Heron
Metrika
Μετρικά
1.prI. Kitap
Önsöz
Eski bir rivayetin bize öğrettiğine göre ilk geometri toprağın ölçülmesi ve bölüştürülmesiyle uğraşıyordu; "yer ölçümü" anlamına gelen geometri adını da buradan almıştır. İş insanlar için yararlı olduğundan bu alan daha da ilerletildi; öyle ki ölçme ve bölüştürme işleri katı cisimlere de uzandı. İlk bulunan teoremler yetmediği için daha fazla incelemeye ihtiyaç duyuldu; Arkhimedes ile Eudoksos bu işe yiğitçe girişmiş olsalar da bazı meseleler bugün bile çözümsüz kalmaktadır. Çünkü Eudoksos'un buluşundan önce, silindirin aynı tabanlı ve eşit yükseklikteki koninin üç katı olduğunu ve dairelerin birbirine oranının çapları üzerindeki karelerin birbirine oranına eşit olduğunu ispat etmek imkânsızdı. Arkhimedes'in kavrayışından önce de kürenin yüzeyinin, onun içindeki en büyük dairenin dört katı olduğu ve hacminin onu çevreleyen silindirin üçte ikisi olduğu, bunlara benzer başka şeyler de inanılmaz görünüyordu. Bu inceleme zorunlu olduğuna göre, bizden öncekilerin yararlı olarak kaydettiklerini ve bizim ayrıca düşündüklerimizi bir araya getirmeyi uygun bulduk.
Düzlem ölçümlerinden başlayalım; düzlemlerle birlikte iç bükey ya da dış bükey öbür yüzeyleri de ele alalım, çünkü her yüzey iki boyutlu düşünülür. Sözü edilen yüzeyler, düz çizgilerle sınırlanmış ve dik açılı bir alanla karşılaştırılır. Düz çizgili olması şundandır: Doğru, öbür çizgilerin aksine hep aynı kalır; her doğru her doğrunun üzerine tam oturur, ama iç bükey ya da dış bükey çizgilerin hepsi birbirinin üzerine oturmaz. […] Bu yüzden karşılaştırmayı sabit bir şeye, yani doğruya, ayrıca dik açıya göre yaptılar; çünkü her dik açı da her dik açının üzerine oturur, öbür açıların ise hepsi birbirinin üzerine oturmaz. Her kenarı bir arşın olan kare alana "alan arşını", aynı şekilde her kenarı bir ayak olan kare alana "alan ayağı" denir. Böylece sözü edilen yüzeyler bu alanlarla ya da bunların parçalarıyla karşılaştırılır. Katı cisimler ise yine düz çizgili, dik açılı ve her yönden eşit kenarlı bir katıyla, yani her kenarı bir arşın ya da bir ayak olan küple, ya da yine bunun parçalarıyla karşılaştırılır.
Karşılaştırmanın neden bu alanlarla yapıldığı söylendi; şimdi yüzey ölçümlerine başlayalım. Her ölçümde ayak, arşın ya da bunların parçalarını anmamak için sayıları birim olarak vereceğiz; çünkü birimi herkes istediği ölçüye göre alabilir.
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ Ἡ πρώτη γεωμετρία, ὡς ὁ παλαιὸς ἡμᾶς διδάσκει λόγος, περὶ τὰς ἐν τῇ γῇ μετρήσεις καὶ διανομὰς κατησχολεῖτο, ὅθεν καὶ γεωμετρία ἐκλήθη· χρειώδους δὲ τοῦ πράγματος τοῖς ἀνθρώποις ὑπάρχοντος ἐπὶ πλέον προήχθη τὸ γένος, ὥστε καὶ ἐπὶ τὰ στερεὰ σώματα χωρῆσαι τὴν διοίκησιν τῶν τε μετρήσεων καὶ διανομῶν· καὶ ἐπειδὴ οὐκ ἐξήρκει τὰ πρῶτα ἐπινοηθέντα θεωρήματα, προσεδέηθησαν ἔτι περισσοτέρας ἐπισκέψεως, ὥστε καὶ μέχρι νῦν τινὰ αὐτῶν ἀπορεῖσθαι, καίτοι Ἀρχιμήδους τε καὶ Εὐδόξου γενναίως ἐπιβεβληκότων τῇ πραγματείᾳ. ἀμήχανον γὰρ ἦν πρὸ τῆς Εὐδόξου ἐπινοίας ἀπόδειξιν ποιήσασθαι, διʼ ἧς ὁ κύλινδρος τοῦ κώνου τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον τριπλάσιός ἐστι, καὶ ὅτι οἱ κύκλοι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς ἀπὸ τῶν διαμέτρων τετράγωνα πρὸς ἄλληλα. καὶ πρὸ[ς] τῆς Ἀρχιμήδους συνέσεως ἄπιστον ἦν ἐπινοῆσαι, διότι ἡ τῆς σφαίρας ἐπιφάνεια τετραπλασία ἐστὶ τοῦ μεγίστου κύκλου τῶν ἐν αὐτῇ (π. σφ. καὶ κυλ. l, 33 vol. l p. 136 Heib.) καὶ ὅτι τὸ στερεὸν αὐτῆς δύο τριτημόριά ἐστι τοῦ περιλαμβάνοντος αὐτὴν κυλίνδρου (ibid. l, 34 corollarium vol. l p. 146 Herb.) καὶ ὅσα τούτων ἀδελφὰ τυγχάνει. ἀναγκαίας οὖν ὑπαρχούσης τῆς εἰρημένης πραγματείας καλῶς ἔχειν ἡγησάμεθα συναγαγεῖν, ὅσα τοῖς πρὸ ἡμῶν εὔχρηστα ἀναγέγραπται καὶ ὅσα ἡμεῖς προ⟨σ⟩εθεωρήσαμεν. ἀρξώμεθα δὲ ἀπὸ τῶν ἐπιπέδων μετρήσεων, συμπαραλαμβάνοντες τοῖς ἐπιπέδοις καὶ τὰς ἄλλας ἐπιφανείας κοίλας ἢ κυρτὰς, ἐπειδήπερ πᾶσα ἐπιφάνεια ἐκ δύο ⟨δια⟩στάσεων ἐπινοεῖται. αἱ δὲ συγκρίσεις τῶν εἰρημένων ἐπιφανειῶν γίγνονται πρός τι χωρίον εὐθύγραμμόν τε καὶ ὀρθογώνιον, εὐθύγραμμον μὲν, ἐπεὶ ἡ εὐθεῖα ἀμετάπτωτός | ἐστι παρὰ τὰς ἄλλας γραμμάς· πᾶσα γὰρ εὐθεῖα ἐπὶ πᾶσαν εὐθεῖαν ἐφαρμόζει, αἱ δὲ ἄλλαι κοῖλαι ἢ κυρταὶ οὐ πᾶσαι ἐπὶ πάσας. ⟨ […] ⟩ διὸ πρὸς ἑστηκός τι, λέγω δὲ τὴν εὐθεῖαν, ἔτι δὲ καὶ πρὸς τὴν ὀρθὴν γωνίαν τὴν σύγκρισιν ἐποιήσαντο· πάλιν γὰρ πᾶσα ὀρθὴ ἐπὶ πᾶσαν ὀρθὴν ἐφαρμόζει, αἱ δʼ ἄλλαι οὐ πᾶσαι ἐπὶ πάσας. καλεῖται δὲ πῆχυς μὲν ἐμβαδὸς, ὅταν χωρίον τετράγωνον ἑκάστην πλευρὰν ἔχῃ πήχεος ἑνός· ὁμοίως δὲ καὶ ἐμβαδὸς ποῦς καλεῖται, ὅταν χωρίον τετράγωνον ἔχῃ ἑκάστην πλευρὰν ποδὸς ἑνός. ὥστε αἱ εἰρημέναι ἐπιφάνειαι τὰς συγκρίσεις λαμβάνουσι πρὸς τὰ εἰρημένα χωρία ἢ τὰ τούτων μέρη. πάλιν δʼ αὖ τὰ στερεὰ σώματα τὰς συγκρίσεις λαμβάνει πρὸς χωρίον στερεὸν εὐθύγραμμόν τε καὶ ὀρθογώνιον, πάντη ἰσόπλευρον· τοῦτο δέ ἐστι κύβος ἔχων ἑκάστην πλευρὰν ἤτοι πήχεος ἑνὸς ἢ ποδὸς ἑνός· ἢ πάλιν πρὸς τὰ τούτων μέρη. διʼ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν πρὸς τὰ εἰρημένα χωρία ἡ σύγκρισις γίνεται, εἴρηται, ἑξῆς δὲ ἀρξώμεθα τῶν ἐν ταῖς ἐπιφανείαις μετρήσεων. ἵνα οὖν μὴ καθʼ ἑκάστην μέτρησιν πόδας ἢ πήχεις ἢ τὰ τούτων μέρη ὀνομάζωμεν, ἐπὶ μονάδων τοὺς ἀριθμοὺς ἐκθησόμεθα· ἐξὸν γὰρ αὐτὰς πρὸς ὃ βούλεταί τις μέτρον ὑποτίθεσθαι.
1.11.
AB'si 5 birim, AG'si 3 birim olan ABGD dikdörtgeni olsun. Alanını bulmak. Her dik açılı paralelkenarın, dik açıyı oluşturan iki doğru tarafından çevrelendiği söylenir; BA ile AG'nin çevrelediği alan da böyledir; öyleyse dikdörtgenin alanı 15 birim olacaktır. Çünkü kenarların her biri bölünür, AB 5 birime, AG de aynı şekilde 3 birime, ve bölme noktalarından paralelkenarın kenarlarına paraleller çizilirse, alan her biri 1 birimlik 15 alana bölünmüş olur. Alan kare olsa da aynı akıl yürütme geçerlidir.
α. Ἔστω χωρίον ἑτερόμηκες ⟨τὸ ΑΒΓ∠ ἔχον⟩ τὴν μὲν ΑΒ μονάδων ε, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων γ. εὑρεῖν αὐτοῦ ⟨τὸ ἐμβαδόν⟩. ἐπεὶ πᾶν παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον ⟨περιέχεσθαι λέ⟩γεται ὑπὸ δύο τῶν τὴν ὀρθὴν γωνίαν περι⟨εχουσῶν εὐθειῶν⟩ καὶ ἔστι τὸ ὑπὸ τῶν ΒΑ ΑΓ περιεχόμενον ⟨τοιοῦτο, τὸ⟩ ἐμβαδὸν τοῦ ἑτερομήκους ἔσται μονάδων ιε. ⟨ἐὰν γὰρ ἑκατέρα πλευρὰ⟩ διαιρεθῇ ἡ μὲν ΑΒ εἰς τὰς μονάδας ε, ἡ δὲ ΑΓ ὁμοίως ⟨εἰς τὰς γ μονάδας καὶ δι⟩ὰ τῶν τομῶν παράλληλοι ἀχθῶσιν ταῖς τοῦ παραλληλογράμμου πλευ|ραῖς, ἔσται τὸ χωρίον διῃρημένον εἰς χωρία ιε, ὧν ἕκαστον ἔσται μονάδος α. κἂν τετράγωνον δὲ ᾖ τὸ χωρίον, ὁ αὐτὸς ἁρμόσει λόγος.
1.22.
B'deki açısı dik olan ABG dik üçgeni olsun; AB 3 birim, BG 4 birim olsun. Üçgenin alanını ve hipotenüsünü bulmak. ABGD dikdörtgeni tamamlansın; yukarıda gösterildiği gibi alanı 12 birimdir. ABG üçgeni ABGD dikdörtgeninin yarısıdır; öyleyse ABG üçgeninin alanı 6 birimdir. B'deki açı dik olduğundan, AB ve BG üzerindeki kareler AG üzerindeki kareye eşittir. AB ve BG üzerindeki karelerin toplamı 25 birimdir; öyleyse AG üzerindeki kare de 25 birimdir; AG'nin kendisi de 5 birimdir. Yöntem şudur: 3'ü 4'le çarpıp bunun yarısını almalı; 6 eder; üçgenin alanı budur. […] 3'ün karesini ve aynı şekilde 4'ün karesini alıp toplamalı; 25 eder; bunun kökünü alınca üçgenin hipotenüsünü elde edersin.
β. Ἔστω τρίγωνον ὀρθογώνιον τὸ ΑΒΓ ὀρθὴν ἔχον τὴν πρὸς τῷ Β γωνίαν. καὶ ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων γ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων δ. εὑρεῖν τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου καὶ ⟨τὴν ὑποτείνουσαν. προσανα⟩πεπληρώσθω τὸ ΑΒΓ∠ ⟨παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, οὗ⟩ τὸ ἐμβαδὸν, ὡς ἐπάνω ⟨δέδεικται, μονάδων ιβ. τὸ δὲ ΑΒΓ τρίγωνον⟩ ἥμισύ ἐστι τοῦ ΑΒΓ∠ ⟨παραλληλογράμμου· ἔσται οὖν⟩ τοῦ ΑΒ⟨Γ⟩ τριγώνου ⟨τὸ ἐμβαδὸν μονάδων ϛ· καὶ⟩ ἐπεὶ ὀρθή ἐστιν ⟨ἡ πρὸς τῷ Β γωνία, τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ ΒΓ⟩ τετράγωνα ἴσα ἐστὶν ⟨τῷ ἀπὸ τῆς ΑΓ τετραγώνῳ.⟩ καὶ ἔστι τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ ΒΓ ⟨τετράγωνα μονάδων κε· καὶ τὸ ἀπὸ τῆς⟩ ΑΓ ἄρα ἔσται μονάδων κε· αὐτὴ ⟨ἄρα ἡ ΑΓ μονάδων ε. ἡ δὲ μέθοδός ἐστιν αὕτη·⟩ τὰ μὲν γ ἐπὶ τὰ δ ποιήσαντα λαβεῖν ⟨τὸ ἥμισυ τούτων· γίνεται ϛ· τοσούτων⟩ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου. καὶ ⟨ […] τὰ γ⟩ ἐφʼ ἑαυτὰ ποιήσαντα καὶ ὁμοίως τὰ δ ἐφʼ ἑαυτὰ ⟨ποιήσαντα συνθεῖναι⟩· καὶ γίγνονται κε· καὶ τούτων πλευρὰν λαβόντα ἔχειν⟨τοῦ τριγώνου τὴν⟩ὑποτείνουσαν.
1.33.
AB kenarı AG'ye eşit, eşit kenarlarının her biri 10 birim ve BG'si 12 birim olan ABG ikizkenar üçgeni olsun. Alanını bulmak. BG'ye AD dikmesi indirilsin. A'dan BG'ye paralel EZ, B ve G'den de AD'ye paralel BE ve GZ çizilsin. Öyleyse BGEZ paralelkenarı ABG üçgeninin iki katıdır, çünkü onunla aynı tabana sahiptir ve aynı paraleller arasındadır. Üçgen ikizkenar olduğundan ve AD dikme olarak çizildiğinden BD, DG'ye eşittir. BG 12 birim olduğundan BD 6 birimdir. AB 10 birimdir; öyleyse AD 8 birimdir, çünkü AB üzerindeki kare BD ve DA üzerindeki karelerin toplamına eşittir. Dolayısıyla BE de 8 birimdir. BG 12 birimdir. Öyleyse BGEZ paralelkenarının alanı 96 birim, ABG üçgeninin alanı da 48 birimdir. Yöntem şudur: 12'nin yarısını al; 6 eder. 10'un karesini al; 100 eder. 6'nın karesi olan 36'yı çıkar; 64 kalır. Bunun kökü 8'dir; AD dikmesi bu kadardır. 12'yi 8'le çarp; 96 eder. Bunun yarısı 48'dir; üçgenin alanı bu kadardır.
γ. Ἔστω τρίγωνον ἰσοσκελὲς τὸ ΑΒΓ ἴσην ἔχον τὴν ΑΒ τῇ ΑΓ καὶ ἑκατέραν ⟨τῶν⟩ ἴσων μονάδων ι. τὴν δὲ ΒΓ [τῇ ΑΓ ⟨καὶ⟩ ἑκατέραν τῶν ἴσων μονάδων ι ⟨τὴν δὲ ΒΓ⟩] | μονάδων ιβ. εὑρεῖν αὐτοὺ[ς] ⟨τὸ ἐμβαδὸν.⟩ ἤχθω κάθετος ἐπὶ τὴν ΒΓ ἡ Α∠. καὶ διὰ μὲν τοῦ Α τῇ ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ΕΖ, διὰ δὲ τῶν Β, Γ τῇ Α∠ παράλληλοι ἤχθωσαν αἱ ΒΕ, Γ⟨Ζ⟩· διπλάσιον ἄρα ἐστὶν τὸ ΒΓΕΖ παραλληλόγραμμον τοῦ ΑΒΓ τριγώνου· βάσιν τε γὰρ αὐτῷ ἔχει τὴν αὐτὴν καὶ ἐν ταῖς αὐταῖς παραλλήλοις ἐστίν. καὶ ἐπεὶ ἰσοσκελές ἐστι καὶ κάθετος ἦκται ἡ Α∠, ἴση ἐστὶν ἡ Β∠ τῇ ∠Γ. καὶ ἔστιν ἡ ΒΓ μονάδων ιβ· ἡ ἄρα Β∠ ἐστὶ μονάδων ϛ. ἡ δὲ ΑΒ μονάδων ι· ἡ ἄρα Α∠ ἔσται μονάδων η, ἐπειδήπερ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ τῶν Β∠ ∠Α· ⟨ὥστε καὶ⟩ ἡ ΒΕἔσται μονάδων η. ἡ δὲ ΒΓ ἐστὶ μονάδων ιβ. τοῦ ἄρα ΒΓΕΖ παραλληλογράμμου τὸ ἐμβαδόν ἐστι μονάδων 𝔮ϛ· ὥστε τοῦ ΑΒΓ τριγώνου τὸ ἐμβαδόν ἐστι μονάδων μη. ἡ δὲ μέθοδός ἐστιν αὕτη· λαβὲ τῶν ιβ τὸ ἥμισυ· γίνονται ϛ· καὶ τὰ ι ἐφʼ ἑαυτὰ· γίνονται ρ. ἄφελε τὰ ϛ ἐφʼ ἑαυτὰ, ἅ ἐστι λϛ· γίγνονται λοιπὰ ξδ. ⟨τούτων πλευρὰ γίνεται η·⟩ τοσούτου ἔσται ἡ Α∠ κάθετος. ⟨καὶ τὰ ιβ ἐπὶ τὰ η· γίνονται⟩ 𝔮ϛ. τούτων τὸ ἥμισυ. ⟨γίνονται μη· τοσούτων ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου⟩.
1.44.
Çeşitkenar üçgenlerde, köşelerden kenarlara indirilen dikmelerin üçgenin içine mi dışına mı düştüğünü bilmek için açıları incelemek gerekir. Her kenarı belli uzunlukta olan bir ABG üçgeni verilsin ve diyelim ki A'daki açının dik mi, geniş mi, dar mı olduğunu incelemek gereksin. BG üzerindeki kare, BA ve AG üzerindeki karelerin toplamına eşitse A'daki açının dik olduğu açıktır; küçükse açı dardır; büyükse A'daki açının geniş olduğu açıktır.
BG üzerindeki karenin, BA ve AG üzerindeki karelerin toplamından küçük olduğunu varsayalım. Öyleyse A'daki açı dardır. Çünkü dar değilse ya dik ya geniştir. Dik değildir, çünkü o zaman BG üzerindeki karenin GA ve AB üzerindeki karelerin toplamına eşit olması gerekirdi; oysa eşit değildir; demek ki A'daki açı dik değildir. Geniş de değildir, çünkü o zaman BG üzerindeki karenin GA ve AB üzerindeki karelerin toplamından büyük olması gerekirdi; oysa büyük değildir; demek ki geniş de değildir. Dik olmadığı da gösterilmişti; öyleyse dardır. BG üzerindeki kare BA ve AG üzerindeki karelerin toplamından büyükse, A'daki açının geniş olduğunu da aynı şekilde çıkarırız.
δ. Τῶν δὲ ἀνισοσκελῶν τριγώνων ⟨τὰς γωνίας δεῖ ἐπισκέ⟩ψασθαι ὅπως τὰς ἀγομένας καθέτους ἀπὸ τῶν γωνιῶν ἐπὶ τὰς πλευρὰς εἰδῶμεν, ἤτοι ἐντὸς τῶν γωνιῶν πίπτουσιν ἢ ἐκτός· ἔστω οὖν δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ ἔχον ἑκάστην πλευρὰν δοθεισῶν μοιρῶν. καὶ δέον ἐστὶν ἐπισκέψασθαι εἰ τύχοι τὴν πρὸς τῷ Α γωνίαν, ἤτοι ὀρθή ἐστιν ἢ ἀ⟨μβλεῖ⟩α ἢ ὀξεῖα· εἰ μὲν οὖν τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τετράγωνον ἴσον ἐστὶν ⟨τοῖς⟩ ἀπὸ τῶν ΒΑ ΑΓ τετραγώ|νοις, δῆλον ὅτι ὀρθή ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία· εἰ δὲ ἔλασσον, ὀξεῖα· εἰ δὲ μεῖζον, δῆλον ὅτι ἀμβλεῖά ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία. ὑποκείσθω δὴ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τετράγωνον ἔλασσον τῶν ἀπὸ τῶν ΒΑ ΑΓ τετραγώνων. ὀξεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία. εἰ γὰρ οὐκ ἔσται ὀξεῖα, ἤτοι ὀρθή ἐστιν ἢ ἀμβλεῖα. ὀρθὴ μὲν οὖν οὔκ ἐστιν· ἔδει γὰρ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τετράγωνον ἴσον εἶναι τοῖς ἀπὸ τῶν ΓΑ ΑΒ τετραγώνοις· οὐκ ἔστιν δέ· οὐκ ἄρα ὀρθή ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία. οὐδὲ μὴν ἀμβλεῖά ἐστιν· ἔδει γὰρ τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τετράγωνον μεῖζον εἶναι τῶν ἀπὸ τῶν ΓΑ ΑΒ τετραγώνων· οὐκ ἔστιν δέ· οὐδὲ ἄρα ἀμβλεῖα ἐστιν. ἐδείχθη δὲ ὅτι οὐδὲ ὀρθή· ὀξεῖα ἄρα ἐστίν. ὁμοίως δὴ ἐπιλογιούμεθα καὶ ἐὰν τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ τετράγωνον μεῖζον ᾖ τῶν ἀπὸ τῶν ΒΑ ΑΓ τετραγώνων, ὅτι ἀμβλεῖά ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Α γωνία.
1.55.
AB'si 13, BG'si 14, AG'si 15 birim olan ABG dar açılı üçgeni olsun. Alanını bulmak. B'deki açının dar olduğu açıktır, çünkü AG üzerindeki kare, AB ve BG üzerindeki karelerin toplamından küçüktür. BG'ye AD dikmesi indirilsin. Öyleyse, gösterildiği gibi, AG üzerindeki kare AB ve BG üzerindeki karelerin toplamından, GB ile BD'nin oluşturduğu dikdörtgenin iki katı kadar küçüktür. AB ve BG üzerindeki karelerin toplamı 365, AG üzerindeki kare 225 birimdir; öyleyse GB·BD dikdörtgeninin iki katı 140 birim, bir katı da 70 birimdir. BG 14 birim olduğundan BD 5 birimdir. AB üzerindeki kare, AD ve DB üzerindeki karelerin toplamına eşittir; AB üzerindeki kare 169, BD üzerindeki kare 25 birim olduğundan AD üzerindeki kare 144 birim kalır. Öyleyse AD'nin kendisi 12 birimdir. BG de 14 birimdir; öyleyse BG ile AD'nin oluşturduğu dikdörtgen 168 birimdir. Bu, ABG üçgeninin iki katıdır; öyleyse ABG üçgeni 84 birimdir.
Yöntem şöyledir: 13'ün karesi 169, 14'ün karesi 196, 15'in karesi 225 eder. 169 ile 196'yı topla; 365 eder. Bundan 225'i çıkar; 140 kalır. Bunun yarısı 70'tir; 14'e böl; 5 eder. 13'ün karesi 169'dur; bundan 5'in karesini çıkar; 144 kalır. Bunun kökü 12'dir; dikme bu kadardır. Bunu 14'le çarp; 168 eder. Bunun yarısı 84'tür; alan bu kadardır.
ε. Ἔστω τρίγωνον ὀξυγώνιον τὸ ΑΒΓ ἔχον τὴν μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, τὴν δὲ ⟨ΒΓ μονάδων ιδ, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων ιε.⟩ εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. φανερὸν ⟨ […] ὅτι⟩ ὀξεῖά ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Β γωνία· τὸ ⟨γὰρ ἀπὸ τῆς ΑΓ τετράγωνον ἔλασσον⟩ ἐστὶ τῶν ἀπὸ τῶν ΑΒ ⟨ΒΓ τετραγώνων. κάθετος ἤχθω ἐπὶ⟩ τὴν ΒΓ ἡ Α∠. τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΑΓ ⟨τῷ δὶς ὑπὸ τῶν ΓΒ Β∠ ἔλασσόν⟩ ἐστι τῶν ἀπὸ τῶν ΑΒ ΒΓ ὡς ⟨ […] ⟩ δέδεικται. καὶ ἔστι τὰ μὲν ἀπὸ τῶν ΑΒ ΒΓ ⟨μονάδων τξε, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς⟩ ΑΓ μονάδων ⟨σ⟩κε· λοιπὸν ἄρα τὸ δὶς ὑπὸ ⟨τῶν ΓΒ Β∠ μονάδων ρμ· τὸ ἄρα⟩ ἅπαξ ὑπὸ τῶν ΓΒ Β∠ ἔσται μονάδων ο. καὶ ⟨ἔστιν ἡ ΒΓ μονάδων⟩ ιδ· ἡ ἄρα Β∠ ἔσται μονάδων ε. καὶ ἐπεὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ ⟨ἴσον ἐστὶ⟩ τοῖς ἀπὸ τῶν Α∠ ∠Β· καὶ ἔστι τὸ μὲν ἀπὸ τῆς ΑΒ μονάδων ρξθ|, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς Β∠ μονάδων κε· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ ἔσται μονάδων ρμδ. αὐτὴ ἄρα ἡ Α∠ ἔσται μονάδων ιβ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΒΓ μονάδων ιδ· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΒΓΑ∠ ἔσται μονάδων ρξη. καὶ ἔστι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου διπλάσιον· τὸ ⟨ἄρα⟩ ΑΒΓ τρίγωνον ἔσται μονάδων πδ. ἡ δὲ μέθοδος ἔσται τοιαύτη· τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρξθ· καὶ τὰ ιδ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ𝔮ϛ· καὶ τὰ ιε ἐφʼ ἑαυτὰ· γίγνεται σκε· ⟨σύνθες τὰ ρξθ καὶ τὰ ρ𝔮ϛ· γίγνεται τξε· ἀπὸ τούτων ἄφελε τὰ σκε·⟩ γίγνεται λοιπὰ ρμ· τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται ο· παράβαλε παρὰ τὸν ιδ· γίγνεται ε· καὶ τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρξθ. ἀφʼ ὧν ἄφελε τὰ ε ἐφʼ ἐαυτά· λοιπὰ ρμδ. τούτων πλευρὰ γίγνεται ιβ· τοσούτου ἔσται ἡ κάθετος. ταῦτα πολυπλασίασον ἐπὶ τὸν ιδ· γίγνεται ρξη· τούτων τὸ ἥμισυ πδ· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδόν.
1.66.
AB'si 13, BG'si 11, AG'si 20 birim olan ABG geniş açılı üçgeni olsun. Dikmesini ve alanını bulmak. BG uzatılsın ve üzerine AD dikmesi indirilsin. Öyleyse AG üzerindeki kare, AB ve BG üzerindeki karelerin toplamından GB·BD dikdörtgeninin iki katı kadar büyüktür. AG üzerindeki kare 400, BG üzerindeki 121, AB üzerindeki 169 birimdir; öyleyse GB·BD dikdörtgeninin iki katı 110 birim, bir katı da 55 birimdir. BG 11 birim olduğundan BD 5 birimdir. AB de 13 birim olduğundan AD 12 birimdir. BG de 11 birimdir; öyleyse AD ile BG'nin oluşturduğu dikdörtgen 132 birimdir. Bu, ABG üçgeninin iki katıdır; öyleyse ABG üçgeni 66 birimdir.
Yöntem şöyledir: 13'ün karesi 169, 11'in karesi 121, 20'nin karesi 400 eder. 169 ile 121'i topla; 290 eder; bunu 400'den çıkar; 110 kalır. Bunun yarısı 55'tir; 11'e böl; 5 eder. 13'ün karesi 169'dur; 5'in karesini çıkar; 144 kalır. Bunun kökü 12'dir; dikme 12 birimdir. Bunu 11'le çarp; 132 eder. Bunun yarısı 66'dır; üçgenin alanı bu kadardır.
Buraya kadar ölçümleri geometrik ispatlarla gerekçelendirerek yaptık; bundan sonra ölçümleri çözümleme yoluyla, sayıları birleştirerek yapacağız.
ϛ. Ἔστω τρίγωνον ἀμβλυγώνιον τὸ ΑΒΓ ἔχον τὴν μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, τὴν δὲ ΒΓ μονάδων ια, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων κ· εὑρεῖν αὐτοῦ τὴν κάθετον καὶ τὸ ἐμβαδόν. ἐκβεβλήσθω ἡ ΒΓ καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἤχθω ἡ Α∠. τὸ ⟨ἄρα⟩ ἀπὸ τῆς ΑΓ μεῖζόν ἐστι τῶν ἀπὸ τῶν ΑΒΒΓ τῷ δὶς ὑπὸ τῶν ΓΒΒ∠. καὶ ἔστιν ⟨τὸ⟩ μὲν ἀπὸ τῆς ΑΓ μονάδων υ, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΒΓ μονάδων ⟨ρκα, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΑΒ ρξθ· τὸ ἄρα δὶς ὑπὸ⟩ τῶν ΓΒΒ∠ μονάδων ρι. τὸ ἄρα ἅπαξ ὑπὸ τῶν ΓΒ Β∠ ἔστιν ⟨μονάδων νε.⟩ καὶ ἔστιν ἡ ΒΓ μονάδων ια· ἡ ἄρα Β∠ ἔσται μονάδων ε. ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ μονάδων ιγ· ἡ ἄρα Α∠ ἔσται μονάδων ιβ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΒΓ μονάδων ⟨ια· τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν Α∠⟩ ΒΓ ἔσται μονάδων ρλβ. αὶ ἔστι διπλάσιον τοῦ ΑΒ ⟨Γ⟩ τριγώνου. τὸ ἄρα ΑΒΓ τρίγωνον ἔσται μονάδων ξ ⟨ϛ⟩. ἡ δὲ μέθοδος ἔσται [ἡ] αὕτη. τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτὰ γίγνεται ρξθ· καὶ τὰ ια ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρκα· καὶ τὰ κ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται υ. σύνθες τὰ ρξθ καὶ τὰ ρκα· γίγνεται σ𝔮· ταῦτα ἄφελε ἀπὸ τῶν υ· λοιπὰ ρι. | τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται νε. παράβαλε παρὰ τὸν ια· γίγνεται ε. καὶ τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρξθ. ἄφελε τὰ ε ἐφʼ ἑαυτά· λοιπὰ ρμδ. τούτων πλευρὰ γίγνεται ιβ. ἔσται ἡ κάθετος μονάδων ιβ. ταῦτα ἐπὶ τὰ ια· γίγνεται ρλβ. τούτων τὸ ἥμισυ ξϛ· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου. Μέχρι μὲν οὖν τούτου ἐπιλογιζόμενοι τὰς γεωμετρικὰς ἀποδείξεις ἐποιησάμεθα, ἑξῆς δὲ κατὰ ἀνάλυσιν διὰ τῆς τῶν ἀριθμῶν συνθέσεως τὰς μετρήσεις ποιησόμεθα.
1.77.
AB ve BG iki sayı ise, AB'nin karesi ile BG'nin karesinin çarpımının kökü, AB ile BG'nin çarpımı olan sayıdır. Çünkü AB'nin BG'ye oranı, hem AB'nin karesinin AB·BG çarpımına oranına hem de AB·BG çarpımının BG'nin karesine oranına eşit olduğundan, AB'nin karesinin AB·BG'ye oranı AB·BG'nin BG'nin karesine oranına eşittir. Üç sayı orantılı olduğuna göre uçlardakilerin çarpımı ortadakinin karesine eşittir; demek ki AB'nin karesi ile BG'nin karesinin çarpımı, AB·BG'nin kendisiyle çarpımına eşittir. Öyleyse AB'nin karesi ile BG'nin karesinin çarpımının kökü, AB ile BG'nin çarpımı olan sayıdır.
ζ. Ἐὰν ὦσι δύο ἀριθμοὶ οἱ ΑΒ, ΒΓ, ἔσται τοῦ ἀπὸ ΑΒ τετραγώνου ἐπὶ τὸν ἀπὸ τοῦ ΒΓ τετράγωνον πλευρὰ ⟨ὁ⟩ ὑπὸ ΑΒ⟨Γ⟩ περιεχόμενος ἀριθμός. ἐπεὶ γάρ ἐστιν ὡς ὁ ΑΒ πρὸς τὸν ΒΓ, οὕτως ὅ τε ἀπὸ ΑΒ τετράγωνος πρὸς τὸν ὑπὸ ΑΒΓ περιεχόμενον ἀριθμὸν καὶ ὁ ὑπὸ ΑΒΓ πρὸς τὸν ἀπὸ ΒΓ τετράγωνον, ἔσται ἄρα καὶ ὡς ὁ ἀπὸ ΑΒ τετράγωνος πρὸς τὸν ὑπὸ ΑΒΓ, οὕτως ὁ ὑπὸ ΑΒΓ πρὸς τὸν ἀπὸ ΒΓ τετράγωνον. ἐπεὶ οὖν τρεῖς ἀριθμοὶ ἀνάλογον ἔχουσιν, ἔσται ὁ ὑπὸ τῶν ἄκρων ἴσος τῷ ἀπὸ τοῦ μέσου τετραγώνῳ· ὁ ἄρα ἀπὸ τοῦ ΑΒ τετράγωνος ἐπὶ τὸν ἀπὸ τοῦ ΒΓ ἴσος ἔσται τῷ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ ἐφʼ ἑαυτόν. τοῦ ἄρα ἀπὸ ΑΒ ἐπὶ τὸν ἀπὸ ΒΓ τετράγωνον πλευρά ἐστιν ὁ ὑπὸ τῶν ΑΒΓ περιεχόμενος ἀριθμός.
1.88.
Üç kenarı verilen herhangi bir üçgenin alanını dikme indirmeden bulmak için genel bir yöntem vardır. Örneğin üçgenin kenarları 7, 8 ve 9 birim olsun. 7, 8 ve 9'u topla; 24 eder. Bunun yarısını al; 12 eder. 7 birimi çıkar; 5 kalır. Yine 12'den 8'i çıkar; 4 kalır; bir de 9'u çıkar; 3 kalır. 12'yi 5'le çarp; 60 eder. Bunu 4'le çarp; 240 eder. Bunu 3'le çarp; 720 eder. Bunun kökünü al; üçgenin alanı o olacaktır. 720'nin rasyonel bir kökü olmadığından, kökü en küçük farkla şöyle alacağız: 720'ye en yakın kare 729'dur ve kökü 27'dir. 720'yi 27'ye böl; 26 ve üçte iki eder. 27'yi ekle; 53 ve üçte iki eder. Bunun yarısı 26 1/2 1/3 eder. Demek ki 720'nin kökü yaklaşık olarak 26 1/2 1/3'tür. Çünkü 26 1/2 1/3'ün karesi 720 1/36 eder; böylece fark birimin 1/36'sıdır. Farkın 1/36'dan daha küçük olmasını istersek, 729 yerine şimdi bulunan 720 1/36'yı koyar ve aynı işlemleri yaparak farkın 1/36'dan çok daha küçük olduğunu buluruz.
