας ὑποθέσεις καὶ ἀρχὰς καθηκόντως αἱρεῖσθαὶ τε τὸν βίον, ᾧ τῶν φευκτῶν οὐδὲν ἄπεστι, καὶ φεύγειν, πάντα τὰ αἱρετὰ πάρεστι; καίτοι παράλογον μέν, ὦ ἑταῖρε, καὶ τὸ φεύγειν τὸν βίον ἐν μηδενὶ κακῷ γενομένους· παραλογώτερον δέ, εἰ μὴ τυγχάνων τις τοῦ ἀδιαφόρου τάγαθὸν ἀφίησιν· ὅπερ οὗτοι ποιοῦσι, τὴν εὐδαιμονίαν προϊέμενοι καὶ τὴν ἀρετὴν παροῦσαν ἀνθʼ ὑγιείας καὶ ὁλοκληρίας, ὧν οὐ τυγχάνουσιν. ἔνθʼ αὖτε Γλαύκῳ Κρονίδης φρένας ἐξέλετο Ζεύς, ὅτι χρύσεια χαλκείων, ἑκατόμβοια ἐννεαβοίων ἔμελλε διαμείψεσθαι. καίτοι τὰ μὲν χάλκεα τῶν ὅπλων οὐχ ἧττον ἢ τὰ χρυσᾶ παρεῖχε χρείαν μαχομένοις, εὐπρέπεια δὲ σώματος καὶ ὑγίεια τοῖς Στωικοῖς οὔτε χρείαν οὔτʼ ὄνησίν τινα φέρει πρὸς εὐδαιμονίαν· ἀλλʼ ὅμως οὗτοι τῆς φρονήσεως ἀντικαταλλάττονται τὴν ὑγίειαν. καὶ γὰρ Ἡρακλείτῳ φασὶ καὶ Φερεκύδῃ καθήκειν ἄν, εἴπερ ἠδύναντο, τὴν ἀρετὴν ἀφεῖναι καὶ τὴν φρόνησιν, ὥστε παύσασθαι φθειριῶντας καὶ ὑδρωπιῶντας· καὶ τῆς Κίρκης ἐγχεούσης δύο φάρμακα, τὸ μὲν ποιοῦν ἄφρονας ἐκ φρονίμων τὸ δʼ ὅνους φρονίμους ἑξ ἀφρόνων ἀνθρὡπων, οὐκ τὸν τὸν Ὀδυσσέα πιεῖν τὸ τῆς ἀφροσύνης μᾶλλον ἢ μεταβαλεῖν εἰς θηρίου μορφὴν τὸ εἶδος, ἔχοντα τὴν φρόνησιν καὶ μετὰ τῆς φρονήσεως δηλονότι τὴν εὐδαιμονίαν; καὶ ταῦτά φασιν αὐτὴν ὑφηγεῖσθαι καὶ παρακελεύεσθαι τὴν φρόνησιν ἄφες με καὶ καταφρόνησον ἀπολλυμένης ἐμοῦ καὶ διαφθειρομένης εἰς ὄνου πρόσωπον. ἀλλʼ ὄνου γε, φήσει τις, ἡ τοιαῦτα παραγγέλλουσα φρόνησίς ἐστιν, εἰ τὸ μὲν φρονεῖν καὶ εὐδαιμονεῖν ἀγαθόν ἐστι τὸ δʼ ὄνου περιφέρειν πρόσωπον ἀδιάφορον. ἔθνος εἶναί φασιν Αἰθιόπων, ὅπου κύων βασιλεύει καὶ βασιλεὺς προσαγορεύεται καὶ γέρα καὶ τιμὰς ἔχει βασιλέως, ἄνδρες; δὲ πράσσουσιν ἅπερ ἡγεμόσι πόλεων προσήκει καὶ ἄρχουσιν. ἆῤ οὖν παρὰ τοῖς Στωικοῖς ὁμοίως τὸ μὲν ὄνομα καὶ τὸ σχῆμα τἀγαθοῦ πάρεστι τῇ ἀρετῇ καὶ μόνην ταύτην αἱρετὸν καὶ ὠφέλιμον καὶ συμφέρον καλοῦσι, πράττουσι δὲ ταῦτα καὶ φιλοσοφοῦσι καὶ ζῶσι καὶ ἀποθνήσκουσιν, ὥσπερ ἀπὸ προστάγματος τῶν ἀδιαφόρων; καίτοι τὸν κύνα μὲν ἐκεῖνον οὐδεὶς Αἰθιόπων ἀποκτίννυσιν, ἀλλὰ σεμνῶς κάθηται προσκυνούμενος· οὗτοι δὲ τὴν ἀρετὴν ἀπολλύουσιν ἑαυτῶν καὶ διαφθείρουσι, τῆς ὑγιείας περιεχόμενοι καὶ τῆς ἀπονίας.

12Diadumenos: Khrysippos'un öğretilerine koyduğu son dokunuş, bizi bunlar hakkında daha fazla konuşmaktan kurtaracak gibi. Tabiatta iyiler, kötüler ve ikisi arasında bulunan, farksız denen şeyler vardır; farksız olana sahip olmaktansa iyiye, kötüye sahip olmaktansa farksız olana sahip olmak istemeyen kimse yoktur. Tanrıları da tanık gösteririz: Dualarla onlardan en çok iyileri edinmeyi, olmazsa kötülerden kurtulmayı dileriz; ne iyi ne de kötü olanı iyinin yerine istemeyiz, ama kötünün yerine isteriz. Khrysippos ise tabiatı değiştirip düzeni tersine çevirerek ortayı orta yerinden en sona taşıyor, en sonu ortaya getirip yerleştiriyor. Tiranlar gibi kötülere başköşeyi veriyor ve şu kanunu koyuyor: Önce iyinin, ikinci olarak kötünün peşinden gitmeli; en son ve en kötü olarak da ne iyi ne de kötü olanı saymalı. Sanki biri göksel şeylerden sonra Hades'tekileri koyup yeri ve yerdekileri Tartaros'a,

çok uzağa, yerin altındaki en derin uçuruma

itiyormuş gibi. Tabiat Üzerine'nin üçüncü kitabında, hiç phronēsise ulaşamayacak olsa bile akılsızca yaşamanın yaşamamaktan daha yararlı olduğunu söyledikten sonra kelimesi kelimesine şunu ekler: "İnsanlar için iyiler öyledir ki, kötüler de bir bakıma ikisi arasındaki öteki şeylerden üstündür. Üstün olan bunlar değil logostur; akılsız olacak olsak bile onunla yaşamak bize daha çok yaraşır." Demek adaletsiz, kanunsuz, tanrılara düşman ve mutsuz olacak olsak bile; çünkü akılsızca yaşayanlarda bunların hepsi vardır. Öyleyse mutsuz olmak mutsuz olmamaktan, zarar görmek zarar görmemekten, haksızlık etmek haksızlık etmemekten, kanuna aykırı davranmak davranmamaktan daha mı yaraşır? Yani yaraşmayanı yapmak yaraşır, uygun düşmeyen şekilde yaşamak uygun düşer. "Evet," diyorlar, "çünkü logossuz ve hissiz olmak akılsız olmaktan kötüdür." O hâlde kötüden kötü olanın kötü olduğunu neden kabul etmiyorlar? Akılsızlığa yer vermeyen duruma karşı kaçınmak ondan daha az değil, hatta daha çok yaraşıyorsa, neden yalnız akılsızlığı kaçınılacak şey ilan ediyorlar?

12

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἔοικε δʼ ἡμᾶς ἀπαλλάττειν τοῦ περὶ τούτων ἔτι πλείονα λέγειν ὁ κολοφὼν αὐτὸς, ὃν ὁ Χρύσιππος τοῖς δόγμασιν ἐπιτέθεικεν. ὄντων γὰρ ἐν τῇ φύσει τῶν μὲν ἀγαθῶν τῶν δὲ κακῶν τῶν δὲ καὶ μεταξὺ καὶ καλουμένων ἀδιαφόρων, οὐδεὶς ἔστιν ἀνθρώπων, ὃς οὐ βούλεται τἀγαθὸν ἔχειν μᾶλλον ἢ τὸ ἀδιάφορον καὶ τὸ ἀδιάφορον ἢ τὸ κακόν. ἀλλὰ καὶ τοὺς θεοὺς δήπου ποιούμεθα μάρτυρας, αἰτούμενοι ταῖς εὐχαῖς παρʼ αὐτῶν μάλιστα μὲν κτῆσιν ἀγαθῶν, εἰ δὲ μή, κακῶν ἀποφυγήν, τὸ δὲ μήτʼ ἀγαθὸν μήτε κακὸν ἀντὶ μὲν τἀγαθοῦ μὴ θέλοντες ἔχειν ἀντὶ δὲ τοῦ κακοῦ θέλοντες. ὁ δὲ τὴν φύσιν ἐναλλάττων καὶ τὴν τάξιν ἀναστρέφων ἐκ τῆς μέσης χώρας τὸ μέσον εἰς τὴν ἐσχάτην μετατίθησι, τὸ δʼ ἔσχατον εἰς τὴν μέσην ἐπανάγει καὶ μετοικίζει, καθάπερ οἱ τύραννοι τοῖς κακοῖς προεδρίαν διδοὺς καὶ νομοθετῶν πρῶτον διώκειν τάγαθὸν δεύτερον δὲ τὸ κακόν, ἔσχατον δὲ καὶ χείριστον ἡγεῖσθαι τὸ μήτʼ ἀγαθὸν μήτε κακόν· ὥσπερ εἴ τις μετὰ τὰ οὐράνια τὰ ἐν Ἅιδου τιθείη, τὴν δὲ γῆν καὶ τὰ περὶ γῆν εἰς τὸν τάρταρον ἀπώσειε τῆλε μάλʼ, ἧχι βάθιστον ὑπὸ χθονὸς ἔστι βέρεθρον. εἰπὼν οὖν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Φύσεως ὅτι λυσιτελεῖ ζῆν ἄφρονα ἢ μὴ βιοῦν, κἂν μηδέποτε μέλλῃ φρονήσειν ἐπιφέρει κατὰ λέξιν τοιαῦτα γὰρ τἀγαθά ἐστι τοῖς ἀνθρώποις, ὥστε τρόπον τινὰ καὶ τὰ κακὰ τῶν ἄλλων ἀνὰ μέσον προτερεῖν· ἔστι δʼ οὐ ταῦτα προτεροῦντα, ἀλλʼ ὁ λόγος μεθʼ οὗ βιοῦν ἐπιβάλλει μᾶλλον, εἰ καὶ ἄφρονες; ἐσόμεθα δῆλον οὖν, εἰ καὶ ἄδικοι, καὶ παράνομοι καὶ θεοῖς ἐχθροὶ καὶ κακοδαίμονες· οὐδὲν γὰρ ἄπεστι τούτων τοῖς ἀφρόνως βιοῦσιν. ἐπιβάλλει τοίνυν κακοδαιμονεῖν μᾶλλον ἢ μὴ κακοδαιμονεῖν καὶ βλάπτεσθαι μᾶλλον ἢ μὴ βλάπτεσθαι καὶ ἀδικεῖν ἢ μὴ ἀδικεῖν καὶ παρανομεῖν ἢ μὴ παρανομεῖν; τουτέστιν ἐπιβάλλει τὰ μὴ ἐπιβάλλοντα ποιεῖν καὶ καθήκει ζῆν καὶ παρὰ τὸ καθῆκον. ναί χεῖρον γάρ ἐστι τὸ ἄλογον καὶ τὸ ἀναίσθητον εἶναι τοῦ ἀφραίνειν εἶτα τί παθόντες οὐχ ὁμολογοῦσιν εἶναι κακόν, ὃ τοῦ κακοῦ χεῖρόν ἐστι; διὰ τί φευκτὸν ἀποφαίνουσι μόνον τὴν ἀφροσύνην, εἰ οὐχ ἧττον ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐπιβάλλον ἐστὶ φεύγειν τὴν μὴ δεχομένην τὸ ἀφραίνειν διάθεσιν;

13Diadumenos: Ama Khrysippos'un Tabiat Üzerine'nin ikinci kitabında kötülüğün bütün için yararsız olarak meydana gelmediğini ilan ederek yazdıklarını hatırlayan biri, bunlara neden kızsın? Bu öğretiyi onun sözleriyle aktarmaya değer ki, sağlığı farksız, zenginliği yararsız saymadıkları için Ksenokrates ile Speusippos'u suçlayanların, kötülüğü nereye koyduklarını ve onun hakkında neler söylediklerini öğrenesin: "Kötülüğün öteki olaylar karşısında bir sınırı vardır; çünkü o da bir şekilde tabiatın logosuna göre olur ve, deyim yerindeyse, bütün için yararsız olmaz; yoksa iyi de olmazdı."

Demek tanrılarda iyi yok, çünkü kötü de yok. Zeus bütün maddeyi kendinde tüketip tek olduğunda ve öteki farkları ortadan kaldırdığında da iyi yok, çünkü hiçbir kötü bulunmuyor. Oysa içinde falsolu kimse bulunmayan koroda uyum, hiçbir uzvu hasta olmayan bedende sağlık vardır; ama aretē kötülük olmadan meydana gelemez. Bazı ilaçlara yılan zehri ve sırtlan safrası gerektiği gibi, Meletos'un kötülüğü de Sokrates'in adaleti için, Kleon'un terbiyesizliği Perikles'in soyluluğu için gerekliymiş. Zeus bize Sardanapalos'u ve Phalaris'i doğurmasaydı, Herakles'i ve Lykurgos'u doğurmanın yolunu nasıl bulacaktı? Artık şunu da söylesinler: İnsanda verem iyi bedensel durum için, damla hastalığı çabukluk için meydana gelmiştir; Thersites kel olmasaydı Akhilleus'un saçları da gür olmazdı. Kendine hâkimiyetsizliğin ölçülülük için, adaletsizliğin adalet için yararsız olarak meydana gelmediğini söyleyenlerin, bu saçma sapan sözleri söyleyenlerden ne farkı var? O hâlde tanrılara hep kötülük olması için,

yalanlar, tatlı sözler, hırsız huy

olması için dua edelim; bunlar kalkarsa aretē de onlarla birlikte yok olup gidecekmiş!

13

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀλλὰ τί ἄν τις ἐπὶ τούτοις δυσχεραίνοι, μεμνημένος ὧν ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ Φύσεως γέγραφεν, ἀποφαίνων οὐκ ἀχρήστως τὴν κακίαν πρὸς τὰ ὅλα γεγενημένην; ἄξιον δʼ ἀναλαβεῖν τὸ δόγμα ταῖς ἐκείνου λέξεσιν, ἵνα καὶ μάθῃς πως, οἱ τοῦ Ξενοκράτους καὶ Σπευσίππου κατηγοροῦντες ἐπὶ τῷ μὴ τὴν ὑγίειαν ἀδιάφορον ἡγεῖσθαι μηδὲ τὸν πλοῦτον ἀνωφελὲς ἐν τίνι τόπῳ τὴν κακίαν αὐτοὶ τίθενται καὶ τίνας λόγους περὶ αὐτῆς διεξίασιν ἡ δὲ κακία πρὸς τὰ λοιπὰ συμπτώματα ἔχει ὅρον γίνεται γὰρ αὐτή πως κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον καί, ἵνʼ οὕτως εἴπω, οὐκ ἀχρήστως γίγνεται πρὸς τὰ ὅλα· οὐδὲ γὰρ ἂν τἀγαθὸν ἦν. οὐκοῦν ἐν θεοῖς ἀγαθὸν οὐδὲν ἔστιν, ἐπεὶ μηδὲ κακόν· οὐδέ, ὅταν ὁ Ζεὺς εἰς ἑαυτὸν ἀναλώσας τὴν ὕλην ἅπασαν εἷς γένηται καὶ τὰς ἄλλας ἀνέλῃ διαφοράς, οὐδὲν ἔστιν ἀγαθὸν τηνικαῦτα, μηδενός γε κακοῦ παρόντος· ἀλλὰ χοροῦ μὲν ἔστιν ἐμμέλεια μηδενὸς ἀπᾴδοντος ἐν αὐτῷ, καὶ σώματος ὑγίεια μηδενὸς μορίου νοσοῦντος ἀρετὴ δʼ ἄνευ κακίας οὐκ ἔχει γένεσιν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐνίαις τῶν ἰατρικῶν δυνάμεων ἰὸς ὄφεως καὶ χολὴ ὑαίνης ἀναγκαῖόν ἐστιν, οὕτως ἐπιτηδειότης ἑτέρα τῇ Μελήτου μοχθηρίᾳ πρὸς τὴν Σωκράτους δικαιοσύνην καὶ τῇ Κλέωνος ἀναγωγίᾳ πρὸς τὴν Περικλέους καλοκἀγαθίαν πῶς δʼ ἂν εὗρεν ὁ Ζεὺς τὸν Ἡρακλέα φῦσαι καὶ τὸν Λυκοῦργον, εἰ μὴ καὶ Σαρδανάπαλον ἡμῖν ἔφυσε καὶ Φάλαριν; ὥρα λέγειν αὐτοῖς ὅτι καὶ φθίσις γέγονεν ἀνθρώπῳ πρὸς εὐεξίαν καὶ ποδάγρα πρὸς ὠκύτητα καὶ οὐκ ἂν ἦν Ἀχιλλεὺς κομήτης, εἰ μὴ φαλακρὸς Θερσίτης. τί γὰρ διαφέρουσι τῶν ταῦτα ληρούντων καὶ φλυαρούντων οἱ λέγοντες μὴ ἀχρήστως γεγονέναι πρὸς τὴν ἐγκράτειαν τὴν ἀκολασίαν καὶ πρὸς τὴν δικαιοσύνην τὴν ἀδικίαν; ὅπως εὐχώμεθα τοῖς θεοῖς ἀεὶ μοχθηρίαν εἶναι ψεύδεά θʼ αἱμυλίους τε λόγους καὶ ἐπίκλοπον ἦθος, εἰ, τούτων ἀναιρεθέντων, οἴχεται φροῦδος ἡ ἀρετὴ καὶ συναπόλωλεν.

14Diadumenos: Yoksa onun inceliğinin ve inandırıcılığının en tatlı yerini de öğrenmek ister misin? Komedyalarda, der, kendi başına değersiz olan ama oyunun bütününe bir çekicilik katan gülünç dizeler bulunur; kötülüğü de kendi başına ele alırsan yerebilirsin, ama bütün için yararsız değildir.

Önce şunu söyleyelim: Kötü dizenin şairin dilemesiyle yazılması gibi, kötülüğün de tanrının takdiriyle meydana gelmiş olması, akla gelebilecek her saçmalığı aşar. Çünkü o zaman tanrılar neden kötülüklerden çok iyiliklerin vericisi olsun? Kötülük nasıl hâlâ tanrıların düşmanı, tanrıların nefret ettiği bir şey sayılsın? Şu türden küfürlere ne cevap verebiliriz:

Tanrı, bir haneyi büsbütün yıkmak isteyince, ölümlülerin içine suçun tohumunu eker

ve:

Hangi tanrı düşürdü bu ikisini kavgaya?

Sonra, kötü dize komedyayı süsler ve onun gayesine, yani güldürmeye ya da seyirciyi eğlendirmeye hizmet eder. Oysa Ata, En Yüce, Adaletin Koruyucusu ve Pindaros'un deyişiyle Usta Sanatkâr olan Zeus, kozmosu büyük, renkli, çok perdeli bir oyun olarak değil, tanrıların ve insanların ortak şehri olarak yaratmıştır; orada adalet ve aretē ile, uyum içinde ve kutlu bir hayat süreceklerdi. Bu en güzel, en yüce gaye için haydutlara, katillere, baba katillerine, tiranlara ne ihtiyacı vardı? Kötülük tanrısal olana tatlı ve zarif bir ara oyun olarak gelmemiştir; adaletsizlik de şaka, kahkaha, soytarılık olsun diye işlerin üstüne sürülmemiştir. Bunlar yüzünden, dillere destan uyumu rüyada bile görmek mümkün değildir.

Dahası, kötü dize şiirin çok küçük bir parçasıdır, komedyada kapladığı yer pek azdır; bu tür dizeler çoğalmaz da, güzel yazılmış görünen yerlerin tadını kaçırıp bozmaz. Oysa bütün işler kötülükle doludur; bütün hayat, daha koronun girişinden, ta başından son işaretine kadar edepsizlik eder, sahneden kovulur, karmakarışık olur; onların dediğine göre hiçbir parçası temiz ve kusursuz olmadığından, bütün oyunların en çirkini ve en tatsızıdır.

14

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἢ βούλει τὸ ἣδιστον αὐτοῦ τῆς γλαφυρίας καὶ πιθανότητος ἱστορῆσαι; ὥσπερ γὰρ αἱ κωμῳδίαι φησὶν ἐπιγράμματα γελοῖα φέρουσιν, ἃ καθʼ αὑτὰ μέν ἐστι φαῦλα τῷ δʼ ὅλῳ ποιήματι χάριν τινὰ προστίθησιν, οὕτω ψέξειας ἂν αὐτὴν ἐφʼ ἑαυτῆς τὴν κακίαν· τοῖς δʼ ὅλοις οὐκ ἄχρηστός ἐστι. πρῶτον μὲν οὖν τὴν κακίαν γεγονέναι κατὰ τὴν τοῦ θεοῦ πρόνοιαν, ὥσπερ τὸ φαῦλον ἐπίγραμμα γέγονε κατὰ τὴν τοῦ ποιητοῦ βούλησιν, πᾶσαν ἐπίνοιαν ἀτοπίας ὑπερβάλλει. τί γὰρ μᾶλλον ἀγαθῶν ἢ κακῶν δοτῆρες ἔσονται; πῶς δʼ ἔτι θεοῖς ἐχθρὸν ἡ κακία καὶ θεομισές; ἢ τί πρὸς τὰ τοιαῦτα δυσφημήματα λέγειν ἕξομεν, ὡς θεὸς μὲν αἰτίαν φύει βροτοῖς, ὅταν κακῶσαι δῶμα παμπήδην θέλῃ καί τίς τʼ ἂρ σφῶε θεῶν ἔριδι ξυνέηκε μάχεσθαι; ἔπειτα δὲ τὸ μὲν φαῦλον ἐπίγραμμα τὴν κωμῳδίαν κοσμεῖ καὶ συνεργεῖ πρὸς τὸ τέλος αὐτῆς, ἐφιεμένης τοῦ γελοίου ἢ κεχαρισμένου τοῖς θεαταῖς· ὁ δὲ πατρῷος καὶ ὕπατος καὶ θεμίστιος Ζεὺς καὶ ἀριστοτέχνας, κατὰ Πίνδαρον, οὐ δρᾶμα δήπου μέγα καὶ ποικίλον καὶ πολυμερὲς δημιουργῶν τὸν κόσμον, ἀλλὰ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἄστυ κοινόν, συννεμησομένων μετὰ δίκης καὶ ἀρετῆς ὁμολογουμένως καὶ μακαρίως, τί πρὸς τὸ κάλλιστον τοῦτο καὶ σεμνότατον τέλος ἐδεῖτο λῃστῶν καὶ ἀνδροφόνων καὶ πατροκτόνων καὶ τυράννων; οὐ γὰρ ἡδὺ τῷ θείῳ καὶ κομψὸν ἡ κακία γέγονεν ἐπεισόδιον, οὐδὲ διʼ εὐτραπελίαν ἡ ἀδικία καὶ γέλωτα καὶ βωμολοχίαν προστέτριπται τοῖς πράγμασιν, ὑφʼ ὧν οὐδʼ ὄναρ ἰδεῖν ἔστι τῆς ὑμνουμένης ὁμολογίας. ἔτι τὸ μὲν φαῦλον ἐπίγραμμα τοῦ ποιήματος πολλοστημόριόν ἐστι καὶ μικρὸν ἐπέχει παντάπασιν ἐν τῇ κωμῳδίᾳ χωρίον, καὶ οὔτε πλεονάζει τὰ τοιαῦτα οὔτε τῶν εὖ πεποιῆσθαι δοκούντων ἀπόλλυσι καὶ λυμαίνεται τὴν χάριν· τῆς δὲ κακίας ἀναπέπλησται πάντα πράγματα καὶ πᾶς ὁ βίος εὐθὺς ἐκ παρόδου καὶ ἀρχῆς ἄχρι κορωνίδος ἀσχημονῶν καὶ ἐκπίπτων καὶ ταραττόμενος καὶ μηδὲν ἔχων μέρος καθαρὸν μηδʼ ἀνεπίληπτον, ὡς οὗτοι λέγουσιν, αἴσχιστόν ἐστι δραμάτων ἁπάντων καὶ ἀτερπέστατον.

15Diadumenos: Bu yüzden kötülüğün bütün için neye yaradığını öğrenmek isterdim. Göksel ve tanrısal şeylere yaradığını söylemeyecektir herhalde. Çünkü insanlar arasında kötülük, açgözlülük ve yalancılık doğmasa, birbirimizi yağmalamasak, birbirimize iftira atmasak, birbirimizi öldürmesek, güneşin belirlenmiş yolunda yürümeyeceğini, kozmosun mevsimleri ve zamanların döngüsünü sürdürmeyeceğini, evrenin ortasında duran yerin rüzgârlara ve yağmurlara kaynak olmayacağını söylemek gülünç olur.

Geriye kötülüğün bize ve bizim işlerimize yaradığı kalıyor; herhalde bu adamların söylediği de budur. Peki, kötü olduğumuz için daha mı sağlıklıyız, gerekli şeyler bakımından daha mı bolluk içindeyiz? Kötülük güzelliğimize ya da gücümüze mi yaramıştır? Hayır, diyorlar. Ama aretē yalnızca bir ad, gece sofistlerinin karanlıkta gördüğü bir sanıysa, kötülük gibi uyanık gözlerin önünde herkese açık ve apaçık durmuyorsa, ey tanrılar, hiçbir iyilikten pay alınamayacak, en azından uğruna yaratıldığımız aretēden! Çiftçi, dümenci, arabacı için işe yarayan şeyler kendi gayelerine yardım ederken, tanrının aretē için yarattığı şeyin aretēyi yok edip mahvetmesi korkunç değil mi?

Ama belki artık bunu bırakıp başka bir şeye geçmenin zamanıdır.

15

ΔΙΑΔΟΥΜ. ὅθεν ἡδέως ἂν πυθοίμην, πρὸς τί γέγονεν εὔχρηστος ἡ κακία τοῖς ὅλοις. οὐ γὰρ δὴ πρὸς τὰ οὐράνια καὶ θεῖα, φήσει. γελοῖον γὰρ εἰ, μὴ γενομένης ἐν ἀνθρώποις μηδʼ οὔσης κακίας καὶ ἀπληστίας καὶ ψευδολογίας μηδʼ ἀλλήλους ἡμῶν ἀγόντων καὶ φερόντων καὶ συκοφαντούντων καὶ φονευόντων, οὐκ ἂν ἐβάδιζεν ὁ ἥλιος τὴν τεταγμένην πορείαν οὐδʼ ἂν ὥραις ἐχρῆτο καὶ περιόδοις καιρῶν ὁ κόσμος οὐδʼ ἡ γῆ τὴν μέσην χώραν ἔχουσα τοῦ παντὸς ἀρχὰς πνευμάτων ἐνεδίδου καὶ ὄμβρων. ἀπολείπεται τοίνυν πρὸς ἡμᾶς καὶ τὰ ἡμέτερα τὴν κακίαν εὐχρήστως γεγονέναι καὶ τοῦτʼ ἴσως οἱ ἄνδρες λέγουσιν. ἆῤ οὖν ὑγιαίνομεν μᾶλλον κακοὶ ὄντες, ἔτι δὲ μᾶλλον εὐποροῦμεν τῶν ἀναγκαίων; πρὸς δὲ κάλλος ἡμῖν ἢ πρὸς ἰσχὺν εὔχρηστος ἡ κακία γέγονεν; οὔ φασιν. εἰ δὲ τῆς ἀρετῆς ἐστιν ὄνομα μόνον καὶ δόκημα νυκτερωπὸν ἐννύχων σοφιστῶν οὐδʼ ὥσπερ ἡ κακία πᾶσιν ῦπαρ ἔκκειται καὶ πᾶσιν ἐναργὴς· οὐδενὸς ἔσται χρηστοῦ μεταλαβεῖν, ἥκιστα δʼ ἀρετῆς, ὦ θεοί, διʼ ἣν γεγόναμεν. εἶτʼ οὐ δεινόν, εἰ γεωργῷ μὲν καὶ κυβερνήτῃ καὶ ἡνιόχῳ τὰ εὔχρηστα φορὰ, καὶ συνεργὰ πρὸς τὸ οἰκεῖόν ἐστι τέλος, τὸ δʼ ὑπὸ τοῦ θεοῦ πρὸς ἀρετὴν γεγονὸς ἀπολώλεκε τὴν ἀρετὴν καὶ διέφθαρκεν; ἀλλʼ ἴσως ἤδη καιρὸς ἐπʼ ἄλλο τρέπεσθαι, τοῦτο δʼ ἀφεῖναι.

16Lamprias: Sakın, dostum, benim hatırım için geçme. Çünkü bu adamların kötüleri iyilerden, kötülüğü aretēden önce nasıl getirdiklerini öğrenmek istiyorum.

Diadumenos: Elbette buna değer, arkadaşım. Çok kekelerler, ama sonunda şunu söylerler: Phronēsis iyilerin ve kötülerin epistēmēsi olduğu için, kötüler ortadan kalkarsa phronēsis de tümüyle ortadan kalkar. Doğrular varken yanlışların bulunmaması nasıl imkânsızsa, iyiler varken kötülerin de bulunması gerektiğini düşünürler.

Lamprias: Bu kötü söylenmemiş; ama öbür nokta bence benim de gözümden kaçmıyor. Bir fark görüyorum: Doğru olmayan hemen yanlıştır, oysa iyi olmayan hemen kötü değildir. Bu yüzden doğruyla yanlış arasında orta bir şey yoktur, ama iyiyle kötü arasında farksız olan vardır. Dolayısıyla iyiyle kötünün, doğruyla yanlış gibi birlikte bulunması zorunlu değildir: Tabiat için iyiye sahip olmak, kötüye muhtaç olmadan, ayrıca ne iyi ne kötü olana sahip olmak yeterdi. Önceki söze karşı sizin bir cevabınız varsa onu da dinleyelim.

16

ΛΑΜΠΡ. Οὐδαμῶς, ὦ φίλος, ἐμὴν χάριν ἐπιθυμῶ γὰρ πυθέσθαι, τίνα δὴ τρόπον οἱ ἄνδρες τὰ κακὰ τῶν ἀγαθῶν καὶ τὴν κακίαν τῆς ἀρετῆς προεισάγουσιν. ΔΙΑΔΟΥΜ. Ἀμέλει καὶ ἄξιον, ὦ ἑταῖρε πολὺς μὲν γὰρ ὁ ψελλισμὸς αὐτῶν, τέλος δὲ τὴν μὲν φρόνησιν ἐπιστήμην ἀγαθῶν καὶ κακῶν οὖσαν, ἀναιρεθέντων τῶν κακῶν, καὶ παντάπασιν ἀναιρεῖσθαι λέγουσιν· ὡς δʼ ἀληθῶν ὄντων ἀδύνατον μὴ καὶ ψευδῆ τινα εἶναι, παραπλησίως οἴονται προσήκειν, ἀγαθῶν ὑπαρχόντων, καὶ κακὰ ὑπάρχειν. ΛΑΜΠΡ. . ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐ φαύλως λέλεκται, τὸ δʼ ἕτερον οἶμαι μηδʼ ἐμὲ λανθάνειν. ὁρῶ γὰρ διαφοράν, τὸ μὲν οὐκ ἀληθὲς εὐθὺς ψεῦδός ἐστιν, οὐ μὴν εὐθὺς κακὸν τὸ μὴ ἀγαθόν. ὅθεν ἀληθῶν μὲν καὶ ψευδῶν οὐδέν ἐστι μέσον, ἀγαθῶν δὲ καὶ κακῶν τὸ ἀδιάφορον. καὶ οὐκ ἀνάγκη ταῦτα συνυπάρχειν ἐκείνοις· ἐξήρκει γὰρ τὴν φύσιν ἔχειν τἀγαθόν, τοῦ κακοῦ μὴ δεομένην, ἀλλὰ τὸ μήτʼ ἀγαθὸν μήτε κακὸν ἔχουσαν. πρὸς δὲ τὸν πρότερον λόγον εἴ τι λέγεται παρʼ ὑμῶν, ἀκουστέον.