Bunun geometrik ispatı şudur: Kenarları verilen bir üçgenin alanını bulmak. Bir dikme indirip büyüklüğünü bularak üçgenin alanını bulmak mümkündür; ama alanı dikme olmadan bulmak gereksin. Verilen üçgen ABG olsun; AB, BG, GA'nın her biri verilmiş olsun; alanı bulmak. Üçgenin içine DEZ dairesi çizilsin, merkezi H olsun; AH, BH, GH, DH, EH, ZH birleştirilsin. BG ile EH'nin oluşturduğu dikdörtgen BHG üçgeninin, GA ile ZH'ninki AGH üçgeninin, AB ile DH'ninki de ABH üçgeninin iki katıdır. Öyleyse ABG üçgeninin çevresi ile EH'nin, yani DEZ dairesinin yarıçapının oluşturduğu dikdörtgen ABG üçgeninin iki katıdır. GB uzatılsın ve AD'ye eşit BTh konsun. Öyleyse GBTh, ABG üçgeninin çevresinin yarısıdır, çünkü AD, AZ'ye; DB, BE'ye; ZG de GE'ye eşittir. Öyleyse GTh ile EH'nin oluşturduğu dikdörtgen ABG üçgenine eşittir. Ama GTh·EH, GTh'nin karesi ile EH'nin karesinin çarpımının köküdür; öyleyse ABG üçgeninin alanının karesi, ThG'nin karesi ile EH'nin karesinin çarpımına eşittir.
GH'ye dik HL, GB'ye dik BL çizilsin ve GL birleştirilsin. GHL ve GBL açılarının her biri dik olduğundan GHBL dörtgeni bir daire içindedir; öyleyse GHB ile GLB açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. GHB ile AHD açılarının toplamı da iki dik açıya eşittir; çünkü H'deki açılar AH, BH, GH ile ikiye bölünmüştür, GHB ile AHD açılarının toplamı AHG ile DHB açılarının toplamına eşittir ve hepsi birlikte dört dik açı eder. Öyleyse AHD açısı GLB açısına eşittir. ADH dik açısı da GBL dik açısına eşittir; öyleyse AHD üçgeni GBL üçgenine benzerdir. Öyleyse BG'nin BL'ye oranı AD'nin DH'ye, yani BTh'nin EH'ye oranına eşittir. Terimlerin yeri değiştirilirse GB'nin BTh'ye oranı BL'nin EH'ye, yani BK'nin KE'ye oranına eşittir, çünkü BL, EH'ye paraleldir. Oranlar bileşik alınırsa GTh'nin BTh'ye oranı BE'nin EK'ye oranına eşittir. Böylece GTh'nin karesinin GTh·ThB dikdörtgenine oranı, BE·EG dikdörtgeninin GE·EK dikdörtgenine, yani EH'nin karesine oranına eşittir; çünkü dik üçgende dik açıdan tabana EH dikmesi indirilmiştir. Öyleyse kökü ABG üçgeninin alanı olan, GTh'nin karesi ile EH'nin karesinin çarpımı, GTh·ThB ile GE·EB'nin çarpımına eşittir. GTh, ThB, BE ve GE'nin her biri verilmiştir: GTh, ABG üçgeninin çevresinin yarısıdır; BTh, yarı çevrenin GB'yi aştığı miktardır; BE, yarı çevrenin AG'yi aştığı miktardır; EG de yarı çevrenin AB'yi aştığı miktardır; çünkü EG, GZ'ye; BTh de AZ'ye eşittir, zira AD'ye eşittir. Öyleyse ABG üçgeninin alanı da verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: AB 13, BG 14, AG 15 birim olsun. 13, 14 ve 15'i topla; 42 eder. Bunun yarısı 21'dir. 13'ü çıkar; 8 kalır; sonra 14'ü çıkar; 7 kalır; bir de 15'i çıkar; 6 kalır. 21'i 8'le, çıkanı 7'yle, onu da 6'yla çarp; 7056 eder. Bunun kökü 84'tür; üçgenin alanı bu kadardır.
η. | Ἔστι δὲ καθολικὴ μέθοδος ὥστε τριῶν πλευρῶν δοθεισῶν οἱουδηποτοῦν τριγώνου τὸ ἐμβαδὸν εὑρεῖν χωρὶς καθέτου· οἷον ἔστωσαν αἱ τοῦ τριγώνου πλευραὶ μονάδων ζ, η, θ. σύνθες τὰ ζ καὶ τὰ η καὶ τὰ θ· γίγνεται κδ. τούτων λαβὲ τὸ ἥμισυ· γίγνεται ιβ. ἄφελε τὰς ζ μονάδας· λοιπαὶ ε. πάλιν ἄφελε ἀπὸ τῶν ιβ τὰς η· λοιπαὶ δ. καὶ ἔτι τὰς θ· λοιπαὶ γ. ποίησον τὰ ιβ ἐπὶ τὰ ε· γίγνονται ξ. ταῦτα ἐπὶ τὸν δ· γίγνονται σμ· ταῦτα ἐπὶ τὸν γ· γίγνεται ψκ· τούτων λαβὲ πλευρὰν καὶ ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου. ἐπεὶ οὖν αἱ ψκ ῥητὴν τὴν πλευρὰν οὐκ ἔχουσι, ληψόμεθα μετὰ διαφόρου ἐλαχίστου τὴν πλευρὰν οὕτως· ἐπεὶ ὁ συνεγγίζων τῷ ψκ τετράγωνός ἐστιν ὁ ψκθ καὶ πλευρὰν ἔχει τὸν κζ, μέρισον τὰς ψκ εἰς τὸν κζ· γίγνεται κϛ καὶ τρίτα δύο· πρόσθες τὰς κζ· γίγνεται νγ τρίτα δύο. τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται κϛU+2220γ΄. ἔσται ἄρα τοῦ ψκ ἡ πλευρὰ ἔγγιστα τὰ κϛU+2220γ΄. τὰ γὰρ κϛU+2220γ΄ ἐφʼ ἑαυτὰ γίγνεται ψκ λϛ΄· ὥστε τὸ διάφορον μονάδος ἐστὶ μόριον λϛ΄. ἐὰν δὲ βουλώμεθα ἐν ἐλάσσονι μορίῳ τοῦ λϛ΄ τὴν διαφορὰν γίγνεσθαι, ἀντὶ τοῦ ψκθ τάξομεν τὰ νῦν εὑρεθέντα ψκ καὶ λϛ΄, καὶ ταὐτὰ ποιήσαντες εὑρήσομεν πολλῷ ἐλάττονα ⟨τοῦ⟩ λϛ΄ τὴν διαφορὰν γιγνομένην. ἡ δὲ γεωμετρικὴ τούτου ἀπόδειξίς ἐστιν ἥδε· τριγώνου δοθεισῶν τῶν πλευρῶν εὑρεῖν τὸ ἐμβαδόν. δυνατὸν μὲν οὖν ἐστιν ἀγαγόντα[ς] μίαν κάθετον καὶ πορισάμενον αὐτῆς τὸ μέγεθος εὑρεῖν τοῦ τριγώνου τὸ ἐμβαδόν, δέον δὲ ἔστω χωρὶς τῆς καθέτου τὸ ἐμβαδὸν πορίσασθαι. ἔστω τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΝΓ καὶ ἔστω ἑκάστη τῶν ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ δοθεῖσα· εὑρεῖν τὸ ἐμβαδόν. ἐγγεγράφθω εἰς τὸ τρίγωνον κύκλος ὁ ∠ΕΖ, οὗ κέντρον ἔστω τὸ Η, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΗ, ΒΗ, ΓΗ, ∠Η, ΕΗ, ΖΗ. τὸ μὲν ἄρα ὑπὸ ΒΓ ΕΗ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΒΗΓ τριγώνου, τὸ δὲ ὑπὸ ΓΑ ΖΗ τοῦ ΑΓΗ τριγώνου, ⟨τὸ δὲ ὑπὸ ΑΒ ∠Η τοῦ ΑΒΗ τριγώνου⟩· τὸ ἄρα ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ τρι|γώνου καὶ τῆς ΕΗ, τουτέστι τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ∠ΕΖ κύκλου, διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου. ἡ ΓΒ, καὶ τῇ Α∠ ἴση κείσθω ἡ ΒΘ· ἡ ἄρα ΓΒΘ ἡμίσειά ἐστι τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ τριγώνου διὰ τὸ ἴσην εἶναι τὴν μὲν Α∠ τῇ ΑΖ, τὴν δὲ ∠Β τῇ ΒΕ, τὴν δὲ ΖΓ τῇ ΓΕ. τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΓΘ ΕΗ ἴσον ἐστὶ τῷ ΑΒΓ τριγώνῳ. ἀλλὰ τὸ ὑπὸ τῶν ΓΘ ΕΗ πλευρά ἐστιν τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΘ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΕΗ· ἔσται ἄρα τοῦ ΑΒΓ τριγώνου τὸ ἐμβαδὸν ἐφʼ ἑαυτὸ γενόμενον ἴσον τῷ ἀπὸ τῆς ΘΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΕΗ. ἤχθω τῇ μὲν ΓΗ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΗΛ, τῇ δὲ ΓΒ ἡ ΒΛ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΛ. ἐπεὶ οὖν ὀρθή ἐστιν ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΓΗΛ, ΓΒΛ, ἐν κύκλῳ ἄρα ἐστὶ τὸ ΓΗΒΛ τετράπλευρον· αἱ ἄρα ὑπὸ ΓΗΒ, ΓΛΒ δυσὶν ὀρθαῖς εἰσιν ἴσαι. εἰσὶν δὲ καὶ αἱ ὑπὸ ΓΗΒ, ΑΗ∠ δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι διὰ τὸ δίχα τετμῆσθαι τὰς πρὸς τῷ Η γωνίας τα⟨ῖ⟩ς ΑΗ, ΒΗ, ΓH καὶ ἴσας εἶναι τὰς ὑπὸ τῶν ΓΗΒ, ΑΗ∠ ταῖς ὑπὸ τῶν ΑΗΓ, ∠ΗΒ καὶ τὰς πάσας τέτρασιν ὀρθαῖς ἴσας εἶναι· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΗ∠ τῇ ὑπὸ ⟨Γ⟩ ΛΒ. ἔστι δὲ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ Α∠Η ὀρθῇ τῇ ὑπὸ ΓΒΛ ἴση· ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΗ∠ τρίγωνον τῷ ΓΒΛ τριγώνῳ. ὡς ἄρα ἡ ΒΓ πρὸς ΒΛ, ἡ Α∠ πρὸς ∠Η, τουτέστιν ἡ ΒΘ πρὸς ΕΗ, καὶ ἐναλλάξ, ὡς ἡ πρὸς ΒΘ, ἡ ΒΛ πρὸς ΕΗ, τουτέστιν ἡ ΒΚ πρὸς ΚΕ διὰ τὸ παράλληλον εἶναι τὴν ΒΛ τῇ ΕΗ, καὶ συνθέντι, ὡς ἡ ΓΘ πρὸς ΒΘ, οὕτως ἡ ΒΕ πρὸς ΕΚ· ὥστε καὶ ὡς τὸ ἀπὸ τῆς ΓΘ πρὸς τὸ ὑπὸ τῶν ΓΘ⟨ΘΒ⟩, οὕτως τὸ ὑπὸ ΒΕΓ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΕΚ, τουτέστι πρὸς τὸ ἀπὸ ΕΗ· ἐν ὀρθογωνίῳ γὰρ ἀπὸ τῆς ὀρθῆς ἐπὶ τὴν βάσιν κάθετος ἦκται ἡ ΕΗ· ὥστε τὸ ἀπὸ τῆς ΓΘ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΕΗ, ⟨οὗ⟩ πλευρὰ ἦν τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ τριγώνου, ἴσον ἔσται τῷ ὑπὸ ΓΘΒ ἐπὶ τὸ ὑπὸ ΓΕΒ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἑκάστη τῶν ΓΘ, ΘΒ, ΒΕ, ΓΕ· ἡ μὲν γὰρ ΓΘ ἡμίσειά ἐστι τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ τριγώνου, ἡ δὲ ΒΘ ἡ ὑπεροχὴ, ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΓΒ, ἡ δὲ ΒΕ ἡ ὑπεροχὴ, | ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΑΓ, ἡ δὲ ΕΓ ⟨ἡ⟩ ὑπεροχὴ, ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΑΒ, ἐπειδήπερ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΕΓ τῇ ΓΖ, ἡ δὲ ΒΘ τῇ ΑΖ, ἐπεὶ καὶ τῇ Α∠ ἐστὶν ἴση. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒ⟨Γ⟩ τριγώνου. συντεθήσεται δὴ οὕτως· ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ⟨ιγ⟩, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων ιδ, ἡ δὲ ΑΓ μονάδων ιε. σύνθες τὰ ιγ καὶ ιδ καὶ ιε· καὶ γίγνεται μβ. ὧν ἥμισυ· γίγνεται κα. ὕφελε τὰς ιγ· λοιπαὶ η· εἶτα τὰς ιδ· λοιπαὶ ζ· καὶ ἔτι τὰς ιε· λοιπαὶ ϛ. τὰ κα ἐπὶ τὰ η, καὶ τὰ γενόμενα ἐπὶ τὸν ζ, καὶ ἔτι τὰ γενόμενα ἐπὶ τὸν ϛ· συνάγονται ζνϛ· τούτων πλευρὰ ⟨πδ.⟩ τοσούτου ἔσται τοῦ τριγώνου τὸ ἐμβαδόν.
1.99.
Kenarları verilen bir üçgenin alanını dikme rasyonel olduğunda bulmayı öğrendik; şimdi dikme rasyonel olmadığında alanı bulalım. AB'si 8, BG'si 10, AG'si 12 birim olan ABG üçgeni olsun; AD dikmesi indirilsin. Dar açılı üçgen için söylenenlere göre GB·BD dikdörtgeninin iki katı 20 birimdir; öyleyse BD 1 birim, karesi de 1 birimdir. AB'nin karesi 64 birimdir; öyleyse AD'nin karesi 63 birim kalır. BG'nin karesi 100 birimdir; öyleyse BG'nin karesi ile AD'nin karesinin çarpımı 6300 birimdir. Bunun kökü BG·AD'dir; öyleyse BG·AD'nin karesi 6300 birimdir. Dolayısıyla BG·AD'nin yarısının karesi 1575 birimdir; çünkü kenarı ötekinin iki katı olan kare, ötekinin dört katıdır. BG·AD'nin yarısı ise üçgenin alanıdır; öyleyse üçgenin alanının karesi 1575'tir. 63'ün kökünü yaklaşık olarak alıp alanı, dikme rasyonelmiş gibi bulmak da mümkündür. 63'ün kökü yaklaşık 7 1/2 1/4 1/8 1/16'dır. Dikmeyi bu kadar kabul edip alanı bulmak gerekir; alan 39 1/2 1/8 1/16 eder.
θ. | Ἐπεὶ οὖν ἐμάθομεν τριγώνου τῶν πλευρῶν δοθεισῶν εὑρεῖν τὸ ἐμβαδὸν ῥητῆς οὔσης ⟨τῆς⟩ καθέτου, ἔστω μὴ ῥητῆς ὑπαρχούσης τῆς καθέτου τὸ ἐμβαδὸν εὑρεῖν. ἔστω γὰρ τρίγωνον τὸ ΑΒΓ ἔχον τὴν μὲν ΑΒ μονάδων η, τὴν δὲ ΒΓ μονάδων ι, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων ιβ· καὶ ἤχθω κάθετος ἡ Α∠. ἀκολούθως δὴ τοῖς ἐπὶ τοῦ ὀξυγωνίου εἰρημένοις ἔσται τὸ δὶς ὑπὸ ΓΒ∠ μονάδων κ· ἡ ἄρα Β∠ ἔσται μονάδος α, καὶ τὸ ἀπʼ αὐτῆς ἄρα μονάδος α. ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ μονάδων ξδ· λοιπὸν ἄρα τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ ἔσται μονάδων ξγ. ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ ΒΓ μονάδων ρ· τὸ ἄρα ἀπὸ ΒΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ Α∠ ἔσται μονάδων ϛτ. τούτου δὲ πλευρά ἐστιν ὁ ὑπὸ ΒΓ Α∠ [ἐφʼ ἑαυτόν]· ὁ ὑπὸ τῶν ΒΓ Α∠ ἄρα ἐφʼ ἑαυτὸν ἔσται μονάδων ϛτ. τὸ ἄρα ἥμισυ τοῦ ὑπὸ ΒΓ Α∠ ἐφʼ ἑαυτὸ μονάδων αφοε· ὧν γὰρ τετραγώνων αἱ πλευραὶ διπλασίονες ἀλλήλων εἰσίν, τὰ ἀπʼ αὐτῶν τετραπλάσιά ἐστιν τῶν ἀπὸ τῶν ἡμίσεων. τὸ δὲ ἥμισυ τοῦ ὑπὸ τῶν ΒΓΑ∠ τὸ ἐμβαδόν ἐστι τοῦ τριγώνου· ἔστιν ἄρα τὸ τοῦ τριγώνου ἐμβαδὸν δυνάμει αφοε. ἔξεστι δὲ τῶν ξγ τὴν πλευρὰν σύνεγγυς λαβόντα εὑρεῖν τὸ ἐμβαδὸν ὡς ῥητῆς οὔσης τῆς καθέτου. τῶν δὲ ξγ σύνεγγύς ἐστιν ἡ πλευρὰ ζU+2220δ΄ η΄ ιϛ΄. δεήσει οὖν τοσούτου ὑποστησάμενον τὴν κάθετον τὸ ἐμβαδὸν εὑρεῖν· ἔστι δὲ λθU+2220η΄ ιϛ΄.
1.1010.
A ve B'deki açıları dik olan ABGD dik yamuğu olsun; AD 6, BG 11, AB 12 birim olsun. Alanını ve ayrıca GD'yi bulmak. GD, E'de ortadan bölünsün; E'den AB'ye paralel ZEH çizilsin ve AD, Z'ye kadar uzatılsın. DE, EG'ye eşit olduğundan DZ de HG'ye eşittir. AD ile BH ortak olarak eklensin; öyleyse AZ ile BH'nin toplamı, AD ile BG'nin toplamına eşittir. AD ile BG'nin toplamı verilmiştir, çünkü her biri verilmiştir; öyleyse AZ ile BH'nin toplamı, yani iki BH de verilmiştir; demek ki BH de verilmiştir. AB de verilmiştir; öyleyse ABZH paralelkenarı verilmiştir. DEZ üçgeni EHG üçgenine eşit olduğundan ABHED beşgeni ortak olarak eklensin; öyleyse ABZH paralelkenarının bütünü ABGD yamuğunun bütününe eşittir. ABZH paralelkenarının verildiği gösterildi; öyleyse ABGD de verilmiştir.
GD ise şöyle bulunur: DTh dikmesi indirilsin. AD verildiğinden BTh de verilmiştir. BG de verilmiştir; öyleyse kalan GTh de verilmiştir. DTh de verilmiştir, çünkü AB'ye eşittir; Th'deki açı da diktir; öyleyse GD de verilmiştir.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 6 ile 11'i topla; 17 eder. Bunun yarısı 8 1/2'dir. Bunu 12'yle çarp; 102 eder; alan bu kadardır. DG ise şöyle bulunur: 11'den 6'yı çıkar; 5 kalır. Bunun karesi 25, 12'nin karesi 144 eder. 25'i ekle; 169 eder. Bunun kökü 13'tür; DG bu kadardır.
ι. Ἔστω τραπέζιον ὀρθογώνιον τὸ ΑΒΓ∠ ὀρθὰς ἔχον τὰς πρὸς τοῖς Α, Β γωνίας, καὶ ἔστω ἡ | μὲν Α∠ μονάδων ϛ, ἡ δὲ ΒΓ ια, ἡ δὲ ΑΒ μονάδων ιβ· εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδὸν καὶ ἔτι τὴν Γ∠. τετμήσθω δίχα ἡ Γ∠ κατὰ τὸ Ε, καὶ τῇ ΑΒ παράλληλος ἤχθω διὰ τοῦ Ε ἡ ΖΕΗ, καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ Α∠ ἐπὶ τὸ Ζ. ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ∠Ε τῇ ΕΓ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ∠Ζ τῇ ΗΓ. κοιναὶ προσκείσθωσαν αἱ Α∠ ΒΗ· συναμφότερος συναμφότερος ἄρα ἡ ΑΖ ΒΗ συναμφοτέρῳ τῇ Α∠ ΒΓ ἴση ἐστίν. δοθεῖσα δέ ἐστιν συναμφότερος ἡ Α∠ ΒΓ. ἐπεὶ καὶ ἑκατέρα αὐτῶν· δοθεῖσα ἄρα καὶ συναμφότερος ἡ ΑΖ ΒΗ, τουτέστι δύο αἱ ΒΗ καὶ ἡ ΒΗ ἄρα ἐστὶ δοθεῖσα. ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ· δοθὲν ἄρα τὸ ΑΒΖΗ παραλληλόγραμμον. καὶ ἐπεὶ ἴσον ἐστὶ τὸ ∠Ε τρίγωνον τῷ ΕΗΓ, κοινὸν προσκείσθω τὸ ΑΒΗΕ∠ πεντάπλευρον· ὅλον ἄρα τὸ ΑΒΖΗ παραλληλόγραμμον ὅλῳ τῷ ΑΒΓ∠ τραπεζίῳ ἴσον ἐστι. δοθὲν δὲ ἐδείχθη τὸ ΑΒΖΗ παραλληλόγραμμον· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΒΓ∠ ἡ δὲ Γ∠ εὑρεθήσεται οὕτως· ἤχθω κάθετος ἡ ∠Θ. ἐπεὶ οὖν δοθεῖσά ἐστιν ἡ Α∠, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΒΘ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΒΓ· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΓΘ δοθεῖσά ἐστιν. ἀλλὰ καὶ ἡ ∠Θ· ἴση γάρ ἐστι τῇ ΑΒ· καὶ ὀρθή ἐστιν ἡ πρὸς τῷ Θ γωνία· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ Γ∠. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· σύνθες τὰ ϛ καὶ τὰ ια· γίγνεται ιζ. τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται ηU+2220. ταῦτα ἐπὶ τὰ ιβ· γίγνεται ρβ· τοσούτου ἄρα τὸ ἐμβαδόν. ἡ δὲ ∠Γ οὕτως· ὕφελε ἀπὸ τῶν ια τὰ ϛ· καὶ γίγνεται λοιπὰ ε. ταῦτα ἐφʼ ἑαυτὰ· γίγνεται κε· καὶ τὰ ιβ ἐφʼ ἑαυτὰ· γίγνεται ρμδ. πρόσθες τὰ κε· γίγνεται ρξθ. τούτων πλευρὰ γίγνεται ⟨ιγ·⟩ τοσούτων ἔσται ἡ ∠Γ.
1.1111.
AB'si GD'ye eşit, bunların her biri 13 birim, AD'si 6, BG'si 16 birim olan ABGD ikizkenar yamuğu olsun. Alanını ve dikmesini bulmak. GD'ye paralel AE çizilsin, BG'ye AZ dikmesi indirilsin; öyleyse AEGD bir paralelkenardır. Dolayısıyla AD, EG'ye; GD de AE'ye eşittir; böylece AE 13, EG 6 birimdir; kalan BE de 10 birimdir. ABE üçgeni her kenarı verilmiş bir ikizkenar üçgen olduğundan AZ dikmesi de verilmiştir; daha önce gösterildiği gibi 12 birimdir. AB ve GD, H ve Th'de ortadan bölünsün ve BG'ye KHL ile MThN dikmeleri indirilsin. Öyleyse AKH üçgeni BHL üçgenine, DMTh üçgeni de GNTh üçgenine eşittir; böylece AHLNThD altıgeni ortak olarak eklenince KLMN paralelkenarı ABGD yamuğuna eşit olur. AK, BL'ye; DM de GN'ye eşit olduğundan AK ile DM'nin toplamı BL ile NG'nin toplamına eşittir. AD ile LN ortak olarak eklenince KM ile LN'nin toplamı, yani iki KM, AD ile BG'nin toplamına eşit olur. AD ile BG'nin toplamı verilmiştir, çünkü 22 birimdir; öyleyse iki KM de 22 birimdir, KM'nin kendisi 11 birimdir. KL de 12 birimdir, çünkü AZ'ye eşittir; öyleyse KLNM paralelkenarı 132 birimdir. Bu, ABGD yamuğuna eşittir; öyleyse ABGD yamuğu da 132 birimdir.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 16'dan 6'yı çıkar; 10 kalır. Bunun yarısı 5'tir; karesi 25 eder. 13'ün karesi 169 eder. 25'i çıkar; 144 kalır. Bunun kökü 12'dir; dikme 12 birimdir. Alan ise şöyle bulunur: 16 ile 6'yı topla; 22 eder. Bunun yarısı 11'dir; bunu dikmeyle çarp; 132 eder; alan bu kadardır.
ια. | Ἔστω τραπέζιον ἰσοσκελὲς τὸ ΑΒΓ∠ ἴσην ἔχον τὴν ΑΒ τῇ Γ∠, καὶ ἑκατέρα αὐτῶν ἔστω μονάδων ιγ, ἡ δὲ Α∠ μονάδων ϛ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων ιϛ· εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδὸν καὶ τὴν κάθετον. ἤχθω τῇ Γ∠ παράλληλος ἡ ΑΕ, καὶ κάθετος ἤχθω ἐπὶ τὴν ΒΓ ἡ ΑΖ· παραλληλόγραμμον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΕΓ∠. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ μὲν Α∠ τῇ ΕΓ, ἡ δὲ Γ∠ τῇ ΑΕ· ὥστε ἔσται ἡ μὲν ΑΕ μονάδων ιγ, ἡ δὲ ΕΓ μονάδων ϛ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΕ μονάδων ι. ἐπεὶ οὖν ἰσοσκελές ἐστι τὸ ΑΒΕ τρίγωνον ἔχον ἑκάστην πλευρὰν δοθεῖσαν, ἔσται ἄρα καὶ ἡ ΑΖ κάθετος δοθεῖσα· καὶ ἔσται μονάδων ιβ, ὡς προδέδεικται. τετμήσθωσαν δὴ δίχα αἱ ΑΒ, Γ∠ τοῖς Η, Θ, καὶ κάθετοι ἐπὶ τὴν ΒΓ ⟨ἤχθωσαν⟩ αἱ ΚΗΛ, ΜΘΝ. ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ μὲν ΑΚΗ τρίγωνον τῷ ΒΗΛ, τὸ δὲ ∠ΜΘ τῷ ΓΝΘ ὥστε κοινοῦ προστεθέντος τοῦ ΑΗΛΝΘ∠ ἑξαπλεύρου ἴσον ἔσται τὸ ΚΛΜΝ παραλληλόγραμμον τῷ ΑΒΓ∠ τραπεζίῳ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΑΚ τῇ ΒΛ, ἡ δὲ ∠Μ τῇ ΓΝ, αἱ ἄρα ΑΚ ∠Μ ἴσαι εἰσὶν ταῖς ΒΛ ΝΓ. κοινῶν προστεθεισῶν τῶν Α∠ ΛΝ ἔσται συναμφότερος ἡ ΚΜΛΝ, τουτέστι δύο αἱ ΚΜ, συναμφοτέρῳ τῇ Α∠ ΒΓ ἴση. καὶ ἔστι δοθεῖσα συναμφότερος ἡ Α∠ ΒΓ· ἐστι γὰρ μονάδων κβ· ἔσονται ἄρα καὶ αἱ δύο αἱ ΚΜ μονάδων κβ· ⟨αὐτὴ ἄρα ἡ ΚΜ⟩ μονάδων ια. ἀλλὰ καὶ ἡ ΚΛ μονάδων ιβ· ἴση γάρ ἐστι τῇ Α ⟨Ζ· τὸ ἄρα ΚΛΝΜ⟩ παραλληλόγραμμον ἔσται μονάδων ρλβ. καὶ ἔστιν ἴσον τῷ ΑΒΓ∠ τραπεζίῳ· ἔσται ἄρα καὶ τὸ ΑΒΓ∠ τραπέζιον μονάδων ρλβ. ⟨συντε⟩θήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἄφελε ἀπὸ τῶν ιϛ τὰς ϛ· γίγνονται λοιπαὶ ι. τούτων τὸ ἥμισυ ε. καὶ ταῦτα ἐφʼ ἑαυτὰ· γίγνονται κε· καὶ τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτὰ· γίγνονται ρξθ. ἄφελε τὰ κε· λοιπὰ ρμδ. τούτων πλευρὰ γίγνεται ⟨ιβ·⟩ ἔσται ἡ κάθετος μονάδων ιβ. τὸ δὲ ἐμβαδὸν οὕτως· σύνθες τὰ ιϛ καὶ τὰ ϛ· γί|νονται κβ· ὧν ἥμισυ· γίγνονται ια· ⟨ταῦτα⟩ ἐπὶ τὴν κάθετον· γίγνεται ρλβ· τοσούτων ἔσται τὸ ἐμβαδόν.
1.1212.
B'deki açısı dar olan ABGD dar açılı yamuğu olsun; AB 13, GD 20, AD 6, BG 27 birim olsun. Dikmesini ve alanını bulmak. GD'ye paralel AE ve AZ dikmesi çizilsin. Öyleyse AE 20, GE 6 birimdir; kalan BE de 21 birimdir. ABE dar açılı bir üçgen olduğundan AZ dikmesi 12 birimdir. AB ve GD, H ve Th'de ortadan bölünüp KHL ile MThN dikmeleri indirilince, yukarıdaki gibi, ABGD yamuğunun KLMN paralelkenarına eşit olduğunu, BG ile AD'nin toplamının da KM'nin iki katı olduğunu göstereceğiz. Böylece KM 16 1/2 birimdir; KL de 12 birimdir, çünkü AZ de öyledir; öyleyse yamuğun alanı 198 birimdir.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 27'den 6'yı çıkar; 21 kalır. Kenarları 13, 21 ve 20 olarak verilen dar açılı üçgende AZ dikmesi bulunsun; öğrendiğimiz gibi 12 birimdir. 27 ile 6'yı topla; yarısı 16 1/2 eder. Bunu 12'yle çarp; 198 eder. Alan bu kadardır.
ιβ. Ἔστω τραπέζιον ὀξυγώνιον τὸ ΑΒΓ∠ ὀξεῖαν ἔχον τὴν πρὸς τῷ Β γωνίαν, καὶ ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, ἡ δὲ Γ∠ μονάδων κ, ἡ δὲ Α∠ μονάδων ϛ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων κζ· εὑρεῖν αὐτοῦ τὴν κάθετον καὶ τὸ ἐμβαδόν. ἤχθω τῇ Γ∠ παράλληλος ἡ ΑΕ καὶ κάθετος ἡ ΑΖ. ἡ μὲν ἄρα ΑΕ ἔσται μονάδων κ· ἡ δὲ ΓΕ μονάδων ϛ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΕ μονάδων κα· ὥστε διὰ τὸ ⟨τὸ⟩ ΑΒΕ ὀξυγώνιον τρίγωνον ⟨εἶναι⟩ ἔσται ἡ ΑΖ κάθετος μονάδων ιβ. δίχα δὴ τμηθεισῶν τῶν ΑΒ Γ ∠ τοῖς Η, Θ καὶ καθέτων ἀχθεισῶν τῶν ΚΗΛ ΜΘΝ ὁμοίως τῷ ἐπάνω δείξομεν, ὅτι τὸ μὲν ΑΒΓ ⟨ ∠⟩ τραπέζιον ἴσον ἐστὶ τῷ ΚΛΜΝ παραλληλογράμμῳ, συναμφότερος δὲ ἡ ΒΓ Α ∠ διπλῆ ἐστι τῆς ΚΜ· καὶ ἔσται ἡ ΚΜ μονάδων ιϛU+2220· ἔστι δὲ καὶ ἡ ΚΛ μονάδων ιβ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΑΖ· τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ τραπεζίου ἔσται μονάδων ρη. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἄφελε ἀπὸ τῶν κζ τὰ ϛ· λοιπὰ γίγνεται κα. καὶ τριγώνου ὀξυγωνίου τῶν πλευρῶν δοθεισῶν ιγ καὶ κα καὶ κ εὑρήσθω ἡ ΑΖ κάθετος· ἔστιν δὲ μονάδων ιβ, ὡς ἐμάθομεν· καὶ σύνθες κζ καὶ ⟨ϛ⟩· γίγνεται τὸ ἥμισυ ιϛU+2220· ταῦτα ἐπὶ ⟨ιβ· γίγνεται ρ𝔮η⟩. τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδόν.
1.1313.
B'deki açısı geniş olan ABGD geniş açılı yamuğu olsun; AB 13, GD 20, AG 6, BD 17 birim olsun. Dikmesini ve alanını bulmak. AE dikmesi ve GD'ye paralel AZ çizilsin. Öyleyse AZ 20, ZD 6 birimdir; kalan BZ de 11 birimdir. ABZ geniş açılı bir üçgen olduğundan AE 12 birimdir. Yukarıdakilere benzer şekilde, BD ile AG'nin toplamının AE ile oluşturduğu dikdörtgenin ABGD yamuğunun iki katı olduğu gösterilecektir; öyleyse yamuğun alanı 138 birimdir.
Bileşim şöyle yapılır: 17'den 6'yı çıkar; 11 kalır. Kenarları 13, 11 ve 20 olarak verilen geniş açılı üçgende dikme bulunsun; 12 eder. 17 ile 6'yı topla; 23 eder. Bunun yarısı 11 1/2'dir. Bunu 12'yle çarp; 138 eder. Yamuğun alanı bu kadardır.
ιγ. Ἔστω τραπέζιον ἀμβλυγώνιον τὸ ΑΒΓ∠ ἔχον ἀμβλεῖαν τὴν πρὸς τῷ Β, καὶ ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, ἡ δὲ Γ∠ κ, ἠ δὲ ΑΓ ϛ, ἡ δὲ Β∠ μονάδων ιζ. εὑρεῖν αὐτοῦ τὴν κάθετον καὶ τὸ ἐμβαδόν. ἤχθω κάθετος ἡ ΑΕ καὶ τῇ Γ∠ παράλληλος ἡ ΑΖ· ἔσται ἄρα ἡ μὲν ΑΖ μονάδων κ, ἡ δὲ Ζ∠ μονάδων ϛ· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΖ μονάδων ια· ὥστε διὰ τὸ τὸ ΑΒΖ τρίγωνον ἀμβλυγώνιον εἶναι ἔσται ἡ ΑΕ μονάδων ιβ. καὶ ὁμοίως τοῖς ἐπάνω δειχθήσεται τὸ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς Β∠ΑΓ καὶ τῆς ΑΕ διπλάσιον τοῦ ΑΒΓ∠ τραπεζίου· τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ τραπεζίου ἔσται μονάδων ρλη. συντεθήσεται δὲ οὕτως· ἄφελε ἀπὸ τῶν ιζ τὰ ϛ· λοιπὰ ια· καὶ τριγώνου ἀμβλυγωνίου τῶν πλευρῶν δοθεισῶν ιγ, ια, κ εὑρήσθω ἡ κάθετος· γίγνεται ιβ· καὶ σύνθες τὰ ιζ καὶ ⟨ϛ·⟩ γίγνεται κγ· τούτων τὸ ἥμισυ γίγνεται ιαU+2220· ταῦτα ἐπὶ τὰ ιβ· γίγνεται ρλη· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τραπεζίου.
1.1414.
Eşkenar dörtgenin ve paralelkenarın ölçülmesi açıktır. Her birinin kenarlarının ve bir köşegeninin verilmiş olması gerekir. Bunlar verilince eşkenar dörtgen iki ikizkenar üçgenden, paralelkenar da ya dar açılı ya da geniş açılı iki üçgenden oluşur; bu yüzden alanları da verilmiş olur.