17Diadumenos: Çok şey söylenir, ama şimdilik gerekli olanla yetinelim. Önce, iyilerin ve kötülerin phronēsis uğruna ortaya çıktığını sanmak saflıktır. Hastalık getiren ve sağlık getiren şeyler var olduğu için hekimlik nasıl sonradan doğarsa, iyiler ve kötüler var olduğu için phronēsis de onların ardından doğar. İyi ve kötü, phronēsis olsun diye var olmuş değildir; var olan iyiyi ve kötüyü ayırt ettiğimiz yetiye phronēsis denmiştir. Görme de böyledir: Beyazların ve siyahların hissidir, ama bunlar görelim diye meydana gelmemiştir; tersine, biz bunları ayırt etmek için görmeye muhtaç olmuşuzdur.

İkincisi, onların kozmosu ateşe verdikleri zaman hiçbir kötü kalmaz, oysa bütün o sırada phronēsis sahibi ve bilgedir. Demek kötü yokken de phronēsis vardır; phronēsis varsa kötünün bulunması zorunlu değildir.

Phronēsis illa iyilerin ve kötülerin epistēmēsi olacaksa, kötüler kalkınca phronēsis de kalmasa ne çıkar? Onun yerine, iyilerin ve kötülerin değil, yalnızca iyilerin epistēmēsi olan başka bir aretēye sahip oluruz. Renkler içinden siyah tamamen yok olsa, biri de görmenin de yok olduğunda diretse, çünkü görme beyazların ve siyahların hissidir dese, ona şunu söylememize ne engel olur: "Senin dediğin görmeye sahip olmasak ne çıkar, onun yerine beyaz olan ve beyaz olmayan renkleri algıladığımız başka bir his ve yetimiz var." Ben acılar kalkınca tatmanın, ağrı kalkınca dokunmanın, kötü olmayınca phronēsisin yok olacağını sanmıyorum. Bence o hisler tatlı ve hoş olanı ve öyle olmayanları algılamaya devam eder, phronēsis de iyilerin ve iyi olmayanların epistēmēsi olarak kalır. Kabul etmeyenler adı alsın, işin kendisini bize bıraksın.

17

ΔΙΑΔΟΥΜ. Ἀλλὰ πολλὰ μὲν λέγεται, τὰ δὲ νῦν τοῖς ἀναγκαίοις χρηστέον. πρῶτον μὲν οὖν εὔηθες οἴεσθαι φρονήσεως ἕνεκα γένεσιν κακῶν ὑποστῆναι καὶ ἀγαθῶν. ὄντων γὰρ ἀγαθῶν καὶ κακῶν ἐπιγίνεται φρόνησις, ὥσπερ ἰατρικὴ νοσερῶν ὑποκειμένων καὶ ὑγιεινῶν. οὐ γὰρ τάγαθὸν ὑφίσταται καὶ τὸ κακόν, ἵνα γένηται φρόνησις, ἀλλʼ ᾗ τἀγαθὸν καὶ τὸ κακὸν ὄντα καὶ ὑφεστῶτα κρίνομεν, ὠνομάσθη φρόνησις· ὥσπερ ὄψις ἡ λευκῶν καὶ μελάνων, αἴσθησις, οὐ γενομένων ὅπως ἔχοιμεν ὄψιν ἡμεῖς, ἀλλὰ μᾶλλον ἡμῶν πρὸς τὸ,τὰ τοιαῦτα κρίνειν ὄψεως δεηθέντων. δεύτερον, ὅταν ἐκπυρώσωσι τὸν κόσμον οὗτοι, κακὸν μὲν οὐδʼ ὁτιοῦν ἀπολείπεται, τὸ δʼ ὅλον φρόνιμόν ἐστι τηνικαῦτα καὶ σοφόν· ἔστι τοίνυν φρόνησις, οὐκ ὄντος κακοῦ· καὶ οὐκ ἀνάγκη κακὸν ὑπάρχειν, εἰ φρόνησις ἔνι. εἰ δὲ δὴ πάντως δεῖ τὴν φρόνησιν ἀγαθῶν εἶναι καὶ κακῶν ἐπιστήμην, τί δεινόν, εἰ τῶν κακῶν ἀναιρεθέντων οὐκ ἔσται φρόνησις ἑτέραν τʼ ἀντʼ ἐκείνης ἀρετὴν ἕξομεν, οὐκ ἀγαθῶν καὶ κακῶν ἀλλʼ ἀγαθῶν μόνων ἐπιστήμην οὖσαν; ὥσπερ εἰ τῶν χρωμάτων τὸ μέλαν ἐξαπόλοιτο παντάπασιν, εἶτά τις βιάζοιτο καὶ τὴν ὄψιν ἀπολωλέναι, λευκῶν γὰρ οὐκ εἶναι καὶ μελάνων αἴσθησιν τί κωλύει φάναι πρὸς αὐτόν, ὅτι δεινὸν οὐδέν, εἰ τὴν μὲν ὑπὸ σοῦ λεγομένην ὄψιν οὐκ ἔχομεν, ἄλλη δὲ πάρεστιν ἀντʼ ἐκείνης αἴσθησις ἡμῖν καὶ δύναμις, λευκῶν ἀντιλαμβανόμεθα καὶ μὴ λευκῶν χρωμάτων; ἐγὼ μὲν γὰρ οὔτε γεῦσιν οἶμαι φροῦδον ἂν γενέσθαι, πικρῶν ἐπιλιπόντων, οὔθʼ ἁφήν, ἀλγηδόνος ἀναιρεθείσης, οὔτε φρόνησιν, κακοῦ μὴ παρόντος· ἀλλʼ ἐκείνας τε μένειν αἰσθήσεις γλυκέων καὶ ἡδέων καὶ τῶν μὴ τοιούτων ἀντιλαμβανομένας, ταύτην τε τὴν φρόνησιν ἀγαθῶν καὶ μὴ ἀγαθῶν ἐπιστήμην οὖσαν. οἷς δὲ μὴ δοκεῖ, τοὔνομα λαβόντες ἀπολιπέτωσαν ἡμῖν τὸ πρᾶγμα.

18Diadumenos: Bunlar bir yana, kötünün yalnız kavranmasına, iyinin ise gerçekten var olmasına ne engeldi? Nitekim tanrılarda sanırım sağlık bulunur, sıtmanın ve zatülcenbin ise yalnız kavramı. Biz de, onların dediğine göre, kötüler herkeste bol bol bulunur, hiçbir iyi bulunmazken phronēsisi, iyiyi, saadeti kavramaktan geri kalmıyoruz. Şaşılacak olan da şu: Aretē yokken onun nasıl bir şey olduğunu öğreten ve onu kavratanlar var, ama kötülük doğmasaydı onun kavramını edinmek mümkün olmayacaktı! Bak, kavramlara uygun felsefe yapanlar bizi nelere ikna ediyor: Phronēsisi akılsızlıkla kavrıyormuşuz, phronēsis ise akılsızlık olmadan ne kendini ne de akılsızlığı kavrayabilirmiş.

18

ΔΙΑΔΟΥΜ. χωρὶς δὲ τούτων, τί ἐκώλυε τοῦ μὲν κακοῦ νόησιν εἶναι τοῦ δʼ ἀγαθοῦ καὶ ὕπαρξιν; ὥσπερ οἶμαι καὶ τοῖς θεοῖς ὑγιείας μὲν ἔστι παρουσία, πυρετοῦ δὲ καὶ πλευρίτιδος νόησις. ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς, κακῶν μὲν ἀφθόνως πᾶσι παρόντων ἀγαθοῦ δὲ μηδενός, ὡς οὗτοι λέγουσιν, ἀλλὰ τοῦ γε νοεῖν οὐκ ἀπολελείμμεθα τὴν φρόνησιν τἀγαθὸν τὴν εὐδαιμονίαν. ὃ καὶ θαυμαστόν ἐστιν εἰ, τῆς μὲν ἀρετῆς μὴ παρούσης, εἰσὶν οἱ διδάσκοντες ὁποῖόν ἐστι καὶ κατάληψιν ἐμποιοῦντες τῆς κακίας δὲ μὴ γενομένης, οὐ δυνατὸν ἦν κτήσασθαι νόησιν. ὅρα γὰρ οἷα πείθουσιν ἡμᾶς οἱ κατὰ τὰς ἐννοίας φιλοσοφοῦντες, ὅτι τῇ μὲν ἀφροσύνῃ καταλαμβάνομεν τὴν φρόνησιν, ἡ δὲ φρόνησις ἄνευ τῆς ἀφροσύνης οὔθʼ ἑαυτὴν οὔτε τὴν ἀφροσύνην καταλαμβάνειν πέφυκεν.

19Diadumenos: Tabiat kötünün doğmasına illa muhtaçsa, kötülüğün bir ya da iki örneği elbette yeterdi; istersen on, bin ya da on bin kötü insan doğsun; ama kötülük ürünü, kalabalığını

ne kum, ne toz, ne de alaca sesli kuşların tüyleri sayıca tutturabilir

denecek kadar çok olmamalıydı, üstelik aretē rüyada bile görülmezken.

Sparta'da ortak yemeklerin sorumluları iki üç Heilotu bilerek saf şaraba boğup sarhoş eder, topluluğun önüne çıkarır, gençlere sarhoşluğun ne olduğunu gösterirlerdi ki sakınsınlar, itidalli olsunlar. Hayatta ise kötülüğün bu sayısız örneği var: Aretē bakımından ayık tek kişi yok, hepimiz rezil ve mutsuz, sendeleyip dolaşıyoruz. Bu logos bizi öyle sarhoş ediyor, öyle bir karışıklığa ve çılgınlığa boğuyor ki, Aisopos'un anlattığı köpeklerden geri kalmıyoruz: Denizde yüzen bazı derilere göz diken bu köpekler denizi içip bitirmeye girişmiş, derilere ulaşamadan patlamışlardı. Logos da bizi, sayesinde mesut olacağımız ve aretēye kavuşacağımız umuduyla, daha oraya varmadan bol bol saf ve acı kötülükle tıka basa doldurup mahvetti; nitekim onların dediğine göre zirveye kadar ilerlemiş olanlar için bile budalalıktan ve mutsuzluktan ne hafifleme vardır, ne gevşeme, ne de soluklanma.

19

ΔΙΑΔΟΥΜ. εἰ δὲ δὴ πάντως ἐδεῖτο κακοῦ γενέσεως ἡ φύσις, ἓν ἦν δήπου παράδειγμα κακίας ἱκανὸν ἢ δεύτερον· εἰ δὲ βούλει, δέκα φαύλους ἢ χιλίους ἢ μυρίους ἔδει γενέσθαι, καὶ μὴ κακίας μὲν φορὰν τοσαύτην τὸ πλῆθος οὐ ψάμμος, ἢ κόνις, ἢ πτερὰ ποικιλοθρόων οἰωνῶν τόσσον ἂν χεύαιτʼ ἀριθμόν ἀρετῆς δὲ μηδʼ ἐνύπνιον. οἱ μὲν γὰρ ἐν Σπάρτῃ τῶν φιδιτίων ἐπιμελόμενοι δύο ἢ τρεῖς ἐπίτηδες εἵλωτας ἐμπεφορημένους ἀκράτου καὶ μεθύοντας εἰσάγοντες εἰς κοινὸν ἐπιδείκνυνται τοῖς νέοις, ὁποῖόν ἐστι τὸ μεθύειν, ὅπως φυλάττωνται καὶ σωφρονῶσιν ἐν δὲ τῷ βίῳ τὰ πολλὰ ταῦτα τῆς κακίας γέγονε παραδείγματα· νήφων γὰρ οὐδὲ εἷς ἐστι πρὸς ἀρετήν, ἀλλὰ ῥεμβόμεθα πάντες, ἀσχημονοῦντες καὶ κακοδαιμονοῦντες οὕτως ὁ λόγος ἡμᾶς μεθύσκει καὶ τοσαύτης καταπίμπλησι ταραχῆς καὶ παραφροσύνης, οὐδὲν ἀπολείποντας τῶν κυνῶν, ἅς φησιν Αἴσωπος δερμάτων τινῶν ἐμπλεόντων ἐφιεμένας ὁρμῆσαι μὲν ἐκπίνειν τὴν θάλασσαν, ῥαγῆναι δὲ πρότερον ἢ τῶν δερμάτων λαβέσθαι καὶ γὰρ ἡμᾶς ὁ λόγος ἐλπίζοντας εὐδαιμονήσειν διʼ αὐτοῦ καὶ τῇ ἀρετῇ προσοίσεσθαι, πρὶν ἐπʼ ἐκείνην ἀφικέσθαι, διέφθαρκε καὶ ἀπολώλεκε, πολλῆς ἀκράτου καὶ πικρᾶς κακίας προεμφορηθέντας εἴ γε δὴ καὶ τοῖς ἐπʼ ἄκρον προκόπτουσιν, ὡς οὗτοι λέγουσιν, οὔτε κουφισμὸς οὔτʼ ἄνεσις ἔστιν οὔτʼ ἀναπνοὴ τῆς ἀβελτερίας καὶ κακοδαιμονίας

20Diadumenos: Kötülüğün yararsız olarak meydana gelmediğini söyleyen adamın, bak, şimdi de onu sahipleri için nasıl bir servet ve mülk olarak gösterdiğine. Doğru Eylemler Üzerine'de kötü insanın hiçbir şeye muhtaç olmadığını, hiçbir şeye ihtiyacı bulunmadığını, ona hiçbir şeyin faydalı olmadığını, hiçbir şeyin kendine ait ve uygun olmadığını yazıyor. Peki, yanındayken ne sağlığın, ne mal bolluğunun, ne de ilerlemenin faydalı olduğu kötülük nasıl işe yarar olabilir? Öne alınmış, seçilebilir, vallahi işe yarar şeyler olan, kendi deyişleriyle tabiata uygun şeylere muhtaç olan kimse yok mu? Bilge olmadıkça kimsenin bunlara ihtiyacı yokmuş! Demek kötü insanın bilge olmaya da ihtiyacı yok. İnsanlar bilge olmadan önce ne susarlar ne acıkırlar: Susayanların suya, acıkanların ekmeğe ihtiyacı yoktur.

Uysal konuklar gibi olun, yalnız bir dam ve ateş isteyen

diyenin barınmaya ihtiyacı yok muydu? "Hipponaks'a bir kaftan ver, çok üşüyorum" diyenin de mi kaftana ihtiyacı yoktu?

Paradoksal, sıra dışı, size özgü bir şey mi söylemek istiyorsun? Bilgenin hiçbir şeye ihtiyacı olmadığını, hiçbir şeye muhtaç olmadığını söyle: O bahtlıdır, o hiçbir şeye gerek duymaz, o kendine yeterlidir, kutludur, mükemmeldir. Ama bu baş dönmesi de neyin nesi? Eksiği olmayan, sahip olduğu iyilere muhtaç olacak; kötü ise pek çok şeyden yoksun olup hiçbir şeye muhtaç olmayacak! Khrysippos gerçekten bunu söylüyor: Kötüler muhtaç değildir ama yoksundur. Ortak kavramları dama taşı gibi oraya buraya sürüyor. Çünkü bütün insanlar muhtaç olmanın yoksun olmaktan önce geldiğini düşünür; hazır ya da kolay sağlanır olmayan bir şeye muhtaç olanı yoksun sayarlar. Hiçbir insan boynuzdan ya da kanattan yoksun değildir, çünkü bunlara muhtaç da değildir; ama ihtiyaç duyup da bulamadıklarında, sahip olmadıklarında insanların silahtan, paradan, giysiden yoksun olduğunu söyleriz. Oysa bunlar ortak kavramlara aykırı bir şey söylüyor görünmeyi öylesine arzuluyorlar ki, burada olduğu gibi, yeni söz söyleme hevesiyle çoğu kez kendi öğretilerinden de çıkıyorlar.

20

ΔΙΑΔΟΥΜ. ὁ τοίνυν λέγων οὐκ ἀχρήστως γεγονέναι τὴν κακίαν, ὅρα πάλιν οἷον αὐτὴν ἀποδείκνυσι χρῆμα καὶ κτῆμα τοῖς ἔχουσι, γράφων ἐν τοῖς περὶ Κατορθωμάτων ὡς ὁ φαῦλος οὐδενὸς· δεῖται, οὐδενὸς ἔχει χρείαν· οὐδέν ἐστιν αὐτῷ χρήσιμον, οὐδὲν οἰκεῖον, οὐδὲν ἁρμόττον. πῶς οὖν εὔχρηστος ἡ κακία, μεθʼ ἧς οὐδʼ ὑγίεια χρήσιμον οὐδὲ πλῆθος χρημάτων οὐδὲ προκοπή; οὐ δεῖται δέ τις ὧν· τὰ μὲν προηγμένα· καὶ ληπτὰ καὶ νὴ Δίʼ εὔχρηστα, τὰ δὲ κατὰ φύσιν, ὡς αὐτοὶ καλοῦσιν; εἶτα τούτων οὐδεὶς ἔχει χρείαν, ἂν μὴ γένηται σοφός. οὐδὲ τοῦ σοφὸς οὖν γενέσθαι χρείαν ἔχει ὁ φαῦλος. οὐδὲ διψῶσιν οὐδὲ πεινῶσιν ἄνθρωποι, πρὶν σοφοὶ γενέσθαι· διψῶντες οὖν ὕδατος οὐκ ἔχουσι χρείαν οὐδʼ ἄρτου πεινῶντες. ἔστε ξένοισι μειλίχοις ἐοικότες στέγης τε μοῦνον καὶ πυρὸς κεχρημένοις· οὗτος οὐκ εἶχε χρείαν ὑποδοχῆς; οὐδὲ χλαίνης ἐκεῖνος ὁ λέγων δὸς χλαῖναν Ἱππώνακτι κάρτα γὰρ ῥιγῶ; ἀλλὰ βούλει παράδοξον εἰπεῖν τι καὶ περιττὸν καὶ ἴδιον; λέγε τὸν σοφὸν μηδενὸς ἔχειν χρείαν μηδὲ δεῖσθαί τινος, ἐκεῖνος ὄλβιος, ἐκεῖνος ἀπροσδεής, ἐκεῖνος αὐτάρκης μακάριος τέλειος. νυνὶ δὲ τίς ὁ ἴλιγγος οὗτος τὸν μὲν ἀνενδεᾶ δεῖσθαι ὧν ἔχει ἀγαθῶν, τὸν δὲ φαῦλον ἐνδεᾶ μὲν εἶναι πολλῶν δεῖσθαι δὲ μηδενός; τουτὶ γὰρ λέγει Χρύσιππος, ὡς οὐ δέονται μὲν ἐνδέονται δʼ οἱ φαῦλοι, πεττῶν δίκην δεῦρο κἀκεῖ τὰς κοινὰς ἐννοίας μετατιθείς. πάντες γὰρ ἄνθρωποι τὸ δεῖσθαι πρότερον εἶναι τοῦ ἐνδεῖσθαι νομίζουσιν, ἡγούμενοι τὸν οὐχ ἑτοίμων οὐδʼ εὐπορίστων δεόμενον ἐνδεῖσθαι. κεράτων γοῦν καὶ πτερῶν οὐδεὶς ἐνδεὴς ἄνθρωπός ἐστιν, ὅτι μηδὲ δεῖται τούτων· ἀλλʼ ὅπλων ἐνδεεῖς, λέγομεν καὶ χρημάτων καὶ ἱματίων, ὅταν ἐν χρείᾳ γενόμενοι μὴ τυγχάνωσι μηδʼ ἔχωσιν. οἱ δʼ οὕτως ἐπιθυμοῦσιν ἀεί τι παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας φαίνεσθαι λέγοντες, ὥστε πολλάκις ἐξίστασθαι καὶ τῶν ἰδίων ἐπιθυμίᾳ καινολογίας, ὥσπερ ἐνταῦθα.

21Diadumenos: Biraz daha geriye dönüp bak. Kavramlara aykırı söylenen şeylerden biri de hiçbir kötü insanın fayda görmediğidir. Oysa birçok kişi eğitilerek ilerler, köleyken azat edilir, kuşatılmışken kurtulur, sakatken elinden tutulup götürülür, hastayken tedavi edilir. Ama bunlara kavuşmakla fayda görmez, iyilik görmez, velinimetleri olmaz, velinimetlerini ihmal de etmezlermiş. Demek kötüler nankörlük etmez; akıllılar da etmez. O hâlde nankörlük diye bir şey yoktur: Çünkü akıllılar aldıkları lütfun karşılığını esirgemez, kötüler ise lütuf almaya yaratılmamıştır.

Bak, buna ne cevap veriyorlar: Lütuf orta şeylere de uzanır; fayda sağlamak ve görmek bilgelere mahsustur, ama lütfa kötüler de nail olur. Peki lütuftan payı olanın faydadan payı yok mu? Lütfun uzandığı yerde hiçbir faydalı, hiçbir insana ait şey yok mu? Bir hizmeti lütuf yapan, onu sunanın muhtaç olana bir bakımdan faydalı olmasından başka nedir ki?

21

ΔΙΑΔΟΥΜ. σκόπει δὲ μικρὸν ἀνωτέρω ἀναγαγὼν ἑαυτόν. ἕν τι τῶν παρὰ τὰς ἐννοίας λεγομένων ἐστὶ τὸ μηδένα φαῦλον ὠφελεῖσθαι καίτοι παιδευόμενοὶ γε πολλοὶ προκόπτουσι καὶ δουλεύοντες ἐλευθεροῦνται καὶ πολιορκούμενοι σῴζονται καὶ πληρούμενοι χειραγωγοῦνται καὶ θεραπεύονται νοσοῦντες ἀλλʼ οὐκ ὠφελοῦνται τούτων τυγχάνοντες οὐδʼ πάσχουσιν οὐδʼ εὐεργέτας ἔχουσιν οὐδʼ εὐεργετῶν ἀμελοῦσιν οὐδʼ τοίνυν οὐδʼ ἀχαριστοῦσιν οἱ φαῦλοι καὶ μὴν οὐδʼ οἱ νοῦν ἔχοντες. ἀνύπαρκτον οὖν ἐστι. τὸ ἀχάριστον οἱ μὲν γὰρ οὐκ ἀποστεροῦσι χάριν λαμβάνοντες, οἱ δὲ λαμβάνειν χάριν οὐ πεφύκασιν. ὅρα δὴ τί πρὸς ταῦτα λέγουσιν· ὅτι ἡ χάρις εἰς τὰ μέσα διατείνει, καὶ τὸ μὲν ὠφελεῖν καὶ ὠφελεῖσθαι σοφῶν ἐστι, χάριτος δὲ καὶ φαῦλοι τυγχάνουσιν εἶθʼ οἷς χάριτος μέτεστι, τούτοις οὐ μέτεστι χρείας; ὅπου δὲ διατείνει χάρις, ἐκεῖ χρήσιμον οὐδέν ἐστιν οὐδʼ οἰκεῖον; ἄλλο δὲ τί ποιεῖ τὴν ὑπουργίαν χάριν ἢ τὸ πρός τι χρήσιμον ὑπάρξαι τῷ δεομένῳ τὸν παρασχόντα;

22Lamprias: Bunu bırak. Bilgelere büyük bir ayrıcalık diye saklayıp bilge olmayanlara adını bile bırakmadıkları o pek değerli fayda nedir?

Diadumenos: Bir bilge herhangi bir yerde parmağını phronēsisle uzatırsa, yeryüzündeki bütün bilgeler fayda görür. Faydalarının işi budur; bilgelerin aretēleri bu ortak faydalarda son bulur. Aristoteles saçmalamış, Ksenokrates saçmalamış: İnsanların tanrılardan, ana babalarından, hocalarından fayda gördüğünü söylemişler, ama bilgelerin, bir araya gelmeseler, hatta birbirlerini tanımasalar bile, birbirlerinin aretēye göre hareketlerinden gördükleri o şaşılası faydayı bilmemişler.

Oysa bütün insanlar seçmeyi, saklamayı, idare etmeyi ancak faydalı ve yararlı olduklarında faydalı ve yararlı sayarlar. Para düşkünü adam anahtar satın alır, ambarlarını korur,

en tatlı elle servet odasını açarak.

Hiçbir işe yaramayan şeyleri seçip büyük emekle, özenle saklamak ise yüce ya da güzel değil, gülünçtür. Odysseus, Kirke'den öğrendiği o düğümle Alkinoos'un hediyelerini, üç ayaklıları, kazanları, giysileri, altınları değil de bir yığın süprüntüyü, taşları ve […] bağlasaydı, bunlarla uğraşmayı, bunlara sahip olmayı, bunları korumayı saadet veren kutlu bir iş saysaydı, kim bu akılsız tedbire ve boş gayrete imrenirdi? Oysa Stoacı uyumun güzel, yüce ve kutlu olan yanı işte budur: Faydasız ve farksız şeylerin seçilmesi ve saklanmasından başka bir şey değildir. Çünkü tabiata uygun şeyler böyledir, dış şeyler ise daha da böyledir; hatta en büyük serveti, rastgele, saçaklara, altın lazımlıklara, vallahi yağ şişelerine benzetiyorlar.

Bazı tanrıların ya da daimōnların tapınaklarına kibirle hakaret edip sövdüklerini düşünenler pişman olunca hemen yere kapanır, alçakgönüllülükle oturup tanrıyı över, yüceltirler. Bunlar da böyle, sanki bu büyüklenmelerinin ve boş sözlerinin bir öcüne uğramışçasına, kendileriyle hiç ilgisi olmayan bu farksız şeylerin içinde yeniden sınanıyorlar: Tek iyi, güzel ve yüce olanın bunları seçmek ve bunlarla ilgili idare olduğunu avaz avaz haykırıyorlar; bunlara kavuşamayanların yaşamaya değmediğini, aretēye elveda deyip kendilerini boğazlamaları ya da aç bırakıp öldürmeleri gerektiğini söylüyorlar.

Theognis'i ise, farksız olan yoksulluğa karşı

Yoksulluktan kaçan, Kyrnos, kendini canavarlı denize ya da sarp kayalardan aşağı atmalı

diyerek korkaklık ettiği için tümüyle soysuz ve küçük sayıyorlar. Oysa kendileri aynı öğüdü düz yazıyla veriyor: Ağır hastalıktan ve şiddetli ağrıdan kaçan kişi, yanında kılıç ya da baldıran yoksa kendini denize bırakmalı, kayalardan aşağı atmalıymış. Oysa hastalık da ağrı da zararlı, kötü ya da faydasız değildir, başına gelenleri mutsuz da etmez.

22

ΛΑΜΠΡ. Ταῦτα μὲν οὖν ἄφες. ἡ δὲ πολυτίμητος ὠφέλεια τίς ἐστιν, ἣν ὡς μέγα τι τοῖς σοφοῖς ἐξαίρετον φυλάσσοντες, οὐδʼ ὄνομα λείπουσιν αὐτῆς τοῖς μὴ σοφοῖς. ΔΙΑΔΟΥΜ. . ἂν εἷς σοφὸς ὁπουδήποτε προτείνῃ τὸν δάκτυλον φρονίμως, οἱ κατὰ τὴν οἰκουμένην σοφοὶ πάντες ὠφελοῦνται. τοῦτο τῆς ὠφελείας ἔργον αὐτῶν, εἰς τοῦτο τοῖς κοινοῖς ὠφελήμασι τῶν σοφῶν αἱ ἀρεταὶ τελευτῶσιν. ἐλήρει δʼ Ἀριστοτέλης, ἐλήρει δὲ,Ξενοκράτης, ὠφελεῖσθαι μὲν ἀνθρώπους ὑπὸ θεῶν ὠφελεῖσθαι δʼ ὑπὸ γονέων ὠφελεῖσθαι δʼ ὑπὸ καθηγητῶν ἀποφαινόμενοι, τὴν δὲ θαυμαστὴν ἀγνοοῦντες ὠφέλειαν, ἣν οἱ σοφοὶ κινουμένων κατʼ ἀρετὴν ἀλλήλων ὠφελοῦνται, κἂν μὴ συνῶσι μηδὲ γιγνώσκοντες τυγχάνωσι. καὶ μὴν πάντες ἄνθρωποι τὰς ἐκλογὰς καὶ τὰς τηρήσεις καὶ τὰς οἰκονομίας, ὅταν χρήσιμοι ὦσι καὶ ὠφέλιμοι, τότε χρησίμους καὶ ὠφελίμους ὑπολαμβάνουσι καὶ κλεῖδας ὠνεῖται καὶ ἀποθήκας φυλάττει χρηματικὸς ἀνήρ πλούτου διοίγων θάλαμον ἥδιστον χερί· τὸ δʼ ἐκλέγεσθαι τὰ πρὸς μηδὲν ὠφέλιμα καὶ τηρεῖν ἐπιμελῶς καὶ πολυπόνως οὐ σεμνὸν οὐδὲ καλὸν ἀλλὰ καὶ καταγέλαστόν ἐστιν. ὁ οὖν Ὀδυσσεύς, εἰ τὸν δεσμὸν ἐκεῖνον ἐκμαθὼν παρὰ τῆς Κίρκης, κατεσημαίνετο διʼ αὐτοῦ μὴ τὰ παρʼ Ἀλκινόου δῶρα, τρίποδας καὶ λέβητας καὶ εἵματα καὶ χρυσὸν ἀλλὰ συρφετόν τινα καὶ λίθους καὶ […] συναγαγὼν τὴν περὶ ταῦτα πραγματείαν καὶ κτῆσιν αὐτῶν καὶ τήρησιν εὐδαιμονικὸν ἔργον ἡγεῖτο καὶ μακάριον, τίς ἂν ἐζήλωσε τὴν ἀνόητον ταύτην πρόνοιαν καὶ κενόσπουδον ἐπιμέλειαν; ἀλλὰ μὴν τοῦτο τῆς Στωικῆς ὁμολογίας τὸ καλόν ἐστι καὶ σεμνὸν καὶ μακάριον, ἕτερον δʼ οὐδὲν ἀλλʼ ἐκλογὴ καὶ τήρησις ἀνωφελῶν πραγμάτων καὶ ἀδιαφόρων τοιαῦτα γὰρ τὰ κατὰ φύσιν καὶ τὰ ἐκτὸς ἔτι μᾶλλον· εἴ γε κρασπέδοις καὶ ἀμίσι χρυσαῖς καὶ νὴ Δία ληκύθοις, ὅταν τύχωσι, παραβάλλουσι τὸν μέγιστον πλοῦτον· εἶθʼ ὥσπερ οἱ θεῶν τινων ἢ δαιμόνων ἱερὰ δόξαντες ὑπερηφάνως καθυβρίσαι καὶ λοιδορῆσαι μετανοήσαντες εὐθὺς ὑποπίπτουσι καὶ κάθηνται ταπεινοὶ κατευλογοῦντες καὶ μεγαλύνοντες τὸ θεῖον· οὕτως ἐκεῖνοι νεμέσει τινὶ τῆς μεγαλαυχίας ταύτης καὶ κενολογίας περιπεσόντες αὖθις ἐν τούτοις ἐξετάζονται τοῖς ἀδιαφόροις καὶ μηδὲν πρὸς αὐτούς, μέγα βοῶντες ὡς ἕν ἐστιν ἀγαθὸν καὶ καλὸν καὶ σεμνόν, ἡ τούτων ἐκλογὴ καὶ περὶ ταῦτα οἰκονομία, καὶ τούτων μὴ τυγχάνοντας οὐκ ἄξιόν ἐστι βιοῦν ἀλλʼ ἀποσφάττειν ἑαυτοὺς ἢ ἀποκαρτερεῖν, πολλὰ τῇ ἀρετῇ χαίρειν φράσαντας. τὸν τοίνυν Θέογνιν αὐτοὶ παντελῶς ἀγεννῆ καὶ μικρὸν ἡγοῦνται, λέγοντα χρὴ πενίην φεύγοντα καὶ ἐς μεγακήτεα πόντον ῥιπτεῖν, καὶ πετρῶν, Κύρνε, κατʼ ἠλιβάτων οὕτως ἀποδειλιῶντα πρὸς τὴν πενίαν ἀδιάφορον οὖσαν· ἀλλʼ αὐτοί γε ταὐτὰ πεζῷ λόγῳ παρακελεύονται καὶ λέγουσιν, ὅτι χρὴ νόσον φεύγοντα μεγάλην καὶ ἀλγηδόνα σύντονον, ἐὰν μὴ παρῇ ξίφος ἢ κώνειον, εἰς θάλατταν ἀφεῖναι καὶ κατὰ πετρῶν ῥιπτεῖν ἑαυτόν· ὧν οὐδέτερον βλαβερὸν οὐδὲ κακὸν οὐδʼ ἀσύμφορόν ἐστιν, οὐδὲ κακοδαίμονας ποιεῖ τοὺς περιπίπτοντας.