Şimdiye kadar ele alınan dörtgenlerin bir kenarı bir kenara paraleldi. Şimdiki ABGD dörtgeninin ise G'deki açısı dik olsun, hiçbir kenarı hiçbir kenara paralel olmasın ve kenarlarının her biri verilmiş olsun: AB 13, BG 10, GD 20, DA 17 birim. Alanının verildiğini göstermek. BD birleştirilsin ve üzerine AE dikmesi indirilsin. BG ile GD'nin her biri verilmiş olduğundan ve G'deki açı dik olduğundan BGD üçgeni verilmiştir; BD'nin karesi de verilmiştir, çünkü 500 birimdir. AB'nin karesi de verilmiştir; öyleyse AB ve BD üzerindeki kareler verilmiştir ve bunların toplamı AD'nin karesinden büyüktür. Öyleyse ABD açısı dardır; dolayısıyla AB ve BD üzerindeki karelerin toplamı AD'nin karesinden DB·BE dikdörtgeninin iki katı kadar büyüktür. Öyleyse DB·BE'nin iki katı verilmiştir; dolayısıyla bir katı da verilmiştir. Bu, BD'nin karesi ile BE'nin karesinin çarpımının köküdür; öyleyse DB'nin karesi ile BE'nin karesinin çarpımı da verilmiştir. BD'nin karesi verilmiş olduğundan BE'nin karesi de verilmiştir. Öyleyse EA'nın karesi ile BD'nin karesinin çarpımı da verilmiştir; bunun kökü BD·AE'dir. Demek ki BD·AE de verilmiştir. Bu, ABD üçgeninin iki katıdır; öyleyse ABD üçgeni verilmiştir. BGD üçgeni de verilmiştir; böylece ABGD dörtgeninin tamamı da verilmiş olur.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 10'u 20'yle çarp; 200 eder. Bunun yarısı 100'dür. Yine 10'un karesi 100, 20'nin karesi 400 eder. Topla; 500 eder. 13'ün karesi 169 eder; bunu 500'le topla; 669 eder. 17'nin karesini çıkar; 380 kalır. Bunun yarısı 190'dır; karesi 36.100 eder. Bunu 500'e böl; 72 1/5 eder. Bunu 169'dan çıkar; 96 1/2 1/5 1/10 kalır. Bunu 500'le çarp; 48.400 eder. Bunun kökü 220'dir; yarısı 110'dur. ABD üçgeninin alanı bu kadardır. BGD üçgeninin alanı da 100 birimdir; öyleyse ABGD dörtgeninin alanı 210 birimdir. A'dan GD'ye indirilen dikmenin de verilmiş olduğunu az sonra göstereceğiz.
⟨ιδ·⟩ Ὁ δὲ ῥόμβος καὶ τὸ ῥομβοειδὲς τὴν μέτρησιν φανερὰν ἔχουσιν. δεῖ γὰρ ἑκατέρου αὐτῶν τὰς πλευρὰς δοθείσας εἶναι καὶ μίαν διάμετρον. ὧν δοθέντων ὁ μὲν ῥόμβος ἔσται ἐκ δύο ἰσοσκελῶν τριγώνων συγκείμενος, τὸ δὲ ῥομβοειδὲς ἐκ δύο τριγώνων ἤτοι ὀξυγων⟨ί⟩ων |⟨ἢ ἀμβλυγωνίων⟩, καὶ διὰ τοῦτο δοθήσεται αὐτῶν ⟨τὸ ἐμβαδόν⟩. τὰ μὲν οὖν ἀποδειχθέντα τετράπλευρα ⟨μίαν πλευρὰν μιᾷ πλευρᾷ⟩ παράλληλον εἶχε· ⟨τὸ δὲ παρὸν τὸ Α⟩ ΒΓ∠ τὴν μὲν πρὸς τῷ Γ γωνίαν ⟨ἐχέτω⟩ ὀρθὴν, μηδεμίαν δὲ πλευρὰν μηδεμιᾷ παράλληλο ⟨ν καὶ⟩ ἔτι ἑκάστην τῶν πλευρῶν δοθεῖσαν, τὴν μὲν ⟨ΑΒ μονάδων⟩ ιγ, τὴν δὲ ⟨Β⟩ Γ μονάδων ι, τὴν δὲ Γ∠ μονάδων κ, τὴν δὲ ∠Α μονάδων ιζ· δεῖξαι αὐτοῦ τὸ ἐμβαδὸν δοθέν. ἐπεζεύχθω ἡ Β⟨∠⟩· καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ⟨ἤχθω⟩ ἡ ΑΕ. ἐπεὶ ἑκατέρα τῶν ΒΓ Γ∠ δοθεῖσά ἐστιν καὶ ὀρθὴ ἡ πρὸς τῷ [∠]Γ, δοθὲν ἄρα ἐστὶ τὸ ΒΓ∠ τρίγωνον· καὶ ἔτι τὸ ἀπὸ τῆς Β∠ ἔσται δοθέν· ἔστι γὰρ μονάδων φ· ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ΑΒ δοθέν· δοθέντα ἄρα ἐστὶ τὰ ἀπὸ τῶν ΑΒ Β∠· καὶ ἔστι μείζονα τοῦ ἀπὸ τῆς Α∠. ὀξεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ ὐπὸ ΑΒ∠· τὰ ἄρα ἀπὸ τῶν ΑΒ Β∠ τοῦ ἀπὸ τῆς Α∠ μείζονά ἐστιν τῷ δὶς ὑπὸ τῶν ∠Β ΒΕ. δοθὲν ἄρα ἐστὶν τὸ δὶς ὑπὸ τῶν ∠Β ΒΕ· ὥστε καὶ τὸ ἅπαξ ὑπὸ τῶν ∠ΒΒΕ δοθέν ἐστι· καὶ ἔστι πλευρὰ τοῦ ἀπὸ τῆς Β∠ ἐπὶ τὸ ἀπὸ ΒΕ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ ∠Β ἐπὶ τὸ ἀπὸ ΒΕ· καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ Β∠· δοθὲν ἄρα κα τὸ ἀπὸ ΒΕ. ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ [Β]ΕΑ ἐπὶ τὸ ἀπὸ Β∠· καὶ ἔστιν αὐτοῦ πλευρὰ τὸ ὑπὸ Β∠ ΑΕ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ Β∠ ΑΕ. καὶ ἔστι διπλάσιον τοῦ ΑΒ∠ τριγώνου· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΒ∠ τρίγωνον· ἀλλὰ καὶ τὸ ΒΓ∠· ὥστε καὶ ὅλον τὸ ΑΒΓ∠ τετράπλευρον δοθὲν ἔσται. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· τὰ ι ἐπὶ τὰ κ· γίγνεται σ. καὶ τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται ρ. καὶ πάλιν τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. καὶ τὰ κ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται υ. σύνθες· γίγνεται φ. καὶ τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρξθ. ταῦτα μετὰ τῶν φ γίγνεται χξθ· ἄφελε | τὰ ιζ ἐφʼ ἑαυτά· λοιπαὶ τπ· τούτων τὸ ἥμισυ γίγνεται ρ𝔮· ταῦτα ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται μ ϛρ. ταῦτα παρὰ τὸν φ· γίγνεται οβ έ· ἄφελε ταῦτα ἀπὸ τῶν ⟨ρ⟩ξθ· γίγνονται λοιπαὶ 𝔮ϛU+2220ε΄ι΄. ταῦτα ἐπὶ τὸν φ· γίγνεται ⟨μ ηυ.⟩ τούτων πλευρὰ γίγνεται σκ· τούτων τὸ ἥμισυ γίγνεται ρι· τοσούτου ἔσται τοῦ ΑΒ∠ τὸ ἐμβαδόν. ἀλλὰ καὶ τοῦ ⟨ΒΓ∠⟩ μονάδων ρ· τοῦ ἄρα ΑΒΓ∠ τετραπλεύρου τὸ ἐμβαδὸν ἔσται ⟨σι.⟩ [ἔστιν] ⟨ὅτι⟩ δὲ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Α κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὴν Γ∠ δοθεῖσά ἐστιν, δείξομεν ἑξῆς.
1.1515.
Her kenarı verilmiş ve BGD açısı dik olan ABGD dörtgeni olsun. A'dan GD'ye indirilen dikmenin verilmiş olduğunu göstermek. GD'ye AZ dikmesi, AZ'ye BH dikmesi, BD'ye de AE dikmesi indirilsin; BD, AZ'yi Th'de kessin. BA ile AD verilmiş olduğundan BD'nin ve ona indirilen AE dikmesinin verildiği açıktır. GBD açısı BThA açısına, BGD dik açısı da AETh dik açısına eşit olduğundan, DG'nin GB'ye oranı AE'nin ETh'ye oranına eşittir. GD'nin GB'ye oranı verilmiştir; öyleyse AE'nin ETh'ye oranı da verilmiştir. AE verilmiştir; öyleyse ETh de verilmiştir. Bu ikisi dik açıyı çevrelediğine göre ATh de verilmiştir. BE ile ETh'nin her biri verildiğinden BTh·ThE dikdörtgeni verilmiştir. Bu, ATh·ThH dikdörtgenine eşittir, çünkü E ve H'deki açıların her biri diktir. Öyleyse HTh de verilmiştir; dolayısıyla AH de verilmiştir. HZ de verilmiştir, çünkü BG'ye eşittir; öyleyse AZ'nin bütünü verilmiştir.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: AB 13, BG 10, GD 20, DA 17 birim olsun. Alan için söylenenlere göre AE dikmesinin karesi 96 1/2 1/5 1/10, BE'nin karesi 72 1/5, BD'nin karesi 500'dür. GD 20, GB 10 birim olduğundan karelerin biri 400, öbürü 100 birimdir. 400'ün 100'e oranı neyse, 96 4/5'in o orandaki karşılığını bul; 24 1/5 çıkar. ETh'nin karesi budur. 72 1/5'i 24 1/5'le çarpıp çıkanın kökünü alır ve bunu ikiyle çarparak BE·ETh'nin iki katını buluruz; bunu BE ve ETh'nin karelerine, yani 72 1/5 ile 24 1/5'in toplamına ekleriz. Böylece BTh'nin karesini 180 buluruz. 96 1/2 1/5 1/10 ile 24 1/5'i topla; 121 eder. 180'i 24 1/5'le çarp; 4356 eder. Bunu 121'e böl; 36 eder. Karesi 121 olandan karesi 36 olanı çıkar; geriye karesi 25, uzunluğu 5 olan kalır. Buna BG'yi, yani 10'u ekle; 15 eder. AZ dikmesi bu kadardır. ETh'nin karesi 24 1/5, HTh'nin uzunluğu 6, ATh'nin uzunluğu 11'dir.
(Bu kısımda metin bozuktur; aşağıdaki sayılar yukarıdaki örnekle uyuşmaz.) […] 129 ve 160. Bunları 169'dan çıkar; 39 ve 4 kalır. Bunu 164 ile çarp; 6400 eder; bunun kökü 80'dir, yarısı 40'tır. ABD üçgeninin alanı 40 birimdir. BGD üçgeninin alanı da aynı şekilde 40'tır; öyleyse ABGD dörtgeninin tamamının alanı 80 birimdir; gösterilmesi gereken buydu.
Belirli türden üçgen ve dörtgenler için söylenmesi gerekenler yukarıda yazıldı. Rastgele bir dörtgenin kenarlarını alıp alanını söylemek gerekirse, bir köşegenini de almak gerekir; böylece dörtgen iki üçgene bölünür ve alanı verilmiş olur. Çünkü kenarları verilen bir üçgenin alanını genel yöntemle bulmayı öğrendik. Bir köşegen olmadan dörtgenin alanını söylemek imkânsızdır; çünkü kenarlar aynı kalsa bile dörtgen aynı kenarlar üzerinde eşkenar dörtgen gibi yamultulup çekildikçe alanı değişir. Üçgen ve dörtgenler hakkında bu kadarı söylenmiş olsun; bundan sonra eşkenar ve eşaçılı düz çizgili şekiller hakkında, on iki kenarlıya kadar yazacağız, çünkü o, daire çevresine daha çok yaklaşır.
ιε. Ἔστω τραπέζιον τὸ ΑΒΓ∠ δοθεῖσαν ἔχον ἑκάστην τῶν πλευρῶν καὶ ὀρθὴν τὴν ὑπὸ ΒΓ∠ γωνίαν. ὅτι δοθεῖσά ἐστιν ἡ ἀπὸ τοῦ Α κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὴν Γ∠. ἤχθω γὰρ ἐπὶ μὲν τὴν Γ∠ κάθετος ἡ ΑΖ, ἐπὶ δὲ τὴν ΑΖ ἡ ΒΗ, ἐπὶ δὲ τὴν Β∠ ἡ ΑΕ. φανερὸν δὴ, ὅτι δοθεῖσά ἐστιν ἡ Β∠ καὶ ἡ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἡ ΑΕ, ἐπεὶ καὶ αἱ ΒΑ, Α∠ δοθεῖσαί εἰσιν. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΓΒ∠ τῇ ὑπὸ ΒΘΑ, ἀλλὰ καὶ ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΒΓ∠ ὀρθῇ τῇ ὑπὸ ΑΕΘ ἴση, ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ∠Γ πρὸς ΓΒ, ἡ ΑΕ πρὸς ΕΘ. λόγος δὲ τῆς Γ∠ πρὸς ΓΒ δοθείς· λόγος ἄρα καὶ τῆς ΑΕ πρὸς ΕΘ δοθείς. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΑΕ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΕΘ. καὶ ὀρθὴν γωνίαν περιέχουσι· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΑΘ. καὶ ἐπεὶ ἑκατέρα τῶν ΒΕ, ΕΘ δοθεῖσά ἐστιν, δοθὲν ἄρα τὸ ὑπὸ τῶν ΒΘΕ. καὶ ἔστιν ἴσον τῷ ὑπὸ τῶν ΑΘΕ· ὀρθὴ γὰρ ἑκατέρα τῶν πρὸς τοῖς Ε, Η. δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΗΘ· ὥστε καὶ ἡ ΑΗ· ἀλλὰ καὶ ἡ ΗΖ· ἴση γάρ ἐστι τῇ ΒΓ· καὶ ὅλη ἄρα ἡ ΑΖ δοθεῖσά ἐστιν. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· | ἔστω γὰρ ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων ι, ἡ δὲ Γ∠ μονάδων κ, ἡ δὲ ∠Α μονάδων ιζ. ἀκολούθως δὴ τοῖς ἐπὶ τοῦ ἐμβαδοῦ εἰρημένοις ἔσται ἡ μὲν ΑΕ κάθετος δυνάμει 𝔮ϛU+2220έί, ἡ δὲ ΒΕ δυνάμει οβ έ, ἡ δὲ Β∠ δυνάμει φ. καὶ ἐπεὶ ἡ μὲν Γ∠ ἐστὶ μονάδων κ, ἡ δὲ ΓΒ μονάδων ι, τὰ ἄρα ἀπὸ τούτων μονάδων υ καὶ μονάδων ρ. ποίησον οὖν ὡς τὰ υ πρὸς ρ, τὰ 𝔮ϛ δ πρὸς τί· ἔσται πρὸς κδέ· τοσούτου ἔσται τὸ ἀπὸ Ε⟨Θ⟩. καὶ ⟨πο⟩λλα ⟨πλασιάσαντες⟩ τὰ οβ έ ἐπὶ τὰ κδ έ καὶ τῶν γενομένων τὴν πλευρὰν λαβόντες καὶ διπλασιάσαντες ἃ γίγνεται τοῦ δὶς ὑπὸ τῶν ΒΕ ⟨ΕΘ⟩ προσθήσομεν τοῖς ἀπὸ ΒΕ, ΕΘ, τουτέστι τοῖς οβ έ καὶ κδ έ συντεθεῖσιν. καὶ ἕξομεν τὴν ΒΘ δυνάμει ρπ. καὶ σύνθες τὰ 𝔮ϛ U+2220 έ ί καὶ κδ έ· γίγνεται ρκα. καὶ πολλαπλασίασον τὰ ρπ ἐπὶ τὰ κδ έ· γίγνεται δυνάμει δτνϛ. μέρισον εἰς τὸν ρκα· γίγνεται λϛ. καὶ ἄφελε ἀπὸ δυνάμει ρκα δυνάμει λϛ [λοιπὰ δυνάμει λϛ] λοιπὰ δυνάμει κε, ἅ ἐστι μήκει ε. πρόσθες ὅσων ἐστὶν ἡ ΒΓ· ἔστι δὲ ι· γίγνεται ιε· τοσούτου ἔσται ἡ ΑΖ κάθετος. καὶ ἡ μὲν ΕΘ δυνάμει κδέ, ἡ δὲ ΗΘ μήκει ϛ, ἡ δὲ ΑΘ μήκει ια. ρκθ καὶ ρξ· ταῦτα ἄφελε ἀπὸ τῶν ρξθ· λοιπὰ λθ καὶ δ. ταῦτα πολλαπλασίασον ἐπὶ τὸν ρξδ· γίγνεται ϛυ· ὧν πλευρὰ γίγνεται π· τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται μ. ἔσται τοῦ ΑΒ∠ τριγώνου τὸ ἐμβαδὸν μονάδων μ. ἀλλὰ καὶ τοῦ ΒΓ∠ ὁμοίως μ· ὅλου ἄρα τοῦ ΑΒΓ∠ τραπεζίου τὸ ἐμβαδὸν ἔσται μονάδων π, ὅπερ ἔδει δεῖξαι. Ὅσα μὲν οὖν ἔδει ἐπί τε τριπλεύρων καὶ τετραπλεύρων τεταγμένων εἰπεῖν, προγέγραπται· ἐὰν δὲ δέῃ καὶ τετραπλεύρου τυχόντος τὰς πλευρὰς λαβόντας τὸ ἐμβαδὸν εἰπεῖν, δεήσει καὶ μίαν διαγώνιον λαβεῖν αὐτοῦ, ὥστε διαιρεθὲν αὐτὸ εἰς δύο τρίγωνα ἔχειν τὸ ἐμβαδὸν δοθέν. ἐμάθομεν γὰρ τριγώνου τῶν πλευρῶν δοθεισῶν τὸ ἐμβαδὸν εὑρεῖν τῇ καθολικῇ μεθόδῳ. ἄνευ δὲ μιᾶς διαγωνίου ἀδύνατον ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τετραπλεύρου εἰπεῖν. τῶν γὰρ αὐτῶν πλευρῶν δοθεισῶν τοῦ τετραπλεύρου μεταπίπτει τὸ ἐμβαδὸν διαρομβουμένου αὐτοῦ καὶ παρασπωμένου ἐν ταῖς αὐταῖς πλευραῖς. καὶ τὰ μὲν περὶ τῶν τριπλεύρων καὶ τετραπλεύρων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω, ἑξῆς δὲ περὶ τῶν ἰσοπλεύρων τε καὶ ἰσογωνίων εὐθυγράμμων γράψομεν ἄχρι τοῦ δωδεκαγώνου, ἐπειδὴ τοῦτο συνεγγίζει μᾶλλον τῇ τοῦ κύκλου περιφερείᾳ.
1.1717.
Önce, kenarlarının her biri 10 birim olan bir eşkenar üçgen alalım; bu ABG olsun. GB'ye AD dikmesi indirilsin. BG, yani AB, BD'nin iki katı olduğundan AB'nin karesi BD'nin karesinin dört katıdır; böylece AD'nin karesi DB'nin karesinin üç katıdır. BG'nin karesi de DB'nin karesinin dört katıdır; öyleyse BG'nin karesi AD'nin karesinin 1 1/3 katıdır. Demek ki BG'nin karesinin AD'nin karesine oranı 4'ün 3'e oranıdır. Hepsi BG'nin karesiyle çarpılsın; yani BG'nin karesi kendisiyle, AD'nin karesi de BG'nin karesiyle. Öyleyse BG'nin dördüncü kuvvetinin, BG'nin karesi ile AD'nin karesinin çarpımına oranı 4'ün 3'e, yani 16'nın 12'ye oranıdır. BG'nin karesi ile AD'nin karesinin çarpımı ise AD·BG'nin karesi, yani iki üçgenin karesidir. Öyleyse BG'nin dördüncü kuvvetinin iki üçgenin karesine oranı 16'nın 12'ye oranıdır. İki üçgenin karesi bir üçgenin karesinin dört katıdır; öyleyse BG'nin dördüncü kuvvetinin bir üçgenin karesine oranı 16'nın 3'e oranıdır. BG verildiğinden dördüncü kuvveti de verilmiştir; öyleyse üçgenin alanının karesi verilmiştir; dolayısıyla üçgenin kendisi de verilmiştir.
Bileşim, çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder; bunun karesi 10.000 eder. Bunun 3/16'sını al; 1875 eder. Bunun kökünü al. Rasyonel bir kökü olmadığından, öğrendiğimiz gibi küçük bir farkla en yakın değer alınsın; alan 43 1/3 olur.
Lemma. G'deki açısı dik, A'daki açısı dik açının beşte ikisi olan ABG dik üçgeni olsun. BA ile AG'nin toplamının karesinin AG'nin karesinin beş katı olduğunu göstermek. AG, D'ye kadar uzatılsın, AG'ye eşit GD konsun ve BD birleştirilsin. Öyleyse AB, BD'ye; ABG açısı da GBD açısına eşittir. GBA açısı dik açının beşte üçüdür, çünkü BAG açısı beşte ikidir; öyleyse ABD açısı dik açının beşte altısıdır, yani düzgün beşgenin bir açısıdır. AB, BD'ye eşit olduğundan, AD uç ve orta oranda bölündüğünde büyük parça AB'dir. AG de AD'nin yarısıdır; öyleyse BA ile AG'nin toplamının karesi AG'nin karesinin beş katıdır.
ιζ. Ἔστω δὲ πρότερον τρίγωνον ἰσόπλευρον, οὗ ἑκάστη ἐστὶ πλευρὰ μονάδων ι. καὶ ἔστω τὸ ΑΒΓ. ἤχθω κάθετος ἐπὶ τὴν ΓΒ ἡ Α∠. ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ ΒΓ, τουτέστιν ἡ ΑΒ, τῆς Β∠, τετραπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ ΑΒ τοῦ ἀπὸ Β∠. ὥστε τριπλάσιον τὸ ἀπὸ Α∠ τοῦ ἀπὸ ∠Β. τοῦ δὲ ἀπὸ ∠Β τετραπλάσιόν ἐστι τὸ ἀπὸ ΒΓ. ἐπίτριτον ἄρα ἔσται τὸ ἀπὸ ΒΓ τοῦ ἀπὸ Α∠. τὸ ἄρα ἀπὸ ΒΓ πρὸς τὸ ἀπὸ Α∠ λόγον ἔχει, ὃν δ πρὸς γ, καὶ πάντα ἐπὶ τὸν ἀπὸ ΒΙ, τουτέστιν τό τε ἀπὸ ΒΓ ἐφʼ ἑαυτὸ καὶ τὸ ἀπὸ Α∠ ἐπὶ τὸ ἀπὸ ΒΓ. ἡ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΓ | δυνάμεως πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΒΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ λόγον ἔχει, ὃν δ πρὸς γ, τουτέστιν ὃν ιϛ πρὸς ιβ. τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ΒΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ τὸ ὑπὸ Α∠ ΒΓ ἐστὶν ἐφʼ ἑαυτό, τουτέστι δύο τρίγωνα ἐφʼ ἑαυτά. ἡ ἄρα ἀπὸ ΒΓ δυναμοδύναμις πρὸς δύο τρίγωνα ἐφʼ ἑαυτὰ λόγον ἔχει, ὃν ιϛ πρὸς ιβ δύο δὲ τρίγωνα ἐφ᾿ ἑαυτὰ ἑνὸς τριγώνου ἐφʼ ἑαυτό ἐστιν τετραπλάσια. ἡ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΓ δυναμοδύναμις πρὸς ἓν τρίγωνον ἐφʼ ἑαυτὸ λόγον ἔχει, ὃν ιϛ πρὸς γ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ἀπὸ ΒΓ δυναμοδύναμις, ἐπεὶ καὶ ἡ ΒΓ. δοθὲν ἄρα ἐστὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου ἐφʼ ἑαυτό· ὥστε καὶ αὐτὸ τὸ τρίγωνον δοθέν ἐστιν. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως. τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. ταῦτα ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται μ· τούτων λαβὲ γ. γίγνεται αωοε. τούτων πλευρὰν λαβέ· καὶ ἐπεὶ οὐκ ἔχει ῥητὴν πλευρὰν, εἰλήφθω ὡς ἐμάθομεν ἔγγιστα μετὰ διαφόρου. καὶ ἔσται τὸ ἐμβαδὸν μγ γ΄. Λῆμμα. Ἔστω τρίγωνον ὀρθογώνιον τὸ ΑΒΓ ὀρθὴν ἔχον τὴν πρὸς τῷ Γ, δύο δὲ πέμπτων ὀρθῆς τὴν πρὸς τῷ Α. δεῖξαι ὅτι τὸ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΒΑ ΑΓ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ ΑΓ. ἐκβεβλήσθω ἡ ΑΓ ἐπὶ τὸ ∠, καὶ τῇ ΑΓ ἴση κείσθω ἡ Γ∠, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ Β∠. ἴση ἄρα ἡ μὲν ΑΒ τῇ Β∠, ἡ δὲ ὑπὸ ΑΒΓ γωνία τῇ ὑπὸ ΓΒ∠. ἀλλὰ ἡ ὑπὸ ΓΒΑ γωνία τριῶν πέμπτων ἐστὶν ὀρθῆς διὰ τὸ τῆν ὑπὸ ΒΑΓ γωνίαν δύο πέμπτων εἶναι· ἡ ἄρα ὑπὸ ΑΒ∠ γωνία ἓξ πέμπτων ἐστὶν ὀρθῆς· πενταγώνου ἄρα ἐστὶ γωνία ἡ ὑπὸ ΑΒ∠. καὶ ἔστιν ἴση ἡ ΑΒ τῇ Β∠· | τῆς ἄρα Α∠ ἄκρον καὶ μέσον λόγον τεμνομένης τὸ μεῖζον τμῆμά ἐστιν ἡ ΑΒ. καὶ ἔστι τῆς Α∠ ἡμίσεια ἡ ΑΓ· τὸ ἄρα ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΒΑ ΑΓ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΓ.
1.1818.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ve eşaçılı ABGDE beşgeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine çizilen dairenin merkezi Z alınsın; GZ ile ZD birleştirilsin ve GD'ye ZH dikmesi indirilsin. Öyleyse GZD açısı dik açının beşte dördü, GZH açısı da beşte ikisi olacaktır. GHZ açısı diktir; öyleyse GZ ile ZH'nin toplamının karesi ZH'nin karesinin beş katıdır. Ama sayılar arasında bir başka karenin beş katı olan bir kare bulunamayacağından yaklaşık değer almak gerekir; bu da 81'in 16'ya oranıdır. Öyleyse GZ ile ZH'nin toplamının ZH'ye oranı 9'un 4'e oranıdır; ayırarak, GZ'nin ZH'ye oranı 5'in 4'e oranıdır. Dolayısıyla GZ'nin karesinin ZH'nin karesine oranı 25'in 16'ya, geriye kalan GH'nin karesinin ZH'nin karesine oranı da 9'un 16'ya oranıdır. Öyleyse GH'nin HZ'ye oranı 3'ün 4'e oranıdır; böylece GD'nin ZH'ye oranı 6'nın 4'e, yani 3'ün 2'ye oranıdır. Öyleyse GD'nin karesinin GD·ZH dikdörtgenine oranı 3'ün 2'ye oranıdır. GD'nin karesi verilmiştir; öyleyse GD·ZH de verilmiştir. Bu, GZD üçgeninin iki katıdır; öyleyse GZD üçgeni de verilmiştir. Bu üçgen ABGDE beşgeninin beşte biridir; öyleyse beşgen de verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder. Bunun üçte biri 33 1/3'tür. Bunu beşle çarp; 166 2/3 eder. Beşgenin alanı yaklaşık olarak bu kadardır. Bir başka karenin beş katına daha çok yaklaşan bir kare alırsak, alanı daha kesin buluruz.
ιη. Ἔστω πεντάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓ∠Ε. οὗ ἐκάστη πλευρὰ ἔστω μονάδων ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ αὐτὸ κύκλου τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΖ, Ζ∠ καὶ κάθετος ἐπὶ τὴν Γ∠ ἡ ΖΗ. ἔσται ἄρα ἡ ὑπὸ τῶν ΓΖ∠ γωνία τεσσάρων πέμπτων ὀρθῆς· ἡ ἄρα ὑπὸ ΓΖΗ δύο πέμπτων ἐστὶν ὀρθῆς. καὶ ἔστιν ὀρθὴ ἡ ὑπὸ ΓΗΖ· τὸ ἄρα ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΓΖ ΖΗ πενταπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΖΗ. ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἐν ἀριθμοῖς οὐκ ἔστιν εὑρεῖν τετράγωνον τετραγώνου πενταπλάσιον, ὡς σύνεγγυς δεῖ λαβεῖν· ἔστι δὲ ὁ πα πρὸς ⟨ιϛ.⟩ συναμφοτέρος ἄρα ὁ ΓΖ ΖΗ λόγον ἔχει πρὸς τὸν ΖΗ, ὃν θ πρὸς δ. καὶ διελόντι ὁ ΓΖ πρὸς ΖΗ λόγον ἔχει ⟨ὃ⟩ν ε πρὸς δ. καὶ τοῦ ⟨ἀπὸ⟩ ΓΖ ἄρα πρὸς ⟨τὸ⟩ ἀπὸ ΖΗ, ὃν κε πρὸς ιϛ. καὶ λοιπὸς τοῦ ἀπὸ ΓΗ πρὸς ⟨τὸ⟩ ἀπὸ ΖΗ, ὃν θ πρὸς ιϛ· τῆς ἄρα ΓΗ πρὸς ΗΖ λόγος, ὃν γ πρὸς δ· ὥστε τῆς Γ∠ πρὸς ΖΞ λόγος ἐστὶν, ὃν ϛ πρὸς δ, τουτέστιν ὃν γ πρὸς β· τὸ ἄρα ἀπὸ Γ∠ πρὸς τὸ ὑπὸ Γ∠ ΖΗ λόγον ἔχει, ὃν γ πρὸς β. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ τῆς Γ∠· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ τῶν Γ∠ ΖΗ. καὶ ἔστι διπλάσιον τοῦ ΓΖ∠ τριγώνου· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΓΖ∠ τρίγωνον. καὶ ἔστι πέμπτον μέρος τοῦ ΑΒΓ∠Ε πενταγώνου· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ πεντάγωνον. συντεθήσεται δὲ οὕτως· τὰ ι[ε] ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. τούτων τὸ τρίτον· γίνεται λγ γ΄. ταῦτα πεντάκις· γίγνεται ρξϛ β. τοσού | του ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ πενταγώνου ὡς ἔγγιστα· ἐὰν δὲ ἕτερον τετράγωνον ἑτέρου τετραγώνου πενταπλάσιον μᾶλλον ἐγγίζον λάβωμεν, ἀκριβέστερον εὑρήσομεν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν.
1.1919.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ve eşaçılı ABGDEZ altıgeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine çizilen dairenin merkezi H alınsın; GH ile HD birleştirilsin. Öyleyse GD, GH ile HD'nin her birine eşittir; dolayısıyla GHD üçgeni eşkenardır. Kenarı verilmiş olduğundan GHD üçgeni de verilmiştir. Bu üçgen altıgenin altıda biridir; öyleyse ABGDEZ altıgeni de verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder; bunun karesi 10.000 eder. Bunun dörtte biri 2500'dür. Bunu 27'yle çarp; 67.500 eder. Bunun kökünü yaklaşık olarak al; 259 eder. Altıgenin alanı bu kadardır.
Lemma. Bir daireye eşkenar bir yedigen çizilirse, dairenin yarıçapının yedigenin kenarına oranı 8'in 7'ye oranıdır. A merkezli BG dairesi olsun; içine altıgen kenarı olan, yani dairenin yarıçapına eşit BG yerleştirilsin ve ona AD dikmesi indirilsin. AD, yedigenin kenarına yaklaşık olarak eşittir. AB ile AG birleştirilsin; öyleyse ABG üçgeni eşkenardır. Dolayısıyla AD'nin karesi DB'nin karesinin üç katıdır. Öyleyse AD'nin DB'ye oranı, karelerde yaklaşık olarak 49'un 16'ya oranıdır; uzunlukta ise 7'nin 4'e oranıdır. BG de BD'nin iki katıdır; öyleyse BG'nin DA'ya oranı 8'in 7'ye oranıdır.
ιθ. Ἔστω ἑξάγωνον ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ, οὗ ἑκάστη πλευρὰ ἀνὰ μονάδας ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ αὐτὸ κύκλου τὸ Η, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΗ, Η∠. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ Γ∠ ἑκατέρᾳ τῶν ΓΗ, Η∠· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΓΗ∠ τρίγωνον. καὶ ἔστιν αὐτοῦ ἡ πλευρὰ δοθεῖσα· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΓΗ∠ τρίγωνον. καὶ ἔστιν ἕκτον μέρος τοῦ ἑξαγώνου· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ ἑξάγωνον. συντεθήσεται δὲ οὕτως· τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίνεται ρ. ταῦτα ἐφʼ ἑαυτά· γίγνονται μ. τούτων τὸ τέταρτον· γίγνεται βφ. ταῦτα εἰκοσάκι καὶ ἑπτάκι· γίγνεται μ ζφ. τούτων λαβὲ πλευρὰν ἔγγιστα· γίγνεται σνθ. τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἑξαγώνου. Λῆμμα. Ἐὰν εἰς κύκλον ἑπτάγωνον ἰσόπλευρον ἐγγραφῇ, ἡ ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου πρὸς τὴν τοῦ ἑπταγώνου πλευρὰν λόγον ἔχει, ὃ⟨ν⟩ η πρὸς ζ. ἔστω γὰρ κύκλος ὁ ΒΓ περὶ κέντρον τὸ Α, καὶ ἐνηρμόσθω εἰς αὐτὸν ἑξαγώνου πλευρὰ ἡ ΒΓ. τουτέστιν ἴση τῇ ἐκ τοῦ κέν|τρου τοῦ κύκλου· καὶ κάθετος ἐπʼ αὐτὴν ἡ Α∠. ἔσται ἄρα ἡ Α∠ ὡς ἔγγιστα ἴση τῇ τοῦ ἑπταγώνου πλευρᾷ. ἐπεζεύχθωσαν αἱ Β∠, ΑΓ· ἰσόπλευρον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον. τριπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ τοῦ ἀπὸ τῆς ∠Β. λόγος ἄρα τῆς Α∠ πρὸς ∠Β δυνάμει ὡς ἔγγιστα ὃ[ν] τοῦ μθ πρὸς ιϛ· καὶ μήκει λόγος τῆς Α∠ πρὸς ∠Β, ὃν ζ πρὸς δ. καὶ ἔστι τῆς Β∠ διπλῆ ἡ ΒΓ· τῆς ΒΓ ἄρα πρὸς ∠Α λόγος ἐστὶν, ὃν ἔχει τὰ η πρὸς ζ.
1.2020.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ABGDEZH yedigeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine çizilen dairenin merkezi Th alınsın; DTh ile ThE birleştirilsin ve DE'ye ThK dikmesi indirilsin. Öyleyse ThD'nin DE'ye oranı 8'in 7'ye, DK'ye oranı da 8'in 3 1/2'ye, yani 16'nın 7'ye oranıdır. Böylece ThK'nin KD'ye oranı yaklaşık olarak 14 1/3'ün 7'ye, yani 43'ün 21'e oranıdır. Dolayısıyla DE'nin KTh'ye oranı 42'nin 43'e, yani 84'ün 86'ya oranıdır. DE'nin karesinin DE·KTh dikdörtgenine oranı da aynıdır; böylece DE'nin karesinin DThE üçgenine oranı 84'ün 43'e oranıdır. Üçgenin yedigene oranı 1'in 7'ye oranıdır; öyleyse DE'nin karesinin yedigene oranı 12'nin 43'e oranıdır. DE'nin karesi verilmiştir; öyleyse yedigen de verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder. Bunu 43'le çarp; 4300 eder. Bunun on ikide biri 358 1/3'tür. Yedigenin alanı bu kadardır.
κ. Ἔστω ἑπτάγωνον ἰσόπλευρον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗ, οὗ ἑκάστη πλευρὰ μονάδων ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ αὐτὸ κύκλου τὸ Θ καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ∠Θ, ΘΕ καὶ κάθετος ἐπὶ τὴν ∠Ε ἡ ΘΚ. λόγος ἄρα τῆς Θ∠ πρὸς ∠Ε, ὃν η πρὸς ζ, πρὸς δὲ τὴν ∠Κ, ὃν η πρὸς γU+2220, τουτέστιν ὃν ιϛ πρὸς ζ. ὥστε τῆς Θ[Ε]Κ πρὸς Κ∠ λόγος ὡς ἔγγιστα ὁ τῶν ιδ γ΄ πρὸς τὸν ζ, τουτέστιν ὃν μγ πρὸς κα. ὥστε καὶ τῆς ∠Ε πρὸς ΚΘ λόγος, ὃν μβ πρὸς μγ, τουτέστιν ὃν πδ πρὸς πϛ. καὶ τοῦ ἀπὸ ∠Ε ἄρα πρὸς τὸ ὑπὸ ∠Ε ΚΘ λόγος ὁ αὐτός· ὥστε ⟨τοῦ ἀπὸ ∠Ε⟩ πρὸς τὸ ∠ΘΕ τρίγωνον λόγος, ὃν πδ πρὸς μγ. τοῦ δὲ τριγώνου πρὸς τὸ ἑπτάγωνον λόγος ὁ τοῦ α πρὸς ζ· καὶ τοῦ ἀπὸ ∠Ε ἄρα πρὸς τὸ ἑπτάγωνον ιβ πρὸς μγ. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ∠Ε δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἑπτάγωνον. συντεθήσεται δὲ οὕτως· τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. ταῦτα ἐπὶ τὰ μγ· γίγνεται δτ. τούτων τὸ ιβ΄· γίγνεται τνη γ΄. τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἑπταγώνου.
1.2121.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ve eşaçılı ABGDEZHTh sekizgeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine çizilen dairenin merkezi K alınsın; KD ile KE birleştirilsin ve DE'ye KL dikmesi indirilsin. Öyleyse DKE açısı dik açının yarısıdır; dolayısıyla DKL açısı dik açının dörtte biridir. Ona eşit KDM açısı kurulsun; öyleyse KDM de dik açının dörtte biridir, DML açısı da dik açının yarısıdır. L'deki açı diktir; öyleyse DL, ML'ye eşittir. Dolayısıyla DM'nin karesi ML'nin karesinin iki katıdır; öyleyse DM'nin ML'ye oranı yaklaşık olarak 17'nin 12'ye oranıdır. […] eşittir, 12'nin 17'ye oranı […].
(Metinde boşluk vardır: sekizgenin sonu ile dokuzgenin başı kayıptır.) … dokuzgene oranı 12'nin 76 1/2'ye, yani 24'ün 153'e, yani 8'in 51'e oranıdır. EZ'nin karesi verilmiştir; öyleyse dokuzgen de verilmiştir. Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder. Bunu 51'le çarp; 5100 eder. Bunun sekizde biri 637 1/2'dir. Dokuzgenin alanı bu kadardır.
κα. | Ἔστω ὀκτάγωνον ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘ, οὗ ἑκάστη πλευρὰ μονάδων ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ αὐτὸ κύκλου τὸ Κ, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ Κ∠, ΚΕ καὶ ἐπὶ τὴν ∠Ε κάθετος ἤχθω ἡ ΚΛ. ἡ ἄρα ὑπὸ ∠ΚΕ γωνία ἡμίσους ἐστὶν ὀρθῆς· ὥστε τετάρτου ἐστὶν ὀρθῆς ἡ ὑπὸ ∠ΚΛ. συνεστάτω δὴ αὐτῇ ἴση ἡ ὑπὸ Κ∠Μ· τετάρτου ἄρα καὶ ἡ ὑπὸ Κ∠Μ· ἡμίσους ἄρα ἡ ὑπὸ ∠ΜΛ ἐστὶν ὀρθῆς. ὀρθὴ δὲ ἡ πρὸς τῷ Λ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ∠Λ τῇ ΜΛ. διπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ ∠Μ τοῦ ἀπὸ ΜΛ· ἡ ἄρα ∠Μ πρὸς ΜΛ λόγον ἔχει ἔγγιστα, ὃν ιζ πρὸς ιβ. ἴση δέ ἐστιν ἡ ὃν ιβ πρὸς ιζ. πρὸς ἄρα τὸ ἐν⟨ν⟩άγωνον λόγον ἔχει, ὃν ιβ πρὸς οϛU+2220, τουτέστιν ὃν κδ πρὸς ρνγ, τουτέστιν ὃν η πρὸς να. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ΕΖ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἐννάγωνον. συντεθήσεται δὲ οὕτως· τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. ταῦτα ἐπὶ να· γίγνεται ερ. τούτων τὸ η΄· γίγνεται χλζU+2220. τοσούτου ἔσται τοῦ ἐνναγώνου τὸ ἐμβαδόν.
1.2323.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ve eşaçılı ABGDEZHThKL ongeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine çizilen dairenin merkezi M alınsın; ME ile MZ birleştirilsin ve EZ'ye MN dikmesi indirilsin. Öyleyse EMZ açısı dik açının beşte ikisi, EMN açısı da beşte biridir. Ona eşit MEX açısı kurulsun; öyleyse NXE açısı dik açının beşte ikisidir. ENX açısı diktir; öyleyse EX'in NX'e oranı 5'in 4'e, EN'ye oranı da 5'in 3'e oranıdır. EX, XM'ye; EN de NZ'ye eşittir; öyleyse EZ'nin MN'ye oranı 6'nın 9'a, yani 2'nin 3'e oranıdır. Dolayısıyla EZ'nin karesinin EZ·MN dikdörtgenine oranı 2'nin 3'e, EZM üçgenine oranı 2'nin 1 1/2'ye, ongene oranı da 2'nin 15'e oranıdır. EZ'nin karesi verilmiştir; öyleyse ongen de verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder. Bunu 15'le çarp; 1500 eder. Bunun yarısı 750'dir. Ongenin alanı bu kadardır.
κγ. Ἔστω δεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘΚΛ, οὗ ἑκάστη πλευρὰ μονάδων ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ αὐτὸ κύκλου τὸ Μ, καὶ ἐπεζεύχθωσαναἱ ΜΕ, ΜΖ καὶ κάθετος ἐπὶ τὴν ΕΖ ἡ ΜΝ. | ἡ ἄρα ὑπὸ ΕΜΖ γωνία δύο πέμπτων ἐστὶν ὀρθῆς· ὥστε ἡ ὑπὸ ΕΜΝ πέμπτου ἐστὶν ὀρθῆς. συνεστάτω αὐτῇ ἴση ἡ ὑπὸ ΜΕΞ· δύο ἄρα πέμπτων ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΝΞΕ. ὀρθὴ δὲ ἡ ὑπὸ ΕΝΞ· λόγος ἄρα τῆς ΕΞ πρὸς ΝΞ, ὃν ε πρὸς δ, πρὸς δὲ τὴν ΕΝ, ὃν ε πρὸς γ. ἴση δὲ ἡ μὲν ΕΞ τῇ ΞΜ, ἡ δὲ ΕΝ τῇ ΝΖ· ἔσται ἄρα λόγος τῆς ΕΖ πρὸς ΜΝ, ὃν ϛ πρὸς θ, τουτέστιν ὃν β πρὸς γ. καὶ τοῦ ἀπὸ Ε⟨Ζ⟩ ἂρα πρὸς τὸ ὑπὸ ΕΖ Μ⟨Ν⟩, ὃν β πρὸς γ· ὥστε πρὸς τὸ ΕΖΜ τρίγωνον, ὃν β πρὸς αU+2220· ὥστε πρὸς τὸ δεκάγωνον λόγον ἔχει, ὃν β πρὸς ιε. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ΕΖ δοθὲν ἄρα καὶ τὸ δεκάγωνον. συντεθήσεται δὲ οὕτως. τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. ταῦτα ἐπὶ τὰ ιε· γίγνεται αφ. τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται ψν· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ δεκαγώνου.
1.2424.
Her kenarı 10 birim olan eşkenar ve eşaçılı ABGDEZHThKLM onbirgeni olsun. Alanını bulmak. Çevresine merkezi N olan bir daire çizilsin; ZN birleştirilip X'e kadar uzatılsın ve XH birleştirilsin. Öyleyse ZHX üçgeni onbirgenin on birde ikisidir. Daire İçindeki Doğrular Üzerine'de gösterildiği gibi ZX'in ZH'ye oranı yaklaşık olarak 25'in 7'ye, XH'nin HZ'ye oranı da 24'ün 7'ye oranıdır. Öyleyse ZH'nin karesinin ZHX üçgenine oranı 49'un 84'e, yani 7'nin 12'ye oranıdır. Üçgenin onbirgene oranı 2'nin 11'e oranıdır; dolayısıyla ZH'nin karesinin onbirgene oranı 7'nin 66'ya oranıdır. ZH'nin karesi verilmiştir; öyleyse onbirgen de verilmiştir.
Bileşim şöyle yapılır: 10'un karesi 100 eder. Bunu 66'yla çarp; 6600 eder. Bunun yedide biri 942 6/7'dir. Onbirgenin alanı bu kadardır.
Çokgenlerden eşkenar ve eşaçılı olmayanlar üçgenlere bölünerek ölçülür. Düzlem şekillerden eğri çizgilerle sınırlananları ve genel olarak ölçülebilen bütün yüzeyleri bundan sonra sırasıyla ortaya koyacağız.
κδ. Ἔστω ἑνδεκάγωνον ἰσόπλευρόν τε καὶ ἰσογώνιον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘΚΛΜ, οὗ ἑκάστη πλευρὰ μονάδων ι. εὑρεῖν αὐτοῦ τὸ ἐμβαδόν. περιγεγράφθω περὶ αὐτὸ κύκλος, οὗ κέντρον ἔστω τὸ Ν, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΝ καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Ξ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΞΗ. τὸ ἄρα ΖΗΞ τρίγωνον δύο ἑνδέκατα τοῦ ἑνδεκαγώνου ἐστὶν. δέδεικται δὲ ἐν τοῖς περὶ τῶν ἐν κύκλῳ εὐθειῶν, ὅτι λόγος τῆς ΖΞ πρὸς ΖΗ ὡς ἔγγιστα ὁ τῶν κε πρὸς ζ, ὁ δὲ τῆς πρὸς ΗΖ λόγος, ὃν κδ πρὸς ζ· τοῦ ἄρα ἀπὸ ΖΗ πρὸς τὸ ΖΗΞ τρίγωνον λόγος ὁ τῶν μθ πρὸς πδ, τουτέστιν ὁ τῶν ζ πρὸς ιβ. τοῦ δὲ τριγώνου | πρὸς τὸ ἑνδεκάγωνον λόγος, ὃν β πρὸς ια· ὥστε πρὸς τὸ ἑνδεκάγωνον λόγον ἔχει τὸ ἀπὸ τῆς ΖΗ, ὃν ζ πρὸς ξϛ· καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ΖΗ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἑνδεκάγωνον. συντεθήσεται δὴ οὕτως· τὰ ι ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρ. ταῦτα ἐπὶ τὰ ξϛ· γίγνεται ϛχ. τούτων τὸ ἕβδομον· γίγνεται Ϡ μβ ϛ· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἑνδεκαγώνου. Ὅσα δὲ τῶν πολυγώνων σχημάτων οὔκ ἐστιν ἰσόπλευρα καὶ ἰσογώνια, ταῦτα εἰς τρίγωνα καταδιαιρούμενα μετρεῖται· τὰ δὲ περιφερῆ τῶν ἐπιπέδων σχημάτων καὶ καθόλου τῶν ἐπιφανειῶν ὅσαι δύνανται μετρεῖσθαι, ἑξῆς κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐκθησόμεθα.
1.2626.
Arkhimedes Dairenin Ölçülmesi'nde, dairenin çapı üzerindeki 11 karenin yaklaşık olarak 14 daireye eşit olduğunu gösterir. Böylece dairenin çapı, diyelim ki, 10 birim olarak verilirse, 10'un karesini almak gerekir; 100 eder. Bunu 11'le çarp; 1100 eder. Bunun on dörtte biri 78 1/2 1/14'tür. Dairenin alanı bu kadar diye bildirilmelidir.
Aynı Arkhimedes Plinthides ve Silindirler Üzerine'de, her dairenin çevresinin çapına oranının 211.875'in 67.441'e oranından büyük, 197.888'in 62.351'e oranından küçük olduğunu gösterir. Ama bu sayılar ölçümlere elverişli olmadığından en küçük sayılara, 22'nin 7'ye oranına indirgenir. Böylece dairenin çapı, diyelim ki, 14 birim verilse ve biri çevresini bulmak istese, 14'ü 22'yle çarpıp bunun yedide birini almalı ve çevreyi bu kadar diye bildirmelidir; 44 birim eder. Tersine, çevre 44 birim verilse ve çapı bulmak istesek, 44'ü yediyle çarpar, çıkanın yirmi ikide birini alarak çapı buluruz; 14 eder.
Aynı Arkhimedes Dairenin Ölçülmesi'nde, dairenin çevresi ile yarıçapının oluşturduğu dikdörtgenin dairenin iki katı olduğunu da gösterir. Böylece çevre 44 birim verilirse, çapın yarısını, yani 7 birimi alıp 44'le çarparız; çıkanın yarısını alırız; 154 birim eder. Dairenin alanı bu kadar diye bildiririz.
Düz çizgili ya da herhangi bir biçimde verilmiş bir alana eşit bir daire bulmak gerekirse, alanın büyüklüğünü alırız; bu, 154 birim olsun. Bunun 14/11'ini alırız; 196 eder. Bunun da kökünü alırız; 14 birimdir. Dairenin çapı bu kadar diye bildiririz.
Aynı merkez etrafındaki iki dairenin çevreleri arasında kalan alanı, iki dairenin her birini ölçüp büyükten küçüğü çıkararak bulmak mümkündür. Ama iki daire ölçümü yapmamak için şöyle göstereceğiz. Aynı merkez etrafında, çapları AB ve GD olan iki daire olsun. AB'nin karesinin 11/14'ü büyük dairenin alanı, aynı şekilde GD'nin karesinin 11/14'ü küçük dairenin alanı olduğundan, AB ve GD'nin kareleri arasındaki farkın 11/14'ü sözü edilen alanın büyüklüğüdür; bu alana halka denir. AB ve GD'nin kareleri arasındaki fark GB·BD dikdörtgeninin dört katıdır; çünkü GB·BD'nin dört katı GD'nin karesiyle birlikte GB ile BD'nin toplamının karesine eşittir. GB ile BD'nin toplamı da AB'ye eşittir, çünkü BD, AG'ye eşittir. Böylece GD 14 birim, AG ile BD'nin her biri 6 birim verilirse, GB 20 birim olur. Bunu 6'yla çarp; 120 eder. Bunu dörtle çarp; 480 eder. Bunun 11/14'ü 377 1/7'dir. Halkanın alanı bu kadardır.
⟨κϛ⟩. Ἀρχιμήδης μὲν οὖν ἐν τῇ τοῦ κύκλου μετρήσει c. 2 t. Ι p. 262 Heib.) δείκνυσιν, ὅτι ια τετράγωνα τὰ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τοῦ κύκλου ἴσα γίγνεται ὡς ἔγγιστα ιδ κύκλοις· ὥστε ἐὰν δοθῇ ἡ διάμετρος τοῦ κύκλου εἰ τύχοι μονάδων ι, δεήσει τὰ ι ἐφʼ ἑαυτὰ ποιῆσαι· γίγνονται ρ· ταῦτα ἐπὶ τὰ ια· γίγνεται αρ· ὧν τὸ ιδ΄. γίγνεται οηU+2220ιδ΄. τοσούτου δεῖ ἀποφαίνεσθαι τὸ ἐμβαδὸν τοῦ κύκλου. ὁ δὲ αὐτὸς Ἀρχιμήδης δείκνυσιν ἐν τῷ περὶ πλινθίδων καὶ κυλίνδρων, ὅτι παντὸς κύκλου ἡ περίμετρος πρὸς τὴν διάμετρον μείζονα μὲν λόγον ἔχει ⟨ἢ ὃν ἔχει⟩ μ αωοε πρὸς μ ζυμα, ἐλάσσονα δὲ ἢ ὃν ἔχει[ν] μ ζωπη πρὸς μ βτνα· ἀλλʼ ἐπεὶ οὗτοι οἱ ἀριθμοὶ πρὸς τὰς μετρήσεις οὐκ εὐθετοῦσι, καταβιβάζονται εἰς ἐλαἀριθμούς, ὡς τὸν κβ πρὸς τὰ ζ. ὥστε ἐὰν δοθῇ ἡ διάμετρος τοῦ κύκλου εἰ τύχοι μονάδων ιδ καὶ βούληταί τις τὴν περίμετρον εὑρεῖν, δεῖ ποιῆσαι τὰ ιδ ἐπὶ τὰ κβ καὶ τούτων λαβεῖν τὸ ἕβδομον, καὶ ἀποφαίνεσθαι τοσούτου τὴν περίμετρον· ἔστι δὲ μονάδων μδ. καὶ ἀνάπα |λιν δὲ, ἐὰν δοθῇ ἡ περίμετρος μονάδων μδ καὶ βουλώμεθα τὴν διάμετρον εὑρεῖν, ποιήσομεν τὰ μδ ἑπτάκις καὶ τῶν γενομένων τὸ κβ΄ λαβόντες ἕξομεν τὴν διάμετρον· ἔστι δὲ ιδ. δείκνυσι δὲ ὁ αὐτὸς Ἀρχιμήδης ἐν τῇ τοῦ κύκλου μετρήσει (c. 1 t. I p. 259 Heib.), ὅτι τὸ ὑπὸ τῆς περιφερείας τοῦ κύκλου καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου διπλάσιόν ἐστι τοῦ κύκλου· ὥστε ἐὰν δοθῇ ἡ περίμετρος μονάδων μδ, λαβόντες τῆς διαμέτρου τὸ ἥμισυ· εἰσὶ δὲ μονάδες ζ· πολλαπλασιάσομεν ἐπὶ τὰ μδ· καὶ τῶν γενομένων τὸ ἥμισυ λαβόντες· εἰσὶ δὲ μονάδες ρνδ· τοσούτου ἀποφα[ι]νούμεθα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ κύκλου. Ἐὰν δέῃ χωρίου τινὸς δοθέντος ἤτοι εὐθυγράμμου ἢ οἱουδηποτοῦν τούτῳ ἴσον κύκλον πορίσασθαι, λαβόντες τὸ ἐμβαδὸν τοῦ χωρίου· ἔστω δὲ μονάδων ρνδ· τούτων τὰ ιδ ἑνδέκατα· ἃ γίγνεται ρ𝔮ϛ· καὶ τούτων πάλιν λαβόντες πλευρὰν· ἔστι δὲ μονάδων ιδ· τοσούτου ἀποφανούμεθα τὴν τοῦ κύκλου διάμετρον. Δύο κύκλων περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ὄντων τὸ μεταξὺ τῶν περιφερειῶν αὐτῶν χωρίον δυνατόν ἐστιν εὑρεῖν μετρήσαντα ἑκάτερον τῶν κύκλων καὶ ἀφελόντα ἀπὸ τοῦ μείζονος τὸν ἐλάσσονα. ἵνα δὲ μὴ δύο κύκλων μέτρησιν ποιησώμεθα, δείξομεν οὕτως. Ἔστωσαν δύο κύκλοι περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον, ὧν διάμετροι αἱ ΑΒ Γ∠. ἐπεὶ οὖν τοῦ ἀπὸ τῆς ΑΒ τὰ ια ιδ΄ γίγνεται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ μείζονος κύκλου καὶ ὁμοίως τοῦ ἀπὸ τῆς Γ∠ τὰ ια ιδ΄ γίγνεται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἐλάσσονος κύκλου, τῆς ἄρα τῶν ἀπὸ ΑΒ Γ∠ ὑπεροχῆς τὰ ια ιδ΄ γίγνεται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ εἰρημένου χωρίου, ὃ καλεῖται ἴτυς. ἡ δὲ τῶν ἀπὸ ΑΒΓ∠ ὑπεροχὴ τὸ τετράκις ἐστὶν ὑπὸ ΓΒ Β∠· ἐπειδήπερ καὶ ⟨τὸ⟩ τετράκις ὑπὸ ΓΒ Β∠ μετὰ τοῦ ἀπὸ Γ∠ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ συναμφοτέρου τῆς ΓΒ Β∠. συναμφότερος δὲ ἡ ΓΒ Β∠ ἴση ἐστὶ τῇ ΑΒ, ἐπειδήπερ καὶ ἡ Β∠ τῇ ΑΓ ἴση ἐστὶν. ὥστε ἐὰν δοθῇ ἡ μὲν Γ∠ μονάδων ιδ, ἑκατἑρα δὲ τῶν ΑΓ | Β∠ μονάδων ϛ, ἔσται ἡ ΓΒ μονάδων κ. ταῦτα ἐπὶ τὰ ϛ· γίγνεται ρκ· ταῦτα τετράκι· γίγνεται υπ· τούτων τὰ ια ιδ΄. γίγνεται τοζ ζ΄. τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τῆς ἴτυος.
1.2727.
Daire kesmesinin ölçülmesi için önce şunları yazacağız. Her biri bir sonrakinin dört katı olan, en büyüğü A'dan başlayan A, B, G, D ya da daha çok sayıda büyüklük olsun. Diyorum ki A'nın üçte biri, B, G, D ile D'nin üçte birinin toplamına eşittir. Çünkü A, B'nin dört katı olduğundan A dört B'ye eşittir; öyleyse A'nın üçte biri, B ile B'nin üçte birine eşittir. Aynı sebeple B'nin üçte biri de G ile G'nin üçte birine eşittir. Benzer şekilde G'nin üçte biri de D ile D'nin üçte birine eşittir. Böylece A'nın üçte biri, B, G, D ile D'nin üçte birinin toplamına eşittir.
κζ. Εἰς δὲ τὴν τοῦ τμήματος μέτρησιν προγράψομεν ταῦτα. ἔστω ὁσαδηποτοῦν μεγέθη τετραπλάσια ἀλλήλων τὰ Α, Β, Γ, ∠ ἢ καὶ πλείονα ἀρχόμενα ἀπὸ μεγίστου τοῦ Α· λέγω ὅτι τὸ γ΄ τοῦ Α ἴσον ἐστὶν τοῖς ΒΓ∠ καὶ τῷ γ΄ τοῦ ∠· ἐπεὶ γὰρ τὸ Α τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ Β, τὸ Α ἄρα ἴσον ἐστὶ τέτ⟨τ⟩αρσι τοῖς Β. τὸ ἄρα τρίτον τοῦ Α ἴσον ἐστὶ τῷ Β καὶ τῷ γ΄ τοῦ Β. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ γ΄ τοῦ Β ἴσον ἐστὶν τῷ Γ καὶ τῷ γ΄ τοῦ Γ. ὁμοίως δὴ καὶ τοῦ Γ τὸ γ΄ ἴσον ἐστὶ τῷ ∠ καὶ τῷ γ΄ τοῦ ∠. ὥστε τὸ γ΄ τοῦ Ἂ ἴσον ἐστι τοῖς ΒΓ∠ καὶ τῷ γ΄ τοῦ ∠.
1.2828.
ABG daire kesmesi olsun; AG'nin ortasından ona dik DB, AD'nin ortasından da ona dik EZ çizilsin. BD'nin EZ'nin 4/3'ünden küçük olduğunu göstermek. Daire tamamlansın, BD ile ZE, H ve Th'ye kadar uzatılsın ve ZK dikmesi indirilsin. AD, DE'nin iki katı olduğundan AD'nin karesi DE'nin, yani ZK'nin karesinin dört katıdır. Dolayısıyla HD·DB dikdörtgeni HK·KB dikdörtgeninin dört katıdır. Ama HD·DB'nin HK·KB'ye oranı, HD·DB'nin HD·KB'ye, yani DB'nin BK'ye oranından küçüktür. Öyleyse DB, BK'nin dört katından büyüktür; tersine çevirerek, DB, DK'nin, yani EZ'nin 4/3'ünden küçüktür.
κη. Ἔστω τμῆμα κύκλου τὸ ΑΒΓ καὶ ἀπὸ μέσης τῆς ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ∠Β, ἀπὸ δὲ μέσης τῆς Α∠ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΕΖ. ὅτι ἡ Β∠ τῆς ΕΖ ἐλάσσων ἐστὶν ἢ ἐπίτριτος. προσαναπεπληρώσθω ὁ κύκλος καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ Β∠, ΖΕ ἐπὶ τὰ Η, Θ, καὶ κάθετος ἡ ΖΚ. ἐπεὶ διπλῆ ἐστιν ἡ Α∠ τῆς ∠Ε, τετραπλάσιον ἄρα τὸ ἀπὸ Α∠ τοῦ ἀπὸ ∠Ε, τουτέστι τοῦ ἀπὸ ΖΚ. ὥστε | καὶ τὸ ὑπὸ Η∠Ε τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ ὑπὸ ΗΚΒ· ἀλλὰ τὸ ὑπὸ Η∠Β πρὸς τὸ ὑπὸ ΗΚΒ ἐλάσσονα λόγον ἔχει ἤπερ τὸ ὑπὸ Η∠Β πρὸς τὸ ὑπὸ Η∠, ΚΒ, τουτέστιν ἢ ∠Β πρὸς ΒΚ. ἡ ἄρα ∠Β τῆς ΒΚ μείζων ἐστὶν ἢ τετραπλῆ· ἀναστρέψαντι ἄρα ἡ ∠Β τῆς ∠Κ, τουτέστι τῆς ΕΖ, ἐλάττων ἐστὶν ⟨ἢ⟩ ἐπίτριτος.
1.2929.
AG üzerinde bir kesme olsun; AG'nin ortasından ona dik DB çizilsin, AB ve BG yayları da E ve Z'de ortadan bölünsün; AB, BG, AE, EB, BZ, ZG birleştirilsin. ABG üçgeninin AEB ve BZG üçgenlerinin toplamının dört katından küçük olduğunu göstermek. AB'ye EH dikmesi, H'den de BD'ye paralel ThK çizilsin; ATh ile ThB birleştirilsin. Öyleyse AK, KD'ye eşittir. Dolayısıyla BD, ThK'nin 4/3'ünden küçüktür. BD, HK'nin iki katıdır; böylece KH, ThH'nin iki katından küçüktür. KH'nin ThH'ye oranı, AKB üçgeninin ABTh üçgenine oranına eşittir; öyleyse AKB üçgeni ABTh üçgeninin iki katından küçüktür. ABD üçgeni AKB'nin iki katıdır; öyleyse ABD, ABTh'nin dört katından küçüktür. ABTh üçgeni de AEB üçgeninden küçüktür, çünkü EH, Th'den AB'ye indirilen dikmeden büyüktür. Öyleyse ADB, AEB'nin dört katından çok daha küçüktür. Aynı sebeple DBG üçgeni de BZG üçgeninin dört katından küçüktür. Öyleyse ABG, AEB ile BZG üçgenlerinin toplamının dört katından küçüktür.
κθ. Ἔστω τμῆμα τὸ ἐπὶ τῆς ΑΓ, καὶ πρὸς ὀρθὰς ἀπὸ μέσης τῆς ΑΓ ἡ ∠Β καὶ δίχα αἱ ΑΒ, ΒΓ περιφέρειαι κατὰ τὰ Ε, Ζ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ ΒΓ ΑΕ ΕΒ ΒΖ ΖΓ. ὅτι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον ἔλασσόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον τῶν ΑΕΒ ΒΖΓ τριγώνων. ἤχθω κάθετος μὲν ἐπὶ τὴν ΑΒ ἡ ΕΗ, παράλληλος δὲ τῇ Β∠ διὰ τοῦ Η ἡ ΘΚ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΘ ΘΒ· ἴση ἄρα ἡ ΑΚ τῇ Κ∠. ἡ ἄρα Β∠ τῆς ΘΚ ἐλάττων ἐστὶν ἢ ἐπίτριτος. τῆς δὲ ΗΚ ἔστι διπλῆ· ὥστε ἡ ΚΗ τῆς ΘΗ ἐλάττων ἐστὶν ἢ διπλασίων· ὡς δὲ ⟨ἡ⟩ ΚΗ πρὸς ΘΗ, τὸ ΑΚΒ τρίγωνον πρὸς τὸ ΑΒΘ τρίγωνον· ἔλαττον ἄρα ἐστὶν ἢ διπλάσιον τὸ ΑΚΒ τρίγωνον τοῦ ΑΒΘ τριγώνου. τοῦ δὲ ΑΚΒ διπλάσιόν ἐστιν τὸ ΑΒ∠· ἔλαττον ἄρα ἢ τετραπλάσιον τὸ ΑΒ∠ τοῦ ΑΒΘ· τὸ δὲ ΑΒΘ τρίγωνον ἔλαττόν ἐστι τοῦ ΑΕΒ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΕΗ τῆς ἀπὸ τοῦ Θ ἐπὶ τὴν ΑΒ καθέτου. πολλῷ ἄρα τὸ Α∠Β ἔλαττόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον τοῦ ΑΕΒ. διὰ τὰ αὐτὰ καὶ τὸ ∠ΒΓ τρίγωνον ἔλαττόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον τοῦ ΒΖΓ τριγώνου· τὸ ἄρα ΑΒΓ ἔλαττόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον τῶν ΑΕΒ ΒΖΓ τριγώνων.
1.3030.
Eskiler yarım daireden küçük daire kesmesini oldukça özensiz ölçerlerdi: tabanıyla dikmesini toplar, bunun yarısını alıp dikmeyle çarpar ve kesmenin alanını bu kadar diye bildirirlerdi. Bunlar, dairenin çevresini çapın üç katı kabul edenlere uymuş görünüyorlar. Çünkü bir yarım daireyi bu varsayıma göre ölçersek, yarım dairenin alanı sözü edilen yöntemle uyuşur. Örneğin çapı AB, dikmesi GD olan bir yarım daire olsun; çap 12 birim olsun; öyleyse GD 6 birimdir. Dairenin çevresi 36, yarım dairenin çevresi de 18 birim olur. Çevre ile yarıçapın oluşturduğu dikdörtgenin alanın iki katı olduğu gösterildiğinden, 18'i 6'yla çarpıp yarısını almak gerekir; 54 birim eder. Böylece bu varsayıma göre yarım dairenin alanı 54 birimdir. 12 ile 6'yı toplayıp 18 bulur, bunun yarısını dikmeyle çarparsan da aynı şekilde 54 elde edersin.
λ. | Τὸ δὲ τμῆμα τοῦ κύκλου τὸ ἔλαττον ἡμικυκλίου οἱ μὲν ἀρχαῖοι ἀμελέστερον ἐμέτρουν. συντιθέντες γὰρ αὐτοῦ τὴν βάσιν καὶ τὴν κάθετον καὶ τούτων τὸ ἥμισυ λαμβάνοντες ἐπὶ τὴν κάθετον ἐποίουν καὶ το⟨σο⟩ύτου τὸ ἐμβαδὸν ⟨τοῦ⟩ τμήματος ἀπεφαίνοντο. δοκοῦσι δὲ οὗτοι ἠκολουθηκέναι τοῖς τὴν περίμετρον τοῦ κύκλου τριπλασίονα ὑπολαμβάνουσιν τῆς διαμέτρου. ἐὰν γὰρ ἡμικύκλιον κατὰ τὴν τ⟨οι⟩αύτην ὑπόθεσιν μετρῶμεν, ἀκολουθήσει τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἡμικυκλίου σύμφωνον τῇ εἰρημένῃ μεθόδῳ. οἷον ἔστω ἡμικύκλιον, οὗ διάμετρος ἡ ΑΒ καὶ κάθετος ἡ Γ∠. καὶ ἔστω ἡ διάμετρος μονάδων ιβ. ἡ ἄρα Γ∠ μονάδων ϛ. οὐκοῦν ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια ἔσται μονάδων λϛ. ἡ ἄρα τοῦ ἡμικυκλίου μονάδων ιη. ἐπεὶ οὖν ἐδείχθη, ὅτι τὸ ὑπὸ τῆς περιφερείας καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου διπλάσιόν ἐστι τοῦ χωρίου, δεῖ τὰ ιη πολλαπλασιάσαντας ἐπὶ τὰ ϛ λαβεῖν τὸ ἥμισυ· εἰσὶ δὲ μονάδες νδ. ὥστε τοῦ ἡμικυκλίου τὸ ἐμβαδὸν κατὰ τὴν εἰρημένην ὑπόθεσιν ἔσται μονάδων νδ. τὸ δʼ αὐτὸ ἔσται κἂν συνθῇς τὰ ιβ καὶ τὰ ϛ, ἃ γίγνεται ιη. ὧν ἥμισυ λαβὼν ἐπὶ τὰ τῆς καθέτου ποιήσεις· γίγνεται ὁμοίως νδ.
1.3131.
Daha titiz araştıranlar, kesmenin bu alanına tabanın yarısının karesinin on dörtte birini eklerler. Bunlar, dairenin çevresinin çapın üç katından yedide bir fazla olduğunu kabul eden öbür yola uymuş görünüyorlar. Nitekim aynı şekilde AB çapını 14, DG dikmesini 7 birim kabul edersek, yarım dairenin çevresi 22 birim olur; bunu 7'yle çarp; 154 eder; yarısı 77'dir. Yarım dairenin alanı bu kadar diye bildirilmelidir. Aynı sonucu şöyle de buluruz: 14 ile 7'yi topla; yarısı 10 1/2 eder; bunu 7'yle çarp; 73 1/2 eder. Tabanın yarısının karesi 49 birimdir; bunun on dörtte biri 3 1/2'dir. Bunu 73 1/2'ye ekle; 77 eder.
Bu yol yarım daireden küçük kesmelerde kullanılmalıdır. Ama bu yol da her kesmeye uymaz; yalnız kesmenin tabanı dikmenin üç katından büyük olmadığında uyar. Çünkü taban 60, dikme 1 birim olursa, ikisinin çevrelediği dikdörtgen 60 birim olur ve bu, kesmeden büyüktür. Tabanın yarısının karesinin on dörtte biri ise bundan da büyüktür, çünkü 64 1/14 birimdir. Böylece sözü edilen yol her kesmeye uymaz; söylendiği gibi yalnız taban dikmenin üç katından büyük olmadığında uyar. Üç katından büyükse sonraki yolu kullanacağız.
λα. Οἱ δὲ ἀκριβέστερον ἐζητηκότες προστιθέασι τῷ εἰρημένῳ ἐμβαδῷ τοῦ τμήματος | τὸ ιδ΄ μέρος τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τῆς βάσεως. οὗτοι δὴ τῇ ἑτέρᾳ φαίνονται ἠκολουθηκότες ἐφόδῳ, καθʼ ἣν ἡ τοῦ κύκλου περιφέρεια τριπλασία ἐστὶ τῆς διαμέτρου τοῦ κύκλου καὶ τῷ ζ΄ μέρει μείζων· ἐὰν γὰρ ὁμοίως ὑποστησώμεθα τὴν μὲν ΑΒ διάμετρον μονάδων ιδ, τὴν δὲ ∠Γ κάθετον ζ, ἔσται ἡ περιφέρεια τοῦ ἡμικυκλίου μονάδων κβ· ἐπὶ τὸν ζ· γίγνεται ρνδ. ὧν ἥμισυ γίγνεται οζ. καὶ τοσούτου τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ἡμικυκλίου ἀποφαίνεσθαι. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ ἐὰν οὕτως ποιήσωμεν. σύνθες τὰ ιδ καὶ τὰ ζ· ὧν ἥμισυ γίγνεται ιU+2220· ἐπὶ τὰ ζ· γίγνεται ογU+2220. καὶ τὸ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τῆς βάσεως μονάδων μθ. τούτων καθόλου τὸ ιδ΄· γίγνεται γU+2220. ταῦτα πρόσθες τοῖς ογU+2220· γίγνεται οζ. ταύτῃ οὖν τῇ ἐφόδῳ χρήσασθαι δεῖ ἐπὶ τῶν ἐλασσόνων τοῦ ἡμικυκλίου τμημάτων· οὐ μέντοι ἐπὶ παντὸς τμήματος πάλιν καὶ αὕτη ἁρμόσει ἡ ἔφοδος, ἀλλʼ ὅταν ἡ βάσις τοῦ τμήματος μὴ μείζων ᾖ ἢ τριπλῆ τῆς καθέτου· ἐπεί τοι, ἐὰν ἡ βάσις ᾖ μονάδων ξ, ἡ δὲ κάθετος α, ἔσται τὸ περιεχόμενον σχῆμα μονάδων ξ, ὃ δὴ μεῖζόν ἐστι τοῦ τμήματος. τούτου δὲ μεῖζόν ἐστι τὸ ιδ΄ τοῦ ἀπὸ τῆς ἡμισείας τῆς βάσεως· ἔστι γὰρ μονάδων ξδ ιδ΄. ὥστε οὐκ ἐπὶ παντὸς τμήματος ἁρμόσει ἡ εἰρημένη ἔφοδος, ἀλλʼ, ὡς εἴρηται, ὅταν ἡ βάσις τῆς καθέτου μὴ μείζων ᾖ ἢ τριπλῆ. ἐὰν δὲ ᾖ μείζων ἢ τριπλῆ, τῇ ἑξῆς ἐφόδῳ χρησόμεθα.