23Diadumenos: Nereden başlayayım, diyor; tabiatı ve tabiata uygun olanı bırakırsam ödevin başlangıcını ve aretēnin malzemesini nereden alayım? Peki Aristoteles ile Theophrastos nereden başlıyor, aziz dostum? Ksenokrates ile Polemon hangi başlangıçları alıyor? Zenon da saadetin ögelerini tabiat ve tabiata uygun olan diye koyan bu adamları izlememiş miydi? Ama onlar bunları seçilmeye değer, iyi ve yararlı şeyler olarak tuttular; bunlara, her birini yerinde kullanan etkin aretēyi de katarak bunlardan eksiksiz, tam bir hayat kurabileceklerini düşündüler ve tabiata gerçekten uygun, onunla ahenkli olan uyumu ortaya koydular. Yerden sıçrayıp yine yere düşenler gibi şaşkınlığa kapılmıyorlardı; aynı şeylere alınabilir ama seçilmeye değer olmayan, insana ait ama iyi olmayan, faydasız ama işe yarar, bizimle ilgisiz ama ödevlerin ilkesi demiyorlardı. O adamların logosu nasılsa hayatları da öyleydi; yaptıkları, söylediklerine uygun ve uyumluydu.

Bunların okulu ise Arkhilokhos'taki kadın gibidir:

Bir elinde su taşırdı, hileler kurarak, ötekinde ateş.

Bazı öğretileriyle tabiatı kendine çeker, bazılarıyla iter. Daha doğrusu, işte ve eylemde tabiata uygun şeylere seçilmeye değer ve iyi şeyler gibi sarılırlar; sözde ise onları farksız, faydasız, saadet için hiç ağırlığı olmayan şeyler diye reddeder ve aşağılarlar.

23

ΔΙΑΔΟΥΜ. πόθεν οὖν φησὶν ἄρξωμαι; καὶ τίνα λάβω τοῦ καθήκοντος ἀρχὴν καὶ ὕλην τῆς ἀρετῆς, ἀφεὶς τὴν φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν; πόθεν δʼ Ἀριστοτέλης, ὦ μακάριε, καὶ Θεόφραστος; ἄρχονται; τίνας δὲ Ξενοκράτης καὶ Πολέμων λαμβάνουσιν ἀρχάς; οὐχὶ καὶ Ζήνων τούτοις ἠκολούθησεν, ὑποτιθεμένοις στοιχεῖα τῆς εὐδαιμονίας τὴν φύσιν καὶ τὸ κατὰ φύσιν; ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν ἐπὶ τούτων ἔμειναν ὡς αἱρετῶν καὶ ἀγαθῶν καὶ ὠφελίμων, καὶ τὴν ἀρετὴν προσλαβόντες αὐτοῖς ἐνεργοῦσαν, οἰκείως χρωμένην ἑκάστῳ, τέλειον ἐκ τούτων καὶ ὁλόκληρον ᾤοντο συμπληροῦν βίον καὶ συμπεραίνειν, τὴν ἀληθῶς τῇ φύσει πρόσφορον καὶ συνῳδὸν ὁμολογίαν ἀποδιδόντες. οὐ γὰρ ὥσπερ οἱ τῆς γῆς ἀφαλλόμενοι καὶ καταφερόμενοι πάλιν ἐπʼ αὐτὴν ἐταράττοντο, ταὐτὰ πράγματα ληπτὰ καὶ οὐχ αἱρετὰ καὶ οἰκεῖα καὶ οὐκ ἀγαθά, καὶ., ἀνωφελῆ μὲν εὔχρηστα δέ, καὶ οὐδὲν μὲν πρὸς ἡμᾶς ἀρχὰς δὲ τῶν καθηκόντων ὀνομάζοντες· ἀλλʼ οἷος ὁ λόγος, τοιοῦτος ἦν ὁ βίος τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, ἃ ἔπραττον οἷς ἔλεγον οἰκεῖα καὶ σύμφωνα παρεχόντων. ἡ δὲ τούτων αἵρεσις, ὥσπερ ἡ παρʼ Ἀρχιλόχῳ γυνή τῇ μὲν ὕδωρ ἐφόρει δολοφρονέουσα χειρὶ τἡτέρῃ δὲ πῦρ, τοῖς μὲν προσάγεται τὴν φύσιν τοῖς δʼ ἀπωθεῖται δόγμασι μᾶλλον δὲ τοῖς μὲν ἔργοις καὶ τοῖς πράγμασιν ὡς αἱρετῶν καὶ ἀγαθῶν ἔχονται τῶν κατὰ φύσιν, τοῖς δʼ ὀνόμασι καὶ τοῖς ῥήμασιν ἀδιάφορα καὶ ἄχρηστα καὶ ἀρρεπῆ πρὸς εὐδαιμονίαν ἀναίνονται καὶ προπηλακίζουσιν.

24Diadumenos: Bütün insanlar iyiyi genel olarak sevindirici, dilenmeye değer, talihli, en büyük değere sahip, kendine yeten, başka şeye muhtaç olmayan bir şey olarak kavradığına göre, onların iyisini bunların yanına koyup bak: Parmağını phronēsisle uzatmak sevinç verir mi? Phronēsisle işkence görmek dilenmeye değer mi? Kendini akla uygun biçimde uçurumdan atan talihli midir? Logosun çoğu kez iyi olmayan bir şey uğruna gözden çıkarmayı seçtiği şeyin en büyük değeri var mıdır? Yanlarında olduğu hâlde farksız şeyleri elde edemedikleri takdirde dayanamadıkları, yaşamak istemedikleri şey mükemmel ve kendine yeterli midir?

Bir de başka bir öğreti çıktı ki, sağduyuya daha da büyük bir haksızlık etti: Hakiki kavramları çocuklar gibi çalıp koparıyor, yerlerine vahşi, garip başka piçler koyuyor ve bunları onların yerine büyütüp sevmeye zorluyor. Hem de bunu iyiler ve kötüler, seçilecekler ve kaçınılacaklar, bize ait olanlar ve yabancı olanlar konusunda yapıyor; oysa bunların apaçıklığı sıcaktan ve soğuktan, beyazdan ve siyahtan daha açık olmalıydı. Çünkü onların tasavvurları hislere dışarıdan gelir, bunlar ise içimizdeki ilkelerden doğar, bizimle birlikte doğmuştur. Bunlar ise diyalektikle Yalancı'ya ya da Egemen'e dalar gibi saadet konusuna daldılar; oradaki hiçbir belirsizliği çözmedikleri gibi binlercesini yarattılar.

24

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἐπεὶ δὲ καθόλου τἀγαθὸν ἅπαντες ἄνθρωποι χαρτὸν νοοῦσιν εὐκταῖν εὐτυχὲς ἀξίαν ἔχον τὴν μεγίστην αὔταρκες ἀπροσδεές , ὅρα τὸ τούτων παρατιθεὶς ἀγαθόν, ἆρά γε χαρτὸν ποιεῖ τὸ φρονίμως τὸν δάκτυλον προτεῖναι; τί δʼ; εὐκταῖόν ἐστι φρονίμη στρέβλωσις; εὐτυχεῖ δʼ ὁ κατακρημνίζων ἑαυτὸν εὐλόγως; ἀξίαν δʼ ἔχει τὴν μεγίστην, ὃ πολλάκις αἱρεῖ λόγος ἀντὶ τοῦ μὴ ἀγαθοῦ προέσθαι; τέλειον δὲ καὶ αὔταρκές ἐστιν, οὗ παρόντος, ἂν μὴ τυγχάνωσι τῶν ἀδιαφόρων, οὐχ ὑπομένουσιν οὐδὲ βούλονται ζῆν; γέγονε δʼ ἕτερος λόγος, ὑφʼ οὗ μᾶλλον ἡ συνήθεια παρανενόμηται, τὰς μὲν γνησίας ὑφαιροῦντος αὐτοῦ καὶ ἀποσπῶντος ἐννοίας ὥσπερ τέκνα, νόθας δὲ προσβάλλοντος ἑτέρας θηριώδεις καὶ ἀλλοκότους καὶ ταύτας ἀντʼ ἐκείνων ἐκτιθηνεῖσθαι καὶ στέργειν ἀναγκάζοντος· καὶ ταῦτα ἐν τοῖς περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν, αἱρετῶν τε καὶ φευκτῶν, οἰκείων τε καὶ ἀλλοτρίων, ἃ μᾶλλον ἔδει θερμῶν τε καὶ ψυχρῶν λευκῶν τε καὶ μελάνων σαφεστέραν ἔχειν τὴν ἐνάργειαν ἐκείνων μὲν γὰρ ἔξωθὲν εἰσιν αἱ φαντασίαι ταῖς αἰσθήσεσιν ἐπεισόδιοι, ταῦτα δʼ ἐκ τῶν ἀγαθῶν τῶν ἐν ἡμῖν σύμφυτον ἔχει τὴν γένεσιν; οἱ δʼ ὥσπερ εἰς τὸν ψευδόμενον ἢ τὸν κυριεύοντα μετὰ τῆς διαλεκτικῆς ἐμβάλλοντες εἰς τὸν περὶ εὐδαιμονίας τόπον ἔλυσαν μὲν οὐδεμίαν ἀμφιβολίαν ἐν αὐτῷ μυρίας δʼ ἐποίησαν.

25Diadumenos: Biri gaye, öteki gayeye götüren iki iyi varsa, gayenin daha büyük ve daha mükemmel olduğunu bilmeyen yoktur. Khrysippos da bu farkı biliyor; İyiler Üzerine'nin üçüncü kitabında bu açıktır. Orada epistēmēyi gaye sayanlara karşı çıkar ve […] koyar. Adalet Üzerine'de de birisi hazzı gaye olarak koyarsa adaletin korunamayacağını, gaye olarak değil de yalnızca iyi olarak koyarsa korunabileceğini düşünür. Sözlerini şimdi benden dinlemeye ihtiyacın olduğunu sanmıyorum; Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabı her yerde bulunur. Öyleyse dostum, bir kez daha hiçbir iyinin başka bir iyiden ne büyük ne küçük olduğunu, gaye olmayanın gayeye eşit olduğunu söylediklerinde, yalnız ortak kavramlarla değil, kendi sözleriyle de çatıştıkları görülür.

Yine, iki kötüden biri yanımıza gelince bizi daha kötü yapıyor, öteki zarar veriyor ama daha kötü yapmıyorsa, bizi daha kötü yapanın, zarar verip daha kötü yapmayandan daha büyük bir kötü olduğunu, bizi daha kötü yapan zararın daha kötü bir zarar olduğunu söylememek kavrama aykırıdır. Oysa Khrysippos, bize zarar verip daha kötü yapmayan bazı korkular, acılar, aldanmalar bulunduğunu kabul eder. Platon'a Karşı Adalet Üzerine'nin birinci kitabına bak; zaten başka bakımlardan da adamın orada, kendisinin olsun başkasının olsun hiçbir şeye ve hiçbir öğretiye acımayan laf ebeliğini görmeye değer.

25

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ μὴν ὅτι δυεῖν ἀγαθῶν, τοῦ μὲν τέλους τοῦ δὲ πρὸς τὸ τέλος, μεῖζόν ἐστι τὸ τέλος καὶ τελειότερον, ὑπʼ οὐδενὸς ἀγνοεῖται. γιγνώσκει δὲ καὶ Χρύσιππος τὴν διαφοράν, ὡς δῆλόν ἐστιν ἐν. τῷ τρίτῳ περὶ Ἀγαθῶν τοῖς γὰρ τέλος ἡγουμένοις τὴν ἐπιστήμην ἀνομολογεῖ, καὶ τίθησιν […] ἔν γε τοῖς περὶ Δικαιοσύνης, εἰ μέν τις ὑπόθοιτο τὴν ἡδονὴν τέλος, οὐκ οἴεται σῴζεσθαι τὸ δίκαιον· εἰ δὲ μὴ τέλος ἀλλʼ ἁπλῶς ἀγαθόν, οἴεται· τὰς δὲ λέξεις οὐκ οἴομαί σε δεῖσθαι νῦν ἀκούειν ἐμοῦ καταλέγοντος τὸ γὰρ τρίτον περὶ Δικαιοσύνης βιβλίον ἔστι πανταχόθεν λαβεῖν. ὅταν οὖν αὖθις, ὦ φίλε, μηδὲν ἀγαθὸν λέγωσι μηδενὸς ἀγαθοῦ μεῖζον εἶναι μηδʼ ἔλαττον ἀλλʼ ἴσον τῷ τέλει τὸ μὴ τέλος, οὐ ταῖς κοιναῖς μόνον ἐννοίαις ἀλλὰ καὶ τοῖς αὑτῶν λόγοις φαίνονται μαχόμενοι. καὶ πάλιν εἰ δυεῖν κακοῖν ὑφʼ οὗ μὲν γιγνόμεθα χείρονες, ὅταν παραγένηται, τὸ δὲ βλάπτει μὲν οὐ ποιεῖ δὲ χείρονας, παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι μὴ λέγειν ἐκεῖνο μεῖζον εἶναι κακόν, ὑφʼ οὗ γιγνόμεθα χείρονες, ὅταν παραγένηται, τοῦ ὃ βλάπτει μὲν οὐ ποιεῖ δὲ χείρονας· μηδὲ κακίονα βλάβην τὴν κακίονας ἡμᾶς ἀποτελοῦσαν. ἀλλʼ ὁμολογεῖ γε Χρύσιππος εἶναί τινας φόβους καὶ λύπας καὶ ἀπάτας, αἳ βλάπτουσι μὲν ἡμᾶς χείρονας δʼ οὐ ποιοῦσιν. ἔντυχε δὲ τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Πλάτωνα γεγραμμένων περὶ Δικαιοσύνης· καὶ γὰρ ἄλλων ἕνεκα τὴν ἐκεῖ τοῦ ἀνδρὸς εὑρησιλογίαν ἄξιον ἱστορῆσαι, πάντων ἁπλῶς πραγμάτων καὶ δογμάτων οἰκείων ὁμοῦ καὶ ἀλλοτρίων ἀφειδοῦσαν.

26Diadumenos: Hayatın önüne iki gaye, iki hedef koyulması, yaptığımız her şeyin tek bir şeye bağlanmaması kavrama aykırıdır. Gayenin bir şey olup her eylemin başka bir şeye bağlanması ise daha da aykırıdır. Onlar bu ikisinden birini kabullenmek zorundadır. Çünkü tabiata uygun ilk şeylerin kendileri iyi değilse, ama onların akla uygun seçimi ve alınması, herkesin tabiata uygun ilk şeylere kavuşmak için elinden geleni yapması iyiyse, o zaman bütün eylemler tabiata uygun ilk şeylere kavuşmaya bağlanmalıdır. Yok, onlara kavuşmayı hedeflemeden ve istemeden gayeye sahip olunacağını düşünüyorlarsa, o şeylerin başka bir şeye bağlanması gerekir, yani kendilerine değil seçimlerine. Çünkü gaye onları phronēsisle seçmek ve almaktır; onların kendileri ve onlara kavuşmak gaye değil, seçim değeri taşıyan bir tür malzeme olarak altta durur. Sanırım onlar da bu farkı göstermek için söylerken ve yazarken bu adı kullanıyorlar.

Lamprias: Hem ne söylediklerini hem de nasıl söylediklerini yiğitçe hatırladın.

Diadumenos: Bak ki kendi gölgesinin üstünden atlamaya çalışanların durumuna düşüyorlar: Saçmalığı geride bırakmıyor, sözleriyle birlikte taşıyorlar; hem de kavramlardan en uzak noktaya. Biri okçunun hedefi vurmak için değil, elinden geleni yapmak için elinden geleni yaptığını söylese, bilmece gibi, tuhaf şeyler söylüyor sanılır. Bu bunak moruklar da tabiata uygun şeyleri hedeflemenin gayesinin onlara kavuşmak değil, onları almak ve seçmek olduğunu, sağlığı istemenin ve kovalamanın herkes için sağlıklı olmakta son bulmadığını, tersine sağlıklı olmanın onu isteme ve kovalamaya bağlandığını zorla savunuyorlar. Birtakım akla uygun yürüyüşleri, ses alıştırmalarını, vallahi ameliyatları ve ilaç tedavilerini sağlığın gayesi yapıyorlar, sağlığı bunların gayesi değil. Bu, "Kurban kesmek için yemek yiyelim, yıkanmak için kurban kesilim" diyenin saçmalığına benziyor. Hatta o adam yalnızca âdet olmuş, yerleşmiş bir sırayı değiştirip karıştırır; bunların dedikleri ise işleri büsbütün altüst eder, birbirine katar: Yemeği sindirmek için vaktinde yürümeye gayret etmezmişiz, vaktinde yürümek için yemeği sindirirmişiz! Herhalde tabiat da sağlığı çöpleme otu için yaratmıştır, çöpleme otunu sağlık için değil!

Paradoksta en aşırıya gitmek için onlara böyle saçmalamaktan başka ne kalıyor? İlaçların seçimini, karıştırılmasını ve kullanılmasını sağlıktan daha çok seçilmeye değer sayan, hatta sağlığı hiç seçilmeye değer saymayıp gayeyi ilaçlarla uğraşmaya koyan, istemeyi kavuşmanın gayesi ilan eden, kavuşmayı istemenin gayesi saymayan adamın, sağlığın ilaçlar için, ilaçların sağlık için meydana gelmediğini söyleyenden ne farkı var? Vallahi, diyecekler, isteme akla uygunluk ve phronēsis ile birliktedir. Elbette, diyeceğiz, ama kovaladığı şeye kavuşmayı ve sahip olmayı gaye olarak görüyorsa; yoksa akla uygunluğu elinden alınır, çünkü kavuşmanın yüce ya da kutlu olmadığı bir şeye kavuşmak için her şeyi yapıyordur.

26

ΔΙΑΔΟΥΜ. παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι· δύο τέλη καὶ σκοποὺς προκεῖσθαι τοῦ βίου, καὶ μὴ πάντων, ὅσα πράττομεν, ἐφʼ ἕν τι γίγνεσθαι τὴν ἀναφορὰν ἔτι δὲ μᾶλλόν ἐστι παρὰ τὴν ἔννοιαν ἄλλο μὲν εἶναι τέλος, ἐπʼ ἄλλο δὲ τῶν πραττομένων ἕκαστον ἀναφέρεσθαι τούτων δʼ αὐτοὺς ὑπομένειν ἀνάγκη θάτερον. εἰ γὰρ αὐτὰ μὲν τὰ πρῶτα κατὰ φύσιν ἀγαθὰ μή ἐστιν, ἡ δʼ εὐλόγιστος ἐκλογὴ καὶ λῆψις αὐτῶν καὶ τὸ πάντα τὰ παρʼ ἑαυτὸν ποιεῖν ἕκαστον ἕνεκα τοῦ τυγχάνειν τῶν πρώτων κατὰ φύσιν, ἐπʼ ἐκεῖνο δεῖ πάντα ἔχειν τὰ πραττόμενα τὴν ἀναφοράν, τὸ τυγχάνειν τῶν πρώτων κατὰ φύσιν. εἴπερ γὰρ οἴονται μὴ στοχαζομένους μηδʼ ἐφιεμένους τοῦ τυχεῖν ἐκείνων τὸ τέλος ἔχειν, ἀλλʼ οὗ δεῖ ἐκεῖνα ἀναφέρεσθαι, τὴν τούτων ἐκλογὴν καὶ μὴ ταῦτα· τέλος μὲν γὰρ τὸ ἐκλέγεσθαι καὶ λαμβάνειν ἐκεῖνα φρονίμως· ἐκεῖνα δʼ αὐτὰ καὶ τὸ τυγχάνειν αὐτῶν οὐ τέλος, ἀλλʼ ὥσπερ ὕλη τις ὑπόκειται τὴν ἐκλεκτικὴν ἀξίαν ἔχουσα· τοῦτο γὰρ οἶμαι καὶ τοὔνομα λέγειν καὶ γράφειν αὐτούς, ἐνδεικνυμένους τὴν διαφοράν. ΛΑΜΠΡ. Ἀνδρικῶς; μὲν ἀπομεμνημόνευκας καὶ ὃ λέγουσι καὶ ὡς λέγουσι. ΔΙΑΔΟΥΜ. . σκόπει δʼ ὅτι ταὐτὸ πάσχουσι τοῖς τὴν σκιὰν ὑπεράλλεσθαι τὴν ἑαυτῶν ἐφιεμένοις· οὐ γὰρ ἀπολείπουσιν ἀλλὰ συμμεταφέρουσι τὴν ἀτοπίαν τῷ λόγῳ, πορρωτάτω τῶν ἐννοιῶν ἀφισταμένην. ὡς γὰρ εἰ τοξεύοντα φαίη τις οὐχὶ πάντα ποιεῖν τὰ παρʼ αὑτὸν ἕνεκα τοῦ βαλεῖν τὸν σκοπὸν ἀλλʼ ἕνεκα τοῦ πάντα ποιῆσαι τὰ παρʼ αὑτόν, αἰνίγμασιν ὅμοια καὶ τεράστια δόξειεν ἂν περαίνειν οὕτως οἱ τριπέμπελοι βιαζόμενοι μὴ τὸ τυγχάνειν τῶν κατὰ φύσιν τοῦ στοχάζεσθαι τῶν κατὰ φύσιν εἶναι τέλος, ἀλλὰ τὸ λαμβάνειν τὸ ἐκλέγεσθαι, μηδὲ τὴν ἔφεσιν τῆς ὑγιείας καὶ δίωξιν εἰς τὸ ὑγιαίνειν ἑκάστῳ τελευτᾶν, ἀλλὰ τοὐναντίον τὸ ὑγιαίνειν ἐπὶ τὴν ἔφεσιν αὐτοῦ καὶ δίωξιν ἀναφέρεσθαι, περιπάτους τινὰς καὶ ἀναφωνήσεις καὶ τομὰς νὴ Δία καὶ φαρμακείας εὐλογίστους τέλη ποιούμενοι τῆς ὑγιείας, οὐχὶ τούτων ἐκείνην, ὅμοια ληροῦσι τῷ λέγοντι δειπνῶμεν, ἵνα θύωμεν, ἵνα λουώμεθα μᾶλλον δʼ ἐκεῖνος εἰωθός τι καὶ νενομισμένον ἀλλάττει καὶ ταράττει τὴν τάξιν· ἃ δʼ οὗτοι λέγουσι τὴν πᾶσαν ἔχει τῶν πραγμάτων ἀνατροπὴν καὶ σύγχυσιν οὐ σπουδάζομεν εὐκαίρως περιπατεῖν ἕνεκα τοῦ πέττειν τὴν τροφὴν ἀλλὰ πέττειν τὴν τροφὴν ἕνεκα τοῦ περιπατεῖν εὐκαίρως ἦπου καὶ τὴν ὑγίειαν ἡ φύσις τοῦ ἐλλεβόρου χάριν πεποίηκεν, οὐ τῆς · ὑγιείας τὸν ἐλλέβορον. τί γὰρ ἄλλο καταλείπεται αὐτοῖς εἰς ὑπερβολὴν παραδοξολογίας ἢ τοιαῦτα ληρεῖν; τί γὰρ διαφέρει τοῦ λέγοντος γεγονέναι τὴν ὑγίειαν τῶν φαρμάκων ἕνεκα, μὴ τὰ φάρμακα τῆς ὑγιείας, ὁ τὴν ἐκλογὴν τὴν περὶ τὰ φάρμακα καὶ σύνθεσιν καὶ· χρῆσιν αὐτῶν αἱρετωτέραν ποιῶν τῆς ὑγιείας μᾶλλον τὴν μὲν οὐδʼ ὅλως αἱρετὸν ἡγούμενος, ἐν δὲ τῇ περὶ ἐκεῖνα πραγματείᾳ τὸ τέλος τιθέμενος καὶ ἔφεσιν ἀποφαίνων τέλος τῆς τεύξεως, οὐ τῆς ἐφέσεως τὴν τεῦξιν; τῇ γὰρ ἐφέσει νὴ Δία τὸ εὐλογίστως καὶ τὸ φρονίμως πρόσεστι πάνυ μὲν οὖν, φήσομεν, ἂν ὡς πρὸς τέλος ὁρᾷ τὴν τεῦξιν ὧν διώκει καὶ τὴν κτῆσιν εἰ μή, τὸ εὐλόγιστον αὐτῆς; ἀφαιρεῖται, πάντα ποιούσης ἕνεκα τσῦ τυχεῖν, οὗ τυχεῖν οὐ σεμνὸν οὐδὲ μακάριόν ἐστι.

27Diadumenos: Mademki sözümüz buraya geldi, iyinin kavramını edinmeden ve ona sahip olmadan iyiyi istemekten ve kovalamaktan daha kavrama aykırı ne söyleyebilirsin? Görüyorsun, Khrysippos da Ariston'u en çok bu aporiaya sıkıştırır: İyi ve kötü daha önce kavranmadan, ne iyi ne kötü olana karşı farksızlık kavranamaz; çünkü o zaman farksızlık kendinden önce var olmuş görünür, madem ki iyi daha önce kavranmadıkça onun kavramı edinilemez, iyi de yalnızca farksızlığın kendisidir.

Gel, Stoa'nın farksızlık adını reddedip uyum dediği şeye de bak: Kendini iyi olarak kavranmaya nasıl ve nereden açmıştır? İyi olmadan, iyi olmayana karşı farksızlığı kavramak mümkün değilse, iyilerin phronēsisi, iyiyi önceden kavramamış olanlara kendi kavramını hiç vermez. Sağlık getirenlerin ve hastalık getirenlerin tekhnēsi, bunları önce kavramamış olanlar için kavranamadığı gibi, iyilerin ve kötülerin epistēmēsinin kavramı da iyileri ve kötüleri önceden kavramamış olanlarca edinilemez.

Lamprias: Peki iyi nedir?

Diadumenos: Phronēsisten başka bir şey değil.

Lamprias: Peki phronēsis nedir?

Diadumenos: İyilerin epistēmēsinden başka bir şey değil.

Lamprias: Demek "Zeus'un Korinthos'u" onların sözüne bolca gelmiş. "Tokmak dönmesi"ni, alay ediyor görünme diye, bir yana bırakalım; gerçi onların sözü de ona benzer bir duruma düşmüş. Çünkü iyiyi kavramak için phronēsisi kavramaya muhtaç görünüyor, phronēsisi ise iyinin kavramında arıyor; her seferinde birinden önce ötekini kovalamak zorunda kalıyor ve ikisine de ulaşamıyor, çünkü her birinden önce kavranması gereken şey, onsuz kavranamayan şeye muhtaçtır.

Diadumenos: Başka bir yoldan da onların öğretisinin artık çarpıtılmasını değil, ters yüz edilmesini ve büsbütün hiçliğe götürülmesini görmek mümkündür. İyinin ousiasını tabiata uygun şeylerin akla uygun seçimi olarak koyarlar; ama daha önce söylendiği gibi, bir gaye için yapılmayan seçim akla uygun değildir. Bu gaye nedir? Tabiata uygun şeylerin seçiminde akla uygun davranmaktan başka bir şey değil, diyorlar. Önce, iyinin kavramı elimizden kaçıp gidiyor: Seçimlerde akla uygun davranmak herhalde akla uygunluk melekesinden doğan bir sonuçtur. Bu yüzden onu gayeden hareketle, gayeyi de onsuz olmayarak kavramak zorunda kalınca ikisini de kavrayamıyoruz.

Sonra, daha da önemlisi, en doğru hesapla akla uygun seçim iyi, faydalı ve gayeye yardımcı şeylerin seçimi olmalıydı; çünkü ne yararlı, ne değerli, ne de genel olarak seçilmeye değer olan şeyleri seçmek nasıl akla uygun olur? Diyelim ki, kendilerinin dediği gibi, saadet için değer taşıyan şeylerin akla uygun seçimi olsun. Bak şimdi, sözleri ne güzel ve yüce bir sonuca vardı: Gaye, anlaşılan, onlara göre, akla uygun davranmak için değer taşıyan şeylerin seçiminde akla uygun davranmakmış.

Lamprias: Sözleri böyle duyunca, arkadaşım, söylenen çok garip görünüyor; ama bunun nasıl ortaya çıktığını daha öğrenmem gerek.

Diadumenos: Öyleyse daha dikkatli ol, çünkü bilmeceyi her önüne gelen anlayamaz. Dinle ve cevap ver. Onlara göre gaye tabiata uygun şeylerin seçiminde akla uygun davranmak mıdır?

Lamprias: Öyle diyorlar.

Diadumenos: Tabiata uygun şeyler iyi şeyler olarak mı seçiliyor, yoksa bazı değerlere ya da üstünlüklere sahip şeyler olarak mı […] bu gaye için mi, yoksa var olan başka bir şey için mi?

Lamprias: Başka bir şey için olduğunu sanmıyorum, gaye için.

Diadumenos: Şimdi perdeyi kaldır da başlarına geleni gör: Gaye, akla uygun davranmak için değer taşıyan şeylerin seçiminde akla uygun davranmaktır! Çünkü bu adamlar iyinin ve saadetin, değer taşıyan şeylerin seçimindeki bu pek değerli akla uygunluktan başka bir ousiası olmadığını, başka türlü de kavranmadığını söylüyor. Gerçi kimileri bunun okula değil Antipatros'a karşı söylendiğini düşünür; Karneades'in baskısı altında bu laf oyunlarına sığındığını söylerler.