1.3232.
Her daire kesmesi, kendisiyle aynı tabanlı ve eşit yükseklikteki üçgenin 4/3'ünden büyüktür. ABG daire kesmesi olsun; AG'nin ortasından ona dik DB çizilsin, AB ile BG birleştirilsin. Diyorum ki ABG kesmesi ABG üçgeninin 4/3'ünden büyüktür. AB ve BG yayları E ve Z'de ortadan bölünsün; AE, EB, BZ, ZG birleştirilsin. Öyleyse ABG üçgeni AEB ile BZG üçgenlerinin toplamının dört katından küçüktür. ABG üçgenine eşit H alanı, ABE ile BZG üçgenlerine eşit de ThK alanı olsun. Öyleyse H, ThK'nin dört katından küçüktür. […] H, [Th'nin dört katı,] Th de L'nin, L de M'nin dört katı olsun. Bu, sonuncunun üçte biri K'den küçük oluncaya kadar sürdürülsün. Öyle olsun ve sonuncusu M olsun.
AE, EB, BZ, ZG yayları ortadan bölünsün ve bölme noktalarına doğrular çizilsin. Öyleyse AEB ile BZG üçgenleri, yeni oluşan üçgenlerin dört katından küçüktür; ThK ise L'nin dört katından büyüktür; öyleyse oluşan üçgenler L'den büyüktür. Onlara eşit LN olsun. Oluşan yaylar yine ortadan bölünsün ve aynı şekilde doğrular çizilsin. Öyleyse LN'ye eşit olan önceki üçgenler yeni oluşan üçgenlerin dört katından küçüktür; LN ise M'nin dört katından büyüktür; böylece en son oluşan üçgenler M'den büyüktür. Onlara eşit MX olsun. H, Th, L, M birbirinin dört katı olduğundan, H'nin üçte biri Th, L, M ile M'nin üçte birinin toplamına eşittir. M'nin üçte biri ise K'den küçük olduğu için K, N, X'in toplamından da küçüktür. Öyleyse H'nin üçte biri ThK, LN ve MX'in toplamından küçüktür; demek ki H, bunların üç katından küçüktür. Öyleyse H, ThK, LN, MX ile birlikte, ThK, LN, MX'in toplamının dört katından küçüktür. Tersine çevirerek, ThK, LN, MX, H ile birlikte H'nin [4/3'ünden büyüktür]; H'ye de ABG üçgeni eşittir. ThK, LN, MX ise H ile birlikte kesmenin içine çizilen çokgene eşittir. Öyleyse kesmenin içine çizilen çokgen ABG üçgeninin 4/3'ünden büyüktür; dolayısıyla AG üzerindeki kesme ABG üçgeninin 4/3'ünden çok daha büyüktür. Böylece üçgeni ölçüp ona üçte birini eklersek kesmenin alanını yaklaşık olarak bildirmiş oluruz. Bu yöntem, taban dikmenin üç katından büyük olduğunda uygun düşer.
Bir doğru ile bir parabolün çevrelediği bir kesmenin tabanı ve dikmesi, yani tabana kadar uzanan ekseni verilmiş olsun ve alanını bulmak isteyelim: Onunla aynı tabanlı ve eşit yükseklikteki üçgeni ölçüp üçte birini ekleyerek kesmenin alanını bildiririz. Çünkü Arkhimedes Yöntem'de, bir doğru ile dik açılı koninin kesiti, yani parabol tarafından çevrelenen her kesmenin, kendisiyle aynı tabanlı ve eşit yükseklikteki üçgenin 4/3'ü olduğunu göstermiştir.
Lemma. AB, H'ye; BG de Th, K, L, N, M, X'in toplamına eşit olsun ve AB, BG'nin üç katından küçük olsun. Tersine çevirerek AG'nin, yani H ile Th, K, L, N, M, X'in toplamının, AB'nin, yani H'nin 4/3'ünden nasıl büyük olduğu gösterilir? AD, DG'nin üç katı olsun; öyleyse AG, DG'nin dört katıdır. Tersine çevirerek AG, AD'nin 4/3'üdür. Öyleyse AG, AB'nin 4/3'ünden büyüktür.
λβ. Πᾶν τμῆμα κύκλου μεῖζόν ἐστιν ἢ ἐπίτριτον τριγώνου τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον. ἔστω τμῆμα κύκλου τὸ | ΑΒΓ καὶ ἀπὸ μέσης τῆς ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ∠Β καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ ΒΓ. λέγω ὅτι τὸ ΑΒΓ τμῆμα μεῖζόν ἐστιν ἢ ἐπίτριτον τοῦ ΑΒΓ τριγώνου· τετμήσθωσαν γὰρ αἱ ΑΒ ΒΓ περιφέρειαι δίχα κατὰ τὰ Ε, Ζ καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΕ ΕΒ ΒΖ ΖΓ. τὸ ἄρα ΑΒΓ τρίγωνον ἔλαττόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον τῶν ΑΕΒ ΒΖΓ τριγώνων. ἔστω οὖν τῷ μὲν ΑΒΓ τριγώνῳ ἴσον τὸ Η χωρίον, τοῖς δὲ ΑΒΕ ΒΖΓ τριγώνοις ἴσον τὸ ΘΚ. τὸ ἄρα Η τοῦ ΘΚ ἔλαττόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον, ⟨ […] ⟩ τὸ Η, τὸ δὲ Θ τοῦ Λ, τὸ δὲ τοῦ Μ. καὶ τοῦτο γιγνέσθω, ἕως οὗ τὸ τοῦ ἐσχάτου τρίτον ἔλαττον γένηται τοῦ Κ. γεγονέτω καὶ ἔστω τὸ Μ. καὶ τετμήσθωσαν αἱ ΑΕ ΕΒ ΒΖ ΖΓ περιφέρειαι δίχα καὶ ἐπὶ τὰς διχοτομίας ἐπεζεύχθωσαν· τὰ ἄρα ΑΕΒ ΒΖΓ τρίγωνα τῶν γενομένων τριγώνων ἐλάττονα ἔσται ἢ τετραπλάσια· τὸ δὲ ΘΚ τοῦ Λ μεῖζον ἢ τετραπλάσιόν ἐστιν· τὰ ἄρα γενόμενα τρίγωνα μείζονά ἐστι τοῦ Λ. ἔστω αὐτοῖς ἴσα τὰ ΛΝ. καὶ πάλιν τετμήσθωσαν αἱ γενόμεναι περιφέρειαι καὶ ἐπεζεύχθωσαν ὁμοίως. τὰ ἄρα προειρημένα, οἷς ἴσα ἐστὶ τὰ ΛΝ, τῶν γενομένων τριγώνων ἐλάττονά ⟨ἢ τετραπλάσια⟩, τὸ ⟨δὲ⟩ ΛΝ τοῦ Μ μεῖζόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον· ὥστε τὰ ἔσχατα γενόμενα τρίγωνα μείζονά ἐστι τοῦ Μ. ἔστω αὐτοῖς ἴσον τὸ ΜΞ. καὶ ἐπεὶ τὰ ΗΘ ΛΜ τετραπλάσιά ἐστιν ἀλλήλων, τὸ ἄρα τρίτον τοῦ Η ἴσον ἐστὶ τοῖς ΘΛΜ καὶ τῷ γ΄τοῦ Μ, ⟨τὸ δὲ γ΄ τοῦ Μ⟩ ἔλαττόν ἐστι τῶν ΚΝΞ ἐπεὶ καὶ τοῦ Κ. τὸ ἄρα τρίτον τοῦ Η ἔλασσόν ἐστι τῶν ΘΚΛ ΝΜΞ. τὸ ἄρα Η τῶν εἰρημένων ἔλασσόν ἐστιν ἢ τριπλάσιον. τὸ Η ἄρα μετὰ τῶν ΘΚ ΛΝ ΜΞ τῶν ΘΚ ΛΝ ΜΞ ἔλασσόν ἐστιν ἢ τετραπλάσιον· ἀναστρέψαντι ἄρα τὰ ΘΚ ΛΝ ΜΞ μετὰ τοῦ Η τοῦ Η ⟨ […] ⟩ ἴσον ἐστὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον. τὰ δὲ ΘΚ ΛΝ ΜΞ μετὰ τοῦ Η ἴσα τῷ ἐγγραφέντι εἰς τὸ τμῆμα πολυγώνῳ· τὸ ἄρα ἐγγεγραμμένον εἰς τὸ τμῆμα πολύγωνον τοῦ ΑΒΓ τριγώνου μεῖζόν ἐστιν ἢ ἐπίτριτον· πολλῷ ἄρα τὸ ἐπὶ τῆς ΑΓ τμῆμα τοῦ ΑΒΓ τρι| γώνου μεῖζόν ἐστιν ἢ ἐπίτριτον. ὥστε ἐὰν μετρήσωμεν τὸ τρίγωνον καὶ τούτου τὸ τρίτον προσθῶμεν, ἀποφανούμεθα ὡς ἔγγιστα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τμήματος. ἁρμόσει δὲ ἡ αὐτὴ μέθοδος, ὅταν ἡ βάσις τῆς καθέτου μείζων ᾖ ἢ τριπλασίων· ἐὰν μέντοι τμῆμα ᾖ περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ παραβολῆς καὶ δοθῇ ἡ τε βάσις αὐτῆς καὶ ἡ κάθετος, τουτέστιν ὁ ἄξων ὁ μέχρι τῆς βάσεως, καὶ τούτου βουλώμεθα τὸ ἐμβαδὸν εὑρεῖν, μετρήσαντες τὸ τρίγωνον τὸ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχον αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον καὶ τούτῳ προσθέντες τὸ τρίτον αὐτῶν ἀποφανούμεθα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τμήματος. ἔδειξε γὰρ Ἀρχιμήδης ἐν τῷ ἐφοδικῷ, ὅτι πᾶν τμῆμα περιεχόμενον ὑπὸ εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομῆς, τουτέστι παραβολῆς, ἐπίτριτόν ἐστι τριγώνου τοῦ βάσιν μὲν ἔχοντος αὐτῷ τὴν αὐτὴν καὶ ὕψος δὲ ἴσον. Λῆμμα. Ἔστω τῷ μὲν Η ἴσον τὸ ΑΒ, τοῖς δὲ Θ, Κ, Λ, Ν, Μ, Ξ τὸ ΒΓ[∠], τὸ δὲ ΑΒ τοῦ ΒΓ ἔλασσον ἢ τριπλάσιον ἔστω· πῶς ἀναστρέψαντι τὸ ΑΓ, τουτέστι τὸ Η μετὰ τῶν Θ, Κ, Λ, Ν, Μ, Ξ, τοῦ ΑΒ, τουτέστι τοῦ Η, μεῖζόν ἐστιν ⟨ἢ⟩ ἐπίτριτον; ἔστω γὰρ τὸ Α∠ τοῦ ∠Γ τριπλάσιον· τὸ[ῦ] ΑΓ ἄρα τετραπλάσιόν ἐστι τοῦ ∠Γ. ἀναστρέψαντι ἄρα τὸ ΑΓ τοῦ Α∠ ἐπίτριτόν ἐστιν. τὸ ΑΓ ἄρα τοῦ ΑΒ μεῖζόν ἐστιν ἢ ἐπίτριτον.
1.3333.
Yarım daireden büyük bir kesmeyi ölçmek gerekirse şöyle ölçeriz. ABG daire kesmesi olsun; AG tabanı 14, BD dikmesi 14 birim olsun. Daire tamamlansın ve BD, E'ye kadar uzatılsın. AD'nin karesi BD·DE dikdörtgenine eşit olduğundan ve AD'nin karesi 49 birim olduğundan, BD·DE de 49 birimdir. BD 14 birim olduğundan DE 3 1/2 birimdir. AG de 14 birimdir; öyleyse yarım daireden küçük olan AEG kesmesinin alanı, öğrendiğimiz gibi 34 1/8 birimdir. BD 14, DE 3 1/2 birim olduğundan BE çapı 17 1/2 birimdir; öyleyse dairenin alanı, öğrendiğimiz gibi 240 1/2 1/8'dir. Bunun 34 1/8'i AEG kesmesinin alanıdır; geriye kalan ABG kesmesinin alanı 206 1/2 birimdir.
λγ. | Ἐὰν δὲ δέῃ τμῆμα μετρῆσαι μεῖζον ἡμικυκλίου, μετρήσομεν οὕτως. ἔστω τμῆμα κύκλου τὸ[ῦ] ΑΒΓ, οὗ ἡ μὲν ΑΓ βάσις ἔστω μονάδων ιδ, ἡ δὲ Β∠ κάθετος μονάδων ιδ. προσαναπεπληρώσθω ὁ κύκλος καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ Β∠ ἐπὶ τὸ Ε. ἐπεὶ τὸ ἀπὸ τῆς Α∠ ἴσον ἐστὶ τῷ ὑπὸ τῶν Β∠Ε, τὸ δὲ ἀπὸ τῆς Α∠ μονάδων ἐστὶ μθ, ἔσται ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ τῶν Β∠Ε μονάδων μθ. καὶ ἔστιν ἡ Β∠ μονάδων ιδ ἡ ἄρα ∠Ε ἔσται μονάδων γU+2220· ἔστιν δὲ καὶ ἡ ΑΓ μονάδων ιδ· τοῦ ἄρα ΑΕΓ τμήματος, ὅ ἐστιν ἔλασσον ἡμικυκλίου, τὸ ἐμβαδὸν ἔσται μονάδων, ὡς ἐμάθομεν, λδ η΄. καὶ ἐπεὶ ἡ μὲν Β∠ ἐστὶ μονάδων ιδ, ἡ δὲ ∠Ε γU+2220, ἡ ἄρα ΒΕ διάμετρος ἔσται μονάδων ιζU+2220· τοῦ ἄρα κύκλου τὸ ἐμβαδὸν ὡς ἐμάθομεν ἔσται σμU+2220η΄. ὧν τὸ τοῦ ΑΕΓ τμήματος ἐμβαδόν ἐστι μονάδων λδη΄. λοιπὸν ἄρα τὸ τοῦ ΑΒΓ τμήματος ἐμβαδὸν ἔσται μονάδων σϛU+2220.
1.3434.
Büyük ekseni 16, küçük ekseni 12 birim olan bir elips ölçülsün. Arkhimedes Konoidler'de, eksenlerin oluşturduğu dikdörtgenin, elipse eşit dairenin çapı üzerindeki kareye eşit olduğunu gösterdiğinden, 16'yı 12'yle çarpıp bunun 11/14'ünü almak gerekir; 146 1/2 eder. Elipsin alanı bu kadar diye bildirilmelidir.
λδ. Ἔστω δὲ ἔλλειψιν μετρῆσαι, ἧς ὁ μὲν μείζων ἄξων μονάδων ιϛ, ὁ δὲ ἐλάσσων ιβ. ἐπεὶ οὖν ἐν τοῖς κωνοειδέσιν Ἀρχιμήδους δείκνυται (c. 5 t. l p. 312 Heib.) ὅτι τὸ ὑπὸ τῶν ἀξόνων δύναται κύκλον ἴσον τῇ ἐλλείψει, δεήσει τὰ ιϛ ἐπὶ τὰ ιβ πολλαπλασιάσαντα τούτων λαβεῖν τὰ ια ιδ΄· ἔστι δὲ ρμϛU+2220· τοσούτου ἀποφαίνεσθαι τὸ ἐμβαδὸν τῆς ἐλλείψεως.
1.3535.
Tabanı 12, BD ekseni 5 birim olan ABG parabolü ölçülsün. AB ile BG birleştirilsin. ABG üçgeninin alanı AG·BD dikdörtgeninin yarısına, yani 30 birime eşittir. Arkhimedes, önce söylendiği gibi, Yöntem'de bir doğru ile dik açılı koninin kesiti, yani parabol tarafından çevrelenen her kesmenin, kendisiyle aynı tabanlı ve eşit yükseklikteki üçgenin, yani burada ABG üçgeninin 4/3'ü olduğunu ispat etmiştir. ABG üçgeninin alanı 30 birimdir; öyleyse parabolün alanı 40 birimdir.
λε. Ἔστω δὴ παραβολὴν μετρῆσαι τὴν ΑΒΓ, ἧς ἡ μὲν βάσις ἐστὶ μονάδων ιβ, ὁ δὲ Β∠ ἄξων μονάδων ε. ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΒ ΒΓ. τῷ ἄρα ἐμβαδῷ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἴσον ἐστὶ τὸ ἥμισυ τοῦ ὑπὸ ΑΓ Β∠, | τουτέστι μονάδων λ. ἀπέδειξεν δὲ Ἀρχιμήδης ἐν τῷ ἐφοδικῷ, ὡς προείρηται, ὅτι πᾶν τμῆμα περιεχόμενον ὑπό τε εὐθείας καὶ ὀρθογωνίου κώνου τομῆς, τουτέστι παραβολῆς, ἐπίτριτόν ἐστι τριγώνου τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον, τουτέστι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου. ⟨τοῦ δὲ ΑΒΓ τριγώνου⟩ τὸ ἐμβαδόν ἐστι μονάδων λ. τὸ ἄρα τῆς παραβολῆς ἐμβαδὸν ἔσται μονάδων μ.
1.3636.
Taban çapı 14, yüksekliği 5 birim olan bir silindirin yüzeyi, tabanlar hariç, ölçülsün. Yüzeyin silindirin bir kenar doğrusu boyunca kesilip açıldığını, yani bir düzlem üzerine serildiğini düşünürsek, uzunluğu silindir tabanının çevresi, genişliği de silindirin yüksekliği olan bir paralelkenar elde ederiz. Dairenin çapı 14 birim olduğundan çevresi 44 birimdir; öyleyse paralelkenarın uzunluğu 44, genişliği 5 birimdir; alanı da 220 birimdir. Silindirin yüzeyi de bu kadardır, yani altta gösterildiği gibi 220 birimdir.
λϛ. Ἔστω κυλίνδρου ἐπιφάνειαν μετρῆσαι χωρὶς τῶν βάσεων, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῶν βάσεών ἐστι μονάδων ιδ, τὸ δὲ ὕψος μονάδων ε. ἐὰν δὴ νοήσωμεν τετμημένην τὴν ἐπιφάνειαν κατά τινα πλευρὰν τοῦ κυλίνδρου καὶ ἀνηπλωμένην, τουτέστιν ἐκτεταμένην εἰς ἐπίπεδον, ἔσται τι παραλληλόγραμμον, οὗ τὸ μὲν μῆκος ἔσται ἡ περιφέρεια τῆς βάσεως τοῦ κυλίνδρου, τὸ δὲ πλάτος τὸ τοῦ κυλίνδρου ὕψος. ἐπεὶ οὖν ἡ διάμετρος τοῦ κύκλου ἐστὶ μονάδων ιδ, ἡ ἄρα περιφέρεια ἔσται μονάδων μδ· τὸ ἄρα τοῦ παραλληλογράμμου μῆκος ἔσται μονάδων μδ. τὸ δὲ πλάτος μονάδων ε· τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ παραλληλογράμμου ἔσται μονάδων σκ. τοσούτου δὲ καὶ ἡ τοῦ κυλίνδρου ἐπιφάνεια, τουτέστι μονάδων σκ, ὡς καὶ ὑποτέτακται.
1.3737.
İkizkenar koninin yüzeyini de aynı şekilde açıp sererek ölçeceğiz. Onun da bir kenar doğrusu boyunca açılıp düzleme serildiğini düşünürsek ABG gibi bir daire dilimi elde ederiz; dilimin AB kenarı koninin kenarına, BG yayı da koninin tabanının çevresine eşittir. Yine koninin taban çapı 14, kenarı 10 birim verilirse BG yayı 44, AB 10 birim olur. Arkhimedes Dairenin Ölçülmesi'nde, her daire diliminin, dilimin yayı ile dilimin ait olduğu dairenin yarıçapının oluşturduğu dikdörtgenin yarısı olduğunu göstermiştir. AB·BG 440 birimdir; öyleyse dilimin alanı 220 birimdir.
λζ. | Κώνου δὲ ἰσοσκελοῦς τὴν ἐπιφάνειαν μετρήσομεν ἀκολούθως ἐκπετάσαντες αὐτήν· ἐὰν γὰρ νοήσωμεν ὁμοίως κατὰ πλευρὰν ⟨ἀν⟩ηπλωμένην καὶ εἰς ἐπίπεδον ἐκτεταμένην, ἔσται τις κύκλου τομεὺς ὥσπερ ὁ ΑΒΓ⟨∠⟩ ἔχων τὴν μὲν ΑΒ πλευρὰν ἴσην τῇ πλευρᾷ τοῦ κώνου, τὴν δὲ ΒΓ περιφέρειαν ἴσην τῇ περιφερείᾳ τῆς βάσεως τοῦ κώνου. ἐὰν οὖν πάλιν δοθῇ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως τοῦ κώνου μονάδων ιδ, ἡ δὲ πλευρὰ μονάδων ι, ἔσται ἡ μὲν ΒΓ περιφέρεια μονάδων μδ, ἡ δὲ ΑΒ μονάδων ι. δέδεικται δὲ Ἀρχιμήδει ἐν τῇ τοῦ κύκλου μετρήσει, ὅτι πᾶς τομεὺς ἥμισύς ἐστι τοῦ περιεχομένου ὑπό τε τῆς τοῦ τομέως περιφερείας καὶ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ κύκλου, οὗ ἔστιν ὁ τομεύς· τὸ δὲ ὑπὸ τῶν ΑΒ ΒΓ ἐστὶ μονάδων υπ· τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ τομέως ἔσται μονάδων σκ.
1.3838.
Kürenin yüzeyini aynı Arkhimedes Küre ve Silindir Üzerine'de, küre içindeki en büyük dairenin dört katı olduğunu ispat ederek ölçmüştür. Böylece kürenin çapı 14 birim verilirse, çapı 14 birim olan dairenin dört katı olan bir daire bulmak gerekir. Bir daire öbürünün dört katıysa çapı da öbürünün çapının iki katıdır, çünkü dairelerin birbirine oranı, çapları üzerindeki karelerin birbirine oranına eşittir. 14'ün iki katı 28'dir. Çapı 28 olan dairenin alanı, öğrendiğimiz gibi 616 birimdir. Böylece kürenin yüzeyi de 616 birimdir.
Ya da başka türlü: Arkhimedes kürenin yüzeyinin, taban çapı kürenin çapına, yüksekliği de buna eşit olan silindirin tabanlar hariç yüzeyine eşit olduğunu ispat etmiştir. Böylece taban çapı 14, yüksekliği de 14 birim olan bir silindirin yüzeyini ölçmek gerekir. Önce gösterildiği gibi bunun yüzeyi 616 birimdir; kürenin yüzeyi de bu kadardır.
λη. Τὴν δὲ ἐπιφάνειαν τῆς σφαίρας ὁ αὐτὸς ἐμέτρησεν Ἀρχιμήδης ἐν τῷ περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου (l c. 23 t. l p. 136 Heib.) ἀποδείξας τετραπλασίονα οὖσαν τοῦ μεγίστου κύκλου τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ· ὥστε ἐὰβ δοθῇ ἡ διάμετρος τῆς σφαίρας μονάδων ιδ, δεῖ εὑρεῖν κύκλον τετραπλασίονα τοῦ κύκλου, οὗ ἡ διάμετρός ἐστι μονάδων ιδ. εἰ δὲ ὁ κύκλος τοῦ κύκλου ἐστὶ τετραπλάσιος, ἡ ἄρα διάμετρος τῆς διαμέτρου ἐστὶ διπλασία, ἐπείπερ οἱ κύκλοι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν, ὡς τὰ ἀπὸ τῶν διαμέτρων τῶν κύκλων τετράγωνα πρὸς ἄλληλα. τὰ ιδ δίς· γίγνεται κη. τὸ δὲ ἐμβαδὸν τοῦ κύκλου, οὗ ἡ διάμετρος κη, | ἔστιν, ὡς ἐμάθομεν, μονάδων χιϛ. ὥστε καὶ ἡ τῆς σφαίρας ἐπιφάνεια ἔσται μονάδων χιϛ. ἢ καὶ ἄλλως· ἀπέδειξεν Ἀρχιμήδης, ὅτι ἡ ἐπιφάνεια τῆς σφαίρας ἴση ἐστὶν ἐπιφανείᾳ κυλίνδρου χωρὶς τῶν βάσεων, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως ἴση ἐστὶ τῇ διαμέτρῳ τῆς σφαίρας, τὸ δὲ ὕψος ἴσον· ὥστε δεήσει ἐπιφάνειαν κυλίνδρου μετρῆσαι, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεώς ἐστι μονάδων ιδ, τὸ δὲ ὕψος ὁμοίως ιδ. ὡς οὖν προεδείχθη, ἡ ἐπιφάνεια αὐτοῦ ἐστι μονάδων χιϛ· τοσούτου ἄρα καὶ ἡ τῆς σφαίρας ἐπιφάνεια.
1.3939.
Küre kesmesinin yüzeyini şöyle ölçeceğiz. Tabanı ABGD dairesi olan bir küre kesmesi olsun; AG çapı 24, EZ dikmesi 5 birim olsun. AG 24 birim olduğundan AZ 12 birimdir. ZE 5 birimdir; Z'deki açı dik olduğundan AE 13 birimdir. Aynı Arkhimedes Küre ve Silindir Üzerine'de, her küre kesmesinin yüzeyinin, yarıçapı kesmenin tabanının kutbundan çizilen doğruya eşit olan bir daireye eşit olduğunu ispat etmiştir. AE, ABGD dairesinin kutbundan çizilen doğrudur ve 13 birimdir. Öyleyse sözü edilen dairenin çapı 26 birimdir; alanı da, önce söylendiği gibi, 531 1/7 birimdir. Küre kesmesinin yüzeyi de bu kadardır.
Düzenli yüzeylerin şekillerini yeterince ölçtüğümüzü düşünüyoruz; ama düzensiz yüzeylerin nasıl ölçülmesi gerektiğini de söylemek gerekir sanırım. Yüzey düzlem olup onu çevreleyen çizgi düzensizse, çizginin üzerinde birbirini izleyen bazı noktalar almak gerekir; öyle ki bunları sırayla birleştiren doğrular şekli çevreleyen çizgiden fazla sapmasın. Böylece şekil üçgenlere bölünerek bir çokgen gibi ölçülür. Yüzey düzlem değilse, örneğin bir heykelin ya da benzeri bir şeyin yüzeyiyse, olabildiğince ince bir papirüs ya da keten bez alıp yüzeyin üzerine, onu tamamen sarıncaya kadar parça parça germek gerekir. Sonra papirüs ya da bez düzleme serilir, önce söylendiği gibi düzensiz bir çizginin çevrelediği bir alan olarak ölçülür ve yüzeyin alanı bildirilir. Başka yüzeyler ya da yüzey şekilleri varsa, onlar da önce söylenenlerden yararlanılarak ölçülecektir. Çünkü iki boyutlu yüzeyleri yeterince ölçtüğümüzü düşünüyoruz.
λθ. Τμήματος δὲ σφαίρας τὴν ἐπιφάνειαν μετρήσομεν οὕτως. ἔστω τμῆμα σφαίρας, οὗ βάσις ὁ ΑΒΓ∠ κύκλος ἔχων τὴν μὲν ΑΓ διάμετρον μονάδων κδ, τὴν δὲ ΕΖ κάθετον μονάδων ε. ἐπεὶ οὖν ἡ ΑΓ ἐστὶ μονάδων ΚΛ, ἡ ἄρα ΑΖ ἐστὶ μονάδων ιβ. ἡ δὲ ΖΕ μονάδων ε· ἡ ἄρα ΑΕ ἐστὶ μονάδων ιγ διὰ τὸ ὀρθὴν εἶναι τὴν πρὸς τῷ Ζ γωνίαν. ἀπέδειξεν δὲ ὁ αὐτὸς Ἀρχιμήδης ἐν τῷ περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου (I c. 42sq. t. l p. 176 Heib.) ὅτι παντὸς τμήματος σφαίρας ἡ ἐπιφάνεια ἴση ἐστὶ κύκλῳ, ⟨οὗ⟩ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἐστὶ τῇ ἐκ τοῦ πόλου τῆς βάσεως τοῦ τμήματος· ἡ δὲ ΑΕ ἐκ τοῦ πόλου ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ∠ κύκλου· καὶ ἔστι μονάδων ιγ. ἡ ἄρα διάμετρος τοῦ εἰρημένου κύκλου ἐστὶ μονάδων κϛ. τὸ ἄρα ἐμβαδὸν, ὡς προείρηται, ἔσται μονάδων φλα ζ΄. τοσούτου ἄρα καὶ ἡ τοῦ τμήματος τῆς σφαίρας ἐπιφάνεια. Ὅσα μὲν οὖν ἦν σχήματα τεταγμένων ἐπιφανειῶν, αὐτάρκως νομίζομεν μεμετρῆσθαι, ἀναγκαῖον δὲ ὡς οἶμαι πρὸς τὰς | ἀτάκτους εἰπεῖν ἐπιφανείας, ὡς δέον αὐτὰς μετρεῖσθαι. εἰ μὲν οὖν ἐπιφάνεια ἐπίπεδός ἐστιν, ἡ δὲ περιέχουσα αὐτὴν γραμμὴ ἄτακτος ὑπάρχει, δεήσει ἐπʼ αὐτῆς τῆς γραμμῆς λαβεῖν τινὰ συνεχῆ σημεῖα, ὥστε τὰς ἐπιζευγνυούσας αὐτὰ κατὰ τὸ ἑξῆς εὐθείας γραμμὰς μὴ κατὰ πολὺ ἀποᾴδειν τῆς περιεχούσης τὸ σχῆμα γραμμῆς, καὶ οὕτως ὡς πολύγωνον μετρεῖν εἰς τρίγωνα καταδιαιροῦντα. εἰ δὲ οὔκ ἐστιν ἐπίπεδος ἡ ἐπιφάνεια, ἀλλʼ ὥσπερ ἀνδριάντος ἢ ἄλλου τινὸς τοιούτου, δεῖ λαβόντα χάρτην ὅτι λεπτότατον ἢ σινδόνα περιτείνειν κατὰ μέρος ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν αὐτοῦ, ἄχρι ἂν περιειληθῇ, εἶτα ἐκτείναντα τὸν χάρτην ἢ τὴν σινδόνα εἰς ἐπίπεδον μετρεῖν περιεχομένην ὑπὸ ἀτάκτου γραμμῆς, ὡς προείρηται, καὶ ἀποφαίνεσθαι τὸ ἐμβαδὸν τῆς ἐπιφανείας. εἰ δέ τινές εἰσιν ἕτεραι ἐπιφάνειαι ἢ σχήματα ἐπιφανειῶν, μετρηθήσεται ἐκ τῶν προειρημένων· καὶ γὰρ αὐτάρκως νομίζομεν τὰς ἐκ δυεῖν διαστάσεων ἐπιφανείας μεμετρηκέναι.
2.prII. Kitap
Önsöz
Düz çizgilerle sınırlanmış olsun olmasın yüzeylerin ölçülmesinden sonra, sırası gereği katı cisimlere geçmek gerekir. Bu cisimlerin yüzeylerini bir önceki kitapta ölçmüştük: düzlem ve küresel yüzeyleri, konik ve silindirik yüzeyleri, bunlara ek olarak da düzensiz yüzeyleri. Bazı cisimlerin ölçülme yolları şaşırtıcı göründüğü için kimileri, kuşaktan kuşağa aktarılan rivayete dayanarak bunları Arkhimedes'e bağlar. Arkhimedes'in ya da başka birinin olsun, bunları da yazmak gerekir ki konuyu ele almak isteyenler için inceleme hiçbir bakımdan eksik kalmasın.
Dik açılı, düz yüzlü bir katı cismi, bütün kenarları, yani uzunluğu, genişliği ve derinliği ya da kalınlığı verildiğinde ölçmek. Ölçülen cismin içinin boş ya da dolu olması bir fark yaratmaz: İçi boş cisimlerde derinlik, dolu cisimlerde kalınlık denir. Uzunluk 20 birim, genişlik 12 birim, kalınlık 80 birim olsun. Bu sayıları birbiriyle çarparsak 1300 birim çıkar [sayılar metinde bozuk aktarılmıştır]. Katı cisim de bu kadar birim olacaktır. Bunun ispatı açıktır: Üç boyutun birer birimlik aralıklara bölündüğünü düşünür ve bölme noktalarından cismi çevreleyen düzlemlere paralel düzlemler geçirirsek, cisim sanki birimlik küplere biçilmiş olur; bunların sayısı da sözü edilen sayı olacaktır.
Genel olarak, kalınlığı ve uzunluğu ne olursa olsun, yüksekliği tabanına dik olan her katı şekil, tabanı ölçülüp yükseklikle çarpılarak ölçülür. Örneğin bir katı cismin tabanı bir elips olsun; elipsin merkezinden elipsin düzlemine dik, uzunluğu verilmiş bir doğru düşünülsün. Elips bu doğru boyunca öyle hareket etsin ki merkezi doğrunun üzerinde ilerlesin, düzlemi de hep ilk konumuna paralel kalsın. Böylece tabanı bu elips olan, silindire benzer bir şekil ortaya çıkar. Böyle bir şeklin yüksekliğine tabana dik derim; bu şekil de daha önce söylenen yolla ölçülür. Taban başka bir biçimde olsa da, yükseklik söylendiği gibi tabana dik olduğu sürece cisim aynı şekilde ölçülecektir; demek ki silindir de böyle ölçülür.
Katı cismin yüksekliği tabana dik değil de eğik olsa bile, cisim tabana paralel bir düzlemle kesildiğinde tabana eşit kesitler veren türdense ve tepesinden tabana inen dikme verilmişse, hacim yine aynı şekilde bulunur: Tabanın alanını alıp bu dikmeyle çarpmak ve hacmin o kadar olduğunu söylemek gerekir. Tabana paralel bir düzlemle kesildiğinde tabana eşit kesitler veren cisim [...] şöyle meydana gelir: Tabanın üzerine, tabana dik ya da eğik bir doğru dikilsin; bu doğru yerinde dururken cismin tabanı doğru boyunca öyle hareket etsin ki tabandaki uç noktası doğru üzerinde ilerlesin, taban da hareket ederken hep kendine paralel kalsın. Böyle bir şekil tabana paralel bir düzlemle kesildiğinde hep tabana eşit kesitler verir, çünkü taban kendine paralel bir konumda hareket etmiştir.