27

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἐπεὶ δʼ ἐνταῦθα λόγου γεγόναμεν, τί ἂν φαίης μᾶλλον εἶναι παρὰ τὴν ἔννοιαν ἢ τὸ μὴ λαβόντας ἔννοιαν ἀγαθοῦ μηδὲ σχόντας, ἐφίεσθαι τἀγαθοῦ καὶ διώκειν; ὁρᾷς γὰρ ὅτι καὶ Χρύσιππος εἰς ταύτην μᾶλλον συνελαύνει τὸν Ἀρίστωνα τὴν ἀπορίαν, ὡς τῶν πραγμάτων οὐ διδόντων τὴν πρὸς τὸ μήτʼ ἀγαθὸν μήτε κακὸν ἀδιαφορίαν ἐπινοῆσαι τἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ μὴ προεπινοηθέντων· οὕτω γὰρ αὑτῆς φανεῖσθαι τὴν ἀδιαφορίαν προϋφισταμένην, εἰ νόησιν μὲν αὐτῆς οὐκ ἔστι λαβεῖν, μὴ πρότερον τἀγαθοῦ νοηθέντος, ἄλλο δʼ οὐδὲν ἀλλʼ αὐτὴ μόνον τάγαθόν ἐστιν. ἴθι δὲ καὶ σκόπει τὴν ἐκ τῆς Στοᾶς ταύτην ἀρνουμένην ἀδιαφορίαν καλουμένην δʼ ὁμολογίαν, ὅπως δὴ καὶ ὁπόθεν παρέσχεν αὑτὴν ἀγαθὸν νοηθῆναι. εἰ γὰρ τἀγαθοῦ χωρὶς οὐκ ἔστι νοῆσαι τὴν πρὸς τὸ μὴ ἀγαθὸν ἀδιαφορίαν, ἔτι μᾶλλον ἡ τῶν ἀγαθῶν φρόνησις ἐπίνοιαν αὑτῆς οὐ δίδωσι τοῖς ἀγαθὸν μὴ προεννοήσασιν. ἀλλʼ ὥσπερ ὑγιεινῶν καὶ νοσερῶν τέχνης οὐ γίγνεται νόησις, οἷς μὴ πρότερον αὐτῶν ἐκείνων γέγονεν, οὕτως ἀγαθῶν καὶ κακῶν ἐπιστήμης οὐκ ἔστιν ἔννοιαν λαβεῖν μὴ τἀγαθὰ καὶ τὰ κακὰ προεννοήσαντας. ΛΑΜΠΡ. τί οὖν ἀγαθόν ἐστιν; ΔΙΑΔΟΥΜ. οὐδὲν ἀλλʼ ἢ φρόνησις. ΛΑΜΠΡ. Τί δʼ ἡ φρόνησις; ΔΙΑΔΟΥΜ. . οὐδὲν ἀλλʼ ἢ ἀγαθῶν ἐπιστήμη. ΛΑΜΠΡ. Πολὺς οὖν ὁ Διὸς Κόρινθος ἐπὶ τὸν λόγον αὐτῶν ἀφῖκται. τὴν γὰρ ὑπέρου περιτροπήν, ἵνα μὴ σκώπτειν δοκῇς, ἔασον· καίτοι τὸν γε λόγον αὐτῶν ὅμοιον ἐκείνῳ πάθος κατείληφε. φαίνεται γὰρ εἰς τὴν τἀγαθοῦ νόησιν αὐτὴν νοῆσαι δεόμενος φρόνησιν τὴν δʼ αὖ φρόνησιν ἐν τῇ περὶ τἀγαθὸν ζητῶν νοήσει, καὶ πρὸ τῆς ἑτέρας ἀναγκαζόμενος ἀεὶ τὴν ἑτέραν διώκειν, ἀπολειπόμενος δʼ ἑκατέρας τῷ τὸ πρὸ αὐτῆς νοούμενον δεῖσθαι τοῦ χωρὶς νοηθῆναι μὴ δυναμένου. ΔΙΑΔΟΥΜ. . καὶ κατʼ ἄλλον δὲ τρόπον ἔστι τὴν οὐκέτι διαστροφὴν ἀλλʼ ἐκστροφὴν αὐτῶν τοῦ λόγου καὶ ἀπαγωγὴν τελέως εἰς τὸ μηδὲν καταμαθεῖν. οὐσίαν τἀγαθοῦ τίθενται τὴν εὐλόγιστον ἐκλογὴν τῶν κατὰ φύσιν· ἐκλογὴ δʼ οὐκ ἔστιν εὐλόγιστος ἡ μὴ πρός τι γενομένη τέλος, ὡς προείρηται. τί οὖν τοῦτʼ ἐστίν; οὐδὲν ἄλλο, φασίν, ἢ τὸ εὐλογιστεῖν ἐν ταῖς τῶν κατὰ φύσιν ἐκλογαῖς. πρῶτον μὲν οὖν οἴχεται καὶ διαπέφευγεν ἡ ἔννοια τἀγαθοῦ τὸ γὰρ εὐλογιστεῖν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς σύμπτωμα δήπουθέν ἐστι, γιγνόμενον ἀπὸ ἕξεως τῆς εὐλογιστίας· διὸ ταύτην μὲν ἀπὸ τοῦ τέλους, τὸ τέλος δʼ οὐκ ἄνευ ταύτης ἀναγκαζόμενοι νοεῖν, ἀπολειπόμεθα τῆς ἀμφοῖν νοήσεως. ἔπειτα, ὃ μεῖζὸν ἐστι, τῷ μὲν δικαιοτάτῳ λόγῳ τὴν εὐλόγιστον ἐκλογὴν ἀγαθῶν ἔδει καὶ ὠφελίμων καὶ συνεργῶν πρὸς τὸ τέλος ἐκλογὴν εἶναι· τὸ γὰρ ἐκλέγεσθαι τὰ μήτε συμφέροντα μήτε τίμια μήθʼ ὅλως αἱρετὰ πῶς εὐλόγιστόν ἐστιν; ἔστω γάρ, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν, εὐλόγιστος; ἐκλογὴ τῶν ἀξίαν ἐχόντων πρὸς τὸ εὐδαιμονεῖν ὅρα τοίνυν, ὡς εἰς πάγκαλόν τι καὶ σεμνὸν αὐτοῖς ὁ λόγος ἐξήκει κεφάλαιον. ἔστι γάρ, ὡς ἔοικε, τέλος κατʼ αὐτοὺς τὸ εὐλογιστεῖν ἐν τῇ ἐκλογῇ τῶν ἀξίαν ἐχόντων πρὸς τὸ εὐλογιστεῖν. ΛΑΜΠΡ. Ἀλλʼ οὑτωσὶ μὲν ἀκούοντι τῶν ὀνομάτων ἀλλόκοτόν τι φαίνεται δεινῶς, ὦ ἑταῖρε, τὸ φραζόμενον· ἔτι δὲ δέομαι μαθεῖν πῶς τοῦτο συμβαίνει. ΔΙΑΔΟΥΜ. Προσεκτέον οὖν σοι μᾶλλον. οὐ γὰρ τοῦ τυχόντος ἐστὶν αἴνιγμα συνιέναι ἄκουε δὴ καὶ ἀποκρίνου. ἆρʼ οὖν τέλος ἐστὶ κατʼ αὐτοὺς τὸ εὐλογιστεῖν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς τῶν κατὰ φύσιν; ΛΑΜΠΡ. Λέγουσιν οὕτως. ΔΙΑΔΟΥΜ. Τὰ δὲ κατὰ φύσιν πότερον ὡς ἀγαθὰ ἐκλέγονται ἢ ὡς ἀξίας τινὰς ἔχοντα ἢ προαγωγὰς […] τοῦτο πρὸς τὸ τέλος ἢ πρὸς ἕτερόν τι τῶν ὄντων; ΛΑΜΠΡ. Οὐ νομίζω, ἀλλὰ πρὸς τέλος. ΔΙΑΔΟΥΜ. . ἤδη τοίνυν ἀποκαλύψας ὅρα τὸ συμβαῖνον αὐτοῖς, ὅτι τέλος ἐστὶ τὸ εὐλογιστεῖν ἐν ταῖς ἐκλογαῖς τῶν ἀξίαν ἐχόντων πρὸς τὸ εὐλογιστεῖν· ἄλλην γὰρ οὐσίαν τἀγαθοῦ καὶ τῆς εὐδαιμονίας οὔτʼ ἔχειν φασὶν οὔτε νοεῖν οἱ ἄνδρες ἢ τὴν πολυτίμητον εὐλογιστίαν ταύτην περὶ τὰς ἐκλογὰς τῶν ἀξίαν ἐχόντων. ἀλλὰ τοῦτο μὲν εἰσιν οἱ πρὸς Ἀντίπατρον οἰόμενοι λέγεσθαι μὴ πρὸς τὴν αἵρεσιν· ἐκεῖνον γὰρ ὑπὸ Καρνεάδου πιεζόμενον εἰς ταύτας καταδύεσθαι τὰς εὑρησιλογίας.

28Diadumenos: Stoa'da aşk üzerine felsefe diye söylenenlerin hepsinde ortak kavramlara aykırı bir saçmalık payı vardır. Gençlerin, kötü ve akılsız oldukları için çirkin, bilgelerin ise güzel olduğunu, ama o güzellerden hiçbirinin ne sevildiğini ne de sevilmeye değer olduğunu söylerler. Asıl korkuncu da bu değil: Çirkinlere âşık olanların, onlar güzelleşince aşklarının bittiğini söylerler. Böyle bir aşkı kim bilir ki, beden psykhēnin kötülüğüyle bozulurken doğar ve sürer, güzellik phronēsis, adalet ve itidalle birlikte gelince söner, solar? Bence bu adamların sivrisineklerden farkı yok: Sivrisinekler şarap tortusunu ve sirkeyi sever, içilecek iyi şaraptan ise kaçıp uçarlar.

Aşkı çeken şey dedikleri "güzellik görünümü" ise, önce inandırıcı değildir: Dedikleri gibi karakterin bozukluğu dış görünüşe de sirayet ediyorsa, en çirkin ve en kötülerde güzellik görünümü olamaz. Sonra, çirkinin bir gün güzelliğe sahip olacağı umulduğu için sevilmeye değer olması, ama buna kavuşup güzel ve iyi olunca kimse tarafından sevilmemesi büsbütün kavrama aykırıdır.

Lamprias: Çünkü aşk, diyorlar, henüz olgunlaşmamış ama yetenekli bir delikanlıyı aretēye doğru avlamaktır.

Diadumenos: İyi de dostum, şimdi yaptığımız, onların okulunun ne inandırıcı şeylerle ne de alışılmış sözlerle ortak kavramlarımızı ters yüz edip zorladığını göstermekten başka nedir ki? Bilgelerin gençlerle ilgilenmesine, içinde tutku yoksa, av ya da eğitim sevgisi denmesine kimse engel olmazdı. Ama aşk, bütün erkeklerin ve kadınların kavradığı ve öyle adlandırdığı şeye denmeliydi, şu dizelerdeki gibi:

Hepsi onun yanında yatmayı diledi

ve:

Hiçbir zaman ne bir tanrıçaya ne bir kadına aşk böyle taşıp göğsümde gönlümü yenmedi.

28

ΔΙΑΔΟΥΜ. τῶν δὲ περὶ ἔρωτος φιλοσοφουμένων ἐν τῇ Στοᾷ παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας τῆς ἀτοπίας πᾶσιν αὐτοῖς μέτεστιν. αἰσχροὺς μὲν γὰρ εἶναι τοὺς νέους, φαύλους γʼ ὄντας καὶ ἀνοήτους, καλοὺς δὲ τοὺς σοφούς ἐκείνων δὲ τῶν καλῶν μηδένα μήτʼ ἐρᾶσθαι μήτʼ ἀξιέραστον εἶναι. καὶ οὐ τοῦτό πω δεινόν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐρασθέντας αἰσχρῶν παύεσθαι λέγουσι καλῶν γενομένων καὶ τίς ἔρωτα γιγνώσκει τοιοῦτον, ὃς ἅμα σώματος μοχθηρίᾳ ψυχῆς βλαπτομένου συνέχεται καὶ γίγνεται, κάλλους; δʼ ἅμα φρονήσει μετὰ δικαιοσύνης καὶ σωφροσύνης ἐγγιγνομένου, κατασβέννυται καὶ ἀπομαραίνεται; οὓς μηδὲν οἴομαι τῶν κωνώπων διαφέρειν χαίρουσι γὰρ λάμπῃ καὶ ὄξει, τὸν δὲ πότιμον καὶ χρηστὸν οἶνον ἀποπετόμενοι φεύγουσιν. ἣν δὲ λέγοντες καὶ ὀνομάζοντες ἔμφασιν κάλλους ἐπαγωγὸν εἶναι τοῦ ἔρωτος λέγουσι, πρῶτον μὲν οὐκ ἔχει τὸ πιθανόν· ἐν γὰρ αἰσχίστοις καὶ κακίστοις οὐκ ἂν ἔμφασις γένοιτο κάλλους· εἴπερ, ὡς λέγουσιν, ἡ μοχθηρία τοῦ ἤθους ἀναπίμπλησι τὸ εἶδος. ἔπειτα κομιδῇ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν ἀξιέραστον εἶναι τὸν αἰσχρόν, ὅτι μέλλει ποτὲ καὶ προσδοκᾶται κάλλος ἕξειν· κτησάμενον δὲ τοῦτο,καὶ γενόμενον καλὸν κἁγαθὸν ὑπὸ μηδενὸς ἐρᾶσθαι. ΛΑΜΠΡ. Θήρα γάρ τις, φασίν, ἐστὶν ὁ ἔρως ἀτελοῦς μὲν εὐφυοῦς δὲ μειρακίου πρὸς ἀρετήν. ΔΙΑΔΟΥΜ. Εἶθʼ ὦ βέλτιστε, πράττομεν ἄλλο νῦν ἢ τὴν αἵρεσιν αὐτῶν ἐλέγχομεν, οὔτε πιθανοῖς πράγμασιν οὔθʼ ὡμιλημένοις ὀνόμασι τὰς κοινὰς; ἐκστρέφουσαν ἡμῶν καὶ παραβιαζομένην ἐννοίας; οὐδεὶς; γὰρ ἦν ὁ κωλύων τὴν περὶ τοὺς νέους τῶν σοφῶν σπουδήν, εἰ πάθος αὐτῇ μὴ πρόσεστι, θήραν ἢ φιλοπαιδείαν προσαγορευομένην· ἔρωτα δʼ ἔδει καλεῖν ὃν πάντες ἄνθρωποι καὶ πᾶσαι νοοῦσι καὶ ὀνομάζουσι, οἶον τό πάντες δʼ ἠρήσαντο παραὶ λεχέεσσι κλιθῆναι καί οὐ γὰρ πώποτὲ μʼ ὧδε θεᾶς ἔρος οὐδὲ γυναικὸς θυμὸν ἐνὶ στήθεσσι περιπροχυθεὶς ἐδάμασσεν.

29Diadumenos: Ahlak öğretisini böyle şeylere,

dolambaçlı, sağlam olmayan, her yanı eğri

işlere sürükleyenler başkalarını küçümseyip alaya alıyorlar; sanki tabiatı ve sağduyuyu gerektiği gibi yalnız onlar düzeltiyor, istekler, kovalamalar, dürtülerle herkesi kendine ait olana yönelten ve ondan çeviren logosu yerine yalnız onlar oturtuyormuş gibi. Oysa sağduyu diyalektiğin süzgecinden geçince hiçbir iyi ve sağlam şey kazanmadı; hasta kulak gibi boş yankılarla, ağır işitme ve belirsizlikle doldu. İstersen bunu başka bir başlangıçla yine konuşuruz. Şimdi onların fizik öğretisini, ortak ön kavramları gayeler öğretisinden daha az karıştırmayan bu öğretiyi, en temel ve birinci konularında hızla gözden geçirelim.

29

ΔΙΑΔΟΥΜ. εἰς τοιαῦτα μέντοι πράγματα τὸν ἠθικὸν λόγον ἐκβάλλοντες ἑλικτὰ κοὐδὲν ὑγιὲς ἀλλὰ πᾶν πέριξ εὐτελίζουσι καὶ διασύρουσιν, ὡς δὴ μόνοι τὴν φύσιν καὶ συνήθειαν ὀρθοῦντες ᾗ χρὴ καὶ καθιστάντες τὸν λόγον, ὃς ἅμʼ ἀποστρέφει καὶ ἐπάγει ταῖς ἐφέσεσι καὶ διώξεσι καὶ ὁρμαῖς πρὸς τὸ οἰκεῖον ἕκαστον. ἡ δὲ συνήθεια τῆς διαλεκτικῆς διέραμα γενομένη χρηστὸν μὲν οὐδὲν οὐδʼ ὑγιὲς ἀπολέλαυκεν, ἀλλʼ ὥσπερ ἀκοὴ νοσώδης ὑπὸ κενῶν ἤχων δυσηκοΐας καὶ ἀσαφείας ἐμπέπλησται περὶ ἧς αὖθις ἑτέραν ἀρχὴν λαβόντες, εἰ βούλει, διαλεξόμεθα. νυνὶ δὲ τὸν φυσικὸν αὐτῶν λόγον, οὐχ ἧττον τοῦ περὶ τελῶν διαταράττοντα τὰς κοινὰς προλήψεις, ἐν τοῖς κυριωτάτοις καὶ πρώτοις ἐπιδράμωμεν.

30Diadumenos: Bir şeyin var olup da varlık olmadığını, varlık olmadığı hâlde var olduğunu söylemek genel olarak saçmadır ve kavrama aykırıdır; ama onların evren hakkında söyledikleri en saçmasıdır. Kozmosun dışına sonsuz bir boşluk koyarak, evrenin ne cisim ne cisimsiz olduğunu söylerler. Bundan evrenin varlık olmadığı çıkar: Çünkü yalnız cisimlere varlık derler, madem ki yapmak ve etkilenmek varlığa mahsustur. Evren ise varlık değildir; öyleyse ne bir şey yapar ne de bir şeyden etkilenir. Bir yerde de olmayacaktır: Çünkü yer tutan elbette cisimdir, evren ise cisim değildir; öyleyse evren hiçbir yerde değildir. Aynı yeri tutmayı sürdüren şey durandır; öyleyse evren durmaz, çünkü yer tutmaz.

Hareket de etmez. Önce, hareket edene de bir yer ve uzay gerekir. Sonra, hareket eden ya kendi kendini hareket ettirir ya da başkasından hareket alır. Kendi kendine hareket edenin, kendinden gelen, ağırlığına ya da hafifliğine göre meyilleri ve eğilimleri vardır; ağırlık ve hafiflik ise birtakım durumlar ya da yetiler, her hâlükârda cismin farklarıdır. Evren ise cisim değildir; öyleyse evrenin ne ağır ne de hafif olması, kendinden gelen bir hareket ilkesine sahip olmaması zorunludur. Başkası tarafından da hareket ettirilmez, çünkü evrenden başka bir şey yoktur. Öyleyse evrenin ne durduğunu ne de hareket ettiğini söylemek zorundalar; söyledikleri de budur.

Genel olarak, onlara göre evrene cisim demek yanlışsa, ama gök, yer, hayvanlar, bitkiler, insanlar, taşlar cisimse, cisim olmayanın parçaları cisim olacak, varlık olmayanın parçaları varlık olacak, ağır olmayanın ağır, hafif olmayanın hafif parçaları olacak. Ortak kavramlara bundan daha aykırı bir rüya bile görülemez. Oysa hiçbir şey, canlı olmayanın cansız, cansız olmayanın canlı olması kadar apaçık ve ortak kavramlara yakın değildir. Bu apaçıklığı da altüst ediyor, evrenin ne canlı ne cansız olduğunu kabul ediyorlar.

Üstelik hiçbir parçası eksik olmayan evreni kimse eksik diye kavramaz; ama onlar evrenin mükemmel olmadığını söyler, çünkü mükemmel belirli bir şeydir, evren ise sonsuzluğu yüzünden belirsizdir. Demek onlara göre ne eksik ne mükemmel olan bir şey var. Evren parça da değildir, çünkü ondan büyük bir şey yoktur. Bütün de değildir, kendi dediklerine göre, çünkü bütün düzenli olan için söylenir, evren ise sonsuzluğu yüzünden belirsiz ve düzensizdir. Evrenin sebebi başka bir şey değildir, çünkü evrenden başka bir şey yoktur; evren de başka bir şeyin, hatta kendisinin sebebi değildir, çünkü bir şey yapmak tabiatında yoktur, sebep ise yapmakla kavranır.

Haydi, bütün insanlara "hiç"i nasıl kavradıklarını, ondan ne anladıklarını soralım. Ne sebep olan ne sebebi olan, ne bütün ne parça, ne mükemmel ne eksik, ne canlı ne cansız, ne hareket eden ne bir yerde duran, ne var olan, ne cisim ne cisimsiz olan demezler mi? Hiç budur, başka bir şey değil. Öyleyse bütün başkalarının hiçe yüklediğini bir tek onlar evrene yüklediğine göre, anlaşılan evreni hiçle aynı kılıyorlar. O hâlde zamandan, yüklemden, önermeden, koşullu ve birleşik önermeden söz etmeye gerek yok; filozoflar içinde bunları en çok kullanan onlardır, ama varlık olduklarını söylemezler. Peki doğrunun varlık olmaması, var olmaması, buna karşılık kavranması, kavranabilir ve güvenilir olması, varlığın ousiasından payı bulunmaması nasıl bütün saçmalıkları aşmaz?

30

ΔΙΑΔΟΥΜ. καθόλου μὲν ἄτοπον καὶ παρὰ τὴν ἔννοιὰν ἐστιν εἶναι μέν τι μὴ ὂν δʼ εἶναι, καὶ εἶναι μὲν οὐκ ὄντα δʼ εἶναι, λεγόντων ἀτοπώτατόν ἐστι τὸ ἐπὶ τοῦ παντὸς λεγόμενον. κενὸν γὰρ ἄπειρον ἔξωθεν τῷ κόσμῳ περιθέντες οὔτε σῶμα τὸ πᾶν οὔτʼ ἀσώματον εἶναι λέγουσιν. ἕπεται δὲ τούτῳ τὸ μὴ ὂν εἶναι τὸ πᾶν ὄντα γὰρ μόνα τὰ σώματα καλοῦσιν, ἐπειδὴ ὄντος τὸ ποιεῖν τι καὶ πάσχειν, τὸ δὲ πᾶν οὐκ ὄν ἐστιν· ὥστε οὔτε τι ποιήσει οὔτε τι πείσεται τὸ πᾶν. ἀλλʼ οὐδʼ ἐν τόπῳ ἔσται· σῶμα γὰρ δήπου τὸ ἐπέχον τόπον, οὐ σῶμα δὲ τὸ πᾶν, ὥστʼ οὐδαμοῦ τὸ πᾶν. καὶ μὴν ᾧ τὸν αὐτὸν ἐπέχειν τόπον συμβέβηκε, τοῦτο τὸ μένον· ὥστʼ οὐ μένει τὸ πᾶν οὐ γὰρ ἐπέχει τόπον. ἀλλʼ οὐδὲ κινεῖται πρῶτον ὅτι καὶ τῷ κινουμένῳ τόπου δεῖ καὶ χώρας ὑποκειμένης, ἔπειθʼ ὅτι τὸ κινούμενον ἢ αὑτὸ κινεῖν ἢ ὑφʼ ἑτέρου πάσχειν πέφυκε· τὸ μὲν οὖν ὑφʼ ἑαυτοῦ κινούμενον ἔχει τινὰς νεύσεις ἐξ ἑαυτοῦ καὶ ῥοπὰς κατὰ βάρος ἢ κουφότητα κουφότης δὲ καὶ βάρος ἤτοι σχέσεις τινὲς ἢ δυνάμεις εἰσὶν ἢ διαφοραὶ πάντως σώματος τὸ δὲ πᾶν οὐ σῶμά ἐστιν· ὥστʼ ἀνάγκη μήτε βαρὺ μήτε κοῦφον εἶναι τὸ πᾶν μηδʼ ἔχειν ἐξ ἑαυτοῦ κινήσεως ἀρχήν. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ὑφʼ ἑτέρου κινήσεται τὸ πᾶν· ἕτερον γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ παντός· ὥστʼ ἀνάγκη λέγειν αὐτοῖς ὅπερ λέγουσι μήτε μένον εἶναι τὸ πᾶν μήτε κινούμενον. ὅλως δέ, ἐπεὶ τὸ λέγειν σῶμα τὸ πᾶν μηδʼ δέον ἐστὶ κατʼ αὐτούς, σῶμα δʼ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ ζῷα καὶ φυτὰ καὶ ἄνθρωποι καὶ λίθοι τὸ μὴ ὂν σῶμα σώματα μέρη ἕξει καὶ τοῦ μὴ ὄντος μέρη ὄντα ἔσται καὶ τὸ μὴ βαρὺ χρήσεται βαρέσι μορίοις καὶ κούφοις τὸ μὴ κοῦφον ὧν οὐδʼ ὀνείρατα λαβεῖν μᾶλλον ἔστι παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας. καὶ μὴν οὕτως οὐδὲν ἐναργές ἐστι καὶ τῶν κοινῶν ἐχόμενον ἐννοιῶν ὡς τό, εἴ τι μὴ ἔμψυχόν ἐστιν, ἐκεῖνο ἄψυχον εἶναι· καὶ πάλιν, εἴ τι μὴ ἄψυχον, ἐκεῖνο ἔμψυχον εἶναι· καὶ ταύτην οὖν ἀνατρέπουσι τὴν ἐνάργειαν, οὕτω τὸ πᾶν ὁμολογοῦντες μήτʼ ἔμψυχον εἶναι μήτʼ ἄψυχον. ἄνευ δὲ τούτων, ἀτελὲς μὲν οὐδεὶς νοεῖ τὸ πᾶν, οὗ γε δὴ μηδὲν μέρος ἄπεστιν οὗτοι δὲ τέλειον οὔ φασιν εἶναι τὸ πᾶν· ὡρισμένον γάρ τι τὸ τέλειον, τὸ δὲ πᾶν ὑπʼ ἀπειρίας ἀόριστον· οὐκοῦν ἔστι τι κατʼ αὐτούς, ὃ μήτʼ ἀτελὲς; μήτε τέλειόν ἐστιν. ἀλλὰ μὴν οὔτε μέρος ἐστὶ τὸ πᾶν· οὐδὲν γὰρ αὐτοῦ μεῖζον· οὔτʼ ὅλον, ὡς αὐτοὶ λέγουσι· τεταγμένου γὰρ τὸ ὅλον κατηγορεῖσθαι, τὸ δὲ πᾶν διʼ ἀπειρίαν καὶ ἀόριστον εἶναι καὶ ἄτακτον. αἴτιον τοίνυν οὔτε τοῦ παντὸς ἕτερόν ἐστι τῷ μηδὲν εἶναι παρὰ τὸ πᾶν ἕτερον, οὔτʼ ἄλλου τὸ πᾶν ἀλλʼ οὐδʼ ἑαυτοῦ ποιεῖν γὰρ οὐ πέφυκε, τῷ δὲ ποιεῖν τὸ αἴτιον νοεῖται. φέρε τοίνυν πάντας ἀνθρώπους ἐρωτᾶσθαι, τί νοοῦσι τὸ μηδὲν καί τίνα τοῦ ἐπίνοιαν λαμβάνουσιν ἆρʼ, οὐκ ἂν εἴποιεν, ὡς τὸ μήτʼ, αἴτιον ὑπάρχον μήτʼ, αἴτιον ἔχον μήθʼ ὅλον μήτε μέρος μήτε τέλειον μήτʼ ἀτελὲς μήτʼ ἔμψυχον μήτʼ ἄψυχον μήτε κινούμενον μήτε μένον που μήθʼ ὑπάρχον μήτε σῶμα μήτʼ ἀσώματον; τοῦτο καὶ οὐκ ἄλλο τι τὸ οὐδέν ἐστιν. ὅταν οὖν ὅσα πάντες οἱ λοιποὶ τοῦ μηδενός, οὗτοι μόνοι τοῦ παντὸς κατηγοροῦσι, ταὐτὸν ὡς ἔοικε φαίνονται τῷ μηδενὶ τὸ πᾶν ποιοῦντες. οὐδὲν οὖν ἔτι δεῖ λέγειν τὸν χρόνον, τὸ κατηγόρημα, τὸ ἀξίωμα, τὸ συνημμένον, τὸ συμπεπλεγμένον οἷς χρῶνται μὲν μάλιστα τῶν φιλοσόφων, ὄντα δʼ οὐ λέγουσιν εἶναι. καίτοι τὸ γʼ ἀληθὲς; ὂν μὴ εἶναι μηδʼ ὑπάρχειν, ἀλλὰ καταλαμβάνεσθαι καὶ καταληπτὸν εἶναι καὶ πιστὸν ᾧ τῆς οὐσίας; τοῦ ὄντος μὴ μέτεστι, πῶς οὖν οὐ πᾶσαν ἀτοπίαν ὑπερβέβληκεν;

31Diadumenos: Ama bunlar daha çok mantıksal bir aporia sayılmasın diye fiziğe daha yakın konulara dokunalım. Mademki, kendilerinin dediği gibi,

Zeus başlangıç, Zeus orta, her şey Zeus'tan doğdu,

tanrılarla ilgili kavramlarda karışık ya da yanlış bir şey varsa bunları iyileştirip düzeltmeleri, en iyiye doğrultmaları gerekirdi; bunu yapmayacaklarsa, her halkın kanun ve âdetle tanrısal olana dair edindiği kavramları olduğu gibi bırakmalıydılar:

Çünkü bunlar bugünün, dünün işi değil, hep yaşar, kimse bilmez nereden göründüklerini.

Onlar ise, âdeta ocaktan başlayarak, atalardan gelen yerleşik tanrı kanaatini sarsıp, kısacası, sağlam ve el değmemiş hiçbir kavram bırakmadılar. Tanrısal olanı yok olmaz ve ezelî diye kavramayan başka kim vardır ya da olmuştur? Tanrılarla ilgili ortak ön kavramlarda şunlardan daha uyumlu biçimde ne dile getirilmiştir:

Kutlu tanrılar bütün günler onunla sevinir

ve:

ölümsüz tanrıların ve yerde yürüyen insanların

ve:

onlar hastalıksız, yaşlanmaz, zahmet bilmez, kaçmışlardır Akheron'un gürültülü geçidinden?

Belki tanrıyı kavramayan barbar ve vahşi kavimlere rastlanabilir, ama tanrıyı kavrayıp da onu yok olmaz ve ezelî diye kavramayan tek bir insan olmamıştır. Tanrıtanımaz denen Theodoros'lar, Diagoras'lar, Hippon'lar bile tanrısal olanın yok olabilir olduğunu söylemeye cesaret etmedi; yok olmaz bir şeyin bulunduğuna inanmadılar, yok olmaza varlık bırakmadılar ama tanrı ön kavramını korudular.

Khrysippos ve Kleanthes ise, deyim yerindeyse, göğü, yeri, havayı, denizi logoslarıyla tanrılarla doldurdular; ama bu kadar tanrıdan, ötekileri kendisinde tükettikleri Zeus dışında, hiçbirini yok olmaz ve ezelî bırakmadılar. Böylece yok etmek de ona yok olmaktan daha iyi durmayan bir özellik olarak eklenmiş oluyor: Çünkü başka bir şeye dönüşüp yok olan da, kendi içinde yok olan başkalarıyla beslenerek ayakta kalan da bir zayıflık yüzünden öyledir.

Bunlar, onlara ait başka birçok saçmalık gibi, varsayımlarından ve öğretilerinden kıyasla çıkardığımız şeyler değil. Kendileri Tanrılar Üzerine, Takdir Üzerine, Kader ve Tabiat Üzerine yazılarında avaz avaz ve açıkça, öteki bütün tanrıların doğmuş olduğunu ve ateşle yok olacağını, balmumu ya da kalay gibi eriyeceklerini söylüyorlar. Öyleyse insanın ölümsüz olması gibi tanrının ölümlü olması da kavrama aykırıdır. Daha doğrusu, tanrı da akıllı ve yok olabilir bir canlıysa, tanrının insandan ne farkı kalacağını görmüyorum. Karşılık olarak şu bilgece ve güzel sözü getirirlerse, insan ölümlüdür, tanrı ise ölümlü değil yok olabilirdir, başlarına geleni gör: Ya tanrının hem ölümsüz hem yok olabilir olduğunu, ya da ne ölümlü ne ölümsüz olduğunu söyleyecekler. Ortak kavrama aykırı olarak bile bile uydursa da kimse bundan büyük bir saçmalık bulamaz; başkalarını kastediyorum, çünkü bunlar en saçma şeylerden hiçbirini söylenmemiş, denenmemiş bırakmamıştır.