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ | Μετὰ τὴν τῶν ἐπιφανειῶν μέτρησιν εὐθυγράμμων τε καὶ μὴ κατὰ τὸ ἀκόλουθον ἐπὶ τὰ στερεὰ σώματα χωρητέον, ὧν καὶ τὰς ἐπιφανείας ἐν τῷ πρὸ τούτου βιβλίῳ ἐμετρήσαμεν ἐπιπέδους τε καὶ σφαιρικάς, ἔτι τε κωνικὰς καὶ κυλινδρικάς, πρὸς δὲ τούτοις ἀτάκτους, ὧν τὰς ἐπινοίας ὥσπερ παραδόξους οὔσας τινὲς εἰς Ἀρχιμήδην ἀναφέρουσιν κατὰ διαδοχὴν ἱστοροῦντες. εἴτε δὲ Ἀρχιμήδους εἴτε ἄλλου τινός, ἀναγκαῖον καὶ ταύτας προ⟨σ⟩υπογράψψαι, ὅπως κατὰ μηδὲν ἐνδεὴς ἡ πραγματεία τυγχάνῃ τοῖς βουλομένοις αὐτὰ μεταχειρίζεσθαι. Στερεὸν εὐθύγραμμον ὀρθογώνιον μετρῆσαι δοθείσης ἑκάστης αὐτοῦ πλευρᾶς, μήκους τε καὶ πλάτους καὶ βάθους ἢ πάχους· οὐδὲν γὰρ διοίσει [εἰ] ἢ κοῖλον ὑπάρχον μετρεῖσθαί τι σῶμα ἢ ναστόν. βάθος μὲν γὰρ καλεῖται ἐπὶ τῶν κοίλων σωμάτων, πάχος δὲ ἐπὶ τῶν ναστῶν. ἔστω δὲ τὸ μὲν μῆκος μονάδων κ, τὸ δὲ πλάτος μονάδων ιβ, τὸ δὲ πάχος μονάδων π. ἐὰν δὴ διʼ ἀλλήλων τοὺς ἀριθμοὺς πολλαπλασιάσωμεν, γίγνονται μονάδες ατ. τοσούτων δὲ καὶ τὸ στερεὸν ἔσται μονάδων. τούτου δʼ ἡ ἀπόδειξις φανερά. ἐὰν γὰρ τὰς τρεῖς διαστάσεις ἐπινοήσωμεν διῃρημένας εἰς μοναδιαῖα διαστήματα καὶ διὰ τῶν τομῶν ἐπίπεδα ἐκβάλωμεν παράλληλα τοῖς περιέχουσι τὸ στερεὸν ἐπιπέδοις, ἔσται ὥσπερ καταπεπρισμένον τὸ στερεὸν εἰς μοναδιαῖα στερεά, ὧν τὸ πλῆθος ἔσται ὁ εἰρημένος ἀριθμός. καὶ καθόλου δὲ πᾶν στερεὸν σχῆμα πάχος ἔχον οἱονδηποτοῦν ⟨καὶ μῆκος οἱονδηποτοῦν⟩, τὸ δὲ ὕψος πρὸς ὀρθὰς τῇ βάσει μετρεῖται τῆς βάσεως αὐτοῦ μετρηθείσης καὶ ἐπὶ τὸ ὕψος πολλαπλασιασθείσης. οἷον· ἔστω τοῦ στερεοῦ βάσις ἔλλειψις, ἀπὸ δὲ τοῦ κέντρου τῆς ἐλλείψεως πρὸς ὀρθὰς ἐπινοείσθω τις εὐθεῖα τῷ τῆς ἐλλείψεως ἐπιπέδῳ ὕψος ἔχουσα δοθέν. τὸ δὲ τῆς ἐλλείψεως σχῆμα φερέσθω κατὰ τῆς εἰρη|μένης εὐθείας οὕτως, ὥστε τὸ μὲν κέντρον κατʼ αὐτῆς φέρεσθαι, τὸ δὲ τῆς ἐλλείψεως ἐπίπεδον ἀεὶ παράλληλον ὑπάρχειν τῇ ἐξ ἀρχῆς θέσει. ἔσται δή τι σχῆμα ὡσπερεὶ κύλινδρος βάσιν ἔχον τὴν εἰρημένην ἔλλειψιν. τοῦ δὴ τοιούτου σχήματος τὸ ὕψος πρὸς ὀρθὰς καλῶ τῇ βάσει· ὃ δὴ μετρεῖται τῷ προειρημένῳ τρόπῳ. κἂν ἡ βάσις δὲ ἕτερον ἔχῃ σχῆμα, τὸ δὲ ὕψος πρὸς ὀρθὰς τῇ βάσει, ὡς εἴρηται, ὁμοίως μετρηθήσεται· ὥστε καὶ κύλινδρος ὡσαύτως μετρεῖται. κἂν μὴ δὲ τὸ ὕψος τοῦ στερεοῦ πρὸς ὀρθὰς τῇ βάσει, ἀλλὰ κεκλιμένον ᾖ, τὸ δὲ στερεὸν τοιοῦτον, ὥστε τεμνόμενον ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει ποιεῖν τομὰς ἴσας τῇ βάσει, δοθεῖσα δὲ ᾖ ἀπὸ τῆς κορυφῆς αὐτοῦ κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὴν βάσιν, τὸ στερεὸν ὡσαύτως λαμβάνεται. δεῖ γὰρ λαβόντα τὸ ἐμβαδὸν τῆς βάσεως αὐτοῦ πολλαπλασιάσαι ἐπὶ τὴν εἰρημένην κάθετον καὶ ἀποφαίνεσθαι τοσούτου τὸ στερεόν· τὸ δὲ εἰρημένον ⟨ […] ⟩ ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει ποιεῖ τομὰς τῇ βάσει ἴσας, γίγνεται οὕτως. ἐὰν ἐπὶ τῆς βάσεως αὐτοῦ εὐθεῖά τις ἐπισταθῇ ἤτοι ὀρθὴ ἢ κεκλιμένη πρὸς τὴν βάσιν καὶ μενούσης αὐτῆς ἡ τοῦ στερεοῦ βάσις φέρηται κατὰ τῆς εἰρημένης εὐθείας, ὥστε τὸ μὲν πρὸς τῇ βάσει σημεῖον κατὰ τῆς εὐθείας φέρεσθαι, τὴν δὲ βάσιν ἀεὶ φερομένην παράλληλον ἑαυτῇ διαμένειν, τὸ τοιοῦτον σχῆμα τεμνόμενον ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει ποιήσει τομὰς τοσαύτας τῇ βάσει ἴσας, ἐπειδήπερ τῆς βάσεως ἡ φορὰ κατὰ παράλληλον αὐτῇ θέσιν ἐφέρετο.
2.11.
Bir koni ölçülecek olsun; tabanının çapı 10 birim, yüksekliği 8 birim. Koninin yüksekliği derken, koni ister dik ister eğik olsun, tepeden tabana indirilen dikmeyi kastediyorum. Koniyle aynı tabanı ve aynı yüksekliği olan dik bir silindir düşünülsün. Bu silindirin hacmi verilmiş olacaktır, çünkü hem tabanının çapı hem de yüksekliği verilmiştir; öğrendiğimiz gibi 628 4/7 birimdir. Ama her koni, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip silindirin üçte biri olduğundan, koninin hacmi 209 11/21 birim olacaktır. Her piramidin hacmini de, tabanı ve tepesinden taban düzlemine indirilen dikme verildiğinde aynı şekilde bulacağız, çünkü her piramit kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip katı cismin üçte biridir.
α. Ἔστω δὴ κῶνον μετρῆσαι, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως ἔστω μονάδων ι, τὸ δὲ ὕψος η. ὕψος δὲ τοῦ κώνου καλῶ τὴν ἀπὸ τῆς κορυφῆς ἐπὶ τὴν βάσιν κάθετον ἀγομένην, ἐάν τε ὀρθὸς ὁ κῶνος ὑπάρχῃ ἐάν τε σκαληνός. νενο|ήσθω δὴ κύλινδρος ὀρθὸς ἀπὸ τῆς αὐτῆς βάσεως τῷ κώνῳ ὕψος ἔχων τὸ αὐτὸ τῷ κώνῳ. τούτου δὴ τοῦ κυλίνδρου τὸ στερεὸν ἔσται δοθέν. ἥ τε γὰρ διάμετρος αὐτοῦ τῆς βάσεως δοθεῖσά ἐστιν καὶ τὸ ὕψος δοθέν. καὶ ἔστιν, ὡς ἐμάθομεν, μονάδων χκη δ. ἀλλʼ ἐπεὶ πᾶς κῶνος κυλίνδρου τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον, ἔσται τὸ στερεὸν τοῦ κώνου μονάδων σθ ια ὁμοίως οὖν καὶ πυραμίδος πάσης τὸ στερεὸν ληψόμεθα δοθείσης τῆς βάσεως αὐτῆς καὶ τῆς ἀπὸ τῆς κορυφῆς καθέτου ἀγομένης ἐπὶ τὸ τῆς βάσεως ἐπίπεδον, ἐπειδήπερ πᾶσα πυραμὶς τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ στερεοῦ τοῦ τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντος αὐτῇ καὶ ὕψος ἴσον.
2.22.
Eğik bir silindir ölçülecek olsun; tabanının çapı 10 birim, yüksekliği 8 birim. Yükseklik derken üst tabanından alt tabanın düzlemine indirilen dikmeyi kastediyorum. Yine önceki silindirle aynı tabanı ve aynı yüksekliği olan dik bir silindir düşünülsün. Eşit yükseklikteki koniler ve silindirler birbirine tabanlarının oranındadır; sözü edilen silindirler de aynı taban üzerinde ve aynı yükseklikte olduğundan dik silindir eğik silindire eşittir. Dik silindirin hacmi verilmiştir, çünkü yüksekliği de tabanının çapı da verilmiştir; 628 4/7 birimdir. Öyleyse eğik silindirin hacmi de bu kadardır.
β. Ἔστω δὴ κύλινδρον σκαληνὸν μετρῆσαι, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως μονάδων ι, τὸ δὲ ὕψος μονάδων η. ὕψος δὲ καλῶ τὴν ἀπὸ τῆς ἐφέδρας αὐτοῦ κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ τῆς ἕδρας ἐπίπεδον. νενοήσθω δὴ πάλιν κύλινδρος ὀρθὸς ἀπὸ τῆς αὐτῆς βάσεως τῷ προειρημένῳ κυλίνδρῳ ὕψος ἔχων τὸ αὐτὸ· ἐπεὶ οὖν οἱ ἰσοϋψεῖς κῶνοι καὶ κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν ὡς αἱ βάσεις, οἱ δὲ εἰρημένοι κύλινδροι ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεώς εἰσιν καὶ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος, ἴσος ἄρα ἐστὶν ὁ ὀρθὸς κύλινδρος τῷ σκαληνῷ. τοῦ δὲ ὀρθοῦ τὸ στερεόν ἐστιν δοθέν· τό τε γὰρ ὕψος αὐτοῦ δοθέν ἐστιν καὶ ἡ διάμετρος τῆς βάσεως· καὶ ἔστι μονάδων χκη δ. καὶ τοῦ σκαληνοῦ ἄρα τὸ στερεὸν τοσούτου ἔσται.
2.33.
Yüksekliği tabana dik olmayan bir paralelyüz ölçülecek olsun. Örnek olsun diye tabanı eşkenar ve eşit açılı ABGDEZ altıgeni olsun; AB kenarı 10 birim, üst yüzden alt yüzün düzlemine indirilen dikme 8 birim olsun; üst yüz de HThKLMN olacaktır. H, Th, K, L, M, N noktalarından alt yüzün düzlemine HX, ThO, KP, LR, MS, NT dikmeleri indirilsin; XO, OP, PR, RS, ST, TX birleştirilsin. Öyleyse XOPRST de eşkenar ve eşit açılı bir altıgen olacaktır. Aynı taban üzerinde ve aynı yükseklikte bulunan paralelyüzler birbirine eşit olduğundan ABGDEZHThKLMN cismi XOPRSTHThKLMN cismine eşittir. XOPRSTHThKLMN verilmiştir; öyleyse ABGDEZHThKLMN de verilmiştir. Dolayısıyla ABGDEZ altıgeninin alanını alıp sözü edilen dikmeyle, yani 8 birimle çarpmak ve hacmin bu kadar olduğunu söylemek gerekecektir. Cismin tabanı hangi biçimde olursa olsun, aynı şekilde ölçülür.
γ. | Ἔστω δὴ στερεὸν παραλληλεπίπεδον μετρῆσαι τὸ ὕψος ἔχον μὴ πρὸς ὀρθὰς τῇ βάσει. ἔστω δὲ λόγου ἕνεκεν ἡ μὲν βάσις αὐτοῦ ἑξάγωνος, ⟨ἰσόπλευρος καὶ ἰσογώνιος⟩ ἡ ΑΒΓ∠ΕΖ, ἡ δὲ ΑΒ πλευρὰ μονάδων ι, ἡ δὲ ἀπὸ τῆς ἐφέδρας κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὸ τῆς ἕδρας ἐπίπεδον ἔστω μονάδων η· ἡ δὲ ἐφέδρα αὐτοῦ ἔσται ἡ ΗΘΚ ΛΜΝ. καὶ ἀπὸ τῆς ΗΘ ΚΛ ΜΝ κάθετοι ἤχθωσαν ἐπὶ τὸ τῆς ἕδρας ἐπίπεδον αἱ ΗΞ ΘΟ ΚΠ ΛΡ ΜΣ ΝΤ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΞΟ ΟΠ ΠΡ ΡΣ ΣΤ ΤΞ· ἔσται ἄρα καὶ τὸ ΞΟΠΡΣΤ ἑξάγωνον ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον. ἐπεὶ οὖν τὰ ἐπὶ τῆς αὐτῆς βάσεως ὄντα στερεὰ παραλληλεπίπεδα καὶ ὑπὸ τὸ αὐτὸ ὕψος ἴσα ἀλλήλοις ἐστὶν, ἴσον ἄρα τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘΚΛΜΝ στερεὸν τῷ ΞΟΠΡΣΤΗ ΘΚΛΜΝ στερεῷ. δοθὲν δὲ τὸ ΞΟΠΡΣΤΗΘΚ ΚΛΜΝ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΚ ΛΜΝ. ὥστε δεήσει λαβόντα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ∠ΕΖ ἑξαγώνου πολλαπλασιάσαι ἐπὶ τὴν εἰρημένην κάθετον, τουτέστι τὰς η μονάδας, καὶ τοσούτου τὸ στερεὸν ἀποφήνασθαι. καὶ οἵαν δʼ ἂν ἔχῃ βάσιν τὸ στερεὸν, ὡσαύτως μετρεῖται.
2.44.
Tabanı ABGD paralelkenarı, tepesi EZ doğrusu olan bir prizma olsun. AB 10 birim, BG 8 birim, EZ tepesinden ABGD düzlemine indirilen dikme 5 birim olsun; prizmanın hacmini bulmak. ABGDEZHTh paralelyüzü tamamlansın; o hâlde ABGDEZHTh paralelyüzü ABGDEZ prizmasının iki katıdır. Paralelyüzün hacmi de verilmiştir; [...] [metnin burada bir kısmı düşmüştür; 5. önermenin sonu:] ... birimlerin üçte birini alıp piramidin hacmini söylemek gerekir.
δ. | Ἔστω πρίσμα, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ∠ παραλληλόγραμμον, κορυφὴ δὲ ἡ ΕΖ εὐθεῖα. καὶ. ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ι, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων η, ἡ δὲ ἀπὸ τῆς ΕΖ κορυφῆς κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὸ ΑΒΓ∠ ἐπίπεδον ἔστω μονάδων ε· εὑρεῖν τὸ στερεὸν τοῦ πρίσματος. συμπεπληρώσθω τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘ στερεὸν παραλληλεπίπεδον· τὸ ἄρα ΑΒΓ∠ΕΖΗΘ στερεὸν παραλληλεπίπεδον διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΑΒΓ∠ΕΖ[Η] ποίσματος. δοθὲν δὲ τὸ στερεὸν παραλληλεπίπεδον· μένων τὸ τρίτον λαβόντα ἀποφαίνεσθαι τὸ τῆς πυραμίδος στερεόν.
2.66.
Tabanı üçgen olan kesik bir piramit ölçülecek olsun; tepesi de tabana benzer bir üçgen olacaktır. Tabanı ABG üçgeni, tepesi ABG'ye benzer DEZ üçgeni olsun. AB 18 birim, BG 24, AG 36, DE 12 olsun; böylece EZ 16, DZ 24 olacaktır. DEZ üçgeninden tabana inen dikme de 10 birim olsun. DE'ye eşit AH, EZ'ye eşit GTh alınsın ve HTh birleştirilsin; BH ile BTh, K ve L noktalarında ikiye bölünsün; K'den BG'ye paralel KM çizilsin, LN birleştirilip X'e kadar uzatılsın ve KL birleştirilsin.
ABG ile DEZ üçgenleri benzer olduğundan, AB'nin DE'ye, yani AH'ye oranı, BG'nin EZ'ye, yani GTh'ye oranına eşittir. Öyleyse AG, HTh'ye paraleldir. HK ile KB eşit, KNM ile BTh paralel olduğundan NH de NTh'ye eşittir. BL de LTh'ye eşittir. Öyleyse LNX, AB'ye paraleldir. KL de HTh'ye, yani AG'ye paraleldir. Öyleyse AKLX ile KLGM paralelkenardır ve birbirine eşittir, çünkü aynı taban üzerinde ve aynı paraleller arasındadırlar. Aynı sebeple HKLN de NKLTh'ye eşittir. Geriye kalan AHNX paralelkenarı da NThGM paralelkenarına eşittir. AH, yani NX, DE'ye; GTh, yani MN, EZ'ye eşit olduğundan ve bunlar eşit açıları çevrelediğinden, XM de DZ'ye eşittir. KL hem AX'e hem MG'ye eşit olduğundan AX de MG'ye eşittir. Öyleyse GX, AG ile MX'in, yani AG ile DZ'nin toplamının yarısıdır. Yine KB, KH'ye eşit olduğundan AK, yani XL, BA ile HA'nın, yani AB ile DE'nin toplamının yarısıdır. Aynı sebeple LG de BG ile EZ'nin toplamının yarısıdır.
Kesik piramidin hacmi şu parçalardan oluşur: tabanı AHNX paralelkenarı, tepesi DE doğrusu olan prizma; tabanı MNThG paralelkenarı, tepesi EZ doğrusu olan prizma; tabanı MNX üçgeni, tepesi DEZ üçgeni olan bir başka prizma; son olarak da tabanı BHTh üçgeni, tepesi E noktası olan piramit. Tabanları AHNX ile NThGM paralelkenarları olan ve yükseklikleri piramidinkiyle aynı olan prizmaların hacmi, NMThG paralelkenarının alanının dikmeyle çarpımıdır. Tabanı MNX üçgeni, tepesi DEZ olan prizmanın hacmi MNX üçgeninin dikmeyle çarpımıdır. Tabanı BHTh üçgeni, tepesi E noktası olan piramidin hacmi ise BHTh üçgeninin alanının üçte birinin dikmeyle çarpımıdır. BHTh üçgeninin üçte biri, [...] eşit olduğundan, LNTh üçgeninin bir ve üçte biri kadardır; LNTh üçgeninin üçte biri de BHTh üçgeninin on ikide biridir. Dolayısıyla kesik piramidin hacmi, XLG üçgeninin alanına BHTh üçgeninin on ikide biri eklenip toplam dikmeyle çarpılarak bulunur. Dikme verilmiştir; öyleyse XLG üçgeninin ve BHTh'nin on ikide birinin de verildiğini göstermek gerekir.
AB ile DE'nin toplamı verilmiştir ve XL'nin bunun yarısı olduğu gösterilmiştir; öyleyse XL de verilmiştir. Aynı sebeple LG ile GX'in her biri de verilmiştir; dolayısıyla XLG üçgeni verilmiştir. Yine BA ile AH'nin her biri verildiğinden BH de verilmiştir; aynı sebeple BTh de. Yine AG ile MX'in her biri verildiğinden, geriye kalan AX ile MG'nin toplamı, yani HTh de verilmiştir. Öyleyse HThB üçgeni verilmiştir; dolayısıyla on ikide biri de verilmiştir.
Hesap şöyle yapılır: 18 ile 12'yi topla; toplamın yarısı 15'tir. 24 ile 16'yı topla; yarısı 20'dir. 36 ile 24'ü topla; yarısı 30'dur. Kenarları 15, 20 ve 30 olan üçgeni ölç; öğrendiğimiz gibi yaklaşık 131 1/4 çıkar. 18'den 12'yi çıkar; kalan 6'dır. 24'ten 16'yı çıkar; kalan 8'dir. 36'dan 24'ü çıkar; kalan 12'dir. Kenarları 6, 8 ve 12 olan üçgeni ölç; yine öğrendiğimiz gibi yaklaşık 21 olur; bunun on ikide biri 1 3/4'tür. Bunu 131 1/4'e ekle; 133 olur. Bunu dikmeyle çarp; ABGDEZ kesik piramidinin hacmi bu kadar olacaktır.
ϛ. Ἔστω δὴ πυραμίδα κόλουρον μετρῆσαι τρίγωνον ἔχουσαν βάσιν· ἔσται δὴ καὶ ἡ κορυφὴ αὐτῆς τρίγωνος ὁμοία τῇ βάσει. ἔστω οὖν ἡ μὲν βάσις αὐτῆς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον [ὅμοιον τῷ ΑΒΓ], ἡ δὲ κορυφὴ τὸ ∠ΕΖ τρίγωνον ὅμοιον τῷ ΑΒΓ. ἔστω δὲ ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ιη, ἡ δὲ ΒΓ κδ, ἡ δὲ ΑΓ λϛ, ἡ δὲ ∠Ε ιμ· ὥστε ἔσται ἡ μὲν ΕΖ ιϛ, ἡ δὲ ∠Ζ κδ. ἔστω δὴ καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ ∠ΕΖ τριγώνου κάθετος ἐπὶ τὴν βάσιν μονάδων ι. κείσθω τῇ μὲν ∠Ε ἴση ἡ ΑΗ, τῇ δὲ ΕΖ ἡ ΓΘ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΘ, καὶ τετμήσθωσν δίχα αἱ ΒΘ ΒΗ τοῖς Κ, Λ σημείοις, καὶ διὰ τοῦ Κ τῇ ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ΚΜ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΛΝ καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπὶ τὸ Ξ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΚΛ. ἐπεὶ οὖν ὅμοιά ἐστι τὰ ΑΒΓ ∠ΕΖ τρίγωνα, ὡς ἔστιν ἡ ΑΒ πρὸς ∠Ε, τουτεστι πρὸς ΑΗ, οὕτως ἡ ΒΓ πρὸς ΕΖ, τουτέστι πρὸς ΓΘ. παράλληλος ἄρα ἡ ΑΓ τῇ ΗΘ. καὶ ἐπεὶ ἴσαι εἰσὶν αἱ ΗΚ ΚΒ καὶ παράλληλοι αἱ ΚΝΜ ΒΘ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΝΗ τῇ ΝΘ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΒΛ τῇ ΛΘ. παράλληλος ἄρα ἡ ΛΝΞ τῇ ΑΒ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΚΛ τῇ ΗΘ, τουτέστι τῇ ΑΓ. παραλληλόγραμμα ἄρα ἐστὶν τὰ ΑΚΛΞ ΚΛΓΜ καὶ ἴσα ἐστίν· ἐπί τε γὰρ τῆς αὐτῆς βάσεώς εἰσιν καὶ ἐν ταῖς αὐταῖς παραλλήλοις. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ΗΚ ΛΝ τῷ ΝΚΛΘ ἴσον ἐστί. λοιπὸν τὸ ΑΗΝΞ παραλληλόγραμμον [τῶ] τῷ ΝΘΓΜ παραλληλογράμμῳ ἐστὶν ἴσον. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ μὲν ΑΗ, τουτέστιν ἡ ΝΞ τῇ ∠Ε, ἡ δὲ ΓΘ, τουτέστιν ἡ ΜΝ, τῇ ΕΖ | καὶ ἴσας γωνίας περιέχουσιν, ἴση ἄρα ἐστὶν καὶ ἡ ΞΜ τῇ ∠Ζ. καὶ ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΚΛ ἑκατέρᾳ τῶν ΑΞ ΜΓ, ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΞ τῇ ΜΓ. συναμφοτέρου ⟨ἄρα⟩ τῆς ΑΓ ΜΞ, τουτέστι συναμφοτέρου ⟨τῆς⟩ ΑΓ ∠Ζ ἡμίσειά ἐστιν ἡ ΓΞ. πάλιν ἐπεὶ ἴση ἐστὶν ἡ ΚΒ τῇ ΚΗ, συναμφοτέρου ἄρα τῆς ΒΑ ΗΑ, τουτέστι συναμφοτέρου τῆς ΑΒ ∠Ε, ἡμίσειά ἐστιν ἡ ΑΚ, τουτέστιν ἡ ΞΛ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ συναμφοτέρου τῆς ΒΓ ΕΖ ἡμίσειά ἐστιν ἡ ΛΓ. ἐπεὶ οὖν τὸ στερεὸν τῆς κολούρου πυραμίδος σύγκειται ἔκ τε τοῦ πρίσματος τοῦ [τὴν] βάσιν μὲν ἔχοντος τὸ ΑΗΝΞ παραλληλόγραμμον, κορυφὴν δὲ τὴν ∠Ε εὐθεῖαν, καὶ τοῦ πρίσματος, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΜΝΘΓ παραλληλόγραμμον, κορυφὴ δὲ ἡ ΕΖ εὐθεῖα, καὶ ἑτέρου πρίσματος, οὗ βάσις μέν ἐστι ⟨τὸ⟩ ΜΝΞ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ΕΖ, καὶ ἔτι τῆς πυραμίδος, ἧς βάσις τὸ ΒΗΘ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ε σημεῖον· ἀλλὰ τῶν μὲν πρισμάτων, ὧν βάσις ἐστὶ τὰ ΑΗΝΞ ΝΘΓΜ παραλληλόγραμμα, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῇ πυραμίδι τὸ στερεόν ἐστιν τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΝΜΘΓ παραλληλογράμμου ἐπὶ τὴν κάθετον, τοῦ δὲ πρίσματος, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΜΝΞ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ΕΖ, τὸ στερεόν ἐστι τὸ ΜΝΞ τρίγωνον ἐπὶ τὴν κάθετον, τῆς δὲ πυραμίδος, ἧς βάσις ἐστὶ τὸ ΒΗΘ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Ε σημεῖον, τὸ στερεόν ἐστι τὸ τρίτον ⟨τοῦ⟩ τοῦ ΒΗΘ τριγώνου ἐμβαδοῦ ἐπὶ τὴν κάθετον, τὸ δὲ τρίτον τοῦ ΒΗΘ τριγώνου ἓν καὶ τρίτον ἐστὶ τοῦ ΛΝΘ ⟨διὰ τὸ⟩ ἴσα εἶναι ⟨ […] ⟩, τὸ δὲ τρίτον τοῦ ΛΝΘ τριγώνου τὸ δωδέκατόν ἐστι τοῦ ΒΗΘ τριγώνου· ὥστε τῆς κολούρου πυραμίδος τὸ στερεόν ἐστι τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΞΛΓ τριγώνου προσλαβὸν τὸ ιβʹ μέρος τοῦ ΒΗΘ τριγώνου καὶ πολλαπλασιασθὲν ἐπὶ τὴν κάθετον. καὶ ἔστιν ἡ κάθετος θεῖσα. δεῖξαι ἄρα δεῖ, ὅτι δοθέν ἐστι καὶ τὸ ΞΛΓ τρίγωνον καὶ ⟨τὸ ιβʹ⟩ τοῦ ΒΗΘ ἐπεὶ οὖν δοθεῖσά ἐστι συναμφότερος ἡ ΑΒ ∠⟨Ε κ⟩αὶ ἐδείχθη αὐτῆς ἡμίσεια ἡ ΞΛ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΞΛ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἑκατέρα τῶν ΛΓ ΓΞ ἐστὶ δοθεῖσα· ὥστε δοθέν ἐστι τὸ ΞΛΓ τρίγωνον. πάλιν ἐπεὶ δοθεῖσά ἐστιν ἑκατέρα τῶν ΒΑ ΑΗ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΒΗ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΒΘ. πάλιν ἐπεὶ δοθεῖσα ἑκατέρα τῶν ΑΓ ΜΞ, καὶ λοιπὴ ἄρα συναμφότερος ἡ ΑΞ ΜΓ δοθεῖσα, τουτέστιν ἡ ΗΘ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΗΘΒ τρίγωνον· ὥστε καὶ τὸ ιβʹ αὐτοῦ δοθὲν. συντεθήσεται δὲ οὕτως. σύνθες τὰ ιη καὶ τὰ ιβ· καὶ τῶν γενομένων τὸ ἥμισυ γίγνεται ιε· καὶ τὰ κδ καὶ ιϛ· ὧν ἥμισυ γίγνεται κ. καὶ λϛ καὶ κδ· ὧν ἥμισυ γίγνεται λ. καὶ μέτρησον τρίγωνον, οὗ πλευραὶ ιε, κ, λ· γίγνεται, ὡς ἐμάθομεν, ἔγγιστα ρλα δ΄. καὶ ἄφελε ἀπὸ τῶν ιη τὰ ιβ· λοιπὰ ϛ. καὶ ἀπὸ τῶν κδ τὰ ιϛ· λοιπὰ η. καὶ ἀπὸ τῶν λϛ τὰ κδ· λοιπὰ ιβ. καὶ μέτρησον τρίγων⟨ον⟩, οὗ πλευραὶ ϛ, η, ιβ· ἔσται ὁμοίως, ὡς ἐμάθομεν, κα ἔγγιστα· τούτων τὸ ιβ΄· γίγνεται αU+2220δʹ. πρόσθες ταῖς ρλα δʹ· γίγνονται ρλγ. ταῦτα ἐπὶ τὴν κάθετον, καὶ τοσούτου ἔσται τὸ στερεὸν τῆς ΑΒΓ∠ΕΖ κολούρου πυραμίδος.
2.77.
Tabanları üçgen olan ve düzlemlerle çevrelenmiş bir katı cismi ölçmek. Sözü edilen cismin tabanı ABG üçgeni, tepesi DEZ üçgeni olsun; DEZ, ABG'ye paralel olsun. Yan düzlemler ABDE, BGEZ ve AGDZ olsun. AB, BG, GA, DE, EZ ve ZD kenarlarının her biri [...] ve ayrıca DEZ düzleminden ABG üçgeninin düzlemine indirilen dikme verilmiş olsun. BG, EZ'ye paralel ve ondan büyük olduğundan, BE ile GZ uzatılınca kesişecektir; H'de kesişsinler. Şimdi diyorum ki AD de uzatılınca H'de kesişecektir. BE ile GZ'nin her birinin AD ile kesiştiği açıktır, çünkü AB, DE'den, AG de DZ'den büyüktür. H'de kesiştiğini ise şöyle gösteririm: A ve D noktaları hem AB ile DE'den geçen düzlemde hem de AG ile DZ'den geçen düzlemdedir; öyleyse ADH bir doğrudur.
Şimdi H'den ABG düzlemine bir dikme indirilsin; bu dikme ABG düzlemini Th'de, DEZ düzlemini K'de kessin; GTh ile ZK birleştirilsin. Öyleyse GTh, ZK'ye paraleldir; BG de EZ'ye paraleldir. O hâlde BG'nin EZ'ye oranı, GH'nin HZ'ye, yani ThH'nin HK'ye oranına eşit olacaktır. BG'nin EZ'ye oranı verilmiştir, çünkü ikisi de verilmiştir; öyleyse HTh'nin HK'ye oranı da verilmiştir, dolayısıyla ThK'nin KH'ye oranı da. ThK verilmiştir, çünkü DEZ düzleminden ABG üçgeninin düzlemine indirilen dikme verilmişti; öyleyse KH de verilmiştir, dolayısıyla HTh de. Tabanı ABG üçgeni, tepesi H noktası olan piramidin hem tabanı hem de tepesinden tabana inen HTh dikmesi verildiğinden, bu piramidin hacmi verilmiştir. Aynı şekilde tabanı DEZ üçgeni, tepesi H noktası olan piramidin hacmi de verilmiştir. Öyleyse geriye kalan ABGDEZ cismi de verilmiştir.
Hesap şöyle yapılır: ThK'ye KH eklendiğinde ThH'nin HK'ye oranı BG'nin EZ'ye oranına eşit olacak biçimde KH'yi bulmak gerekir. HTh ve HK dikmelerinin her biri bulununca, tepeleri H noktası olan iki piramidi, yani tabanı ABG üçgeni olanı ve tabanı DEZ olanı ayrı ayrı ölçmeli ve aralarındaki farkın aranan cisme eşit olduğunu söylemeli.
Genel olarak, tabanı hangi biçimde olursa olsun her kesik piramit aynı şekilde ölçülür. Tabanın bir kenarının tepedeki, yani üst yüzdeki karşılık gelen kenara oranından, kesik piramidin bir parçası olduğu piramidin tepesi ve bu tepeden üst yüzün düzlemine inen dikme bulunur. Üst yüze inen dikme elde edilince kesilip ayrılan piramidin hacmi de elde edilir. Böylece bütün piramidi ölçüp kesilip ayrılan piramidi ondan çıkarır ve kalanı kesik piramidin hacmi olarak bildiririz.
ζ. Στερεὸν μετρῆσαι περιεχόμενον ὑπὸ ἐπιπέδων τριγώνους ἔχον βάσεις. ἔστω τὸ εἰρημένον στερεὸν, οὗ βάσις μὲν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ΕΖ, παράλληλον ⟨δὲ⟩ τῷ ΑΒΓ τὸ[υ] ∠ΕΖ. ἐπίπεδα δὲ ἔστω τὰ ΑΒ∠Ε ΒΓ⟨ΕΖ Α⟩Γ∠Ζ. καὶ δοθεῖσα ⟨ […] ⟩ ἑκάστη τῶν Α ⟨ […] ⟩ Α ∠Ε ΕΖ Ζ∠ καὶ ἔτι ἡ ἀ|πὸ τοῦ ∠ΕΖ ἐπιπέδου κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὸ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἐπίπεδον. ἐπεὶ γὰρ παράλληλός ἐστιν ἡ ΑΓ τῇ ΕΖ καὶ μείζων ἡ ΒΓ. αἱ ἄρα ΒΕ ΓΖ ἐκβαλλόμεναι συμπεσοῦνται. συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Η. λέγω δὴ ὅτι καὶ ἡ Α∠ ἐκβαλ⟨λ⟩ομένη συμπεσεῖται κατὰ τὸ Η. ὅτι μὲν οὖν ἑκατέρα τῶν ΒΕ ΓΖ συμπίπτει τῇ Α∠, φανερόν διὰ τὸ εἶναι τὴν μὲν ΑΒ μείζονα τῆς ∠Ε, τὴν δὲ ΑΓ τῆς ∠Ζ. λέγω ὅτι κατὰ τὸ Η. ἐπεὶ γὰρ Α∠ σημεῖα ἔν τε τῷ διὰ τῶν ΑΒ ∠Ε ἐστὶν ἐπιπέδῳ καὶ ἐν τῷ διὰ τῶν ΑΓ ∠Ζ, εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ Α∠Η. ἤχθω δὴ ἀπὸ τοῦ κάθετος ἐπὶ τὸ ΑΒΓ ἐπίπεδον καὶ ἐμβαλλέτω κατὰ τὸ Θ, τῷ δὲ ∠ΕΖ κατὰ τὸ Κ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΘ⟨ΖΚ⟩. παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΓΘ τῇ ΖΚ· ἀλλὰ καὶ ἡ ΒΓ τῇ ΕΖ. ἔσται ἄρα ὡς ἡ ΒΓ πρὸς ΕΖ, οὕτως ἡ ΓΗ πρὸς ΗΖ, τουτέστιν ἡ ΘΗ πρὸς ΗΚ. λόγος δὲ τῆς ΒΓ πρὸς ΕΖ δοθεὶς· δοθεῖσα γὰρ ἐκατέρα. λόγος ἄρα καὶ τῆς ΗΘ πρὸς ΗΚ δοθείς. ὥστε καὶ τῆς ΘΚ πρὸς ΚΗ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΘΚ ἡ γὰρ ἀπὸ τοῦ ∠ΕΖ ἐπιπέδου κάθετος ἐπὶ τὸ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἐπίπεδον δοθεῖσά ἐστιν· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΚΗ. ὥστε καὶ ἡ ΗΘ δοθεῖσά ἐστιν. ἐπεὶ οὐν πυραμίδος, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Η σημεῖον, δέδοται ἥ τε βάσις καὶ ἡ ἀπὸ τῆ, κορυφῆς ἐπὶ τὴν βάσιν κάθετος ἡ ΗΘ, δοθὲν ἄρα τὸ τῆς πυραμίδος στερεόν. κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ τῆς πυραμίδος στερεόν, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ∠ΕΖ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Η σημεῖον, δοθέν ἐστι. λοιπὸν ἄρα τὸ ΑΒΓ∠Ε στερεὸν δοθέν ἐστι. συντεθήσεται δὴ οὕτως. δεῖ τὴν ΘΚ ποιῆσαι ὡς τὴν ΒΓ πρὸς ΕΖ προστεθείσης τῆς ΚΗ τὴν ΘΗ πρὸς ΗΚ. καὶ εὑρόντα ἑκατέραν τῶν καθέτων τῶν ΗΘ ΗΚ καθʼ ἑαυτὰς μετρῆσαι ἑκατέραν πυραμίδα, ἧς τε βάσις τὸ ΑΒΓ τρίγων⟨ον⟩ καὶ ἧς βάσις τὸ ∠ΕΖ, κορυφὴ δὲ τὸ σημεῖον, καὶ τὴν ὑπεροχὴν αὐτῶν ἀποφαίνεσθαι ἴσην εἶναι τῷ ζητουμένῳ στερεῷ. | καὶ καθόλου δὲ πᾶσα πυραμὶς κόλουρος βάσιν ἔχουσα οἱανδήποτε ὡσαύτως μετρεῖται· ἐκ γὰρ τοῦ λόγου, οὗ ἔχει μία πλευρὰ τῆς βάσεως πρὸς τὴν ὁμόλογον ἐν τῇ κορυφῇ οὖσαν, λέγω δὲ τῇ ἐφέδρᾳ, εὑρεθήσεται ἡ κορυφὴ τῆς πυραμίδος, ἧς τμῆμά ἐστιν ἡ κόλουρος, καὶ ἡ κάθετος ἐπὶ τὸ τῆς ἐφέδρας ἐπίπεδον. ἔχοντες οὖν καὶ τὴν ἐπὶ τὴν ἐφέδραν καὶ τὸ λοιπὸν ἕξομεν στερεὸν τῆς ἀποτεμνομένης πυραμίδος· ὥστε πάλιν τὴν ὅλην μετρήσαντες πυραμίδα ἀφελοῦμεν τὴν ἀποτεμνομένην καὶ τὸ λοιπὸν ἀποφα[ι]νούμεθα στερεὸν τῆς κολούρου πυραμίδος.