Dahası, Kleanthes kozmik yangını savunmak için güneşin ayı ve öteki yıldızları kendine benzeteceğini ve kendine dönüştüreceğini söylüyor. Ama tanrı olan yıldızlar kendi yok oluşları için güneşe yardım ediyor, yangına katkıda bulunuyorsa, tabiatları gereği kendi yok oluşlarına ve ortadan kalkışlarına koşan bu varlıklara kurtuluş için dua etmemiz, onları insanların kurtarıcısı saymamız büyük gülünç olur.

31

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀλλὰ, μὴ δοκῇ ταῦτα λογικωτέραν ἔχειν τὴν ἀπορίαν, ἁψώμεθα τῶν φυσικωτέρων. ἐπεὶ τοίνυν Ζεὺς ἀρχὴ Ζεὺς μέσσα Διὸς δʼ ἐκ πάντα τέτυκται ὡς αὐτοὶ λέγουσι, μάλιστα μὲν ἔδει τὰς περὶ θεῶν ἐννοίας, εἴ τι ταραχῶδες ἢ πλανητὸν ἐγγέγονεν αὐταῖς, ἰωμένους ἀπευθύνειν καὶ κατορθοῦν ἐπὶ τὸ βέλτιστον· εἰ δὲ μή, μεθέντας γʼ ἐᾶν ὡς ἔχουσιν ὑπὸ τοῦ νόμου ἕκαστοι καὶ τῆς συνηθείας πρὸς τὸ θεῖον. οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθὲς ἀλλʼ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου φάνη. οἱ δʼ ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας ἀρξάμενοι τὰ καθεστῶτα κινεῖν καὶ πάτρια τῆς περὶ θεῶν δόξης οὐδεμίαν, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, ἔννοιαν ὑγιᾶ καὶ ἀκέραιον ἀπολελοίπασι. τίς γάρ ἐστιν ἄλλος ἀνθρώπων ἢ γέγονεν, ὃς οὐκ ἄφθαρτον νοεῖ καὶ ἀίδιον τὸ θεῖον; ἢ τί ἐν ταῖς κοιναῖς προλήψεσι περὶ θεῶν ὁμολογουμένως ἀναπεφώνηται μᾶλλον ἢ τὰ τοιαῦτα τῷ ἔνι τέρπονται μάκαρες θεοὶ ἤματα πάντα καί ἀθανάτων τε θεῶν χαμαὶ ἐρχομένων τʼ ἀν̔θρὡπων καὶ τὸ κεῖνοι γάρ τʼ ἄνοσοι καὶ ἀγήραοι πόνων τʼ ἄπειροι, βαρυβόαν πορθμὸν πεφευγότες Ἀχέροντος; καὶ ἴσως ἐντύχοι τις ἂν ἔθνεσι βαρβάροις καὶ ἀγρίοις θεὸν μὴ νοοῦσι, θεὸν δὲ νοῶν μὴ νοῶν δʼ ἄφθαρτον μηδʼ ἀίδιον, ἄνθρωπος; οὐδὲ εἷς γέγονεν. οἱ γοῦν ἄθεοι προσαγορευθέντες οὗτοι, Θεόδωροι καὶ Διαγόραι καὶ Ἵππωνες, οὐκ ἐτόλμησαν εἰπεῖν τὸ θεῖον ὅτι φθαρτόν ἐστιν, ἀλλʼ οὐκ ἐπίστευσαν ὡς ἔστι τι ἄφθαρτον τοῦ μὲν ἀφθάρτου τὴν ὕπαρξιν μὴ ἀπολείποντες τοῦ δὲ θεοῦ τὴν πρόληψιν φυλάττοντες. ἀλλὰ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης, ἐμπεπληκότες, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῷ λόγῳ θεῶν τὸν οὐρανὸν τὴν γῆν τὸν ἀέρα τὴν θάλατταν, οὐδένα τῶν τοσούτων ἄφθαρτον οὐδʼ ἀίδιον ἀπολελοίπασι, πλὴν μόνου τοῦ Διός, εἰς ὃν πάντας καταναλίσκουσι τοὺς ἄλλους· ὥστε καὶ τούτῳ τὸ φθείρειν προσεῖναι τοῦ φθείρεσθαι μὴ ἐπιεικέστερον ἀσθενείᾳ γάρ τινι καὶ τὸ μεταβάλλον εἰς ἕτερον φθείρεται καὶ τὸ τοῖς ἄλλοις εἰς ἑαυτὸ φθειρομένοις τρεφόμενον σῴζεται. ταῦτα δʼ οὐχ ὡς ἄλλα πολλὰ τῶν ἀτόπων συλλογιζόμεθα ἔχειν τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν καὶ τοῖς δόγμασιν ἕπεσθαι, ἀλλʼ αὐτοὶ μέγα βοῶντες ἐν τοῖς περὶ Θεῶν καὶ Προνοίας Εἱμαρμένης τε καὶ Φύσεως γράμμασι διαρρήδην λέγουσι τοὺς ἄλλους θεοὺς ἅπαντας εἶναι γεγονότας καὶ φθαρησομένους ὑπὸ πυρός, τηκτοὺς κατʼ αὐτοὺς ὥσπερ κηρίνους ἢ καττιτερίνους ὄντας. ἔστιν οὖν παρὰ τὴν ἔννοιαν, ὡς τὸ ἄνθρωπον ἀθάνατον εἶναι, καὶ τὸ θεὸν θνητὸν εἶναι μᾶλλον δʼ οὐχ ὁρῶ, τίς ἔσται θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον διαφορά, εἰ καὶ ὁ θεὸς ζῷον λογικὸν καὶ φθαρτόν ἐστιν. ἢ γὰρ αὖ τὸ σοφὸν τοῦτο καὶ καλὸν ἀντιθῶσι, θνητὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον, οὐ θνητὸν δὲ τὸν θεὸν ἀλλὰ φθαρτόν, ὅρα τὸ συμβαῖνον αὐτοῖς· ἢ γὰρ ἀθάνατον εἶναι φήσουσιν ἅμα τὸν θεὸν καὶ φθαρτόν, ἢ μήτε θνητὸν εἶναι μήτε ἀθάνατον. ὧν οὐκ ἔστιν οὐδὲ πλάττοντας ἐξεπίτηδες ἕτερα παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν ὑπερβάλλειν τὴν ἀτοπίαν· λέγω δὲ τοὺς ἄλλους· ἐπεὶ τούτοις γε τῶν ἀτοπωτάτων οὐδὲν ἄρρητον οὐδʼ ἀνεπιχείρητόν ἐστι παρειμένον. ἔτι τοίνυν ἐπαγωνιζόμενος ὁ Κλεάνθης τῇ ἐκπυρώσει, λέγει τὴν σελήνην καὶ τὰ λοιπὰ ἄστρα τὸν ἥλιον ἐξομοιῶσαι πάντα ἑαυτῷ καὶ μεταβαλεῖν εἰς ἑαυτὸν ἀλλʼ ὅτι […] οἱ ἀστέρες θεοὶ ὄντες πρὸς τὴν ἑαυτῶν φθορὰν συνεργοῦσι τῷ ἡλίῳ, συνεργοῦντὲς τι πρὸς τὴν ἐκπύρωσιν, πολὺς ἂν εἴη γέλως ἡμᾶς περὶ σωτηρίας αὐτοῖς προσεύχεσθαι καὶ σωτῆρας ἀνθρώπων νομίζειν, οἷς κατὰ φύσιν ἔστι τὸ σπεύδειν ἐπὶ τὴν αὑτῶν φθορὰν καὶ ἀναίρεσιν.

32Diadumenos: Dahası, kendileri Epikuros'a karşı "Vay, vay! Yazık, yazık!" diye bağırmadık yer bırakmıyorlar, çünkü takdiri ortadan kaldırarak tanrıların ön kavramını bozuyormuş: Tanrı yalnız ölümsüz ve kutlu olarak değil, insansever, koruyucu ve faydalı olarak da ön kavranır ve kavranırmış. Bu doğrudur. Peki takdiri kabul etmeyenler tanrı ön kavramını ortadan kaldırıyorsa, tanrıların bizi gözettiğini ama bize fayda sağlamadığını, iyiliklerin değil farksız şeylerin vericisi olduğunu, aretē vermeyip zenginlik, sağlık, çocuk ve benzeri, hiçbiri faydalı, kazançlı, seçilmeye değer ya da yararlı olmayan şeyler verdiğini söyleyenler ne yapıyor? Ötekiler tanrı kavramlarını ortadan kaldırıyorsa, bunlar üstelik onlarla alay edip hakaret etmiyor mu? Bir tanrıya Ürün Verici, birine Doğum Koruyucusu, birine Şifacı, birine Kâhin diyorlar, oysa sağlık, doğum, bol ürün iyi değil, alanlara hiçbir faydası olmayan farksız şeylermiş.

32

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ μὴν αὐτοί γε πρὸς τὸν Ἐπίκουρον οὐδὲν ἀπολείπουσι τῶν πραγμάτων ἰοὺ, ἰού, φεῦ, φεῦ βοῶντες, ὡς συγχέοντα τὴν τῶν θεῶν πρόληψιν, ἀναιρουμένης τῆς προνοίας· οὐ γὰρ ἀθάνατον καὶ μακάριον μόνον, ἀλλὰ καὶ φιλάνθρωπον καὶ κηδεμονικὸν καὶ ὠφέλιμον προλαμβάνεσθαι καὶ νοεῖσθαι τὸν θεόν· ὅπερ ἀληθές ἐστιν. εἰ δʼ ἀναιροῦσι τὴν περὶ θεοῦ πρόληψιν οἱ μὴ ἀπολείποντες πρόνοιαν, τί ποιοῦσιν οἱ προνοεῖν μὲν ἡμῶν τοὺς θεοὺς λέγοντες μὴ ὠφελεῖν δʼ ἡμᾶς μηδʼ ἀγαθῶν εἶναι δωτῆρας ἀλλʼ ἀδιαφόρων, ἀρετὴν μὲν μὴ διδόντας πλοῦτον δὲ καὶ ὑγίειαν καὶ τέκνων γενέσεις καὶ τὰ τοιαῦτα διδόντας, ὧν οὐδὲν ὠφέλιμον οὐδὲ λυσιτελὲς οὐδʼ αἱρετὸν οὐδὲ συμφέρον ἐστίν; ἢ ἐκεῖνοι μὲν οὐκ ἀναιροῦσι τὰς περὶ θεῶν ἐννοίας, οὗτοι δὲ καὶ περιυβρίζουσι καὶ χλευάζουσιν, Ἐπικάρπιόν τινα θεὸν εἶναι λέγοντες καὶ Γενέθλιον καὶ Παιᾶνα καὶ Μαντικόν, οὐκ ὄντος ἀγαθοῦ τῆς ὑγιείας καὶ τῆς γενέσεως οὐδὲ τῆς πολυκαρπίας ἀλλʼ ἀδιαφόρων καὶ ἀνωφελῶν τοῖς λαμβάνουσι;

33Diadumenos: Tanrı kavramının üçüncü ögesi, tanrıların insanlardan hiçbir şeyde saadet ve aretēde olduğu kadar üstün olmamasıdır. Ama Khrysippos'a göre onlara bu da kalmıyor: Zeus aretēde Dion'u aşmazmış; bilge olduklarından, Zeus ile Dion, biri ötekinin hareketine rastladığında birbirlerinden aynı ölçüde fayda görürlermiş. Çünkü tanrılardan insanlara ve insanlardan tanrılara gelen iyilik budur: Bir bilgenin hareket etmesi, başka bir şey değil. Aretēde geri kalmayan insanın saadette de hiçbir eksiği olmadığını, talihsiz olup hastalıklar ve bedensel sakatlıklar yüzünden kendini hayattan çıkaran kişinin, bilgeyse, Kurtarıcı Zeus kadar kutlu olduğunu söylerler. Böyle biri ise yeryüzünde hiçbir yerde yoktur, olmamıştır da; buna karşılık, en iyi idareye sahip Zeus'un devletinde ve yönetiminde sayısız insan son derece mutsuzdur. Oysa Zeus en iyi biçimde yönetirken bizim en kötü durumda olmamızdan daha çok kavrama aykırı ne olabilir? Söylemesi bile günah ama, Zeus Kurtarıcı, Merhametli, Kötülük Savan olmayı değil de bu güzel adların zıttı olmayı dilese bile, onların dediğine göre var olan kötülüklere sayıca da büyüklükçe de bir şey eklenemez; çünkü bütün insanlar son derece sefil ve kötü bir hayat sürüyor, ne kötülük artabiliyor ne de mutsuzluk daha ileri gidebiliyor.

33

ΔΙΑΔΟΥΜ. τὸ τρίτον τοίνυν τῆς περὶ θεῶν ἐννοίας ἐστὶ μηδενὶ τοσοῦτον τοὺς θεοὺς τῶν ἀνθρώπων διαφέρειν, ὅσον εὐδαιμονίᾳ καὶ ἀρετῇ διαφέρουσιν. ἀλλὰ κατὰ Χρύσιππον οὐδὲ τοῦτο περίεστιν αὐτοῖς ἀρετῇ τε γὰρ οὐχ ὑπερέχειν τὸν Δία τοῦ Δίωνος ὠφελεῖσθαὶ θʼ ὁμοίως ὑπʼ ἀλλήλων τὸν Δία καὶ τὸν Δίωνα, σοφοὺς ὄντας, ὅταν ἕτερος θατέρου τυγχάνῃ κινουμένου τοῦτο γάρ ἐστιν ὃ καὶ παρὰ θεῶν ἀνθρώποις ἀγαθὸν ὑπάρχει καὶ θεοῖς παρʼ ἀνθρώπων, σοφῶν κινουμένου, ἄλλο δʼ οὔκ. ἀρετῇ δὲ μὴ ἀπολειπόμενον ἄνθρωπον οὐδὲν ἀποδεῖν εὐδαιμονίας λέγουσιν, ἀλλʼ ἐπίσης εἶναι μακάριον τῷ Διὶ τῷ σωτῆρι τὸν ἀτυχῆ, διὰ νόσους καὶ πηρώσεις σώματος ἐξάγοντα τοῦ ζῆν ἑαυτόν, εἴπερ εἴη σοφός. ἔστι δʼ οὗτος οὐδαμοῦ γῆς οὐδὲ γέγονεν· ἄπλετοι δὲ μυριάδες ἀνθρώπων κακοδαιμονοῦντες ἐπʼ ἄκρον ἐν τῇ τοῦ Διὸς πολιτείᾳ καὶ ἀρχῇ τὴν ἀρίστην ἐχούσῃ διοίκησιν. καίτοι τί μᾶλλον ἂν γένοιτο παρὰ τὴν ἔννοιαν ἤ, τοῦ Διὸς ὡς ἔνι ἄριστα διοικοῦντος, ἡμᾶς ὡς ἔνι χείριστα πράσσειν; εἰ γοῦν, ὃ μηδὲ θέμις ἐστὶν εἰπεῖν, ἐθελήσειε μὴ Σωτὴρ μηδὲ Μειλίχιος εἶναι μηδʼ Ἀλεξίκακος, ἀλλὰ τἀναντία τῶν καλῶν τούτων προσηγοριῶν, οὐδὲν ἔστι προσθεῖναι τοῖς οὖσι κακὸν οὔτʼ εἰς πλῆθος οὔτʼ εἰς μέγεθος ὡς οὗτοι λέγουσι, πάντων ἀνθρώπων ἐπʼ ἄκρον ἀθλίως καὶ μοχθηρῶς βιούντων καὶ μηδὲ τῆς κακίας ἐπίδοσιν μηδʼ ὑπερβολὴν τῆς κακοδαιμονίας δεχομένης.

34Diadumenos: En korkuncu da bu değil. Menandros sahne üslubuyla

insanlardaki kötülüklerin en büyük kaynağı aşırı iyiliklerdir

deyince kızıyorlar, bu kavrama aykırıymış diye. Kendileri ise iyi olan tanrıyı kötülerin kaynağı yapıyorlar. Çünkü kötüyü madde kendinden çıkarmış değildir: Keyfiyetsizdir ve aldığı bütün farkları onu hareket ettiren ve şekillendirenden almıştır. Onu içinde bulunan logos hareket ettirir ve şekillendirir; kendini hareket ettirmek ya da şekillendirmek tabiatında yoktur. Öyleyse kötü, hiçbir şey yüzünden değilse yokluktan, hareket ettiren ilke yüzündense tanrıdan meydana gelmiş olmak zorundadır.

Zeus'un kendi parçalarına hâkim olmadığını, her birini kendi logosuna göre kullanmadığını düşünüyorlarsa, kavrama aykırı konuşuyor, birçok uzvu dilemesinden kaçan, bütünün dürtü vermediği, hareketini başlatmadığı kendi etkinlikleri ve eylemleri olan bir canlı uyduruyorlar. Çünkü hiçbir canlı o kadar kötü düzenlenmemiştir ki, o dilemeden ayakları yürüsün, dili konuşsun, boynuzları süssün, dişleri ısırsın. Kötüler onun parçası olup onun dilemesine aykırı olarak yalan söylüyor, dolandırıyor, duvar delip hırsızlık yapıyor, birbirini öldürüyorsa, tanrının başına bunların çoğu gelmek zorundadır. Yok eğer Khrysippos'un dediği gibi parçaların en küçüğü bile Zeus'un dilemesinden başka türlü olamazsa, her canlı onun götürdüğü, çevirdiği, tuttuğu, düzenlediği gibi durur ve hareket ederse,

işte bu sesi öncekinden de uğursuz.

Çünkü Zeus'un zayıflığı ve güçsüzlüğü yüzünden parçaların zorla, onun tabiatına ve dilemesine aykırı birçok saçma şey yapması, sebebi Zeus olmayan hiçbir nefsine hâkim olamama ve kötü iş bulunmamasından on bin kat daha kabul edilebilirdi.

Kozmosun şehir, yıldızların vatandaş olduğu, öyleyse elbette hemşeri ve yönetici, güneşin meclis üyesi, Akşam Yıldızı'nın prytanis ya da şehir nazırı olduğu sözüne gelince, bu tür şeyleri çürütmeye kalkanları, bunları söyleyip ilan edenlerden daha saçma göstermediğinden emin değilim.

34

ΔΙΑΔΟΥΜ. οὐ μὴν ἐνταῦθα τὸ δεινότατόν ἐστιν, ἀλλὰ Μενάνδρῳ μὲν εἰπόντι θεατρικῶς ἀρχὴ μεγίστη τῶν ἐν ἀνθρώποις κακῶν τὰ λίαν ἀγαθὰ δυσκολαίνουσι. τοῦτο γὰρ εἶναι παρὰ τὴν ἔννοιαν αὐτοὶ δὲ τῶν κακῶν ἀρχὴν ἀγαθὸν ὄντα τὸν θεὸν ποιοῦσιν. οὐ γὰρ ἥ γʼ ὕλη τὸ κακὸν ἐξ ἑαυτῆς παρέσχηκεν ἄποιος γάρ ἐστι καὶ πάσας ὅσας δέχεται διαφορὰς ὑπὸ τοῦ κινοῦντος αὐτὴν καὶ σχηματίζοντος ἔσχε. κινεῖ δʼ αὐτὴν ὁ λόγος ἐνυπάρχων καὶ σχηματίζει, μήτε κινεῖν ἑαυτὴν μήτε σχηματίζειν πεφυκυῖαν. ὥστʼ ἀνάγκη τὸ κακόν, εἰ μὲν διʼ οὐδέν, ἐκ τοῦ μὴ ὄντος· εἰ δὲ διὰ τὴν κινοῦσαν ἀρχήν, ἐκ τοῦ θεοῦ γεγονὸς ὑπάρχειν. καὶ γὰρ εἰ μὲν οἴονται τὸν Δία μὴ κρατεῖν τῶν ἑαυτοῦ μερῶν μηδὲ χρῆσθαι κατὰ τὸν αὑτοῦ λόγον ἑκάστῳ; παρὰ τὴν ἔννοιαν λέγουσι καὶ πλάττουσι ζῷον, οὗ πολλὰ τῶν μορίων ἐκφεύγει τὴν βούλησιν, ἰδίαις ἐνεργείαις χρώμενα καὶ πράξεσιν, αἷς τὸ ὅλον ὁρμὴν οὐ δίδωσιν οὐδὲ κατάρχει κινήσεως. οὕτω γὰρ κακῶς οὐδὲν συντέτακται τῶν ψυχὴν ἐχόντων, ὥστʼ ἀβουλοῦντος αὐτοῦ προϊέναι πόδας ἢ φθέγγεσθαι γλῶτταν ἢ κέρα κυρίττειν ἢ δάκνειν ὀδόντας· ὧν ἀνάγκη τὰ πλεῖστα πάσχειν τὸν θεόν, εἰ παρὰ τὴν βούλησιν αὐτοῦ μέρη ὄντες οἱ φαῦλοι ψεύδονται καὶ ῥᾳδιουργοῦσι καὶ τοιχωρυχοῦσι καὶ ἀποκτιννύουσιν ἀλλήλους. εἰ δέ, ὥς φησι Χρύσιππος, οὐδὲ τοὐλάχιστον ἔστι τῶν μερῶν ἔχειν ἄλλως ἀλλʼ ἢ κατὰ τὴν τοῦ Διὸς βούλησιν, ἀλλὰ πᾶν μὲν ἔμψυχον οὕτως ἴσχεσθαι καὶ οὕτω κινεῖσθαι πέφυκεν, ὡς ἐκεῖνος ἄγει κἀκεῖνος ἐπιστρέφει καὶ ἴσχει καὶ διατίθησιν ὅδʼ αὖτʼ ἐκείνου φθόγγος ἐξωλέστερος. ἑ μυριάκις γὰρ ἦν ἐπιεικέστερον ἀσθενείᾳ καὶ ἀδυναμίᾳ τοῦ Διὸς ἐκβιαζόμενα τὰ μέρη πολλὰ δρᾶν ἄτοπα παρὰ τὴν ἐκείνου φύσιν καὶ βούλησιν, ἢ μήτʼ ἀκρασίαν εἶναι μήτε κακουργίαν, ἧς οὐκ ἔστιν ὁ Ζεὺς αἴτιος. ἀλλὰ μὴν τόν γε κόσμον εἶναι πόλιν καὶ πολίτας τοὺς ἀστέρας, εἰ δὲ τοῦτο, καὶ φυλέτας καὶ ἄρχοντας δηλονότι καὶ βουλευτὴν τὸν ἥλιον καὶ τὸν ἕσπερον πρύτανιν ἢ ἀστυνόμον, οὐκ οἶδα μὴ τοὺς ἐλέγχοντας τὰ τοιαῦτα τῶν λεγόντων καὶ ἀποφαινομένων ἀποδείκνυσιν ἀτοπωτέρους.

35Diadumenos: Daha çok fiziğe ait sözlerden, tohumun ondan doğandan daha çok ve daha büyük olması kavrama aykırı değil mi? Nitekim tabiatın bütün hayvanlarda ve bitkilerde, evcil olsun yabani olsun, en büyüklerin doğuşuna küçücük, önemsiz, güç görülen şeyleri başlangıç aldığını görüyoruz. Yalnız buğdaydan başak, üzüm çekirdeğinden asma çıkarmakla kalmaz; bir kuştan kurtulmuş palamudun ya da meyvenin çekirdeğinden, küçük bir kıvılcımı alevlendirip körükler gibi doğumu başlatarak, böğürtlenin, meşenin, hurmanın, çamın upuzun fidanını yükseltir. Tohuma bu adın, çok şeyin küçük bir hacme sarılmasından verildiğini söylerler; tabiat ise onun açtığı ve çözdüğü logosların ya da sayıların üflenmesi ve dağılmasıymış.

Oysa kozmosun tohumu dedikleri ateş için tersini söylerler: Yangından sonra kozmosu tohuma dönüştürür, kozmos daha küçük bir cisim ve hacimden geniş bir yayılmaya geçer, büyüyerek boşluğun sınırsız alanını da kaplar; yeniden doğarken ise madde doğum sırasında kendi içine kapanıp toplandığı için büyüklük geri çekilip büzülür.

35

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀλλὰ τῶν φυσικωτέρων λεγομένων ἆρʼ οὐ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι σπέρμα πλέον εἶναι καὶ μεῖζον ἢ τὸ γεννώμενον ἐξ αὐτοῦ; τὴν γοῦν φύσιν ὁρῶμεν πᾶσι καὶ ζῴοις καὶ φυτοῖς καὶ ἡμέροις καὶ ἀγρίοις ἀρχὰς τὰ μικρὰ καὶ γλίσχρα καὶ μόλις ὁρατὰ τῆς τῶν μεγίστων γενέσεως λαμβάνουσαν. οὐ γὰρ ἐκ πυροῦ στάχυν οὐδʼ ἄμπελον ἐκ γιγάρτου μόνον, ἀλλʼ ἐκ πυρῆνος βαλάνου τινὸς ὄρνεον διαφυγούσης ὥσπερ ἐκ μικροῦ τινος σπινθῆρος ἐξάψασα καὶ ῥιπίσασα τὴν γένεσιν, ἔρνος ἢ βάτου ἢ δρυὸς ἢ φοίνικος ἢ πεύκης περιμήκιστον ἀναδίδωσιν, καί φασιν τὸ μὲν σπέρμα τὴν ἐπὶ μικρὸν ὄγκον ἐκ πολλοῦ σπείρασιν ὠνομάσθαι, τὴν δὲ φύσιν ἐμφύσησιν οὖσαν καὶ διάχυσιν τῶν ὑπʼ αὐτῆς ἀνοιγομένων καὶ λυομένων λόγων ἢ ἀριθμῶν. ἀλλὰ τοῦ τε κόσμου πάλιν τὸ πῦρ ὃ σπέρμα λέγουσιν εἶναι καὶ μετὰ τὴν ἐκπύρωσιν εἰς σπέρμα μετέβαλε τὸν κόσμον ἐκ βραχυτέρου σώματος καὶ ὄγκου, φύσιν ἔχοντα πολλὴν καὶ τοῦ κενοῦ προσεπιλαμβάνοντα χώραν ἄπλετον ἐπινεμομένην τῇ αὐξήσει, γεννωμένου δʼ αὖθις ὑποχωρεῖν τὸ μέγεθος καὶ συνολισθάνειν, δυομένης καὶ συναγομένης περὶ τὴν γένεσιν εἰς ἑαυτὴν τῆς ὕλης.

36Diadumenos: Onların Akademililerle tartışıp bağırdıklarını duymak, bunu birçok yazıda okumak mümkündür: Ayırt edilemezlikler öne sürerek her şeyi karıştırıyor, iki ousiada tek bir keyfiyetli şey bulunduğunu zorla savunuyorlarmış. Oysa bunu düşünmeyen insan yoktur; tersine, bütün zaman boyunca hiçbir güvercinin güvercinden, arının arıdan, buğdayın buğdaydan, deyimdeki incirin incirden ayırt edilemez olmamasını herkes şaşılacak bir paradoks sayar. Asıl kavrama aykırı olan, bunların söyleyip uydurduğu şeydir: Bir ousiada iki ayrı özel keyfiyetli şey bulunması, tek bir özel keyfiyetli şeye sahip ousianın, başka biri gelince onu da kabul edip ikisini de aynı şekilde koruması. İki olursa üç, dört, beş, tek bir ousia üzerinde sayılamayacak kadar çok olacak; farklı parçalarda değil, hepsi sonsuzca, eşit olarak bütünün üzerinde. Nitekim Khrysippos, Zeus'la kozmosun insana, takdirin psykhēye benzediğini söyler; kozmik yangın olunca tanrılar içinde tek yok olmaz olan Zeus takdire çekilir, sonra ikisi bir araya gelip tek bir esir ousiasında kalmayı sürdürürmüş.

36

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀκοῦσαι τοίνυν ἔστιν αὐτῶν καὶ γράμμασιν ἐντυχεῖν πολλοῖς πρὸς τοὺς Ἀκαδημαϊκοὺς διαφερομένων καὶ βοώντων, ὡς πάντα πράγματα συγχέουσι ταῖς ἀπαραλλαξίαις, ἐπὶ δυεῖν οὐσιῶν ἕνα ποιὸν εἶναι βιαζόμενοι καίτοι τοῦτο μὲν οὐκ ἔστιν ὅστις ἀνθρώπων οὐ διανοεῖται, καὶ τοὐναντίον οἴεται θαυμαστὸν εἶναι καὶ παράδοξον, εἰ μήτε φάττα φάττῃ μήτε μελίττῃ μέλιττα μήτε πυρῷ πυρὸς ἢ σύκῳ τὸ τοῦ λόγου σῦκον ἐν τῷ παντὶ χρόνῳ γέγονεν ἀπαράλλακτον. ἐκεῖνα δʼ ὄντως; παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν, ἃ λέγουσιν οὗτοι καὶ πλάττουσιν, ἐπὶ μιᾶς οὐσίας δύʼ ἰδίως; γενέσθαι ποιοὺς καὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ἕνα ποιὸν ἰδίως ἔχουσαν ἐπιόντος ἑτέρου δέχεσθαι καὶ διαφυλάττειν ὁμοίως ἀμφοτέρους. εἰ γὰρ δύο, καὶ τρεῖς καὶ τέτταρες ἔσονται καὶ πέντε καὶ ὅσους οὐκ ἄν τις εἴποι περὶ μίαν οὐσίαν· λέγω δʼ οὐκ ἐν μέρεσι διαφόροις, ἀλλὰ πάντας ὁμοίως περὶ ὅλην τοὺς ἀπείρους. λέγει γοῦν Χρύσιππος ἐοικέναι τῷ μὲν ἀνθρώπῳ τὸν Δία καὶ τὸν κόσμον τῇ δὲ ψυχῇ τὴν πρόνοιαν· ὅταν οὖν ἐκπύρωσις γένηται, μόνον ἄφθαρτον ὄντα τὸν Δία τῶν θεῶν ἀναχωρεῖν ἐπὶ τὴν πρόνοιαν, εἶθʼ ὁμοῦ γενομένους ἐπὶ μιᾶς τῆς τοῦ αἰθέρος οὐσίας διατελεῖν ἀμφοτέρους

37Diadumenos: Artık tanrıları bırakalım ve onlara ortak akıl, ortak nous vermeleri için dua ederek ögeler konusunda ne durumda olduklarına bakalım. Bir cismin başka bir cismin yeri olması, bir cismin başka bir cisim içinden geçmesi, hiçbirinde boşluk bulunmaksızın dolunun doluya girmesi, sürekliliği yüzünden içinde aralık ve yer bulunmayanın kendisine karışanı alması kavrama aykırıdır. Bunlar ise bir içine bir, iki, üç ya da on şeyi değil, kozmosun parçalanmış bütün parçalarını rastgele bir tek şeyin içine sokuyor, en küçük hissedilir şeyin üzerine gelen en büyüğe yeteceğini söyleyerek cakalanıyorlar. Başka birçok konuda olduğu gibi burada da kendilerini çürüten şeyi öğreti yapıyorlar, çünkü kavramlarla çatışan varsayımlar alıyorlar.