2.88.
Düz çizgili düzlemlerle çevrelenmiş bir katı cisim ölçülecek olsun; tabanı ABGD dikdörtgeni, tepesi ise ABGD'ye benzer olan ya da olmayan EZHTh dikdörtgeni olsun. EZ'ye eşit AK, ZTh'ye eşit BL alınsın. BK ile GL, Ph ve Kh noktalarında ikiye bölünsün; KY, PhM, LN ve KhT paralelleri çizilsin; ZK, HR, LH, HN ve ThN birleştirilsin. Böylece sözü edilen cisim şu parçalara bölünmüş olacaktır: tabanı AR dikdörtgeni, tepesi EH olan bir paralelyüz; tabanı KL dikdörtgeni, tepesi ZH doğrusu olan bir prizma; tabanı NY dikdörtgeni, tepesi HTh doğrusu olan bir başka prizma; ve tabanı RG dikdörtgeni, tepesi [H] noktası olan bir piramit. Tabanı KL dikdörtgeni olan prizma, tabanı KP dikdörtgeni olan ve yüksekliği cisminkiyle aynı olan paralelyüze eşittir; tabanı NY dikdörtgeni olan prizma, tabanı [...] dikdörtgeni olan ve yüksekliği aynı olan paralelyüze eşittir; tabanı RG paralelkenarı olan piramit de tabanı RX paralelkenarının bir ve üçte biri, yüksekliği aynı olan paralelyüze eşittir. Dolayısıyla baştaki cisim, tabanı AX paralelkenarı ile RX paralelkenarının üçte birinin toplamı, yüksekliği de baştaki cisminkiyle aynı olan paralelyüze eşittir.
AX paralelkenarı da RX'in üçte biri de verilmiştir. Çünkü BA ile AK'nin her biri verilmiştir ve APh bunların toplamının yarısıdır; öyleyse APh verilmiştir. Aynı şekilde BKh, yani PhX de verilmiştir; öyleyse AX paralelkenarı verilmiştir. Yine BK verildiğinden KPh, yani RP de verilmiştir; aynı şekilde PX de; öyleyse XR paralelkenarı verilmiştir, dolayısıyla onun üçte biri de. Cismin yüksekliği de verilmiştir; öyleyse baştaki cisim de verilmiştir. Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: AB 20 birim, BG 12 birim, EZ ... birim olsun; [metnin burada bir kısmı düşmüştür; kesik koniyi ele alan 9. önermenin sonu:] ... tabanı ThKLM paralelkenarı, tepesi H noktası olan piramit, tabanı AB çaplı daire, tepesi H noktası olan koniye bu orandadır; çünkü tabanı ThL paralelkenarı, yüksekliği ZH olan paralelyüz de tabanı AB çaplı daire, yüksekliği aynı olan silindire aynı oranı taşır. Aynı sebeple tabanı NXOP karesi, tepesi H noktası olan piramit de tabanı GD çaplı daire, tepesi [H] noktası olan koniye aynı oranı taşır. Öyleyse geriye kalan, tabanı ThL, tepesi NO olan cisim de kesik koniye aynı oranı taşır. Gösterildiği gibi ThLNO cismi verilmiştir; öyleyse kesik koni de verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 20 ile 12'yi topla; yarısı 16 eder. Bunu kendisiyle çarp: 256 olur, çünkü [taban] karedir. 20'den 12'yi çıkar; kalan 8'in yarısı 4'tür. Bunu kendisiyle çarp: 16 olur; üçte biri 5 1/3'tür. Bunu 256'ya ekle; 261 1/3 olur. Bunun 11/14'ünü al; 205 1/3 olur. Bunu yükseklikle, yani 10 ile çarp; 2053 1/3 olur. Kesik koninin hacmi bu kadar olacaktır.
η. Ἔστω δὲ στερεὸν μετρῆσαι ὑπὸ εὐθυγράμμων περιεχόμενον ἐπιπέδων, οὗ βάσις ἔστω τὸ ΑΒΓ∠ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, κορυφὴ δὲ τὸ ΕΖΗΘ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον ἤτοι ὅμοιον τῷ ΑΒΓ∠ ἢ μή. καὶ κείσθω τῇ μὲν ΕΖ ἴση ἡ ΑΚ, τῇ δὲ ΖΘ ἡ ΒΛ. καὶ τετμήσθωσαν αἱ ΒΚ ΓΛ δίχα τοῖς Φ, Χ καὶ παράλληλοι ἤχθωσαν αἱ ΚΥ, ΦΜ, ΛΝ, ΧΤ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΚ ΗΡ ΛΗ ΗΝ ΘΝ. τὸ δὴ εἰρημένον στερεὸν ἔσται κατατετμημένον εἴς τε στερεὸν παραλληλεπίπεδον, οὗ βάσις μὲν τὸ ΑΡ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, κορυφὴ δὲ τὸ ΕΗ, καὶ πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΚΛ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, κορυφὴ δὲ ἡ ΖΗ εὐθεῖα, καὶ | ἕτερον πρίσμα, οὗ βάσις μὲν τὸ ΝΥ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, κορυφὴ δε ἡ ΗΘ εὐθεῖα, καὶ πυραμίδα, ἧς ἡ βάσις μὲν τὸ PΓ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, κορυφὴ δὲ τὸ σημεῖον. ἀλλὰ τὸ μὲν πρίσμα, οὗ βάσις τὸ ΚΛ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, ἴσον ἐστὶ στερεῷ παραλληλεπιπέδῶ, οὗ βάσις τὸ ΚΠ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον καὶ ὕψος τὸ αὐτὸ τῷ στερεῷ, τὸ δὲ πρίσμα, οὗ βάσις τὸ ΝΥ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, ἴσον ἐστὶ στερεῷ παραλληλεπιπέδῳ, οὗ βάσις μὲν τὸ παραλληλόγραμμον ⟨ὀρθογώνιον⟩, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ, ἡ δὲ πυραμὶς, ἧς βάσις τὸ ΡΓ παραλληλόγραμμον, ἴση ἐστὶ στερεῷ παραλληλεπιπέδῳ, οὗ βάσις μὲν ἓν καὶ τὸ τρίτον τοῦ ΡΞ παραλληλογράμμου, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ· ὥστε τὸ ἐξ ἀρχῆς στερεὸν ἴσον εἶναι στερεῷ παραλληλεπιπέδῳ, οὗ βάσις τὸ ΑΞ παραλληλόγραμμον καὶ τὸ τρίτον τοῦ ΡΞ παραλληλογράμμου, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ ἐξ ἀρχῆς στερεῷ· καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ΑΞ παραλληλόγραμμον καὶ τὸ τρίτον τοῦ ΡΞ ἐπεὶ γὰρ ἑκατέρα τῶν ΒΑ ΑΚ δοθεῖσά ἐστιν καὶ ἔστιν αὐτῶν ἡμίσεια ἡ ΑΦ, δοθεῖσα ἄρα ἡ ΑΦ. κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ ΒΧ, τουτέστιν ἡ ΦΞ δοθὲν ἄρα τὸ ΑΞ παραλληλόγραμμον. πάλιν ἐπεὶ δοθεῖσα ἡ ΒΚ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΚΦ, τουτέστιν ἡ ΡΠ. κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ἡ ΠΞ δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΞΡ παραλληλόγραμμον. ὥστε καὶ τὸ τρίτον αὐτοῦ δοθέν ἐστιν. ἔστι δὲ καὶ τὸ ὕψος τοῦ στερεοῦ δοθέν· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς στερεόν. συντεθήσεται δὴ οὕτως ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει. ἔστω γὰρ ἡ μὲη ΑΒ μονάδων κ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων ιβ, ἡ δὲ ΕΖ μονάδων τὸν λόγον ἔχει ἡ πυραμὶς, ἧς βάσις μὲν τὸ ΘΚΛΜ παραλληλόγραμμον, κορυφὴ δὲ τὸ Η σημεῖον, πρὸς τὸν κῶνον, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Η σημεῖον, ἐπειδήπερ καὶ τὸ στερεὸν παραλληλεπίπεδον, οὗ βάσις τὸ ΘΛ παραλληλόγραμμον, ὕψος δὲ τὸ [πρὸς τὸ] ⟨Ζ⟩Η, πρὸς τὸν κύλινδρον, οὗ βάσις ὁ περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ κύκλος, ὕψος δὲ τὸ αὐτό, τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ πυραμὶς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΝΞΟΠ τε |τράγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ Η σημεῖον, τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει πρὸς τὸν κῶνον, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ διάμετρον τὴν Γ∠ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ σημεῖον. καὶ λοιπὸν ἄρα τὸ στερεὸν, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΘΛ, κορυφὴ δὲ τὸ ΝΟ, πρὸς τὸν κόλουρον κῶνον τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον. δοθὲν δὲ τὸ ΘΛΝΟ στερεὸν, ὡς δέδεικται· δοθεὶς ἄρα καὶ ὁ κόλουρος κῶνος. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως. σύνθες κ καὶ ιβ· ὧν τὸ ἥμισυ γίγνεται ιϛ. ἐφʼ ἑαυτὰ σνϛ, ἐπεί ἐστι τετράγωνος. καὶ ἀπὸ τῶν κ τὰ ιβ· ⟨λοιπὰ η.⟩ ὧν ἥμισυ γίγνεται δ. ἐφʼ ἑαυτὰ ιϛ· τούτων τὸ γʹ· γίγνεται εγ΄. πρόσθες σνϛ· γίγνεται σξα γʹ· τούτων τὸ ια· γίγνεται σε γʹ. ταῦτα ἐπὶ τὸ ὕψος, τουτέστιν ἐπὶ τὰ ι· γίγνεται βνγ γʹ. τοσούτου ἔσται τὸ στερεὸν τοῦ κολούρου κώνου.
2.1010.
Kesik koni başka bir yolla da ölçülebilir; bu yolun ispatı daha açıktır, ama sayılarla hesaplanması öncekinden kolay değildir. Tabanlarının merkezleri A ve B, ekseni AB olan bir kesik koni olsun; eksen ile tabanların çapları verilmiş olsun. Kesik koninin hacminin de verildiğini söylüyorum. Koninin tepesi G düşünülsün; bu nokta A ve B ile aynı doğru üzerindedir. AB'den bir düzlem geçirilsin; bu düzlem koninin yüzeyinde GDE üçgenini, tabanlarda da DE ile ZH çaplarını meydana getirsin. DE'nin ZH'ye oranı verilmiştir; dolayısıyla DG'nin GZ'ye, yani BG'nin GA'ya oranı da verilmiştir, ayırma yoluyla da BA'nın AG'ye oranı. AB verilmiştir; öyleyse AG de verilmiştir; dolayısıyla bütün BG, yani bütün koninin ekseni de verilmiştir. Tabanın DE çapı da verilmiştir. Öyleyse tabanı B merkezli daire, tepesi G noktası olan koni verilmiştir. Aynı sebeple tabanı A merkezli daire, tepesi G noktası olan koni de verilmiştir; öyleyse geriye kalan kesik koni de verilmiştir.
O hâlde şunu yapmak gerekecektir: AB'ye AG eklendiğinde BG'nin GA'ya oranı, DE çapının ZH'ye oranına eşit olsun; ayırma yoluyla, DE ile ZH'nin farkının ZH'ye oranı BA'nın AG'ye oranına eşit olur. BA verilmiştir; öyleyse AG de verilmiştir. Sonra tabanı B merkezli daire, tepesi G noktası olan koniyi ölçmeli, bundan tabanı A merkezli daire, tepesi G noktası olan koniyi çıkarmalı ve kalanı kesik koninin hacmi olarak bildirmeli.
ι. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλως τὸν κόλουρον κῶνον μετρῆσαι προδηλοτέρᾳ μὲν ἀποδείξει χρησάμενον, τῇ δὲ περὶ τοὺς ἀριθμοὺς λήψει οὐκ εὐχερεστέρᾳ τῆς προγεγραμμένης. ἔστιν κῶνος κόλουρος, οὗ κέντρα τῶν βάσεων τὰ Α, Β, ἄξων δὲ ὁ ΑΒ. καὶ δοθεὶς ἔστω ὅ τε ἄξων καὶ αἱ διάμετροι τῶν βάσεων. λέγω ὅτι καὶ τὸ στερεὸν τοῦ κολούρου κώνου δοθέν ἐστιν. νενοήσθω γὰρ ἡ τοῦ κώνου κορυφὴ τὸ Γ· ἐπʼ εὐθείας ἄρα ἐστὶ τοῖς Α, Β· καὶ ἐκβεβλήσθω διὰ τῆς ΑΒ ἐπίπεδον καὶ ποιείτω τομὴν ἐν μὲν τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ κολούρου κώνου τὸ Γ∠Ε τρίγωνον, | ἐν δὲ ταῖς βάσεσιν τὰς ∠Ε ΖΗ διαμέτρους. λόγος ἄρα τῆς ∠Ε πρὸς ΖH δοθείς. ὥστε καὶ τῆς ∠Γ πρὸς ΓΖ, τουτέστι τῆς ΒΓ πρὸς ΓΑ· καὶ διελόντι τῆς ΒΑ πρὸς ΑΓ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΑΒ δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΑΓ ὥστε καὶ ὅλη ἡ ΒΓ δοθεῖσά ἐστιν, τουτέστιν ὁ ἄξων τοῦ ὅλου κώνου. δοθεῖσα δὲ καὶ ἡ ∠Ε διάμετρος τῆς βάσεως. δέδοται ἄρα καὶ ὁ κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ τὸ Β κέντρον κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον. διὰ ταὐτὰ δὴ καὶ ὁ κῶνος, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ τὸ Α κέντρον κύκλος· κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, δοθείς ἐστι· καὶ λοιπὸς ἄρα ὁ κόλουρος κῶνος δοθείς ἐστι. δεήσει ἄρα ποιῆσαι ὡς τὴν ∠Ε διάμετρον πρὸς τὴν ΖΗ, προστεθείσης τῇ ΑΒ τῆς ΑΓ τὴν ΒΓ πρὸς ΓΑ· καὶ διελόντι ὡς ἡ τῶν ∠Ε ΖΗ ὑπεροχὴ πρὸς τὴν ΖΗ, ἡ ΒΑ πρὸς τὴν ΑΓ δοθεῖσα δὲ ἡ ΒΑ δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΑΓ. καὶ μετρῆσαι τὸν κῶνον, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ τὸ Β κέντρον κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον, καὶ ἀπὸ τούτου ἀφελεῖν τὸν κῶνον, οὗ βάσις μὲν ὁ περὶ τὸ Α κέντρον κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Γ σημεῖον. καὶ λοιπὸν ἀποφαίνεσθαι τὸ στερεὸν τοῦ κολούρου κώνου.
2.1111.
Çapı 10 birim olan kürenin hacmini bulmak. Arkhimedes Küre ve Silindir Üzerine'de, tabanı kürenin en büyük dairesine, yüksekliği kürenin çapına eşit olan silindirin kürenin bir buçuk katı olduğunu gösterir. Buna göre 10'u kendisiyle çarpıp çıkanın 11/14'ünü almak, bunu silindirin yüksekliğiyle, yani 10'la çarpıp çıkanın üçte ikisini almak ve bunu kürenin hacmi olarak bildirmek gerekecektir: 523 17/21 birimdir. Aynı akıl yürütmeyle, kürenin çapı üzerine kurulan 11 küpün 21 küreye eşit olduğu da gösterilir. Dolayısıyla 10'un küpünü almak gerekecektir —bu 1000'dir—, sonra bunun 11/21'ini; 523 17/21 birim olur. Kürenin hacmi bu kadar olarak bildirilir.
ια. Σφαίρας δοθείσης τῆς διαμέτρου μονάδων ι εὑρεῖν τὸ στερεόν. Ἀρχιμήδης ἐν τῷ περὶ σφαίρας καὶ κυλίνδρου (l c. 34 corroll. vol. l p. 146 Heib.) δείκνυσιν, ὅτι ὁ κύλινδρος ὁ βάσιν μὲν ἔχων ἴσην τῷ μεγίστῳ κύκλῳ τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ, ὕψος δὲ ἴσον τῇ διαμέτρῳ τῆς σφαίρας ἡμιόλιός ἐστι τῆς σφαίρας. ὥστε κατὰ | τοῦτον τὸν λόγον δεήσει τὰ ι ἐφʼ ἑαυτὰ ποιήσαντα λαβεῖν τῶν γενομένων τὸ ια καὶ ταῦτα ἐπὶ τὸ ὕψος τοῦ κυλίνδρου πολλαπλασιάσαντα, τουτέστιν ἐπὶ τὸν ι, τῶν γενομένων λαβεῖν τὸ δίμοιρον, καὶ ἀποφήνασθαι τὸ τῆς σφαίρας στερεόν· εἰσὶ δὲ μονάδες φκγ ιζ. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον δείκνυται, ὅτι ια κύβοι οἱ ἀπὸ τῆς διαμέτρου τῆς σφαίρας ἴσοι γίγνονται κα σφαίρα⟨ις⟩. ὥστε δεήσει κυβίσαντα τὰ ι· ἔστι δὲ α· τούτων λαβεῖν τὰ ια. εἰσὶ δὲ μονάδες φκγ ιζ. καὶ τοσούτου ἀποφαίνεσθαι τὸ στερεὸν τῆς σφαίρας.
2.1212.
Tabanının çapı 12 birim, dikmesi 2 birim olan bir küre kesmesi ölçülecek olsun. Aynı Arkhimedes yine şunu gösterir: Her küre kesmesinin, kendisiyle aynı tabana ve eşit yüksekliğe sahip koniye oranı, öbür kesmenin dikmesi ile kürenin yarıçapının toplamının bu dikmeye oranına eşittir. Sözü edilen küre kesmesi, dairede ABG yayına karşılık gelen kesme olsun; dikmesi BD, kürenin merkezi Z olsun. Öyleyse küre kesmesinin sözü edilen koniye oranı, DE ile EZ'nin toplamının DE'ye oranına eşittir. AG verildiğinden AD de verilmiştir; öyleyse AD'nin karesi, yani BD ile DE'nin çarpımı da verilmiştir. BD verilmiştir; öyleyse DE de verilmiştir; dolayısıyla bütün BE de verilmiştir, öyleyse EZ de. Böylece DE ile EZ'nin toplamı verilmiştir; DE de verilmiştir. Öyleyse tabanı AG çaplı daire, yüksekliği BD olan koninin küre kesmesine oranı verilmiştir. Koni de verilmiştir; öyleyse küre kesmesi de verilmiştir.
Aynı çözümlemeye göre 12'nin yarısını alıp kendisiyle çarpmak gerekecektir: 36 olur. Bunu 2'ye böl; 18 olur. Buna 2'yi ekle; 20 olur. Bunun yarısı 10'dur; 18 ile birlikte 28 eder. Dikmenin, yani 2'nin iki katını al; 4 olur. Bunu kendisiyle çarp; 16 olur. Bunu 28 ile çarp; 448 olur. Bunun 11/14'ü 352'dir; onun da üçte biri 117 1/3'tür. Kesmenin hacmi bu kadar olacaktır.
Leğeni de kesmenin ölçümüne uygun olarak ölçeceğiz, çünkü leğen iki kesmenin farkıdır: Büyük kesmeden küçüğü çıkararak leğenin hacmini bildiririz. Yarım kubbeli nişi de, bir yarım kürenin ya da bir kesmenin yarısı olduğundan, aynı şekilde ölçeceğiz; içindeki yivler ölçümde hesaba katılmaz.
ιβ. Ἔστω δὴ τμῆμα σφαίρας μετρῆσαι, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως ἔστω μονάδων ιβ, ἡ δὲ κάθετος μονάδων β. πάλιν οὖν ὁ αὐτὸς Ἀρχιμήδης δείκνυσιν (de sph. et cyl. lI, 2 coroll. vol. l p. 200 Heib.), ὅτι πᾶν τμῆμα σφαίρας πρὸς τὸν κῶνον τὸν τὴν αὐτὴν βάσιν ἔχοντα αὐτῷ καὶ ὕψος ἴσον λόγον ἔχει, ὃν ἡ τοῦ λοιποῦ τμήματος κάθετος μετὰ τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας πρὸς τὴν αὐτὴν κάθετον. ἔστω οὖν τμῆμα τὸ εἰρημένον τῆς σφαίρας τὸ κατὰ τὸ ΑΒΓ τοῦ κύκλου, οὗ κάθετος ἡ Β∠. καὶ ἔστω τὸ κέντρον τῆς σφαίρας τὸ Ζ. ὡς ἄρα τὸ τμῆμα τῆς σφαίρας πρὸς τὸν εἰρημένον κῶνον, οὕτω συναμφότερος ἡ ∠Ε ΕΖ πρὸς τὴν ∠Ε καὶ ἐπεὶ δοθεῖσά ἐστιν ἡ ΑΓ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ Α∠· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ Α∠, τουτέστι τὸ ὑπὸ Β∠ ∠Ε. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ Β∠· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ∠Ε· καὶ ὅλη ἄρα ἡ ΒΕ δοθεῖσά ἐστιν. ὥστε καὶ ἡ ΕΖ. καὶ συναμφότερος ἄρα ἡ ∠Ε ΕΖ δοθεῖσά ἐστιν. ἀλλὰ καὶ ἡ ∠Ε δοθεῖσ⟨ά ἐστιν⟩. λόγος ἄρα καὶ τοῦ κώνου, οὗ βάσις μέν ἐστιν ὁ περὶ διά|μετρον τὴν ΑΓ κύκλος, ὕψος δὲ ἡ Β∠, πρὸς τὸ τμῆμα τῆς σφαίρας ἐστὶν δοθείς· καὶ ἔστι δοθεὶς ὁ κῶνος· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ τμῆμα τῆς σφαίρας. δεήσει δὲ κατὰ τὴν αὐτὴν ἀνάλυσιν λαβεῖν τῶν ιβ τὸ ἥμισυ καὶ ἐφʼ ἑαυτὸ ποιῆσαι· ἔστι δὲ λϛ· καὶ ταῦτα παραβαλεῖν παρὰ τὸν β· γίγνεται ιη. καὶ προσθεῖναι τὰ β· γίγνεται κ. καὶ τούτων τὸ ἥμισυ γίγνεται ι· ταῦτα μετὰ τῶν ιη γίγνεται κη· καὶ τὴν κάθετον δὶς ποιῆσαι, τουτέστι τὰ β· γίγνεται δ. ἐφʼ ἑαυτὰ γίγνεται ιϛ· ταῦτα ἐπὶ τὰ κη· γίγνεται υμη· τούτων τὸ ⟨ια⟩· ⟨γίγνεται⟩ τνη· ⟨τούτων⟩ τὸ γ΄· γίγνεται ριζ γ΄. τοσούτου ἔσται τὸ στερεὸν τοῦ τμήματος. καὶ λουτῆρα δὲ ἀκολούθως μετρήσομεν τῇ τοῦ τμήματος μετρήσει· ἔστι γὰρ δύο τμημάτων ὑπεροχή. ἀπὸ τοῦ μείζονος οὖν ἀφελόντες τὸ ἔλασσον ἀπορα[ι]νούμεθα τὸ τοῦ λουτῆρος στερεόν. καὶ κόγχην δὲ ὁμοίως μετρήσομεν ὡς ἡμισφαιρίου ἢ τμήματος ἥμισυ ὑπάρχουσαν. αἱ γὰρ ἐν αὐτῇ ξύσται ἐν ἀδιαφόρῳ παραλαμβάνονται εἰς τὰς μετρήσεις.
2.1313.
Konik, silindirik ve küresel şekiller ölçüldükten sonra, bu şekillerde yapılmış tonozları ya da kubbeleri ölçmek gerekirse, bunu leğenin ölçümüne uygun biçimde yapacağız: İç yüzeyleri içbükey, yani boş olduğundan, bunların her biri yine iki benzer kesmenin farkı olacaktır.
Şimdi bir simit ölçülecek olsun; önce nasıl meydana geldiğini açıklayalım. Bir düzlemde AB doğrusu ve onun üzerinde rastgele iki nokta olsun. AB doğrusunun bulunduğu temel düzleme dik duran BGDE dairesi alınsın. A noktası yerinde dururken AB düzlem içinde, aynı konuma geri gelinceye kadar döndürülsün; BGDE dairesi de temel düzleme dik kalarak onunla birlikte dönsün. BGDE çevresi böylece bir yüzey meydana getirecektir; buna simit yüzeyi derler. Dönen bütün daire değil de onun bir kesmesi olursa, daire kesmesi yine simit yüzeyinin bir kesmesini meydana getirir; sütun kaidelerindeki simit pervazları da böyledir. Anagrapheus denen ve kimilerinin embolevs de dediği profil şablonunda üç yüzey vardır: uçlarda iki içbükey, ortada bir dışbükey yüzey. Bu üçü birlikte döndürülünce sütun kaidelerindeki simidin biçimini meydana getirir.
BGDE dairesinin meydana getirdiği simit ölçülecek olsun. AB 20 birim, BG çapı 12 birim olarak verilsin. Dairenin merkezi Z alınsın; A ile Z'den temel düzleme dik DZE ile AHTh çizilsin; D ve E'den de AB'ye paralel DH ile ETh çizilsin. Dionysodoros Simit Üzerine başlıklı eserinde şunu göstermiştir: BGDE dairesinin DEHTh paralelkenarının yarısına oranı, BGDE dairesinin meydana getirdiği simidin, ekseni HTh, tabanının yarıçapı ETh olan silindire oranına eşittir. BG 12 birim olduğundan ZG 6 birim olacaktır. AG de 8 birimdir; öyleyse AZ, yani sözü edilen silindirin tabanının yarıçapı olan ETh 14 birim olacaktır. Demek ki taban dairesi verilmiştir; eksen de verilmiştir, çünkü DE gibi 12 birimdir. Dolayısıyla sözü edilen silindir verilmiştir. DTh paralelkenarı da verilmiştir, dolayısıyla yarısı da. BGDE dairesi de verilmiştir, çünkü GB çapı verilmiştir. Öyleyse BGDE dairesinin DTh paralelkenarına oranı verilmiştir; dolayısıyla simidin silindire oranı da verilmiştir. Silindir de verilmiştir; öyleyse simidin hacmi de verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 20'den 12'yi çıkar; kalan 8'dir. Buna 20'yi ekle; 28 olur. Taban çapı 28, yüksekliği 12 birim olan silindiri ölç; hacmi 7392 olur. Çapı 12 birim olan daireyi ölç; öğrendiğimiz gibi alanı 113 1/7'dir. 28'in yarısını al: 14. Bunu 12'nin yarısıyla çarp: 84. 7392'yi 113 1/7 ile çarp ve çıkanı 84'e böl; 9956 4/7 olur. Simidin hacmi bu kadar olacaktır.
Başka bir yolla da ölçmek mümkündür. AZ 14 birim ve yarıçap olduğundan çap 28 birimdir; dolayısıyla dairenin çevresi 88 birim olur. Öyleyse simit açılıp bir silindire dönüştürülürse uzunluğu 88 birim olacaktır; silindirin taban çapı, yani BG de 12 birimdir. Dolayısıyla silindirin hacmi, öğrendiğimiz gibi, yine 9956 4/7 birim olacaktır [metne buraya 7392 sayısı da karışmıştır].
ιγ. Τῶν κωνικῶν καὶ κυλινδρικῶν καὶ σφαιρικῶν σχημάτων μεμετρημένων, ἐὰν δέῃ καὶ καμάρας ἐχούσας τὰ προειρημένα σχήματα μετρεῖν ἢ θόλους, ἀκολούθως τῇ ἐπὶ τοῦ λουτῆρος μετρήσει ποιήσομεν· τῆς γὰρ ἐντὸς ἐπιφανείας κοίλης οὔσης, τουτέστι κενῆς, πάλιν ἔσται ἑκάστη αὐτῶν | δύο ὁμοίων τμημάτων ὑπεροχή. ἔστω δὲ σπεῖραν μετρῆσαι πρότερον ἐκθέμενον τὴν γένεσιν αὐτῆς. ἔστω γάρ τις ἐν ἐπιπέδῳ εὐθεῖα ἡ ΑΒ καὶ δύο τυχόντα ἐπʼ αὐτῆς σημεῖα. εἰλήφθω ὁ ΒΓ∠Ε ⟨κύκλος⟩ ὀρθὸς ὢν πρὸς τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον, ἐν ᾧ ἐστιν ἡ ΑΒ εὐθεῖα, καὶ μένοντος τοῦ Α σημείου περιφερέσθω κατὰ τὸ ἐπίπεδον ἡ ΑΒ, ἄχρι οὗ εἰς τὸ αὐτὸ ἀποκατασταθῇ συμπεριφερομένου καὶ τοῦ ΒΓ ∠Ε κύκλου ὀρθοῦ διαμένοντος πρὸς τὸ ὑποκείμενον ἐπίπεδον. ἀπογεννήσει ἄρα τινὰ ἐπιφάνειαν ἡ ΒΓ∠Ε περιφέρεια, ἣν δὴ σπειρικὴν καλοῦσιν· κἂν μὴ ᾖ δὲ ὅλος ὁ κύκλος, ἀλλὰ τμῆμα αὐτοῦ, πάλιν ἀπογεννήσει τὸ τοῦ κύκλου τμῆμα σπειρικῆς ἐπιφανείας τμῆμα, καθάπερ εἰσὶ καὶ αἱ ταῖς κίοσιν ὑποκείμεναι σπεῖραι· τριῶν γὰρ οὐσῶν ἐπιφανειῶν ἐν τῷ καλουμένῳ ἀναγραφεῖ, ὃν δή τινες καὶ ἐμβολέα καλοῦσιν, δύο μὲν κοίλων τῶν ἄκρων, μιᾶς δὲ μέσης καὶ κυρτῆς, ἅμα περιφερόμεναι αἱ τρεῖς ἀπογεννῶσι τὸ εἶδος τῆς τοῖς κίοσιν ὑποκειμένης σπείρας. δέον οὖν ἔστω τὴν ἀπογεννηθεῖσαν σπεῖραν ὑπὸ τοῦ ΒΓ∠Ε κύκλου μετρῆσαι. δεδόσθω ἡ μὲν ΑΒ μονάδων κ, ἡ δὲ ΒΓ διάμετρος μονάδων ιβ. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ κύκλου τὸ Ζ, καὶ ἀπὸ τῶν Α, Z τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἤχθωσαν αἱ ∠ΖΕ ΑΗΘ. καὶ διὰ τῶν ∠, Ε τῇ ΑΒ παράλληλοι ἤχθωσαν αἱ ∠ΗΕΘ. δέδεικται δὲ Διονυσοδώρῳ ἐν τῷ περὶ τῆς σπείρας ἐπιγραφομένῳ, ὅτι ὃν λόγον ἔχει ὁ ΒΓ∠Ε κύκλος πρὸς τὸ ἥμισυ τοῦ ∠ΕΗΘ παραλληλογράμμου, τοῦτον ἔχει καὶ ἡ γεννηθεῖσα σπεῖρα ὑπὸ τοῦ ΒΓ∠Ε κύκλου πρὸς τὸν κύλινδρον, οὗ ἄξων μέν ἐστιν ὁ ΗΘ, ἡ δὲ ἐκ τοῦ κέντρου τῆς βάσεως ἡ ΕΘ. ἐπεὶ οὖν ἡ ΒΓ μονάδων ιβ ἐστίν, ἡ ἄρα ΖΓ ἔσται | μονάδων ϛ. ἔστι δὲ καὶ ἡ ΑΓ μονάδων η· ἔσται ἄρα ἡ ΑΖ μονάδων ιδ, τουτέστιν ἡ ΕΘ, ἥτις ἐστὶν ἐκ τοῦ κέντρου τῆς βάσεως τοῦ εἰρημένου κυλίνδρου· δοθεὶς ἄρα ἐστὶν ὁ κύκλος· ἀλλὰ καὶ ὁ ἄξων δοθείς· ἔστιν γὰρ μονάδων ιβ, ἐπεὶ καὶ ἡ ∠Ε. ὥστε δοθεὶς καὶ ὁ εἰρημένος κύλινδρος· καὶ ἔστι τὸ ∠Θ παραλληλόγραμμον ⟨δοθέν⟩· ὥστε καὶ τὸ ἥμισυ αὐτοῦ. ἀλλὰ καὶ ὁ ΒΓ∠Ε κύκλος· δοθεῖσα γὰρ ἡ ΓΒ διάμετρος. λόγος ἄρα τοῦ ΒΓ∠Ε κύκλου πρὸς τὸ ∠Θ παραλληλόγραμμον δοθείς· ὥστε καὶ τῆς σπείρας πρὸς τὸν κύλινδρον λόγος ἔστι δοθείς. καὶ ἔστι δοθείς ὁ κύλινδρος· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ στερεὸν τῆς σπείρας. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως. ἄφελε ἀπὸ τῶν κ τὰ ⟨ι⟩β· λοιπὰ η. καὶ πρόσθες τὰ κ· γίγνεται κη· καὶ μέτρησον κύλινδρον, οὗ ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεώς ἐστι μονάδων κη, τὸ δὲ ὕψος ιβ· καὶ γίγνεται τὸ στερεὸν αὐτοῦ ζτU+A7FCβ. καὶ μέτρησον κύκλον, οὗ διάμετρός ἐστι μονάδων ιβ· γίγνεται τὸ ἐμβαδὸν αὐτοῦ, καθὼς ἐμάθομεν, ριγ ζʹ· καὶ λαβὲ τῶν κη τὸ ἥμισυ· γίγνεται ιδ. ἐπὶ τὸ ἥμισυ τῶν ιβ· γίγνεται πδ· καὶ πολλαπλασιάσας τὰ [μ] ζτU+A7FCβ ἐπὶ τὰ ριγ ζʹ· καὶ τὰ γενόμενα παράβαλε παρὰ τὸν πδ· γίγνεται θϠνϛ δ. τοσούτου ἔσται τὸ στερεὸν τῆς σπείρας. δυνατὸν δέ ἐστι καὶ ἄλλως μετρῆσαι. ἐπεὶ γὰρ ἡ ΑΖ ἐστὶ μονάδων ιδ, καὶ ἔστιν ἐκ τοῦ κέντρου, ἡ ἄρα διάμετρός ἐστι μονάδων κη· ὥστε ἡ περιφέρεια τοῦ κύκλου γίγνεται μονάδων πη· ἁπλωθεῖσα ἄρα ἡ σπεῖρα καὶ γενομένη ὡς κύλινδρος ἕξει τὸ μῆκος μονάδων πη· καὶ ἔστιν ἡ διάμετρος τῆς βάσεως τοῦ κυλίνδρου, τουτέστιν ἡ ΒΓ, μονάδων ιβ· ὥστε τὸ στερεὸν τοῦ κυλίνδρου, ὡς ἐμάθομεν, ἔσται μονάδων ζτU+A7FCβ. πάλιν θϠνς δ.
2.1414.