Örneğin cisimleri cisimlerle bütünüyle karıştıranlar bu öğreti yüzünden birçok garip ve tuhaf şeyi kabul etmek zorunda kalıyor. Bunlardan biri üçün dört olmasıdır. Başkaları bunu düşünülemeyen şeylerin abartılı örneği olarak söyler; onlarda ise şöyle oluyor: Bir ölçek şarap iki ölçek suyla karıştırılırken eksik kalmayıp eşitlenecekse, onu bütüne yayıp karıştırarak, ikiyle eşit karışması sayesinde, birken iki yapıyorlar. Çünkü bir kalıp iki kadar yayılması, iki katına eşit olması demektir. Dahası, karışımda ikiye ulaşmak için yayılırken iki ölçüsü alıyorsa, bu ölçü aynı anda hem üç hem dörttür: Üçtür, çünkü ikiye bir karışmıştır; dörttür, çünkü ikiye karışmış ve karıştığı şeylerle eşit miktara ulaşmıştır.

Cisimlere cisim sokmanın güzel sonucu işte budur; bir de kapsamanın düşünülemezliği. Karışma yoluyla birbirine geçerlerken birinin kapsayıp ötekinin kapsanması, birinin alıp ötekinin içinde bulunması olamaz. O zaman karışım değil, yüzeylerin teması ve dokunması olur: Biri içeri girer, öteki dıştan kapsar, öbür parçalar karışmadan, saf olarak içeride kalır. Ama dedikleri gibi tam karışım oluyorsa, karışanların birbirinin içinde olması, aynı şeyin içinde bulunarak kapsanması, alarak kapsaması gerekir; üstelik ikisinden hiçbiri de mümkün değildir, ama ikisi birden olur, çünkü karışım birbirinin içinden geçmeye, hiçbirinin hiçbir parçasının eksik kalmamasına, her şeyin her şeyle dolmasına zorlar.

Burada Arkesilaos'un derslerinde dillerden düşmeyen bacak da gelir, saçmalıklarının üstüne gülerek basar. Karışımlar bütünden bütüne oluyorsa, bir bacak kesilip çürüyüp denize atılıp dağılınca, Arkesilaos'un dediği gibi yalnız Antigonos'un donanması değil, Kserkses'in bin iki yüz gemisi ile Yunanların üç yüz trirēmi de bacağın içinde deniz savaşı yaparak içinden geçemez mi? Daha küçük olan büyüğün içinde ilerlerken tükenmeyecek, durmayacak; yoksa karışımın bir sınırı olur, son ucu bittiği yerde yalnızca temas eder, bütüne yayılmaz, karışmayı bırakır. Yok, bütünüyle karışacaksa, Yunanlara içinde deniz savaşı imkânı verecek olan vallahi yalnız bacak değildir. Bacak için çürüme ve dönüşüm gerekir; ama bir ölçek, hatta tek bir damla, olduğu gibi Ege'ye ya da Girit Denizi'ne düşünce Okyanus'a ve Atlantik'e ulaşır, yüzeyine dokunmakla da kalmaz, derinlik boyunca enine ve boyuna her yana yayılır. Khrysippos da bunu Fizik Soruları'nın daha birinci kitabında kabul ediyor: Tek bir damla şarabın denizi karıştırmasına hiçbir engel olmadığını söylüyor; buna şaşmayalım diye de damlanın karışım yoluyla bütün kozmosa yayılacağını ekliyor. Bundan daha saçma ne görünebilir, bilmiyorum.

37

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀφέντες οὖν ἤδη τοὺς θεοὺς καὶ προσευξάμενοι κοινὰς φρένας διδόναι καὶ κοινὸν νοῦν, τὰ περὶ στοιχείων πῶς ἔχει αὐτοῖς ἴδωμεν. παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι. σῶμα σώματος εἶναι τόπον καὶ σῶμα χωρεῖν διὰ σώματος, κενὸν μηδετέρου περιέχοντος, ἀλλὰ τοῦ πλήρους εἰς τὸ πλῆρες ἐνδυομένου καὶ δεχομένου τὸ ἐπιμιγνύμενον τοῦ διάστασιν οὐκ ἔχοντος οὐδὲ χώραν ἐν αὑτῷ διὰ τὴν συνέχειαν. οἱ δʼ οὐχ ἓν εἰς ἓν οὐδὲ δύο οὐδὲ τρία καὶ δέκα συνωθοῦντες, ἀλλὰ πάντα μέρη τοῦ κόσμου κατακερματισθέντος ἐμβάλλοντες εἰς ἓν ὅ τι ἂν τύχωσι, καὶ τοὐλάχιστον αἰσθητὸν ἐπιφάσκοντες ἐπιλείψειν ἐπιόντι τῷ μεγίστῳ νεανιεύονται, δόγμα ποιούμενοι τὸν ἔλεγχον, ὡς ἐν ἄλλοις πολλοῖς, ἅτε δὴ μαχομένας ὑποθέσεις ταῖς ἐννοίαις λαμβάνοντες. αὐτίκα γοῦν τῷ λόγῳ τούτῳ πολλὰ τερατώδη καὶ ἀλλόκοτα προσδέχεσθαι τοὺς τὰ σώματα τοῖς σώμασιν ὅλοις ὅλα κεραννύντας. ὧν ἐστι καὶ τὸ τὰ τρία τέσσαρα εἶναι· τουτὶ γὰρ οἱ μὲν ἄλλοι λέγουσιν ἐν ὑπερβολῇ παράδειγμα τῶν ἀδιανοήτων τούτοις δὲ συμβαίνει τὸν ἕνα κύαθον τοῦ οἴνου πρὸς δύο κεραννύμενον ὕδατος, εἰ μέλλει μὴ ἀπολείπειν ἀλλʼ ἐξισοῦσθαι, παράγοντας ἐπὶ πᾶν καὶ διασυγχέοντας ἕνʼ ὄντα δύο ποιεῖν τῇ πρὸς τὰ δύο τῆς κράσεως ἐξισώσει τὸ γὰρ μένειν ἕνα καὶ δυεῖν παρεκτείνειν καὶ ποιεῖν ἴσον τῷ διπλασίῳ· ἔτι δʼ, ὅπως ἐξίκηται τῇ κράσει πρὸς τοὺς δύο, δυεῖν λαμβάνειν μέτρον ἐν τῇ διαχύσει, τοῦτο μέτρον ἅμα καὶ τριῶν ἐστι καὶ τεσσάρων· τριῶν μέν, ὅτι τοῖς δύο εἷς μέμικται· τεσσάρων δέ, ὅτι δυσὶ μεμιγμένος ἴσον ἔσχηκε πλῆθος οἷς μίγνυται. τοῦτό δὴ συμβαίνει τὸ καλὸν αὐτοῖς, ἐμβάλλουσιν εἰς; σῶμα σώματα, καὶ τὸ τῆς περιοχῆς ἀδιανόητον. ἀνάγκη γάρ, εἰς ἄλληλα χωρούντων τῷ κεράννυσθαι, μὴ θάτερον μὲν περιέχειν περιέχεσθαι δὲ θάτερον, καὶ τὸ μὲν δέχεσθαι τὸ δʼ ἐνυπάρχειν οὕτω γὰρ οὐ κρᾶσις ἁφὴ δὲ καὶ ψαῦσις ἔσται τῶν ἐπιφανειῶν, τῆς μὲν ἐντὸς ὑποδυομένης τῆς δʼ ἐκτὸς περιεχούσης, τῶν δʼ ἄλλων μερῶν ἀμίκτων καὶ καθαρῶν ἐνδιαφερομένων· ἀλλʼ ἀνάγκη, γιγνομένης ὥσπερ ἀξιοῦσι τῆς ἀνακράσεως, ἐν ἀλλήλοις ιὰ μιγνύμενα γίγνεσθαι καὶ ταὐτὸν ὁμοῦ τῷ ἐνυπάρχειν περιέχεσθαι καὶ τῷ δέχεσθαι περιέχειν θάτερον καὶ μηδʼ ἕτερον αὐτῶν αὖ πάλιν δυνατὸν εἶναι, συμβαίνειν δʼ ἀμφότερα, τῆς κράσεως διʼ ἀλλήλων διιέναι καὶ μηδὲν ἐπιλείπεσθαι μηδενὸς μόριον ἀλλὰ πᾶν παντὸς ἀναπίμπλασθαι βιαζομένης. ἐνταῦθα δήπου καὶ τὸ θρυλούμενον ἐν ταῖς διατριβαῖς Ἀρκεσιλάου σκέλος; ἥκει ταῖς ἀτοπίαις ἐπεμβαῖνον αὐτῶν μετὰ γέλωτος. εἰ γάρ εἰσιν αἱ κράσεις διʼ ὅλων, τί κωλύει, τοῦ σκέλους ἀποκοπέντος καὶ κατασαπέντος καὶ ῥιφέντος εἰς τὴν θάλατταν καὶ διαχυθέντος, οὐ τὸν Ἀντιγόνου μόνον στόλον διεκπλεῖν, ὡς ἔλεγεν Ἀρκεσίλαος, ἀλλὰ τὰς Ξέρξου χιλίας καὶ διακοσίας καὶ τὰς Ἑλληνικὰς ὁμοῦ τριακοσίας τριήρεις ἐν τῷ σκέλει ναυμαχούσας; οὐ γὰρ ἐπιλείψει δήπουθεν προϊὸν οὐδὲ παύσεται ἐν τῷ μείζονι τοὔλαττον ἢ πέρας ἡ κρᾶσις ἕξει καὶ τὸ τελευταῖον αὐτῆς ἁφὴν ὅπου λήγει ποιησάμενον εἰς ὅλον οὐ δίεισιν ἀλλʼ ἀπαγορεύει μιγνύμενον. εἰ δὲ μεμίξεται διʼ ὅλων, οὐ μὰ Δία τὸ σκέλος ἐνναυμαχῆσαι παρέξει τοῖς Ἕλλησιν· ἀλλὰ τοῦτο μὲν δεῖται σήψεως καὶ μεταβολῆς· εἷς δέ τις κύαθος; ἢ μία σταγὼν αὐτόθεν εἰς τὸ Αἰγαῖον ἐμπεσοῦσα πέλαγος ἢ τὸ Κρητικὸν ἐφίξεται τοῦ Ὠκεανοῦ καὶ τῆς Ἀτλαντικῆς θαλάσσης, οὐκ ἐπιπολῆς ψαύουσα τῆς ἐπιφανείας ἀλλὰ πάντῃ διὰ βάθους εἰς πλάτος ὁμοῦ καὶ μῆκος ἀναχεομένη. καὶ ταῦτα προσδέχεται Χρύσιππος εὐθὺς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Φυσικῶν Ζητημάτων οὐδὲν ἀπέχειν φάμενος οἴνου σταλαγμὸν ἕνα κεράσαι τὴν θάλατταν· καὶ ἵνα δὴ μὴ τοῦτο θαυμάζωμεν, εἰς ὅλον φησὶ τὸν κόσμον διατενεῖν τῇ κράσει τὸν σταλαγμόν ὧν οὐκ οἶδα τί ἂν ἀτοπώτερον φανείη.

38Diadumenos: Cisimlerin tabiatında ne uç, ne ilk, ne de son bir şey bulunmaması, cismin büyüklüğünün son bulacağı bir yer olmaması, alınan her şeyin ötesinde hep bir şey görünüp dayanağı sonsuza ve belirsizliğe atması da kavrama aykırıdır. Parçalarıyla sonsuza gitmek iki büyüklük için de geçerliyse, biri ötekinden ne büyük ne küçük kavranabilir; eşitsizliğin tabiatı ortadan kalkar. Çünkü eşitsizler kavranırken biri son parçalarıyla önce tükenir, öteki aşar ve artar. Eşitsizlik yoksa cisimde engebe ve pürüz de yoktur: Engebe tek bir yüzeyin kendisiyle eşitsizliğidir, pürüz ise sertlikle birlikte engebedir. Cismi bir son parçada sonlandırmayıp her şeyi parçaların çokluğuyla sonsuza götürenler bunların hiçbirini bırakmıyor. Oysa insanın, insanın parmağından, kozmosun da insandan daha çok parçadan oluştuğu nasıl apaçık değil? Stoacı olmadıkça herkes bunu bilir ve düşünür; Stoacı olunca tersini söyler ve tersine kanaat getirir: İnsan parmaktan, kozmos insandan daha çok parçadan oluşmazmış; çünkü bölme cisimleri sonsuza götürür, sonsuzlar arasında daha çok ya da daha az yoktur, çokluk da aşılmaz, yoksa geride kalanın parçaları bölünmeyi ve kendilerinden herhangi bir çokluk vermeyi bırakır.

Lamprias: Bu aporialara karşı kendilerini nasıl savunuyorlar?

Diadumenos: Pek becerikli ve yiğitçe. Khrysippos der ki: Bize parçamız olup olmadığı, kaç tane olduğu, hangi ve kaç parçadan oluştuğu sorulunca bir ayrım yapmalıyız. Kabaca baştan, gövdeden ve bacaklardan oluştuğumuzu söylemeliyiz; zaten sorulan ve aporia yaratan şey de bütünüyle buydu. Soru son parçalara kadar götürülürse, der, böyle hiçbir şey varsayılmamalı; ne bir şeylerden, ne belli sayıda, ne sonsuz, ne sonlu parçadan oluştuğumuz söylenmelidir. Sanırım onun kendi sözlerini kullandım ki, ortak kavramları nasıl koruduğunu göresin: Her cismin ne bir şeylerden, ne belli sayıda, ne sonsuz, ne de sonlu parçadan oluştuğunu kavramamızı buyuruyor. İyiyle kötü arasında farksız olan nasıl varsa sonluyla sonsuz arasında da bir orta varsa, bunun ne olduğunu söyleyip aporiayı çözmeliydi. Ama eşit olmayan hemen eşitsiz, yok olabilir olmayan hemen yok olmaz olduğu gibi sonlu olmayanı da sonsuz kavrıyorsak, bence cismin ne sonlu ne sonsuz parçadan oluştuğunu söylemek, bir akıl yürütmenin ne doğru öncüllerden ne yanlış öncüllerden ne de […]

38

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ μὴν παρὰ τὴν ἔννοιαν μήτʼ ἄκρον ἐν τῇ φύσει τῶν σωμάτων μήτε πρῶτον μήτʼ ἔσχατον μηδέν, εἰς ὃ λήγει τὸ μέγεθος τοῦ σώματος, ἀλλʼ ἀεί τι τοῦ ληφθέντος ἐπέκεινα φαινόμενον εἰς ἄπειρον καὶ ἀόριστον ἐμβάλλειν τὸ ὑποκείμενον. οὔτε γὰρ μεῖζον οὔτε ἔλαττον ἔσται νοεῖν ἕτερον ἑτέρου μέγεθος, εἰ τὸ προϊέναι τοῖς μέρεσιν ἐπʼ ἄπειρον ἀμφοτέροις συμβέβηκεν, ἀλλʼ ἀνισότητος αἴρεται φύσις ἀνίσων γὰρ νοουμένων, τὸ μὲν προαπολείπεται τοῖς ἐσχάτοις μέρεσι τὸ δὲ παραλλάττει καὶ περίεστι· μὴ οὔσης δʼ ἀνισότητος, ἕπεται μὴ ἀνωμαλίαν εἶναι μηδὲ τραχύτητα σώματος· ἀνωμαλία μὲν γάρ ἐστι μιᾶς ἐπιφανείας ἀνισότης πρὸς ἑαυτήν, τραχύτης δʼ ἀνωμαλία μετὰ σκληρότητος· ὧν οὐδὲν ἀπολείπουσιν οἱ σῶμα εἰς ἔσχατον μέρος περαίνοντες ἀλλὰ πάντα πλήθει μερῶν ἐπʼ ἄπειρον ἐξάγοντες καίτοι πῶς οὐκ ἐναργές ἐστι τὸν ἄνθρωπον ἐκ πλειόνων συνεστηκέναι μορίων ἢ τὸν δάκτυλον τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πάλιν τὸν κόσμον ἢ τὸν ἄνθρωπον; ταῦτα γὰρ ἐπίστανται καὶ διανοοῦνται πάντες, ἂν μὴ Στωικοὶ γένωνται γενόμενοι δὲ Στωικοὶ τἀναντία λέγουσι καὶ δοξάζουσιν, ὡς οὐκ ἔστιν ἐκ πλειόνων μορίων ὁ ἄνθρωπος ἢ ὁ δάκτυλος οὐδʼ ὁ κόσμος ἢ ὁ ἄνθρωπος· ἐπʼ ἄπειρον γὰρ ἡ τομὴ προάγει τὰ σώματα· τῶν δʼ ἀπείρων οὐδέν ἐστι πλέον οὐδʼ ἔλαττον οὐδʼ ὅλως ὑπερβάλλει πλῆθος, ἢ παύσεται τὰ μέρη τοῦ ὑπολειπομένου μεριζόμενα καὶ παρέχοντα πλῆθος ἐξ αὑτῶν ὁτισοῦν. ΛΑΜΠΡ. Πῶς οὖν ἀμύνονται ταύτας; τὰς ἀπορίας; ΔΙΑΔΟΥΜ. . εὐμηχάνως κομιδῇ καὶ ἀνδρείως λέγει γὰρ ὁ Χρύσιππος ἐρωτωμένους ἡμᾶς, εἴ τινα ἔχομεν μέρη καὶ πόσα καὶ ἐκ τίνων συγκείμενα μερῶν καὶ πόσων, διαστολῇ χρήσεσθαι, τὸ μὲν ὁλοσχερὲς τιθέντας, ὡς ἐκ κεφαλῆς καὶ θώρακος καὶ σκελῶν συγκείμεθα τοῦτο γὰρ ἦν πᾶν τὸ ζητούμενον καὶ ἀπορούμενον ἐὰν δʼ ἐπὶ τὰ ἔσχατα μέρη τὸ ἐρωτᾶν προάγωσιν, οὐδέν φησὶ τῶν τοιούτων ἐστὶν ὑποληπτέον, ἀλλὰ ῥητέον οὔτʼ ἔκ τινων συνεστάναι καὶ ὁμοίως οὔτʼ ἐξ ὁποσωνοῦν οὔτʼ ἐξ ἀπείρων οὔτʼ ἐκ πεπερασμένων. καί μοι δοκῶ ταῖς ἐκείνου κεχρῆσθαι λέξεσιν αὐταῖς, ὅπως συνίδῃς ὃν τρόπον διεφύλαττε τὰς κοινὰς ἐννοίας, κελεύων ἡμᾶς νοεῖν τῶν σωμάτων ἕκαστον οὔτʼ ἔκ τινων οὔτʼ ἐξ ὁποσωνοῦν μερῶν οὔτʼ ἐξ ἀπείρων οὔτʼ ἐκ πεπερασμένων συγκείμενον. εἰ μὲν γάρ, ὡς ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ τὸ ἀδιάφορον, οὕτω πεπερασμένου τι καὶ ἀπείρου μέσον ἐστίν, εἰπόντα τί τοῦτʼ ἐστὶν ἔδει λῦσαι τὴν ἀπορίαν· εἰ δέ, ὡς τὸ μὴ ἴσον εὐθὺς ἄνισον καὶ τὸ μὴ φθαρτὸν ἄφθαρτον, οὕτω τὸ μὴ πεπερασμένον ἄπειρον νοοῦμεν, ὅμοιόν ἐστιν, οἶμαι, τῷ τὸ σῶμα εἶναι μήτʼ ἐκ πεπερασμένων μήτʼ ἐξ ἀπείρων καὶ λόγον εἶναι μήτʼ ἐξ ἀληθῶν λημμάτων μήτʼ ἐκ ψευδῶν μήτʼ ἐξ […]

39Diadumenos: Bunların üstüne bir de şu cakayı satıyor: Üçgenlerden oluşan piramidin birleşme yerlerinde birbirine eğik yüzleri eşitsizdir, ama daha büyük oldukları yerde aşmazlar. Kavramları işte böyle koruyordu! Bir şey daha büyük olup da aşmıyorsa, bir şey de daha küçük olup eksik kalmaz; öyleyse eşitsiz bir şey ne aşar ne eksik kalır, yani eşitsiz eşittir, daha büyük daha büyük değildir, daha küçük de daha küçük değildir.

Bak, Demokritos'a nasıl karşılık veriyor. Demokritos, tabiatı araştıran biri olarak ve isabetle şunu sorar: Bir koni tabanına paralel bir düzlemle kesilirse, kesitlerin yüzeyleri eşit mi olur, eşitsiz mi? Eşitsizse koni pürüzlü olur, basamak gibi birçok çentik ve engebe kazanır; eşitse kesitler eşit olur ve koni silindirin durumuna düşer, eşitsiz değil eşit dairelerden oluşur ki bu en saçmasıdır. Khrysippos burada Demokritos'un bilmediğini ileri sürerek yüzeylerin ne eşit ne eşitsiz olduğunu, cisimlerin ise, yüzeyleri ne eşit ne eşitsiz olduğu için eşitsiz olduğunu söylüyor.

Yüzeyler ne eşit ne eşitsizken cisimlerin eşitsiz olmasını kanunlaştırmak, insanın kendine aklına geleni yazma konusunda şaşılacak bir yetki vermesidir. Çünkü akıl, apaçıklıkla birlikte, tam tersini kavramamızı sağlar: Eşitsiz cisimlerin yüzeyleri eşitsizdir, daha büyüğün yüzeyi de daha büyüktür; yeter ki daha büyük olduğu fazlalık yüzeysiz kalmasın. Çünkü daha büyüklerin yüzeyleri daha küçüklerin yüzeylerini aşmayıp onlardan önce bitiyorsa, sınırı olan cismin bir parçası sınırsız olur. Eğer bunu zorunlu olarak söylediğini öne sürerse […]; çünkü konide kuşkulandığı çentikleri elbette yüzeylerin değil, cisimlerin eşitsizliği yapar. Yüzeyleri devreden çıkarıp cisimlerde çürütülmüş engebeyi bırakmak gülünçtür.

Ama varsayımda kalalım: Böyle şeyler uydurmaktan daha çok kavrama aykırı ne olabilir? Bir yüzeyin başka bir yüzeyle ne eşit ne eşitsiz olduğunu koyarsak, büyüklüğün büyüklükle, sayının sayıyla ne eşit ne eşitsiz olduğunu da söyleyebiliriz; hem de eşitle eşitsiz arasındaki, ikisi de olmayan ortanın ne olduğunu söyleyemeden, kavrayamadan. Yüzeyler ne eşit ne eşitsizse, dairelerin de ne eşit ne eşitsiz kavranmasına ne engel olur? Çünkü koni kesitlerinin yüzeyleri elbette dairedir. Dairelerin böyle olduğunu kabul edersek, çaplarını da ne eşit ne eşitsiz saymalıyız; öyleyse açıları, üçgenleri, paralelkenarları, paralelyüzlüleri ve cisimleri de. Uzunluklar birbirine ne eşit ne eşitsizse, ağırlık, vuruş ve cisimler de öyle olacaktır.

Sonra boşluklar ve bölünmez şeyler getirenleri, ne hareket eden ne duran bir şey varsayanları nasıl eleştirmeye cüret ediyorlar? Kendileri şu önermeleri yanlış ilan ediyor: "Bazı şeyler birbirine eşit değilse, birbirine eşitsizdir" ve "Bunlar birbirine eşit değildir ama eşitsiz de değildir." Madem daha büyük olup aşmayan bir şey olduğunu söylüyor, bunların birbiriyle örtüşüp örtüşmeyeceğini sormaya değer. Örtüşürse biri nasıl daha büyük olur? Örtüşmezse birinin aşıp ötekinin eksik kalması nasıl zorunlu olmaz? İkisi de olmadığına göre, biri daha büyük olduğu için örtüşmeyecek, daha büyük olmadığı için de örtüşecek. Ortak kavramları korumayanlar böyle aporialara düşmek zorundadır.

39

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἐπὶ δὲ τούτοις ἐπινεανιευόμενός φησι τῆς πυραμίδος ἐκ τριγώνων συνισταμένης τὰς πλευρὰς κατὰ τὴν συναφὴν ἐγκεκλιμένας ἀνίσους μὲν εἶναι, μὴ ὑπερέχον δʼ ᾗ μείζονές εἰσιν οὕτως ἐτήρει τὰς ἐννοίας. εἰ γὰρ ἔστι τι μεῖζον καὶ μὴ ὑπερέχον, ἔσται τι μικρότερον καὶ μὴ ἐλλεῖπον· ὥστε καὶ ἄνισον μήθʼ ὑπερέχον μήτʼ ἐλλεῖπον, τουτέστιν ἴσον τὸ ἄνισον καὶ οὐ μεῖζον τὸ μεῖζον οὐδὲ μικρότερον τὸ μικρότερον. ἔτι τοίνυν ὅρα τίνα τρόπον ἀπήντησε Δημοκρίτῳ, διαποροῦντι φυσικῶς καὶ ἐπιτυχῶς, εἰ κῶνος τέμνοιτο παρὰ τὴν βάσιν ἐπιπέδῳ, τί χρὴ διανοεῖσθαι τὰς τῶν τμημάτων ἐπιφανείας, ἴσας ἢ ἀνίσους γιγνομένας. ἄνισοι μὲν γὰρ οὖσαι τὸν κῶνον ἀνώμαλον παρέξουσι, πολλὰς ἀποχαράξεις λαμβάνοντα βαθμοειδεῖς; καὶ τραχύτητας· ἴσων δʼ οὐσῶν, ἴσα τμήματα ἔσται καὶ φανεῖται τὸ τοῦ κυλίνδρου πεπονθὼς ὁ κῶνος, ἐξ ἴσων συγκείμενος καὶ οὐκ ἀνίσων κύκλων, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον. ἐνταῦθα δὴ τὸν Δημόκριτον ἀποφαίνων ἀγνοοῦντα τὰς μὲν ἐπιφανείας φησὶ μήτʼ ἴσας εἶναι μήτʼ ἀνίσους, ἄνισα δὲ τὰ σώματα τῷ μήτʼ ἴσας εἶναι μήτʼ ἀνίσους τὰς ἐπιφανείας. τὸ μὲν δὴ νομοθετεῖν τῶν ἐπιφανειῶν μήτʼ ἴσων μήτʼ ἀνίσων οὐσῶν τὰ σώματα συμβαίνειν ἄνισα εἶναι θαυμαστὴν ἐξουσίαν αὑτῷ τοῦ γράφειν ὅ τι ἂν ἐπίῃ διδόντος ἐστί. τοὐναντίον γὰρ ὁ λόγος μετὰ τῆς ἐναργείας νοεῖν δίδωσι τῶν ἀνίσων σωμάτων ἀνίσους εἶναι τὰς ἐπιφανείας, καὶ μείζονα τὴν τοῦ μείζονα· εἴ γε μὴ μέλλει τὴν ὑπεροχήν, μεῖζόν ἐστιν, ἐστερημένην ἐπιφανείας ἕξειν. εἰ γὰρ οὐχ ὑπερβάλλουσι τὰς τῶν ἐλαττόνων ἐπιφανείας αἱ τῶν μειζόνων ἀλλὰ προαπολείπουσιν, ἔσται σώματος; πέρας ἔχοντος μέρος ἄνευ πέρατος καὶ ἀπεράτωτον. εἰ γὰρ λέγει, ὅτι βιαζόμενος οὕτω […] ἃς γὰρ ὑφορᾶται περὶ τὸν κῶνον ἀναχαράξεις, ἡ τῶν σωμάτων ἀνισότης δήπουθεν οὐχ ἡ τῶν ἐπιφανειῶν ἀπεργάζεται. γελοῖον οὖν τὸ τὰς ἐπιφανείας ὑπεξαιρούμενον ἐν τοῖς σώμασιν ἐλεγχομένην ἀπολιπεῖν ἀνωμαλίαν. ἀλλʼ ἂν μένωμεν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως, τί μᾶλλόν ἐστι παρὰ τὴν ἔννοιαν ἢ τὰ τοιαῦτα πλάττειν; εἰ γὰρ ἐπιφάνειαν ἐπιφανείᾳ θήσομεν μήτʼ ἴσην εἶναι μήτʼ ἄνισον, καὶ τὸ μέγεθος ἔσται μεγέθει φάναι καὶ ἀριθμὸν ἀριθμῷμήτʼ ἴσον εἶναι μήτʼ ἄνισον καὶ ταῦτʼ ἴσου καὶ ἀνίσου καὶ ἀνίσου μέσον, ὃ μηδέτερόν ἐστιν, οὐκ ἔχοντας εἰπεῖν οὐδὲ νοῆσαι δυναμένους. ἔτι δʼ οὐσῶν ἐπιφανειῶν μήτʼ ἴσων μήτʼ ἀνίσων, τί κωλύει καὶ κύκλους νοεῖσθαι μήτʼ ἴσους μήτʼ ἀνίσους; αὐταὶ γὰρ δήπουθεν αἱ τῶν κωνικῶν τμημάτων ἐπιφάνειαι κύκλοι εἰσίν· εἰ δὲ κύκλους, καὶ διαμέτρους κύκλων θετέον μήτʼ ἴσους μήτʼ ἀνίσους εἰ δὲ τοῦτο, καὶ γωνίας καὶ τρίγωνα καὶ παραλληλόγραμμα καὶ παραλληλεπίπεδα καὶ σώματα. καὶ γὰρ εἰ μήκη ἐστὶ μήτʼ ἴσα μήτʼ ἄνισα ἀλλήλοις, καὶ βάρος ἔσται καὶ πληγὴ καὶ σώματα. εἶτα πῶς τολμῶσιν ἐπιτιμᾶν τοῖς τὰς κενότητας εἰσάγουσι καὶ ἀμερῆ τινα καὶ μαχόμενον μήτε κινεῖσθαι μήτε μένειν ὑποτιθεμένοις, αὐτοὶ τὰ τοιαῦτα ἀξιώματα ψευδῆ λέγοντες εἶναι; εἴ τινα μή ἐστιν ἴσα ἀλλήλοις, ἐκεῖνα ἄνισὰ ἐστιν ἀλλήλοις· καὶ οὐκ ἔστι μὲν ἴσα ταῦτʼ ἀλλήλοις, οὐκ ἄνισα δʼ ἐστὶ ταῦτʼ ἀλλήλοις. ἐπεὶ δέ φησιν εἶναί τι μεῖζον οὐ μὴν ὑπερέχον ἄξιον ἀπορῆσαι πότερον ταῦτʼ ἐφαρμόσει ἀλλήλοις. εἰ μὲν γὰρ ἐφαρμόσει, πῶς μεῖζόν ἐστι θάτερον; εἰ δʼ οὐκ ἐφαρμόσει, πῶς οὐκ ἀνάγκη τὸ μὲν ὑπερέχειν τὸ δʼ ἐλλείπειν; τῷ δὲ μηδέτερον ὑπάρχειν καὶ οὐκ ἐφαρμόσει τῷ μεῖζον εἶναι καὶ ἐφαρμόσει τῷ μὴ μεῖζον εἶναι θάτερον. ἀνάγκη γὰρ ἐν· τοιαύταις ἀπορίαις γίγνεσθαι τοὺς τὰς κοινὰς ἐννοίας μὴ φυλάττοντας.

40Diadumenos: Hiçbir şeyin hiçbir şeye dokunmaması kavrama aykırıdır; cisimlerin birbirine dokunup hiçbir şeyle dokunmaması da daha az aykırı değildir. Bunu, cismin en küçük parçalarını kabul etmeyen, dokunur görünen şeyden hep önce bir şey alan, ötesine ilerlemeyi hiç bırakmayanlar kabullenmek zorundadır. Bölünmezleri savunanlara kendilerinin en çok yönelttikleri itiraz şudur: Bütünlerin bütünlerle de, parçaların parçalarla da teması yoktur; birincisi temas değil karışım olur, ikincisi ise mümkün değildir, çünkü bölünmezlerin parçası yoktur. Peki hiçbir son ve ilk parça bırakmayarak kendileri buna düşmüyor mu? Vallahi, diyorlar, cisimler birbirine bütünüyle de, parçayla da değil, sınırla dokunur; sınır ise cisim değildir. Öyleyse cisim cisme cisimsizle dokunacak; ya da araya cisimsiz girdiği için dokunmayacak. Dokunursa cisim cisimsizle bir şey yapacak ve bir şeyden etkilenecek; çünkü birbirine bir şey yapmak, birbirinden etkilenmek ve dokunmak cisimlerin tabiatındandır. Cisim cisimsizle temas ediyorsa, onunla bitişmesi, karışması ve kaynaşması da olacaktır.

Ayrıca bitişme ve karışımlarda cisimlerin sınırları ya kalır ya da kalmayıp yok olur. İkisi de kavrama aykırıdır. Cisimsizlerin yok oluşunu ve doğuşunu kendileri de kabul etmez; kendi sınırlarını koruyan cisimlerin karışımı ve bitişmesi de olamaz, çünkü sınır cismin tabiatını belirler ve sabitler. Karışımlar parçaların parçalar yanına konması değil de, onların dediği gibi karışanların bütünüyle birbirine karışması ise, karışmalarda sınırların yok olduğu, ayrılmalarda yeniden doğduğu kabul edilmelidir. Bunu kimse kolay kolay kavrayamaz.

Dahası, cisimler birbirine neyle dokunuyorsa, birbirini onunla sıkar, ezer, kırar; cisimsiz olanın bunları yapması ya da görmesi ise mümkün değildir, düşünülebilir bile değildir. Oysa bizi bunu düşünmeye zorluyorlar. Küre düzleme bir noktada dokunuyorsa, açıktır ki düzlem üzerinde de bir noktayla sürüklenir; yüzeyi aşı boyasına bulanmışsa düzleme kırmızı bir çizgi sürer; kızdırılmışsa düzlemi kızdırır. Oysa bir cismin cisimsizle boyanması, cisimsizle kızdırılması kavrama aykırıdır. Pişmiş topraktan ya da kristalden bir kürenin yüksekten taş bir düzleme düştüğünü düşünelim: Sert bir şeye çarpınca kırılmaması akla aykırı olur; cisimsiz bir sınır ve nokta üzerine düştüğü için kırılması ise daha da saçmadır. Böylece cisimsizler ve cisimler hakkındaki ön kavramları her yönden karışıyor, daha doğrusu ortadan kalkıyor; çünkü birçok imkânsız şeyi ileri sürüyorlar.

40

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ μὴν τὸ μηδενὸς ἅπτεσθαι μηδὲν παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν· οὐχ ἧττον δὲ τοῦτο, ἅπτεσθαι μὲν ἀλλήλων τὰ σώματα μηδενὶ δʼ ἅπτεσθαι τοῦτο δʼ ἀνάγκη προσδέχεσθαι τοῖς μὴ ἀπολείπουσιν ἐλάχιστα μέρη σώματος, ἀλλʼ ἀεί τι τοῦ δοκοῦντος ἅπτεσθαι πρότερον λαμβάνουσι καὶ μηδέποτε τοῦ προάγειν ἐπέκεινα παυομένοις. ὃ γοῦν αὐτοὶ μάλιστα προφέρουσι τοῖς τῶν ἀμερῶν προϊσταμένοις, τοῦτʼ ἐστὶ τὸ μήθʼ ὅλοις ὅλων ἁφὴν εἶναι μήτε μέρεσι μερῶν τὸ μὲν γὰρ οὐχ ἁφὴν ἀλλὰ κρᾶσιν ποιεῖν, τὸ δʼ οὐκ εἶναι δυνατόν, μέρη τῶν ἀμερῶν οὐκ ἐχόντων πῶς οὖν οὐκ αὐτοὶ τούτῳ περιπίπτουσι, μηδὲν μέρος ἔσχατον μηδὲ πρῶτον ἀπολείποντες; ὅτι νὴ Δία ψαύειν κατὰ πέρας τὰ σώματα οὐχ ὅλα ὅλων οὐδὲ κατὰ μέρος λέγουσι· τὸ δὲ πέρας σῶμα οὔκ ἐστιν. ἅψεται τοίνυν σῶμα σώματος ἀσωμάτῳ· καὶ οὐχ ἅψεται πάλιν, ἀσωμάτου μεταξὺ ὄντος. εἰ δʼ ἅψεται, καὶ ποιήσει τι καὶ πείσεται τῷ ἀσωμάτῳ τὸ σῶμα· ποιεῖν γάρ τι καὶ πάσχειν ὑπʼ ἀλλήλων καὶ ἅπτεσθαι τὰ σώματα πέφυκεν. εἰ δʼ ἁφὴν ἴσχει τῷ ἀσωμάτῳ τὸ σῶμα, καὶ συναφὴν ἕξει καὶ κρᾶσιν καὶ συμφυΐαν. ἔτι γὰρ ἐν ταῖς συναφαῖς; καὶ κράσεσιν ἢ μένειν ἀναγκαῖον ἢ μὴ μένειν, ἀλλʼ ἐφθάρθαι τὰ πέρατα τῶν σωμάτων. ἑκάτερον δὲ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι· φθορὰς μὲν γὰρ ἀσωμάτων καὶ γενέσεις οὐδʼ αὐτοὶ καταλείπουσι κρᾶσις δὲ καὶ συναφὴ σωμάτων ἰδίοις χρωμένων πέρασιν οὐκ ἂν γένοιτο τὸ γὰρ πέρας ὁρίζει καὶ ἵστησι τὴν τοῦ σώματος φύσιν· αἱ δὲ κράσεις, εἰ μὴ μερῶν παρὰ μέρη παραθέσεις εἰσὶν ἀλλʼ ὅλοις ὅλα τὰ κιρνάμενα συγχέουσιν, ὥσπερ οὗτοι λέγουσι, φθορὰς ἀπολειπτέον περάτων ἐν ταῖς μίξεσιν, εἶτα γενέσεις ἐν ταῖς διαστάσεσι ταῦτα δʼ οὐδεὶς ἂν ῥᾳδίως νοήσειεν. ἀλλὰ μὴν καθʼ ὃ γʼ ἅπτεται τὰ σώματα ἀλλήλων, κατὰ τοῦτο καὶ πιέζεται καὶ θλίβεται καὶ συντρίβεται ὑπʼ ἀλλήλων ἀσώματον δὲ ταῦτα πάσχειν ἢ ποιεῖν οὐ δυνατόν, ἀλλʼ οὐδὲ διανοητόν ἐστι· τοῦτο δὲ βιάζονται νοεῖν ἡμᾶς. εἰ γὰρ ἡ σφαῖρα τοῦ ἐπιπέδου κατὰ σημεῖον ἅπτεται, δῆλον ὅτι καὶ σύρεται κατὰ σημεῖον διὰ τοῦ ἐπιπέδου· κἂν μίλτῳ τὴν ἐπιφάνειαν ἀληλιμμένη, μιλτίνην ἐνομόρξεται τῷ ἐπιπέδῳ γραμμήν· κἂν πεπυρρωμένη, πυρρώσει τὸ ἐπίπεδον ἀσωμάτῳ δὲ χρώζεσθαι καὶ ἀσωμάτῳ πυροῦσθαι σῶμα παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν. ἂν δὲ δὴ κεραμεᾶν ἢ κρυσταλλίνην σφαῖραν εἰς ἐπίπεδον φερομένην λίθινον ἀφʼ ὕψους νοήσωμεν, ἄλογον εἰ μὴ συντριβήσεται, πληγῆς πρὸς ἀντίτυπον γενομένης ἀτοπώτερον δὲ τὸ συντριβῆναι κατὰ πέρας καὶ σημεῖον ἀσώματον προσπεσοῦσαν. ὥστε πάντῃ τὰς περὶ τῶν ἀσωμάτων καὶ σωμάτων αὐτοῖς ταράττεσθαι προλήψεις, μᾶλλον δʼ ἀναιρεῖσθαι, πολλὰ τῶν ἀδυνάτων παρατιθεμένοις

41Diadumenos: Geleceğin ve geçmişin zaman olup şimdinin zaman olmaması, "az önce" ile "geçenlerde"nin bulunup "şimdi"nin hiç olmaması kavrama aykırıdır. Oysa en küçük zamanı kabul etmeyen, şimdinin bölünmez olmasını istemeyen Stoacılarda böyle oluyor: Birinin şimdiki diye alıp düşündüğünü sandığı her şeyin bir kısmının gelecek, bir kısmının geçmiş olduğunu söylüyorlar. Böylece, şimdi olduğu söylenen şeyin bir kısmı geleceğe, bir kısmı geçmişe paylaştırılırsa, şimdiye hiçbir şey kalmıyor, şimdiki zamandan hiçbir parça artmıyor.

Demek iki şeyden biri çıkıyor: Ya "zaman vardı" ve "zaman olacak" deyip "zaman var"ı kaldıracaklar; ya da şimdiki bir zaman olduğunu, onun bir kısmının şimdiydi, bir kısmının şimdi olacağını, var olanın bir kısmının gelecek, bir kısmının geçmiş, şimdinin bir kısmının önce, bir kısmının sonra olduğunu söyleyecekler. Böylece şimdi, "henüz şimdi olmayan" ile "artık şimdi olmayan" olur; çünkü geçmiş artık şimdi değildir, gelecek de henüz şimdi değildir. Böyle bölenler, bugünün bir kısmının dün, bir kısmının yarın, bu yılın bir kısmının geçen yıl, bir kısmının gelecek yıl, "aynı anda"nın bir kısmının önce, bir kısmının sonra olduğunu da söylemek zorundadır. Çünkü "henüz"ü, "artık"ı, "artık değil"i, "şimdi"yi ve "şimdi değil"i aynı yapmakla bunlardan hiç de daha akla yatkın olmayan bir karışıklık yaratıyorlar. Bütün öteki insanlar ise "az önce" ile "birazdan"ı şimdiden farklı parçalar olarak kabul eder, kavrar ve öyle sayarlar; birini şimdiden önce, ötekini sonra koyarlar.

Bunlardan Arkhedemos, şimdinin geçmişle gelmekte olanın bir başlangıcı ve buluşma yeri olduğunu söylerken, anlaşılan, bütün zamanı ortadan kaldırdığının farkında değildir. Çünkü şimdi zaman değil de zamanın sınırıysa, zamanın her parçası da şimdi gibiyse, bütün zamanın hiç parçası olmadığı, tamamen sınırlara, buluşma yerlerine ve başlangıçlara çözüldüğü görülür. Khrysippos ise bölmede ustalık göstermek isteyerek, Boşluk Üzerine'de ve başka bazı yerlerde zamanın geçmişinin ve geleceğinin gerçekten var olmadığını ama bulunduğunu, yalnız şimdikinin gerçekten var olduğunu söyler; Parçalar Üzerine'nin üçüncü, dördüncü ve beşinci kitaplarında ise şimdiki zamanın bir kısmının gelecek, bir kısmının geçmiş olduğunu koyar. Böylece zamanın gerçekten var olan kısmını, var olanın gerçekten var olmayan parçalarına bölüyor, daha doğrusu zamandan gerçekten var olan hiçbir şey bırakmıyor; çünkü şimdikinin gelecek ya da geçmiş olmayan hiçbir parçası yoktur.

41

ΔΙΑΔΟΥΜ. παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστι χρόνον εἶναι μέλλοντα καὶ παρῳχημένον, ἐνεστῶτα δὲ μὴ εἶναι χρόνον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἄρτι καὶ τὸ πρῴην ὑφεστάναι, τὸ δὲ νῦν ὅλως μηδὲν εἶναι. καὶ μὴν τοῦτο συμβαίνει τοῖς Στωικοῖς ἐλάχιστον χρόνον μὴ ἀπολείπουσι μηδὲ τὸ νῦν ἀμερὲς εἶναι βουλομένοις, ἀλλʼ ὅ τι ἄν τις ὡς ἐνεστὼς οἴηται λαβὼν διανοεῖσθαι, τούτου τὸ μὲν μέλλον τὸ δὲ παρῳχημένον εἶναι φάσκουσιν ὥστε μηδὲν κατὰ τὸ νῦν ὑπομένειν μηδὲ λείπεσθαι μόριον χρόνου παρόντος, ἄν, ὃς λέγεται παρεῖναι, τούτου τὰ μὲν εἰς τὰ μέλλοντα τὰ δʼ εἰς τὰ παρῳχημένα διανέμηται. δυεῖν οὖν συμβαίνει θάτερον, ἢ τὸ ἦν χρόνος καὶ ἔσται χρόνος τιθέντας ἀναιρεῖν τὸ ἔστι χρόνος · ἢ ἔστι χρόνος ἐνεστηκώς , οὗ τὸ μὲν ἐνειστήκει τὸ δʼ ἐνστήσεται καὶ λέγειν ὅτι τοῦ ὑπάρχοντος τὸ μὲν μέλλον ἐστὶ τὸ δὲ παρῳχημένον, καὶ τοῦ νῦν τὸ μὲν πρότερον τὸ δʼ ὕστερον ὥστε νῦν εἶναι τὸ μηδέπω νῦν καὶ τὸ μηκέτι νῦν · οὐκέτι γὰρ νῦν τὸ παρῳχημένον καὶ οὐδέπω νῦν τὸ μέλλον. ἀνάγκη δʼ οὕτω διαιροῦσι λέγειν αὐτοῖς, ὅτι καὶ τοῦ σήμερον τὸ μὲν ἐχθὲς τὸ δʼ αὔριον καὶ τοῦ τῆτες τὸ μὲν πέρυσι τὸ δʼ εἰς νέωτα, καὶ τοῦ ἅμα τὸ μὲν πρότερον τὸ δʼ ὕστερον. οὐδὲν γὰρ ἐπιεικέστερα τούτων κυκῶσι, ταὐτὰ ποιοῦντες τὸ μηδέπω καὶ τὸ ἤδη καὶ τὸ μηκέτι καὶ τὸ νῦν καὶ τὸ μὴ νῦν · οἱ δʼ ἄλλοι πάντες ἄνθρωποι καὶ τὸ ἄρτι καὶ τὸ μετὰ μικρόν , ὡς ἕτερα τοῦ νῦν μόρια, καὶ τὸ μὲν μετὰ τὸ νῦν τὸ δὲ πρὸ τοῦ νῦν τίθενται καὶ νοοῦσι καὶ νομίζουσι. τούτων Ἀρχέδημος μὲν ἀρχήν τινα καὶ συμβολὴν εἶναι λέγων τοῦ παρῳχημένου καὶ τοῦ ἐπιφερομένου τὸ νῦν λέληθεν αὑτὸν ὡς ἔοικε τὸν πάντα χρόνον ἀναιρῶν. εἰ γὰρ τὸ νῦν οὐ χρόνος ἐστὶν ἀλλὰ πέρας χρόνου πᾶν δὲ μόριον χρόνου τοιοῦτον οἷον τὸ νῦν ἐστιν, οὐδὲν φαίνεται μέρος ἔχων ὁ σύμπας χρόνος ἀλλʼ εἰς πέρατα διόλου καὶ συμβολὰς καὶ ὁρμὰς ἀναλυόμενος. Χρύσιππος δὲ βουλόμενος φιλοτεχνεῖν περὶ τὴν διαίρεσιν ἐν μὲν τῷ περὶ τοῦ Κενοῦ καὶ ἄλλοις τισὶ ʼτὸ μὲν παρῳχημένον τοῦ χρόνου καὶ τὸ μέλλον οὐχ ὑπάρχειν ἀλλʼ ὑφεστηκέναι φησί, μόνον δʼ ὑπάρχειν τὸ ἐνεστηκός ἐν δὲ τῷ τρίτῳ καὶ τετάρτῳ καὶ πέμπτῳ περὶ τῶν Μερῶν τίθησι τοῦ ἐνεστηκότος χρόνου τὸ μὲν μέλλον εἶναι τὸ δὲ παρεληλυθός. ὥστε συμβαίνει τὸ ὑπάρχον αὐτῷ τοῦ χρόνου διαιρεῖν εἰς τὰ μὴ ὑπάρχοντα τοῦ ὑπάρχοντος, μᾶλλον δʼ ὅλως τοῦ χρόνου μηδὲν ἀπολείπειν ὑπάρχον, εἰ τὸ ἐνεστηκὸς οὐδὲν ἔχει μέρος, ὃ μὴ μέλλον ἐστὶν ἢ παρῳχημένον.

42Diadumenos: Onların zaman kavramı, avuçta su tutmaya benzer: Sıktıkça akıp kayar. Eylemler ve hareketler konusunda söyledikleri ise apaçıklığı büsbütün karıştırır. Çünkü şimdinin bir kısmı geçmişe, bir kısmı geleceğe bölünüyorsa, şimdi hareket edenin bir kısmının hareket etmiş, bir kısmının hareket edecek olması, hareketin sonunun ve başlangıcının kalkması, eylemler de zamanla birlikte bölündüğünden hiçbir işin ilk parçasının olmaması, son parçasının da olmayacak olması zorunludur. Şimdiki zamanın bir kısmının geçmiş, bir kısmının gelecek olduğunu söyledikleri gibi, yapılanın da bir kısmı yapılmış, bir kısmı yapılacaktır. Peki öğle yemeği yemek, yazmak, yürümek ne zaman başladı, ne zaman bitecek, yemek yiyen herkes yemiş ve yiyecekse, yürüyen herkes yürümüş ve yürüyecekse? Korkuncun en korkuncu, diyorlar, yaşayan yaşamış ve yaşayacaksa, yaşamanın başlangıcı olmamış, sonu da olmayacaktır; anlaşılan her birimiz yaşamaya başlamadan doğmuş, yaşamayı bırakmadan öleceğiz.

Çünkü son parça yoksa, yaşayanın şimdisinden geleceğe hep bir şey artıyorsa, "Sokrates yaşayacak" hiçbir zaman yanlış olmaz. "Sokrates yaşıyor" ne zaman doğruysa, "Sokrates öldü" o zaman yanlıştır. Öyleyse "Sokrates yaşayacak" zamanın sonsuz parçasında doğruysa, "Sokrates öldü" zamanın hiçbir parçasında doğru olmayacaktır. Peki bir işin sonu ne olabilir, yapılan nerede biter, "yapılıyor" ne zaman doğruysa "yapılacak" da doğruysa? Konuşan ve yazan Platon için "Platon bir gün konuşmayı bırakacak" diyen yalan söylemiş olur, konuşan için "konuşacak", yazan için "yazacak" hiçbir zaman yanlış değilse.

Ayrıca olmakta olanın, ya olmuş ya olacak, ya geçmiş ya gelecek olmayan hiçbir parçası yoktur; olmuş, geçmiş ve gelecek olanın hissi ise yoktur; öyleyse kesinlikle hiçbir şeyin hissi yoktur. Çünkü geçmişi ya da geleceği ne görürüz ne duyarız, olmuş ya da olacak şeylerin başka bir hissini de edinmeyiz. Öyleyse şimdikinin bir kısmı gelecek, bir kısmı geçmişse, bir kısmı olmuş, bir kısmı olacaksa, hiçbir şey, yanımızda bulunsa bile, hissedilir değildir.

42

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἡ μὲν οὖν τοῦ χρόνου νόησις αὐτοῖς οἷον ὕδατος περίδραξις, ὅσῳ μᾶλλον πιέζεται, διαρρέοντος καὶ διολισθάνοντος· τὰ δὲ τῶν πράξεων καὶ κινήσεων τὴν πᾶσαν ἔχει σύγχυσιν τῆς ἐναργείας ἀνάγκη γάρ, εἰ τοῦ νῦν τὸ μὲν εἰς τὸ παρῳχημένον τὸ δʼ εἰς τὸ μέλλον διαιρεῖται, καὶ τοῦ κινουμένου κατὰ τὸ νῦν τὸ μὲν κεκινῆσθαι τὸ δὲ κινήσεσθαι πέρας δὲ κινήσεως ἀνῃρῆσθαι καὶ ἀρχὴν μηδενὸς δʼ ἔργου πρῶτον γεγονέναι μηδʼ ἔσχατον ἔσεσθαι μηδέν, τῷ χρόνῳ τῶν πράξεων συνδιανεμομένων. ὡς γὰρ τοῦ ἐνεστῶτος χρόνου τὸ μὲν παρῳχῆσθαι τὸ δὲ μέλλειν λέγουσιν, οὕτω τοῦ πραττομένου τὸ μὲν πεπρᾶχθαι τὸ δὲ πραχθήσεσθαι. πότε τοίνυν ἔσχεν ἀρχὴν πότε δʼ ἕξει τελευτὴν τὸ ἀριστᾶν τὸ γράφειν τὸ βαδίζειν, εἰ πᾶς μὲν ὁ ἀριστῶν ἠρίστησε καὶ ἀριστήσει πᾶς δʼ ὁ βαδίζων ἐβάδιζε καὶ βαδιεῖται; τὸ δὲ δεινῶν, φασί, δεινότατον, εἰ τῷ ζῶντι τὸ ἐζηκέναι καὶ ζήσεσθαι συμβέβηκεν, οὔτʼ ἀρχὴν ἔσχε τὸ ζῆν οὔθʼ ἕξει πέρας· ἀλλʼ ἕκαστος ἡμῶν ὡς ἔοικε γέγονε μὴ ἀρξάμενος τοῦ ζῆν καὶ τεθνήξεται μὴ παυσάμενος. εἰ γὰρ οὐδέν ἐστιν ἔσχατον μέρος ἀλλʼ ἀεί τι τῷ ζῶντι τοῦ παρόντος εἰς τὸ μέλλον περίεστιν, οὐδέποτε γίγνεται ψεῦδος τὸ ζήσεσθαι Σωκράτη· ἀλλʼ ὁσάκις ἀληθὲς ἔσται τὸ ζῇ Σωκράτης , ἐπὶ τοσοῦτον ψεῦδος τὸ τέθνηκε Σωκράτης ὥστʼ, εἰ τὸ ζήσεται Σωκράτης ἀληθές ἐστιν ἐν ἀπείροις χρόνου μέρεσιν, ἐν οὐδενὶ χρόνου μέρει τὸ τέθνηκε Σωκράτης ἀληθὲς ἔσται. καίτοι τί πέρας ἂν ἔργου γένοιτο; ποῦ δʼ ἂν λήξειε τὸ πραττόμενον, ἄν, ὁσάκις ἀληθές ἐστι τὸ πράττεται , τοσαυτάκις ἀληθὲς καὶ τὸ πραχθήσεται; ψεύσεται γὰρ ὁ λέγων περὶ τοῦ γράφοντος καὶ διαλεγομένου Πλάτωνος, ὅτι παύσεταί ποτε Πλάτων διαλεγόμενος , εἰ μηδέποτε ψεῦδός ἐστι τὸ διαλεχθήσεται περὶ τοῦ διαλεγομένου καὶ τὸ γράψει περὶ τοῦ γράφοντος. ἔτι τοίνυν τοῦ γιγνομένου μέρος οὐδὲν ἐστιν, ὅπερ οὐκ ἤτοι γεγονός ἐστιν ἢ γενησόμενον καὶ παρεληλυθὸς ἢ μέλλον· γεγονότος δὲ καὶ γεγενημένου καὶ παρῳχημένου καὶ μέλλοντος αἴσθησις οὐκ ἔστιν· οὐδενὸς οὖν ἁπλῶς αἴσθησίς ἐστιν. οὔτε γὰρ ὁρῶμεν τὸ παρῳχημένον ἢ τὸ μέλλον οὔτʼ ἀκούομεν οὔτʼ ἄλλην τινὰ λαμβάνομεν αἴσθησιν τῶν γεγονότων ἢ γενησομένων· οὐδὲν οὖν, οὐδʼ ἂν παρῇ τι, αἰσθητόν ἐστιν, εἰ τοῦ παρόντος ἀεὶ τὸ μὲν μέλλει τὸ δὲ παρῴχηκε καὶ τὸ μὲν γεγονός ἐστι τὸ δὲ γενησόμενον.

43Diadumenos: Kendileri Epikuros'un rezalet ettiğini ve kavramları zorladığını söyler, çünkü cisimleri eşit hızda hareket ettirir, hiçbirini ötekinden daha hızlı bırakmaz. Bundan çok daha rezil ve kavramlardan çok daha uzak olan, hiçbir şeyin hiçbir şeye yetişememesidir; öyle ki, atasözündeki gibi, Adrastos'un hızlı atı ardından kovalasa bile kaplumbağaya yetişemez. Hareket edenler önce ve sonraya göre hareket ediyorsa, geçtikleri aralıklar da, onların savunduğu gibi sonsuza bölünebiliyorsa, bunun böyle olması zorunludur. Çünkü kaplumbağa ata yalnızca bir plethron önde başlasa, bunu sonsuza bölüp ikisini de önce ve sonraya göre hareket ettirenler en hızlıyı en yavaşa hiçbir zaman yaklaştıramaz; daha yavaş olan hep, sonsuz aralıklara bölünen bir aralık önde gider.

Bir tastan ya da kadehten dökülen suyun hiçbir zaman hepsinin dökülmemesi nasıl kavrama aykırı değildir, nasıl onların dediklerinden çıkmaz? Çünkü sonsuza bölünebilen şeylerin önce ve sonraya göre hareketinin bütünü tamamladığı kavranamaz; hep bölünebilir bir şey bırakarak her dökülmeyi, sıvının her kayışını ve akışını, katının her gidişini, bırakılan ağırlığın her düşüşünü bitmez kılar.

43

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ μὴν αὐτοί γε σχέτλια ποιεῖν τὸν Ἐπίκουρον λέγουσι καὶ βιάζεσθαι τὰς ἐννοίας, ἰσοταχῶς τὰ σώματα κινοῦντα καὶ μηδὲν ἀπολείποντα μηδενὸς ταχύτερον. πολλῷ δὲ τούτου σχετλιώτερόν ἐστι καὶ μᾶλλον ἀπήρτηται τῶν ἐννοιῶν τὸ μηδὲν ὑπὸ μηδενὸς περικαταλαμβάνεσθαι, μηδʼ εἰ χελώνην τὸ τοῦ λόγου φασὶ μετόπισθε διώκοι Ἀδρήστου ταχὺς ἵππος. ἀνάγκη δὲ τοῦτο συμβαίνειν, τῶν μὲν κινουμένων κατὰ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον, τῶν δὲ διαστημάτων, ἃ διεξίασιν, εἰς ἄπειρον ὄντων μεριστῶν, ὥσπερ ἀξιοῦσιν οὗτοι. εἰ γὰρ φθαίη πλέθρῳ μόνον ἡ χελώνη τὸν ἵππον, οἱ τοῦτο μὲν εἰς ἄπειρον τέμνοντες ἑκάτερα δὲ κινοῦντες κατὰ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον, οὐδέποτε τῷ βραδυτάτῳ προσάξουσι τὸ τάχιστον, ἀεί τι διάστημα τοῦ βραδυτέρου προλαμβάνοντος εἰς ἄπειρα διαστήματα μεριζόμενον. τὸ δʼ ἔκ τινος φιάλης ἢ κύλικος ὕδατος ἐκχεομένου μηδέποτε πᾶν ἐκχυθήσεσθαι πῶς οὐ παρὰ τὴν ἔννοιάν ἐστιν, ἢ πῶς οὐχ ἑπόμενον οἷς οὗτοι λέγουσι; τὴν γὰρ κατὰ τὸ πρότερον τῶν εἰς ἄπειρον μεριστῶν κίνησιν οὐκ ἄν τις νοήσειε τὸ πᾶν διανύουσαν, ἀλλʼ ἀεί τι μεριστὸν ὑπολείπουσα ποιήσει πᾶσαν μὲν ἔκχυσιν πᾶσαν δʼ ὀλίσθησιν καὶ ῥύσιν ὑγροῦ καὶ φορὰν στερεοῦ καὶ βάρους μεθειμένου πτῶσιν ἀσυντέλεστον.

44Diadumenos: Kavrama aykırı şeylere değinirken onların birçok saçmalığını atlıyorum. Büyüme argümanı eskidir; Khrysippos'un dediğine göre Epikharmos sormuştur. Akademi'dekiler bu aporianın pek kolay ve hemen çözülür olmadığını düşününce, bunlar onları çok suçladılar, ön kavramları ortadan kaldırmakla, kavramlara aykırı […] diye bağırdılar; oysa kendileri ortak kavramları korumak şöyle dursun, hissi de çarpıtıyorlar.

Argüman basittir ve öncüllerini bunlar da kabul eder: Bütün tek tek ousialar akar ve hareket hâlindedir, kendilerinden bir şeyler bırakır, bir yerden gelenleri alır. Eklenip çıkan sayılar ya da çokluklar aynı kalmaz, söz konusu eklemelerle başka olur, ousia değişime uğrar. Bu değişimlere büyüme ve küçülme denmesi alışkanlıkla haksız yere yerleşmiştir; yerleşik durumdan başka bir duruma götürdükleri için onlara doğuş ve yok oluş demek daha uygundur. Büyümek ve küçülmek ise dayanak olarak kalıp süren cismin hâlleridir.

Bu böyle söylenip kabul edilince, apaçıklığın bu avukatları ve kavramların bu ölçütleri ne istiyor? Her birimizin ikiz, çift tabiatlı, iki kat olmasını. Şairlerin Molionidler'i gibi bazı parçalarda birleşik, bazı parçalarda ayrı değil; aynı rengi, aynı şekli, aynı ağırlığı ve yeri olan […] iki cisim. Daha önce bunları hiçbir insan görmemiş; bu birleşimi, bu ikiliği, bu belirsizliği yalnız bunlar görmüş: Her birimiz iki dayanakmışız, biri ousia, öteki keyfiyet. Biri hep akar, hareket eder, ne büyür ne küçülür, olduğu gibi de kalmaz; öteki kalır, büyür, küçülür ve ötekine zıt her şeye uğrar, onunla kaynaşmış, uyumlanmış, karışmış olup farkını his yoluyla hiçbir yerde yakalatmaz.

Linkeus'un taşların ve meşelerin içinden gördüğü söylenir. Sicilya'da bir gözcü yerinde oturup Kartacalıların gemilerinin limandan çıktığını, bir gün bir gecelik mesafeden görürmüş. Kallikrates ile Myrmekides sinek kanatlarıyla örtülen arabalar yapmış, susam tanesine Homeros dizeleri kazımış. Ama içimizdeki bu başkalığı ve farkı kimse ayırıp göstermedi. Bir kısmımızla hep akan, bir kısmımızla doğumdan ölüme aynı kalan ikili varlıklar olduğumuzu biz de hissetmedik.

Sözü daha basit tutuyorum, çünkü onlar her şeyde dört dayanak yapıyor, daha doğrusu her birimizi dört yapıyorlar; ama saçmalık için ikisi de yeter. Tragedyada Pentheus iki güneş, iki Thebai gördüğünü söyleyince görmediğini, yanlış gördüğünü, aklının saptığını ve bozulduğunu söyleriz. Tek bir şehri değil, bütün insanları, hayvanları, ağaçları, eşyaları, aletleri, giysileri iki kat ve çift tabiatlı sayan, bizi kavramaya değil kavrayamamaya zorlayan bu adamları kendi hâllerine bırakmayacak mıyız? Gerçi burada dayanakların başka tabiatlarını uydurdukları için onları belki bağışlamak gerekir; çünkü büyümeleri kurtarmak ve korumak için çırpınanlara başka hiçbir çare görünmüyor.

44

ΔΙΑΔΟΥΜ. παρίημι δὲ πολλὰς ἀτοπίας αὐτῶν τῶν παρὰ τὴν ἔννοιαν ἐφαπτόμενος. ὁ τοίνυν περὶ αὐξήσεως λόγος; ἐστὶ μὲν ἀρχαῖος· ἠρώτηται γάρ, ὥς φησι Χρύσιππος, ὑπʼ Ἐπιχάρμου· τῶν δʼ ἐν Ἀκαδημείᾳ οἰομένων μὴ πάνυ ῥᾴδιον μηδʼ αὐτόθεν ἕτοιμον εἶναι τὴν ἀπορίαν, πολλὰ κατῃτιᾶσθαι κατεβόησαν, ὡς τὰς προλήψεις ἀναιρούντων καὶ παρὰ τὰς ἐννοίας […] φυλάττουσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν αἴσθησιν προσδιαστρέφουσιν. ὁ μὲν γὰρ λόγος ἁπλοῦς ἐστι καὶ τὰ λήμματα συγχωροῦσιν οὗτοι, τὰς μὲν ἐν μέρει πάσας οὐσίας ῥεῖν καὶ φέρεσθαι, τὰ μὲν ἐξ αὑτῶν μεθιείσας τὰ δέ ποθεν ἐπιόντα προσδεχομένας· οἷς δὲ πρόσεισι καὶ ἄπεισιν ἀριθμοῖς ἢ πλήθεσι ταὐτὰ, μὴ διαμένειν, ἀλλʼ ἕτερα γίγνεσθαι ταῖς εἰρημέναις προσόδοις, ἐξαλλαγὴν τῆς οὐσίας λαμβανούσης αὐξήσεις δὲ καὶ φθίσεις οὐ κατὰ δίκην ὑπὸ συνηθείας ἐκνενικῆσθαι τὰς μεταβολὰς ταύτας λέγεσθαι, γενέσεις καὶ φθορὰς μᾶλλον αὐτὰς ὀνομάζεσθαι προσῆκον, ὅτι τοῦ καθεστῶτος εἰς ἕτερον ἐκβιβάζουσι τὸ δʼ αὔξεσθαι καὶ τὸ μειοῦσθαι πάθη σώματός ἐστιν ὑποκειμένου καὶ διαμένοντος. οὕτω δέ πως τούτων λεγομένων καὶ τιθεμένων, τί ἀξιοῦσιν οἱ πρόδικοι τῆς ἐναργείας οὗτοι καὶ κανόνες τῶν ἐννοιῶν; ἕκαστον ἡμῶν δίδυμον εἶναι καὶ διφυᾶ καὶ διττόν· οὐχ ὥσπερ οἱ ποιηταὶ τοὺς Μολιονίδας τοῖς μὲν ἡνωμένους μέρεσι τοῖς δʼ ἀποκρινομένους, ἀλλὰ δύο σώματα ταὐτὸν ἔχοντα χρῶμα, ταὐτὸν δὲ σχῆμα, ταὐτὸν δὲ βάρος καὶ τόπον […] ὑπὸ μηδενὸς ἀνθρώπων ὁρώμενα πρότερον· ἀλλʼ οὗτοι μόνον εἶδον τὴν σύνθεσιν ταύτην καὶ διπλόην καὶ ἀμφιβολίαν, ὡς δύο ἡμῶν ἕκαστός ἐστιν ὑποκείμενα, τὸ μὲν οὐσία τὸ δὲ ποιότης· καὶ τὸ μὲν ἀεὶ ῥεῖ καὶ φέρεται, μήτʼ αὐξόμενον μήτε μειούμενον μήθʼ ὅλως οἷόν ἐστι διαμένον, τὸ δὲ διαμένει καὶ αὐξάνεται καὶ μειοῦται, καὶ πάντα πάσχει τἀναντία θατέρῳ, συμπεφυκὸς καὶ συνηρμοσμένον καὶ συγκεχυμένον καὶ τῆς διαφορᾶς τῇ αἰσθήσει μηδαμοῦ παρέχον ἅψασθαι. καίτοι λέγεται μὲν ὁ Λυγκεὺς ἐκεῖνος διὰ πέτρας καὶ διὰ δρυὸς ὁρᾶν· ἑώρα δέ τις ἀπὸ σκοπῆς ἐν Σικελίᾳ καθεζόμενος τὰς Καρχηδονίων ἐκ τοῦ λιμένος ναῦς ἐκπλεούσας, ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἀπεχούσας δρόμον· οἱ δὲ περὶ Καλλικράτη καὶ Μυρμηκίδην λέγονται δημιουργεῖν ἅρματα μυίας πτεροῖς καλυπτόμενα καὶ διατορεύειν ἐν σησάμῳ γράμμασιν ἔπη τῶν Ὁμήρου· ταύτην δὲ τὴν ἐν ἡμῖν ἑτερότητα καὶ διαφορὰν οὐδεὶς διεῖλεν οὐδὲ διέστησεν· οὐδʼ ἡμεῖς ᾐσθόμεθα διττοὶ γεγονότες καὶ τῷ μὲν ἀεὶ ῥέοντες μέρει τῷ δʼ ἀπὸ γενέσεως ἄχρι τελευτῆς οἱ αὐτοὶ διαμένοντες. ἁπλούστερον δὲ ποιοῦμαι τὸν λόγον ἐπεὶ τέσσαρά γε ποιοῦσιν ὑποκείμενα· περὶ ἕκαστον, μᾶλλον δὲ τέσσαρʼ ἕκαστον ἡμῶν· ἀρκεῖ δὲ καὶ τὰ δύο πρὸς τὴν ἀτοπίαν, εἴ γε τοῦ μὲν Πενθέως ἀκούοντες ἐν τῇ τραγῳδίᾳ λέγοντος ὡς δύο μὲν ἡλίους ὁρᾷ, διττὰς δὲ Θήβας οὐχ ὁρᾶν αὐτὸν ἀλλὰ παρορᾶν λέγομεν, ἐκτρεπόμενον καὶ παρακινοῦντα τοῖς λογισμοῖς· τούτους δʼ οὐ μίαν πόλιν, ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους καὶ ζῷα καὶ δένδρα πάντα καὶ σκεύη καὶ ὄργανα καὶ ἱμάτια διττὰ καὶ διφυᾶ τιθεμένους οὐ χαίρειν ἐῶμεν, ὡς παρανοεῖν ἡμᾶς μᾶλλον ἢ νοεῖν ἀναγκάζοντας; ἐνταῦθα μὲν οὖν ἴσως αὐτοῖς συγγνωστέον πλάττουσιν ἑτέρας φύσεις ὑποκειμένων· ἄλλη γὰρ οὐδεμία φαίνεται μηχανὴ φιλοτιμουμένοις σῶσαι καὶ διαφυλάξαι τὰς αὐξήσεις.

45Diadumenos: Psykhēde ise ne hâle uğrayıp ya da yine hangi başka varsayımları süsleyip cisimlerin farklarını ve biçimlerini, az kalsın sayıca sonsuz diyeceğim kadar yarattıklarını kimse söyleyemez; söylenebilecek olan, ortak ve alışılmış kavramları sürgün edip, daha doğrusu büsbütün kaldırıp yok ederek yerlerine garip ve yabancı başka kavramlar getirdikleridir. Aretēleri ve kötülükleri, ayrıca tekhnēleri ve bütün anıları, dahası tasavvurları, duyguları, dürtüleri ve onayları cisim sayıp bunların hiçbir yerde bulunmadığını, onlara yer olmadığını söylemek, yalnız kalpte nokta gibi tek bir geçit bırakmak son derece saçmadır. Psykhēnin yönetici kısmını oraya sıkıştırıyorlar; o kısım ise öyle çok cisim tarafından işgal edilmiş ki, onları birbirinden ayırmakta en usta görünenlerin bile çoğu gözünden kaçmıştır.

Bunları yalnız cisim değil, akıllı canlılar da yapmak; her birimizi bu kadar canlının, dost ve uysal olmayan, isyankâr ve düşman bir akıl taşıyan sürüsünü barındıran bir hayvan parkı, ağıl ya da tahta at ilan etmek... Bunların uydurdukları bu şeyi nasıl kavramalı, ne ad vermeli? Bu, apaçıklığı ve sağduyuyu küçümsemenin ve onlara karşı kanunsuzluğun en aşırı hâlidir.

Üstelik yalnız aretēlerin ve kötülüklerin canlı olduğunu söylemiyorlar; yalnız öfkeler, kıskançlıklar, acılar, başkasının kötülüğüne sevinmeler gibi duyguları, kavramaları, tasavvurları ve bilgisizlikleri, ayakkabıcılık ve bakırcılık gibi tekhnēleri de değil; bunlara ek olarak etkinlikleri de cisim ve canlı yapıyorlar: Gezinti canlıdır, dans, ayakkabı giyme, selam verme, sövme de. Bundan gülmenin ve ağlamanın da canlı olduğu çıkar; öyleyse öksürük, hapşırık, inilti, elbette tükürük, sümkürme ve geri kalanı da; bunlar açıktır. Azar azar ilerleyen akıl yürütmeyle buralara götürülünce de kızmasınlar; Khrysippos'un Fizik Soruları'nın birinci kitabında şöyle ilerlediğini hatırlasınlar: Gece cisimken akşam, şafak ve gece yarısı cisim olmayacak değildir; gündüz cisimken yeni ay günü, ayın onuncu, on beşinci ve otuzuncu günü cisim olmayacak değildir; ay da cisimdir, yaz da, sonbahar da, yıl da.

45

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἐν δὲ τῇ ψυχῇ τί παθόντες ἤ τίνας πάλιν ἄλλας ὑποθέσεις κοσμοῦντες ἐνδημιουργοῦσι σωμάτων διαφορὰς καὶ ἰδέας ὀλίγου δέω εἰπεῖν ἀπείρους τὸ πλῆθος, οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· ἀλλʼ ὅτι τὰς κοινὰς καὶ συνήθεις ἐξοικίζοντες ἐννοίας, μᾶλλον δʼ ὅλως ἀναιροῦντες καὶ διαφθείροντες, ἑτέρας ἐπεισάγουσιν ἀλλοκότους καὶ ξένας. ἄτοπον γὰρ εὖ μάλα τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας, πρὸς δὲ ταύταις τὰς τέχνας καὶ τὰς μνήμας πάσας, ἔτι δὲ φαντασίας καὶ πάθη καὶ ὁρμὰς καὶ συγκαταθέσεις σώματα ποιουμένους ἐν μηδενὶ φάναι κεῖσθαι μηδʼ ὑπάρχειν τόπον τούτοις, ἕνα δὲ τὸν ἐν τῇ καρδίᾳ πόρον στιγμιαῖον ἀπολιπεῖν, ὅπου τὸ ἡγεμονικὸν συστέλλουσι τῆς ψυχῆς, ὑπὸ τοσούτων σωμάτων κατεχόμενον, ὅσων τοὺς πάνυ δοκοῦντας ἀφορίζειν καὶ ἀποκρίνειν ἕτερον ἑτέρου πολὺ πλῆθος διαπέφευγε. τὸ δὲ μὴ μόνον σώματα ταῦτα ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ ζῷα λογικὰ καὶ ζῴων τοσούτων σμῆνος οὐ φίλιον οὐδʼ ἥμερον, ἀλλʼ ὄχλον ἀντιστάτην κακίαις καὶ πολέμιον νοῦν ἔχοντας, ἀποφαίνειν ἕκαστον ἡμῶν παράδεισον ἢ μάνδραν ἢ δούρειον ἵππον τί ἄν τις ἃ πλάττουσιν οὗτοι διανοηθείη καὶ προσαγορεύσειεν;ʼ ὑπερβολὴ τίς ἐστιν ὀλιγωρίας καὶ παρανομίας εἰς τὴν ἐνάργειαν καὶ τὴν συνήθειαν. οἱ δʼ οὐ μόνον τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας ζῷα εἶναι λέγουσιν οὐδὲ τὰ πάθη μόνον ὀργὰς καὶ φθόνους καὶ λύπας καὶ ἐπιχαιρεκακίας, οὐδὲ καταλήψεις καὶ φαντασίας καὶ ἀγνοίας οὐδὲ τὰς τέχνας ζῷα, τὴν σκυτοτομικὴν τὴν χαλκοτυπικήν· ἀλλὰ πρὸς τούτοις ἔτι καὶ τὰς ἐνεργείας σώματα καὶ ζῷα ποιοῦσι, τὸν περίπατον ζῷον τὴν ὄρχησιν τὴν ὑπόδεσιν τὴν προσαγόρευσιν τὴν λοιδορίαν ἕπεται δὲ τούτοις καὶ γέλωτα ζῷον εἶναι καὶ κλαυθμόν· εἰ δὲ ταῦτα, καὶ βῆχα καὶ πταρμὸν καὶ στεναγμὸν πτύσιν τε πάντως καὶ ἀπόμυξιν καὶ τὰ λοιπά· ἔνδηλα γάρ ἐστι. καὶ μὴ δυσχεραινέτωσαν ἐπὶ ταῦτʼ ἀγόμενοι τῷ κατὰ μικρὸν λόγῳ, Χρυσίππου μνημονεύοντες ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Φυσικῶν Ζητημάτων οὕτω προσάγοντος οὐχ ἡ μὲν νὺξ σῶμʼ ἐστίν, ἡ δʼ ἑσπέρα καὶ ὁ ὄρθρος καὶ τὸ μέσον τῆς νυκτὸς σώματʼ οὔκ ἐστιν· οὐδʼ ἡ μὲν ἡμέρα σῶμʼ ἐστὶν οὐχὶ δὲ καὶ ἡ νουμηνία σῶμα καὶ ἡ δεκάτη καὶ πεντεκαιδεκάτη καὶ ἡ τριακὰς καὶ ὁ μὴν σῶμʼ ἐστὶ καὶ τὸ θέρος καὶ τὸ φθινόπωρον καὶ ὁ ἐνιαυτός

46Diadumenos: Ama bunlar ortak ön kavramlara karşı zorlamalardır; şunlar ise artık kendi ön kavramlarına da aykırıdır: En sıcak olanı soğumayla, en ince parçalıyı yoğunlaşmayla doğuruyorlar. Çünkü psykhē elbette en sıcak ve en ince parçalı şeydir; oysa onu bedenin soğuması ve yoğunlaşmasıyla, nefesin, su verilmiş demir gibi dönüşüp bitkisel olmaktan psykhēli olmaya geçmesiyle üretiyorlar. Güneşin de, nemlinin akıllı ateşe dönüşmesiyle canlı hâle geldiğini söylerler. Artık güneşin de soğumayla doğduğunu düşünmenin zamanıdır. Birisi Ksenophanes'e sıcak suda yaşayan yılan balıkları gördüğünü anlatınca, "Öyleyse onları soğuk suda pişiririz" demiş. Bunlar da en sıcakları soğumayla, en hafifleri yoğunlaşmayla doğuruyorlarsa, soğukları sıcaklıkla, yoğunları yayılmayla, ağırları seyrelmeyle doğurarak saçmalıkta bir orantı tutturmalıdır.

46

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἀλλὰ ταῦτα μὲν παρὰ τὰς κοινὰς βιάζονται προλήψεις· ἐκεῖνα δʼ ἤδη καὶ παρὰ τὰς ἰδίας, τὸ θερμότατον περιψύξει καὶ πυκνώσει τὸ λεπτομερέστατον γεννῶντες. ἡ γὰρ ψυχὴ θερμότατόν ἐστι δήπου καὶ λεπτομερέστατον· ποιοῦσι δʼ αὐτὴν τῇ περιψύξει καὶ πυκνώσει τοῦ σώματος, οἷον στομώσει τὸ πνεῦμα μεταβάλλοντος, ἐκ φυτικοῦ ψυχικὸν γενόμενον. γεγονέναι δὲ καὶ τὸν ἥλιον ἔμψυχον λέγουσι, τοῦ ὑγροῦ μεταβάλλοντος εἰς πῦρ νοερόν. ὥρα καὶ τὸν ἥλιον διανοεῖσθαι περιψύξει γεννώμενον. ὁ μὲν οὖν,Ξενοφάνης, διηγουμένου τινὸς ἐγχέλεις ἑωρακέναι ἐν ὕδατι θερμῷ ζώσας, οὐκοῦν εἶπεν ἐν ψυχρῷ αὐτὰς ἑψήσομεν τούτοις δʼ · ἑποιτ̓ἄν, εἰ περιψύξει τὰ θερμότατα γεννῶσι καὶ πυκνώσει τὰ κουφότατα, θερμότητι πάλιν αὖ τὰ ψυχρὰ καὶ διαχύσει τὰ πυκνὰ καὶ διακρίσει τὰ βαρέα γεννᾶν, ἀλογίας τινὸς φυλάττουσιν ἀναλογίαν.

47Diadumenos: Kavramın ousiasını ve doğuşunu da kavramlara aykırı varsaymıyorlar mı? Çünkü kavram bir tasavvurdur, tasavvur psykhēdeki bir izdir; psykhēnin tabiatı ise buğudur. Bu buğunun seyrekliği yüzünden iz alması güçtür, aldığı izi koruması ise imkânsızdır. Çünkü beslenmesi ve doğuşu nemlilerden olduğundan sürekli bir gelme ve tükenme içindedir; solunumla havaya karışması da buğuyu hep yeniler, dışarıdan gelip yine çıkan akıntıyla yerinden oynatıp dönüştürür. Akan suyun şekilleri, izleri ve biçimleri koruduğu, buharlar ve nemler içinde taşınan, üstelik dışarıdan sürekli ölü ve yabancı gibi başka bir nefese karışan nefesten daha kolay kavranır.

Yine de kendilerini o kadar yanlış anlıyorlar ki, kavramları saklanmış düşünmeler, anıları kalıcı ve sabit izler olarak tarif ediyor, epistēmēleri değişmez ve sağlam sayarak büsbütün donduruyor, sonra bunlara kaygan, dağılan, hep hareket hâlinde ve akan bir ousianın temelini koyuyorlar.

47

ΔΙΑΔΟΥΜ. καὶ […] ἑννοίας δʼ οὐσίαν αὐτῆς καὶ γένεσιν οὐ παρὰ τὰς ἐννοίας ὑποτίθενται; φαντασία γάρ τις ἡ ἔννοιά ἐστι, φαντασία δὲ τύπωσις ἐν ψυχῇ· ψυχῇ δὲ φύσις ἀναθυμίασις, ἣν τυπωθῆναι μὲν ἐργῶδες διὰ μανότητα, δεξαμένην δὲ τηρῆσαι τύπωσιν ἀδύνατον ἥ τε γὰρ τροφὴ καὶ ἡ γένεσις αὐτῆς ἐξ ὑγρῶν οὖσα συνεχῆ τὴν ἐπιφορὰν ἔχει καὶ τὴν ἀνάλωσιν· ἥ τε πρὸς τὸν ἀέρα τῆς ἀναπνοῆς ἐπιμιξία καινὴν ἀεὶ ποιεῖ τὴν ἀναθυμίασιν, ἐξισταμένην καὶ τρεπομένην ὑπὸ τοῦ θύραθεν ἐμβάλλοντος ὀχετοῦ καὶ πάλιν ἐξιόντος. ῥεῦμα γὰρ ἄν τις ὕδατος φερομένου μᾶλλον διανοηθείη σχήματα καὶ τύπους καὶ εἴδη διαφυλάττον, ἢ πνεῦμα φερόμενον ἑν τοῖς ἀτμοῖς καὶ ὑγρότησιν, ἑτέρῳ δʼ ἔξωθεν ἐνδελεχῶς οἷον ἀργῷ καὶ ἀλλοτρίῳ πνεύματι κιρνάμενον. ἀλλʼ οὕτω παρακούοντες ἑαυτῶν, ὥστε τὰς ἐννοίας ἐννοίας ἀποκειμένας τινὰς ὁριζόμενοι νοήσεις, μνήμας δὲ μονίμους καὶ σχετικὰς τυπώσεις, τὰς δʼ ἐπιστήμας καὶ παντάπασι πηγνύντες ὡς τὸ ἀμετάπτωτον καὶ βέβαιον ἐχούσας, εἶτα τούτοις ὑποτίθεσθαι βάσιν καὶ ἕδραν οὐσίας ὀλισθηρᾶς καὶ σκεδαστῆς καὶ φερομένης ἀεὶ καὶ ῥεούσης.

48Diadumenos: Öge ve ilke kavramı neredeyse bütün insanlarda ortak ve doğuştandır: Basit, karışmamış, bileşik olmayan şey. Çünkü karışmış olan öge ya da ilke değildir, karışımı oluşturanlar öyledir. Oysa bunlar ilke olan tanrıyı akıllı bir cisim, maddede bir nous yaparak onu saf, basit, bileşik olmayan değil, başka bir şeyden ve başka bir şey sayesinde olan biri olarak gösteriyorlar. Madde kendi başına logossuz ve keyfiyetsiz olduğu için basitliğe ve ilke niteliğine sahiptir; tanrı ise cisimsiz ve maddesiz değilse, ilke olarak maddeden pay almıştır. Madde ile logos bir ve aynıysa, maddeyi logossuz saymakla iyi etmemişlerdir; farklıysalar tanrı ikisini de yöneten bir şey olur, basit değil bileşik bir şey olup akıllı olana maddeden cismaniliği katmıştır.

48

ΔΙΑΔΟΥΜ. στοιχείου γε μὴν καὶ ἀρχῆς ἔννοια κοινὴ πᾶσιν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀνθρώποις ἐμπέφυκεν, ὡς ἁπλοῦν καὶ ἄκρατον εἶναι καὶ ἀσύνθετον· οὐ γὰρ στοιχεῖον οὐδʼ ἀρχὴ τὸ μεμιγμένον ἀλλʼ ἐξ ὧν μέμικται. καὶ μὴν οὗτοι τὸν θεὸν ἀρχὴν ὄντα σῶμα νοερὸν καὶ νοῦν ἐν ὕλῃ ποιοῦντες οὐ καθαρὸν οὐδʼ ἁπλοῦν οὐδʼ ἀσύνθετον ἀλλʼ ἐξ ἑτέρου καὶ διʼ ἑτέρον ἀποφαίνουσιν ἡ δʼ ὕλη καθʼ αὑτὴν ἄλογος οὖσα καὶ ἄποιος τὸ ἁπλοῦν ἔχει καὶ τὸ ἀρχοειδὲς ὁ θεὸς δέ, εἴπερ οὐκ ἔστιν ἀσώματος οὐδʼ ἄυλος, ὡς ἀρχῆς μετέσχηκε τῆς ὕλης. εἰ μὲν γὰρ ἓν καὶ ταὐτὸν ἡ ὕλη καὶ ὁ λόγος, οὐκ εὖ τὴν ὕλην ἄλογον ἀποδεδώκασιν εἰ δʼ ἕτερα, καὶ ἀμφοτέρων ταμίας ἄν τις ὁ θεὸς εἴη καὶ οὐχ ἁπλοῦν ἀλλὰ σύνθετον πρᾶγμα τῷ νοερῷ τὸ σωματικὸν ἐκ τῆς ὕλης προσειληφώς.

49Diadumenos: Dört cisme, toprağa, suya, havaya ve ateşe ilk ögeler derken nasıl oluyor bilmem, bazılarını basit ve saf, bazılarını bileşik ve karışık yapıyorlar. Toprak ve suyun ne kendilerini ne de başkalarını bir arada tuttuğunu, birliklerini nefessel ve ateşli kuvveye katılmakla koruduklarını; hava ve ateşin ise gerginlikleri sayesinde kendilerini yaydığını, öteki ikisine karışınca onlara gerginlik, kalıcılık ve varlık verdiğini söylerler. Öyleyse ne basit, ne ilk, ne de kendine yeterli olan, varlığını bir arada tutacak ve koruyacak şeye hep dışarıdan muhtaç olan toprak ya da su nasıl hâlâ öge olur? Ousiaları için bir kavram bile bırakmadılar; kendi başına toprak denen şey hakkındaki söz çok karışık ve belirsizdir. Sonra kendi başına toprak olup nasıl onu oluşturacak ve bir arada tutacak havaya muhtaç olur? Demek kendi başına toprak ya da su yoktur; hava maddeyi şöyle toplayıp sıkıştırarak toprak, şöyle çözüp yumuşatarak su yapmıştır. Öyleyse ikisi de öge değildir, çünkü ikisine de başka bir şey ousia ve doğuş vermiştir.

49

ΔΙΑΔΟΥΜ. τά γε μὴν τέσσαρα σώματα, γῆν καὶ ὕδωρ ἀέρα τε καὶ πῦρ, πρῶτα στοιχεῖα προσαγορεύοντες, οὐκ οἶδʼ ὅπως τὰ μὲν ἁπλᾶ καὶ καθαρὰ τὰ δὲ σύνθετα καὶ μεμιγμένα ποιοῦσι. γῆν μὲν γὰρ εἰς ἀεὶ καὶ ὕδωρ οὔθʼ ἑαυτὰ συνέχειν οὔθʼ ἕτερα, πνευματικῆς δὲ μετοχῇ καὶ πυρώδους δυνάμεως τὴν ἑνότητα διαφυλάττειν ἀέρα δὲ καὶ πῦρ αὑτῶν τʼ εἶναι διʼ εὐτονίαν ἐκτατικά, καὶ τοῖς δυσὶν ἐκείνοις ἐγκεκραμένα τόνον παρέχειν καὶ τὸ μόνιμον καὶ οὐσιῶδες. πῶς οὖν ἔτι γῆ στοιχεῖον ἢ ὕδωρ, εἰ μήθʼ ἁπλοῦν μήτε πρῶτον μήθʼ αὑτῷ διαρκές, ἀλλʼ ἐνδεὲς ἔξωθεν εἰς ἀεὶ τοῦ συνέχοντος ἐν τῷ εἶναι καὶ σῴζοντος; οὐδὲ γὰρ οὐσίας αὐτῶν ἐπίνοιαν ἀπολελοίπασιν, ἀλλὰ πολλὴν ἔχει ταραχὴν καὶ ἀσάφειαν οὕτως ὁ λόγος λεγόμενος τῆς γῆς τινὸς καθʼ ἑαυτήν. εἶτα πῶς οὖσα γῆ καθʼ ἑαυτὴν ἀέρος δεῖται συνιστάντος αὐτὴν καὶ συνέχοντος; ἀλλʼ οὐκ ἔστι γῆ καθʼ ἑαυτὴν οὐδʼ ὕδωρ· ἀλλὰ τὴν ὕλην ὁ ἀὴρ ὧδε μὲν συναγαγὼν καὶ πυκνώσας γῆν ἐποίησεν, ὧδε δὲ πάλιν διαλυθεῖσαν καὶ μαλαχθεῖσαν ὕδωρ. οὐδέτερον οὖν τούτων στοιχεῖον, οἷς ἕτερον ἀμφοτέροις οὐσίαν καὶ γένεσιν παρέσχηκεν.

50Diadumenos: Ayrıca ousianın ve maddenin keyfiyetlerin dayanağı olduğunu söylerler, tarifi aşağı yukarı böyle verirler; keyfiyetleri ise yine ousia ve cisim yaparlar. Bunlar çok karışıktır. Keyfiyetlerin, cisim denmelerini ve olmalarını sağlayan kendilerine ait bir ousiası varsa, başka bir ousiaya muhtaç değildirler, çünkü kendilerininki vardır. Altlarında yalnız şu ortak şey, bunların ousia ve madde dedikleri şey duruyorsa, açıktır ki cisimden pay alırlar, çünkü cisim değildirler. Altta duran ve alan şeyin, aldığı ve altında durduğu şeylerden farklı olması zorunludur.

Bunlar işin yarısını görüyor: Maddeye keyfiyetsiz diyorlar, ama keyfiyetlere artık maddesiz demek istemiyorlar. Oysa keyfiyeti cisimsiz kavramayanlar cismi nasıl keyfiyetsiz yapabilir? Çünkü cismi her keyfiyetle birleştiren akıl, düşüncenin hiçbir cisme keyfiyetsiz dokunmasına izin vermez. Demek keyfiyetin cisimsizliğine karşı savaşan, anlaşılan maddenin keyfiyetsizliğine de karşı savaşmaktadır; ya da birini ötekinden ayıran ikisini de birbirinden ayırmalıdır.

Bazılarının öne sürdüğü söz ise, yani ousiaya bütün keyfiyetlerden yoksun olduğu için değil, bütün keyfiyetlere sahip olduğu için keyfiyetsiz dedikleri, en çok kavrama aykırı olandır. Çünkü hiç kimse hiçbir keyfiyetten yoksun olmayanı keyfiyetsiz, tabiatı gereği hep her şeye uğrayanı etkilenmez, her yönden hareket edebileni hareketsiz diye kavramaz. Şu da çözülmüş değildir: Madde hep keyfiyetle birlikte kavransa bile, keyfiyetten başka ve farklı bir şey olarak kavranır.

50

ΔΙΑΔΟΥΜ. ἔτι τὴν μὲν οὐσίαν καὶ τὴν ὕλην ὑφεστάναι ταῖς ποιότησι λέγουσι, ὡς σχεδὸν οὕτω τὸν ὅρον ἀποδιδόναι τὰς δὲ ποιότητας αὖ πάλιν οὐσίας καὶ σώματα ποιοῦσι. ταῦτα δὲ πολλὴν ἔχει ταραχήν. εἰ μὲν γὰρ ἰδίαν οὐσίαν αἱ ποιότητας ἔχουσι καθʼ ἣν σώματα λέγονται καὶ εἰσιν, οὐχ ἑτέρας οὐσίας δέονται· τὴν γὰρ αὑτῶν ἔχουσιν. εἰ δὲ τοῦτο μόνον αὐταῖς ὑφέστηκε τὸ κοινόν, ὅπερ οὐσίαν οὗτοι καὶ ὕλην καλοῦσι, δῆλον ὅτι σώματος μετέχουσι σώματα γὰρ οὔκ εἰσι· τὸ δ’ ὑφεστὼς καὶ δεχόμενον διαφέρειν ἀνάγκη τῶν ἃ δέχεται καὶ οἷς ὑφέστηκεν. οἱ δὲ τὸ ἣμισυ βλέπουσι· τὴν γὰρ ὕλην ἄποιον ὀνομάζουσι, τὰς δὲ ποιότητας οὐκέτι βούλονται καλεῖν ἀύλους. καίτοι πῶς οἷόν τε σῶμα ποιότητος ἄνευ ποιῆσαι, ποιότητα σώματος ἄνευ μὴ νοοῦντας; ὁ γὰρ συμπλέκων σῶμα πάσῃ ποιότητι λόγος οὐδενὸς ἐᾷ μὴ σύν τινι ποιότητι σώματος ἅψασθαι τὴν διάνοιαν. ἢ τοίνυν πρὸς τὸ ἀσώματον τῆς ποιότητος μαχόμενος μάχεσθαι καὶ πρὸς τὸ ἄποιον τῆς ὕλης; ἔοικεν, ἢ θατέρου θάτερον ἀποκρίνων καὶ ἀμφότερα χωρίζειν ἀλλήλων. ὃν δέ τινες αὐτῶν προβάλλονται λόγον, ὡς ἄποιον τὴν οὐσίαν ὀνομάζοντες, οὐχ ὅτι πάσης ἐστέρηται ποιότητος ἀλλʼ ὅτι πάσας ἔχει τὰς ποιότητας, μάλιστα παρὰ τὴν ἔννοιὰν ἐστιν. οὐδεὶς γὰρ ἄποιον νοεῖ τὸ μηδεμιᾶς ποιότητος ἄμοιρον οὐδʼ ἀπαθὲς τὸ πάντα πάσχειν ἀεὶ πεφυκὸς οὐδʼ ἀκίνητον τὸ πάντῃ κινητόν. ἐκεῖνο δʼ οὐ λέλυται, κἂν ἀεὶ μετὰ ποιότητος ἡ ὕλη νοῆται, τὸ ἑτέραν αὐτὴν νοεῖσθαι καὶ διαφέρουσαν τῆς ποιότητος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…