Tabanlarından birinin merkezinden geçen [bir düzlemle] kesilmiş bir silindirin kesmesi ölçülecek olsun. Tabanın AB çapı 7 birim, kesmenin yüksekliği 20 birim olsun. Arkhimedes Yöntem'de, böyle bir kesmenin, tabanı silindirin tabanını çevreleyen kare, yüksekliği kesmeninkiyle aynı olan paralelyüzün altıda biri olduğunu ispat etmiştir. Paralelyüz verilmiştir; öyleyse silindir kesmesi de verilmiştir. Bu yüzden 7'yi kendisiyle çarpıp yükseklikle, yani 20 ile çarpmak gerekecektir; 980 olur. Bunun altıda biri 163 1/3'tür. Silindir kesmesi bu kadar olacaktır.
ιδ. | Ἔστω κυλίνδρου τμῆμα μετρῆσαι τετμημένου διὰ τοῦ κέντρου μιᾶς τῶν βάσεων· καὶ ἔστω ἡ μὲν διάμετρος τῆς βάσεως ἡ ΑΒ μονάδων ζ, τὸ δὲ ὕψος τοῦ τμήματος μονάδων κ· ἀποδέδειχεν Ἀρχιμήδης ἐν τῷ ἐφοδικῷ, ὅτι τὸ τοιοῦτον τμῆμα ἕκτον μέρος ἐστὶ τοῦ στερεοῦ παραλληλεπιπέδου τοῦ βάσιν μὲν ἔχοντος τὸ περιγραφόμενον περὶ τὴν βάσιν τοῦ κυλίνδρου τετράγωνον, ὕψος δὲ τὸ αὐτὸ τῷ τμήματι. δοθὲν δὲ τὸ στερεὸν παραλληλεπίπεδον· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ τμῆμα τοῦ κυλίνδρου· ὅθεν δεήσει τὰ ζ ἐφʼ ἑαυτὰ ποιήσαντα πολλαπλασιάσαι ἐπὶ τὸ ὕψος, τουτέστιν ἐπὶ τὰ κ· γίγνεται Ϡπ· καὶ τούτων τὸ ἕκτον γίγνεται ρξγ γ΄. τοσούτου ἔσται τὸ τμῆμα τοῦ κυλίνδρου.
2.1515.
Aynı Arkhimedes aynı kitapta şunu gösterir: Bir küpün içine, tabanları küpün yüzlerine değen iki silindir geçirilirse, silindirlerin ortak parçası küpün üçte ikisi olacaktır. Bu, böyle yapılan tonozlar için yararlıdır. Bu tonozlar en çok çeşmelerde ve hamamlarda, girişler ya da ışıklıklar dört yandan açıldığında ve yerin ahşapla örtülmesi elverişli olmadığında yapılır.
Platon'un şekilleri denen beş şeklin, yani küpün, piramidin ve sekizyüzlünün, ayrıca onikiyüzlü ile yirmiyüzlünün ölçümlerini de buraya eklemek yerinde olur. Küpün ölçümü açıktır: Kenarı için verilen birim sayısının küpünü almak ve bunu küpün hacmi olarak bildirmek gerekir.
ιε. Ὁ δʼ αὐτὸς Ἀρχιμήδης ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ δείκνυσιν, ὅτι ἐὰν εἰς κύβον δύο κύλινδροι διωσθῶσιν τὰς βάσεις ἔχοντες ἐφαπτομένας τῶν πλευρῶν τοῦ κύβου, τὸ κοινὸν τμῆμα τῶν κυλίνδρων δίμοιρον ἔσται τοῦ κύβου. τοῦτο δὲ εὔχρηστον | τυγχάνει πρὸς τὰς οὕτως κατασκευαζομένας καμάρας, αἳ γίγνονται ἐπὶ πλεῖστον ἔν τε ταῖς κρήναις καὶ βαλανείοις, ὅταν αἱ εἴσοδοι ἢ τὰ φῶτα ἐκ τῶν τεσσάρων μερῶν ὑπάρχῃ· καὶ ὅπου ξύλοις οὐκ εὔθετοι στεγάζεσθαι τοὺς τόπους. Ἀκόλουθον δέ ἐστι καὶ τὰς τῶν πέντε σχημάτων τῶν Πλάτωνος καλουμένων, λέγω δὴ κύβου τε καὶ πυραμίδος καὶ ὀκταέδρου, ἔτι δὲ καὶ δωδεκαέδρου καὶ εἰκοσαέδρου, τὰς μετρήσεις προσεντάξαι. ὁ μὲν οὖν κύβος φανερὰν τὴν μέτρησιν ἔχει· δεῖ γὰρ κυβίσαι τὰς διδομένας τῆς πλευρᾶς αὐτοῦ μονάδας καὶ ἀποφαίνεσθαι αὐτοῦ τὸ στερεόν.
2.1616.
Tabanı eşkenar ABG üçgeni, tepesi D noktası olan bir piramit ölçülecek olsun; her kenarı 12 birim olsun. ABG üçgeninin çevrel dairesinin merkezi E alınsın; DE ile EG birleştirilsin. Öyleyse BG'nin, yani GD'nin karesi, GE'nin karesinin üç katıdır; dolayısıyla GD'nin karesi DE'nin karesinin bir buçuk katıdır. GD'nin karesi 144 birimdir; öyleyse DE'nin karesi 96 birim olacaktır, DE'nin kendisi de yaklaşık 9 5/6 birim. AB, BG ve GA'nın her biri ile DE dikmesi verildiğinden piramidin hacmi de verilmiştir. Dolayısıyla eşkenar ABG üçgeninin alanını öğrendiğimiz gibi bulup 9 5/6 ile çarpmak, çıkanın üçte birini alıp bunu piramidin hacmi olarak bildirmek gerekecektir.
ιϛ. Ἔστω δὲ πυραμίδα μετρῆσαι, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ ⟨ἰσόπλευρον⟩ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ σημεῖον. ἧς ἑκάστη[ς] πλευρὰ[ς] ἔστω μονάδων ιβ. εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον κύκλου τὸ Ε· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ∠Ε ΕΓ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΒΓ τουτέστι τὸ ἀπὸ τοῦ Γ∠, τριπλάσιόν ἐστι τοῦ ἀπὸ τῆς ΓΕ ἡμιόλιον ἄρα ἐστὶ τὸ ἀπὸ τῆς Γ∠ τοῦ ἀπὸ τῆς ∠Ε· καὶ ἔστι τὸ ἀπὸ Γ∠ μονάδων ρμδ. τὸ ἄρα ἀπὸ ∠Ε ἔσται μονάδων U+A7FCϛ· αὐτὴ δε ἡ ∠Ε ὡς ἔγγιστα μονάδων αθU+2220γ΄· ἐπεὶ οὖν ἑκάστη τῶν ΑΒ ΒΓ ΓΑ δέδοται, ⟨δέδοται⟩ δὲ καὶ ἡ κάθετος ἡ ∠Ε, δοθὲν ἄρα καὶ τὸ στερεὸν τῆς πυραμίδος. ὥστε δεήσει τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ ἰσοπλεύρου τριγώνου ὡς ἐμάθομεν πολλαπλασιάσαι ἐπὶ τὰς θU+2220γ΄· καὶ τῶν γιγνομένων τὸ τρίτον λαβόντα ἀποφαίνεσθαι τὸ τῆς πυραμίδος στερεόν.
2.1717.
Her kenarı 7 birim olan bir sekizyüzlü ölçülecek olsun. Sözü edilen sekizyüzlünün köşeleri A, B, G, D, E, Z noktalarında olsun. Bu cisim, ortak tabanı ABGD karesi, tepeleri E ve Z noktaları olan iki piramitten oluşur. Tabanı ABGD, yüksekliği EZ'nin yarısı olan paralelyüz bu piramitlerin her birinin üç katıdır; dolayısıyla tabanı ABGD karesi, yüksekliği EZ köşegeni olan paralelyüz bütün sekizyüzlünün üç katıdır. EA'nın karesi 49 birim olduğundan EZ'nin karesi 98 olacaktır; öyleyse EZ yaklaşık 10 birimdir. AB 7 birim olduğundan ABGD karesi 49 birim olacaktır; EZ de cismin yüksekliğidir; öyleyse paralelyüz 490 birim olacaktır. Bu, sekizyüzlünün üç katı olduğundan sekizyüzlü 163 1/3 olacaktır. Hacmi bu kadardır.
ιζ. | Ἔστω δὲ ὀκτάεδρον μετρῆσαι, οὗ ἑκάστη πλευρά ἐστι μονάδων ζ. ἔστω τὸ εἰρημένον ὀκτάεδρον, οὗ γωνίαι ἔστωσαν αἱ πρὸς τοῖς ΑΒΓ ∠ΕΖ σημείοις· τοῦτο δὲ σύγκειται ἐκ δύο πυραμίδων, ὧν βάσις κοινὴ τὸ ΑΒΓ∠ τετράγωνον, κορυφαὶ δὲ τὰ Ε, Ζ σημεῖα· ἑκατέρας ἄρα αὐτῶν τριπλάσιόν ἐστι τὸ στερεὸν παραλληλεπίπεδον, οὗ βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ∠, ὕψος δὲ τὸ ἥμισυ τῆς ΕΖ· ὥστε ὅλου τοῦ ὀκταέδρου τριπλάσιόν ἐστι τὸ στερεὸν παραλληλεπίπεδον, οὗ βάσις μὲν τὸ ΑΒΓ∠ τετράγωνον, ὕψος δὲ ἡ ΕΖ διάμετρος. ἐπεὶ οὖν ἐστι τὸ ἀπὸ τῆς ΕΑ μονάδων μθ, τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς ΕΖ ἔσται U+A7FCη· ἡ ἄρα ΕΖ ὡς ἔγγιστα ἔσται μονάδων ι. ἐπεὶ οὖν ἡ ΑΒ ἐστὶ μονάδων ζ, τὸ ἄρα ΑΒΓ∠ τετράγωνον ἔσται μονάδων μθ· καὶ ἔστιν ἡ ΕΖ ὕψος τοῦ στερεοῦ· τὸ ἄρα στερεὸν παραλληλεπίπεδον ἔσται μονάδων υU+A7FC· καὶ ἔστι τριπλάσιον τοῦ ὀκταέδρου· τὸ ἄρα ὀκτάεδρον ἔσται ρξγ γʹ· τοσούτου ἔσται τὸ στερεόν.
2.1818.
Her kenarı 10 birim olan bir yirmiyüzlü ölçülecek olsun. Yirmiyüzlü yirmi eşkenar üçgenle çevrelendiğinden, kürenin merkezinden üçgenlerin köşelerine doğrular çizildiği düşünülsün. Böylece tabanları yirmiyüzlünün üçgenleri, tepeleri kürenin merkezi olan yirmi eşit piramit ortaya çıkacaktır. Bunlardan biri, tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramit düşünülsün; ABG üçgeninin çevrel dairesinin merkezi E alınsın ve DE birleştirilsin. Yirmiyüzlünün kenarının, kürenin merkezinden yirmiyüzlünün üçgenlerinden birine indirilen dikmeye oranı 127'nin 93'e oranıdır; yirmiyüzlünün kenarı da 10 birim olduğundan DE dikmesi 7 41/127 birim olacaktır. ABG üçgeninin her kenarı ve DE dikmesi verildiğinden, tabanı ABG üçgeni, tepesi D noktası olan piramit verilmiştir. Bu piramit yirmiyüzlünün yirmide biridir; öyleyse yirmiyüzlü de verilmiştir. Dolayısıyla 10'u 93 ile çarpıp çıkanın 127'de birini almak ve böylece piramidin dikmesini elde etmek; sonra eşkenar ABG üçgeninin alanını alıp yirmiyle çarpmak, bunu sözü edilen dikmeyle çarpmak ve çıkanın üçte birini yirmiyüzlünün hacmi olarak bildirmek gerekecektir.
ιη. Ἔστω εἰκοσάεδρον ⟨μετρῆσαι⟩, οὗ ἑκάστη τῶν πλευρῶν ἔστω μονάδων ι. ἐπεὶ οὖν τὸ εἰκοσάεδρον ὑπὸ εἴκοσι τριγώνων ἰσοπλεύρων περιέχεται, νενοήσθωσαν ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας ἐπιζευγμέναι ⟨εὐθεῖαι⟩ ἐπὶ τὰς τῶν τριγώνων γωνίας· ἔ|σονται ἄρα εἴκοσι πυραμίδες ἴσαι βάσεις μὲν ἔχουσαι τὰ τοῦ εἰκοσαέδρου τρίγωνα, κορυφὰς δὲ τὸ κέντρον τῆς σφαίρας· καὶ μία αὐτῶν ⟨νε⟩νοήσθω, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ σημεῖον, καὶ εἰλήφθω τὸ κέντρον τοῦ περὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον κύκλου τὸ Ε. καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ∠Ε· ἐπεὶ οὖν ἡ τοῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ πρὸς τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας κάθετον ἀγομένην ἐπὶ ἓν τῶν τοῦ εἰκοσαέδρου τριγώνων λόγον ἔχει, ⟨ὃν⟩ τὰ ρκζ πρὸς τὰ U+A7FCγ, καὶ ἔστιν ἡ οῦ εἰκοσαέδρου πλευρὰ μονάδων υ, ἔσται ἄρα ἡ ∠Ε κάθετος μονάδων ζ καὶ μα. ἐπεὶ οὖν τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἑκάστη πλευρὰ δοθεῖσά ἐστιν καὶ ἡ ∠Ε δὲ κάθετος, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ πυραμὶς, ἧς βάσις μέν ἐστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ σημεῖον. καὶ ἕστιν εἰκοστὸν μέρος τοῦ εἰκοσαέδρου· δοθὲν ἄρα ἐστὶ καὶ τὸ εἰκοσάεδρον. δεήσει ἄρα τὰ ι ἐπὶ τὰ U+A7FCγ ποιῆσαι καὶ τῶν γενομένων λαβεῖν τὸ ρκζ΄ καὶ ἔχειν τὴν τῆς πυραμίδος κάθετον· καὶ λαβόντα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἰσοπλεύρου καὶ εἰκοσάκι ποιήσαντα πολλαπλασιάσαι ἐπὶ τὴν εἰρημένην κάθετον· καὶ τῶν γενομένων τὸ τρίτον λαβόντα ἀποφαίνεσθαι τὸ τοῦ εἰκοσαέδρου στερεόν.
2.1919.
Her kenarı 10 birim olan bir onikiyüzlü ölçülecek olsun. Yine kürenin merkezinden beşgenlerin köşelerine doğrular çizildiğini düşünürsek, tabanları beşgen, tepeleri kürenin merkezi olan 12 piramit ortaya çıkacaktır. Beşgenin kenarının, kürenin merkezinden beşgenlerden birine indirilen dikmeye oranı 8'in 9'a oranıdır; beşgenin kenarı 10 birim olduğundan sözü edilen dikme 11 1/4 birim olacaktır. Yine beşgenin alanını alıp dikmeyle çarpar ve çıkanın üçte birini alırsak bir piramidin hacmini elde ederiz; bunu on ikiyle çarpınca da onikiyüzlünün hacmini buluruz.
ιθ. Ἔστω δὴ δωδεκάεδρον μετρῆσαι, οὗ ἑκάστη πλευρά ἐστι μονάδων ι. πάλιν οὖν, ἐὰν ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας νοήσωμεν ἐπιζευγμένας εὐθείας ἐπὶ τὰς τοῦ πενταγώνου γωνίας, ἔσονται ιβ πυραμίδες πενταγώ |νους βάσεις ἔχουσαι, κορυφὰς δὲ τὸ κέντρον τῆς σφαίρας· λόγον δὲ ἔχει ἡ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ πρὸς τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου τῆς σφαίρας κάθετον ἀγομένην ἐπὶ ἓν τῶν πενταγώνων, ὃν τὰ η πρὸς τὰ θ καὶ ἔστιν ἡ τοῦ πενταγώνου πλευρὰ μονάδων ι· ἡ ἄρα εἰρημένη κάθετος ἔσται μονάδων ια δ΄. πάλιν οὖν τὸ ἐμβαδὸν τοῦ πενταγώνου λαβόντες καὶ πολλαπλασιάσαντες ἐπὶ τὴν κάθετον καὶ τῶν γενομένων τὸ τρίτον λαβόντες ἕξομεν μιᾶς πυραμίδος τὸ στερεόν· ὃ δωδεκάκι ποιήσαντες ἕξομεν τὸ τοῦ δωδεκαέδρου στερεόν.
2.2020.
Düzenli katı cisimler ölçüldükten sonra, kök ya da taş gibi düzensiz cisimlerin ölçümünü de anlatmayı yerinde buluyoruz; kimilerinin anlattığına göre Arkhimedes böyle cisimler için bir yöntem bulmuştur. Ölçülecek cisim kolayca taşınabiliyorsa, ölçmek istediğimiz cismi alabilecek büyüklükte, her yanı dik açılı bir hazne yapıp onu suyla doldurmak ve düzensiz cismi içine atmak gerekecektir. Suyun taşacağı açıktır; cisim hazneden yeniden çıkarılınca da, suya atılan cismin hacmi kadar su eksik kalacaktır. Boşalan yeri ölçer ve atılan cismin hacminin o kadar olduğunu bildiririz. Aynı şey başka bir yolla da ölçülebilir: Düzensiz cisim mumla ya da kille, her yanı dik açılı bir biçimin içinde kalacak şekilde sıvanır ve bu ölçülür. Sonra kil sökülür, ondan dik açılı bir şekil yoğrulup o da ölçülür; bu sonuncusu ilk ölçülenden çıkarılınca cismin hacmi bulunmuş olur. Sıvama yöntemini yerinden oynatılamayan cisimlerde kullanmak gerekir.
κ. Τῶν δὴ ἐν τάξει στερεῶν σωμάτων μετρηθέντων εὔλογον ὑπολαμβάνομεν καὶ τὰ ἄτακτα, οἷον ῥιζώδη ἢ πετρώδη, παριστορῆσαι τῇ μετρήσει, ὡς ἔνιοι ἱστοροῦσι τὸν Ἀρχιμήδη ἐπινενοηκέναι πρὸς τὰ τοιαῦτα μέθοδον. εἰ μὲν γὰρ εὐμετάφορον εἴη τὸ μέλλον μετρεῖσθαι, δεήσει δεξαμενὴ⟨ν⟩ πάντη ὀρθογωνίαν ποιήσαντα δυναμένην δέξασθαι, ὃ βουλόμεθα μετρηθῆναι, πληρῶσαι ὕδατος καὶ ἐμβαλεῖν τὸ ἄτακτον σῶμα. δῆλον δὴ οὖν, ὅτι ὑπερχυθήσεται τὸ ὕδωρ καὶ τοσοῦτόν γε, ὅσος ἐστὶν ὁ τοῦ ἐμβληθέντος σώματος εἰς τὸ ὕδωρ ὄγκος, ἐξαρθέντος τοῦ σώματος πάλιν ἐκ τῆς δεξαμενῆς ἐλλιπὲς ἔσται. μετρήσαντες οὖν τὸν ἐκκεκενωμένον τόπον ἀποφανούμεθα τοσούτου | εἶναι τὸ στερεὸν τοῦ ἐμβληθέντος σώματος. ἢ καὶ ἄλλως δυνατόν ἐστι τὸ αὐτὸ μετρῆσαι· ἐὰν γὰρ προσπλασθῇ τὸ ἄτακτον σῶμα κηρῷ ἢ πηλῷ, ὥστε γενέσθαι ἀποκρυβὲν πάντη ὀρθογώνιον, καὶ τοῦτο μετρήσαντες ἀφέλωμεν τὸν πηλὸν καὶ ὀρθογώνιον πλάσαντες ἐκμετρήσωμεν καὶ ἀφέλωμεν ἀπὸ τοῦ προτερου μετρηθέντος τὸ καταλειπόμενον, ἀποφανούμεθα τὸ τοῦ σώματος στερεόν· τῇ δὲ τοῦ περιπλάσματος μεθόδῳ χρῆσθαι δεῖ ἐπὶ τῶν μὴ δυναμένων μετατίθεσθαι σωμάτων. # Kitap 3 ### ΗΡΩΝΟΣ ΜΕΤΡΙΚΩΝ Γ
3.prIII. Kitap
Önsöz
Alanların bölünmesinin, alanlar üzerinde yapılan ölçümlerden pek uzak düştüğünü sanmıyoruz. Çünkü bir toprağı eşitlere eşit, değerlilere de orantıya göre daha fazla pay ederek dağıtmak çok yararlı ve gerekli sayılır. Nitekim bütün yeryüzü de tabiatın kendisi tarafından değere göre bölünmüştür: En büyük kavimler geniş bir toprak payı almış olarak onun üzerinde yaşar, kendileri küçük olan bazı kavimlerin payına ise az toprak düşmüştür. Tek tek şehirler de aynı biçimde değere göre bölünmüştür: Önderlere ve yönetmeye gücü yeten öbür kişilere orantılı olarak daha büyük yerler verilmiş, böyle bir şey yapamayanlara ise küçük yerler bırakılmıştır; gönlü daha dar olanlara köyler, küçük yerleşimler ve bunlara benzer yerler düşmüştür. Ama bütün bunlar orantıyı kabaca ve gevşekçe uygular. Biri alanları verilen orana göre, deyim yerindeyse bir darı tanesi kadar bile verilen orandan fazla ya da eksik kalmayacak biçimde bölmek isterse, yalnız geometriye ihtiyaç duyacaktır. Geometride üst üste koymada eşitlik, orantıda adalet vardır; bu konudaki ispat da tartışma götürmez. Öbür tekhnē'lerden ya da epistēmē'lerden hiçbiri bunu vaat etmez.
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ | Οὐ πολὺ ἀπᾴδειν νομίζομεν τὰς τῶν χωρίων διαιρέσεις τῶν γιγνομένων ἐν τοῖς χωρίοις μετρήσεων· καὶ γὰρ τὸ ἀπονεῖμαι χωρίον τοῖς ἴσοις ἴσον καὶ τὸ πλέον τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν ἀναλογίαν πάνυ εὔχρηστον καὶ ἀναγκαῖον θεωρεῖται. ἤδη γοῦν καὶ ἡ σύμπασα γῆ διῄρηται κατʼ ἀξίαν ὑπʼ αὐτῆς τῆς φύσεως· νέμεται γὰρ κατʼ αὐτὴν ἔθνη μέγιστα μεγάλην λελογχότα χώραν, ἔνια δὲ καὶ ὀλίγην μικρὰ καθʼ αὑτὰ ὑπάρχοντα· οὐχ ἧττον δὲ καὶ κατὰ μίαν αἱ πόλεις κατʼ ἀξίαν διῄρηνται· τοῖς μὲν ἡγεμόσι καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς ἄρχειν δυναμένοις μείζω καὶ κατὰ ἀναλογίαν, τοῖς δὲ μηδὲν τοιοῦτο δυναμένοις δρᾶν μικροὶ κατελείφθησαν τόποι, κῶμαί τε τοῖς μικροψυχοτέροις καὶ ἐποίκια καὶ ὅσα τοιαῦτά ἐστιν· ἀλλὰ τὰ μὲν παχυμερεστέραν πως καὶ ἀργοτέραν εἴληφε τὴν ἀναλογίαν· εἰ δέ τις βούλοιτο κατὰ τὸν δοθέντα λόγον διαιρεῖν τὰ χωρία, ὥστε μηδὲ ὡς εἰπεῖν κέγχρον μίαν τῆς ἀναλογίας ὑπερβάλλειν ἢ ἐλλείπειν τοῦ δοθέντος λόγου, μόνης προσδεήσεται γεωμετρίας· ἐν ἐφαρμογὴ μὲν ἴση, τῇ δὲ ἀναλογίᾳ δικαιοσύνη, ἡ δὲ περὶ τούτων ἀπόδειξις ἀναμφισβήτητος, ὅπερ τῶν ἄλλων τεχνῶν ἢ ἐπιστημῶν οὐδεμία ὑπισχνεῖται.
3.11.
Bir üçgen alanı, verilen oranda ve aynı tepeye sahip üçgen alanlara bölmek. Verilen üçgen ABG olsun; AB 13, BG 14, AG 15 birim olsun. Bunu, birbirine oranı 5'in 3'e oranı olan ve tepesi A olan iki üçgen alana bölmek gereksin. Yapılmış olsun ve bölen doğru AD olsun. O hâlde ABD üçgeninin ADG üçgenine oranı 5'in 3'e oranıdır; birleştirme yoluyla ABG üçgeninin ADG üçgenine oranı da 8'in 3'e oranıdır. BG 14 birimdir; öyleyse GD 5 1/4 birim, geriye kalan BD de 8 3/4 birim olacaktır. AD'yi birleştirirsek istenen yapılmış olur: ABD üçgeninin alanını 52 1/2, ADG üçgeninin alanını 31 1/2 birim buluruz; 52 1/2'nin 31 1/2'ye oranı da 5'in 3'e oranıdır.
α. Χωρίον τρίγωνον διελεῖν εἰς τρίγωνα χωρία ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ τὴν αὐτὴν ἔχοντα κορυφήν. ἔστω τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ ἔχον τὴν μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, τὴν δὲ ΒΓ μονάδων ιδ, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων ιε· καὶ δέον ἔστω διελεῖν αὐτὸ εἰς δύο χωρία τρίγωνα λόγον ἔχοντα πρὸς ἄλληλα, ὃν ε πρὸς γ, κορυφὴν δὲ τὸ Α. γεγονέτω καὶ ἔστω ἡ διαιροῦσα εὐθεῖα ἡ Α∠· λόγος ἄρα τοῦ ΑΒ∠ τριγώνου πρὸς τὸ Α∠Γ τρίγωνον, ⟨ὃν⟩ ε πρὸς γ· καὶ συνθέντιλόγος ἄρα τοῦ ΑΒΓ τριγώνου πρὸς τὸ Α∠Γ τρίγωνον, ὃν η πρὸς γ. καὶ ἔστιν | ἡ ΒΓ μονάδων ιδ· ἡ ἄρα Γ∠ ἔσται μονάδων ε δʹ. λοιπὴ ἄρα ἡ Β∠ μονάδων ηU+2220δʹ. κἂν ἐπιζεύξωμεν τὴν Α∠, ἔσται γεγονὸς τὸ προκείμενον· τὸ μὲν γὰρ τοῦ ΑΒ∠ τριγώνου ἐμβαδὸν εὑρήσομεν μονάδων νβU+2220, τὸ δὲ τοῦ Α∠Γ τριγώνου μονάδων λαU+2220. ἔχει δὲ τὰ νβU+2220 πρὸς τὰ λαU+2220 λόγον, ὃν ἔχει τὰ ε πρὸς τὰ γ.
3.22.
Verilen bir üçgeni, tabana paralel bir doğruyla verilen oranda bölmek. AB'si 13, BG'si 14, AG'si 15 birim olan ABG üçgeni olsun. Bunu, tepedeki üçgen geriye kalan yamuğun üç katı olacak biçimde bölmek gereksin. Bölen doğru DE olsun; öyleyse ADE üçgeni DEGB yamuğunun üç katıdır; dolayısıyla ABG üçgeninin ADE üçgenine oranı 4'ün 3'e oranıdır. Üçgenler benzer olduğundan ABG üçgeninin ADE üçgenine oranı, BA üzerine kurulan karenin DA üzerine kurulan kareye oranına eşittir. BA'nın karesi 169 birimdir; öyleyse AD'nin karesi 126 3/4 birim, AD'nin kendisi de yaklaşık 11 1/4 birim olacaktır. Böylece AD'yi 11 1/4 birim alıp DE paralelini çizersek istenen olur.
Paralel çizmek zorunda kalmamak için —arazide yerlerin engebesi yüzünden bu zahmetli bir iştir— AE'nin kaç birim olduğunu da bulacağız. AB'nin AG'ye, yani 13'ün 15'e oranı neyse, AD'nin, yani 11 1/4'ün başka bir doğruya, yani AE'ye oranı o olsun; AE 12 51/52 birim çıkar. AE bu kadardır. DE'yi birleştirince alanı bölen doğruyu elde ederiz. Yöntem şöyledir: Bölme oranı 3'ün 1'e oranı olduğundan 3 ile 1'i topla; 4 olur. 13'ü kendisiyle çarp; 169 olur. Bunu 3 ile çarp; 507 olur. Bunu 4'e böl; 126 3/4 olur. Bunun kökü yaklaşık 11 1/4'tür. Bunu 15 ile çarp; 168 3/4 olur. Bunu 13'e böl; 12 51/52 olur. AE'yi bu kadar al ve DE'yi birleştir.
β. Τὸ δοθὲν· τρίγωνον εἰς τὸν δοθέντα λόγον διελεῖν εὐθείᾳ τινὶ παραλλήλῳ τῇ βάσει. ἔστω τρίγωνον τὸ ΑΒΓ ἔχον τὴν μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, τὴν δὲ ΒΓ μονάδων ιδ, τὴν δὲ ΑΓ μονάδων ιε. καὶ δέον ἔστω αὐτὸ διελεῖν, ὥστε τὸ πρὸς τῇ κορυφῇ τρίγωνον τριπλάσιον εἶναι τοῦ λοιποῦ τραπεζίου. ἔστω ἡ διαιροῦσα εὐθεῖα ἡ ∠Ε· τριπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ Α∠Ε τρίγωνον τοῦ ∠ΕΓΒ τραπεζίου· τὸ ἄρα ΑΒΓ τρίγωνον [ὂν] πρὸς τὸ Α∠Ε τρίγωνον λόγον ἔχει, ὃν δ πρὸς γ. ὡς δὲ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ Α∠Ε τρίγωνον, οὕτως τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τετράγωνον [ὂν] πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ∠Α διὰ τὸ ὅμοια εἶναι τὰ τρίγωνα. καὶ ἔστι τὸ ἀπὸ τῆς ΒΑ τετράγωνον μονάδων ρξ⟨θ· τὸ ἄρα ἀπὸ τῆς Α∠ τετράγωνον μονάδων ρκ⟩ϛU+2220δʹ· αὐτὴ ἄρα ἡ Α∠ ἔσται ὡς ἔγγιστα μονάδων ια δʹ. ὥστε ἐὰν ἀπολάβωμεν τὴν Α∠ μονάδων ια δʹ καὶ παράλληλον ἀγάγωμεν τὴν ∠Ε, ἔσται τὸ προκείμενον. ἵνα δὲ μὴ παράλληλον ἄγωμεν, ἐπειδήπερ ἐν τοῖς χωορίοις δύσεργον ὑπάρχει τὸ τοιοῦτον διὰ τὴν τῶν τόπων ἀνωμαλίαν, ἀποληψόμεθα καὶ τὴν ΑΕ μονάδων ὅσων ἂν ᾖ. ἔστιν δὲ, ἐὰν ποιήσωμεν ὡς τὴν ΑΒ πρὸς ΑΓ, τουτέστιν ὡς τὰ ιγ πρὸς ιε, οὕτως τὴν Α∠, τουτέστιν ια δʹ, πρὸς ἄλλην τινὰ· τουτέστι τὴν ΑΕ. ἔσται μονάδων ιβ ⟨να⟩. | τοσούτου ἔσται ἡ ΑΕ. ἐπιζεύξαντες οὖν τὴν ∠Ε ἕξομεν τὴν διαιροῦσαν τὸ χωρίον. ἡ δὲ μέθοδος ἔσται τοιαύτη· ἐπεὶ ὁ λόγος, ἐν ᾧ διαιρεῖται, ἔστι γ πρὸς α, σύνθες γ καὶ α· γίγνεται δ. καὶ τὰ ιγ ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ρξθ. ταῦτα ἐπὶ τὸν γ· γίγνεται φζ. παράβαλε παρὰ τὸν δ· γίγνεται ρκϛU+2220δ΄. τούτων πλευρὰ γίγνεται ὡς ἔγγιστα ια δ΄. ταῦτα ἐπὶ τὸν ιε· γίγνεται ρξηU+2220δ΄. ταῦτα παράβαλε παρὰ τὸν ιγ· γίγνεται ιβ καὶ να. τοσούτου ἀπόλαβε τὴν ΑΕ καὶ ἐπίζευξον τὴν ∠Ε.
3.33.
Verilen üçgen ABG olsun; AB 13, BG 14, GA 15 birim. [AB üzerinde] AD, diyelim ki 12 birim alınsın. D'den, ABG üçgenini verilen oranda bölen DE'yi çizmek gereksin. Oran 3'ün 2'ye oranı olsun [metinde: 5'in 2'ye]. B ve D'den AG'ye BZ ve DH dikmeleri indirilsin. Öğrendiğimiz gibi BZ dikmesi 11 1/5 birim olacaktır. BA'nın AD'ye, yani 13'ün 12'ye oranı BZ'nin DH'ye oranına eşit olduğundan ve BZ 11 1/5 olduğundan, DH 10 22/65 birim olacaktır. ABG üçgeninin ADE'ye oranı 5'in 3'e oranı olduğundan ve ABG üçgeni 84 birim olduğundan, ADE üçgeni 50 2/5 birim olacaktır. AE ile DH'nin çarpımı ADE üçgeninin iki katıdır; öyleyse AE ile DH'nin çarpımı 100 4/5 birim olacaktır. DH 10 22/65 birimdir; öyleyse AE 9 3/4 birim olacaktır. DE'yi birleştirirsek istenen olur.
Yöntem şöyledir: BZ dikmesi 11 1/5 olduğundan bunu 12 ile çarp ve çıkanı 13'e böl; 10 22/65 birim olur. Bölme oranı 3'ün 2'ye oranı olduğundan 3 ile 2'yi topla; 5 olur. 3'ü üçgenin alanıyla, yani 84 ile çarp; 252 olur. Bunu 5'e böl; 50 2/5 olur. Bunun iki katı 100 4/5'tir. Bunu 10 22/65'e böl; 9 3/4 birim olur. AE'yi bu kadar alıp DE'yi birleştir; istenen olur.
γ. Ἔστω δὴ τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ ἔχου τὴμ μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, τὴν δὴ ΒΓ μονάδων ιδ, τὴν δὲ ΓΑ μονάδων ιε. καὶ ἀπειλήφθω ἡ Α∠, εἰ τύχοι, μονάδων ιβ. καὶ δέον ἔστω ἀπὸ τοῦ ∠ διαγαγεῖν τὴν ∠Ε διαιροῦσαυ τὸ ΑΒΓ πρίγωνον ἐν λόχῳ τῷ δοθάντι. ἔσπω δὴ ὁ λόγος, ὃν ἔχει τὰ ε πρὸς τὰ β. ἤχθωσαν ἀπὸ τῶν Β, ∠ ἐπὶ τὴν ΑΓ κάθετον αἱ ΒΖ ∠Η. ἔσται δὴ ἡ ΒΖ κάθετος, ὡς ἐμάθομεν, μονάδων ια ε΄. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΒΑ πρὸς Α∠, τουτέστιν ὡς ιγ πρὸς ιβ, οὕτως ἡ ΒΖ πρὸς ∠Η, καὶ ἔστιυ ἡ ΒΖ ια εʹ, ἡ ἄρα ∠Η ἔσται μονάδων ι καὶ κβ καὶ ἐπεὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ Α∠Ε λόγον ἔχει, ὃν ε πρὸς γ, καὶ ἔστι τὸ ΑΒΓ τρίγωνον μονάδων πδ, τὸ ἄρα Α∠Ε τρίγωνον ἔσται μονάδων ν καὶ β. τοῦ δὲ Α∠Ε τριγώνου διπλάσιόν ἐσυι τὸ ὑπὸ τῶν ΑΕ ∠Η τὸ ἄρα ὑπὸ τῶν ΑΕ ∠Η ἔσται μονάδων ρ καὶ δ. καὶ ἔστιν ἡ ∠Η μονάδων ι καὶ κβ· ἡ ἄρα ΑΕ ἔσπαι μονάδων θU+2220δ΄. κἂν ἐπιζεύξωμεν τὴν ∠Ε, ἔσται τὸ προκείμενον. ἔστι δὲ ἡ μέθοδος τοιαύτη· ἐπεὶ ἡ ΒΖ κάθετός ἐστιν, ια ε΄ ἐπὶ τὰ ιβ· | καὶ τὰ γενόμενα μέρισον εἰς τὸν ι⟨γ· γίνο⟩νται μονάδες ι καὶ κβ, καὶ ἐπεὶ λόγος, ἐν ᾧ διαιρεῖται, ὁ τῶν γ ⟨πρὸς⟩ τὰ β, σύνθες γ καὶ. β· γίγνεται ε· καὶ πολλαπλασίασον τὸν γ ἐπὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου, τουτέστιν ἐπὶ τὰ πδ· γίχνεται σνβ. ταῦτα μέρισον εἰς τὸν ε· γίγνεται νβοέ. ταῦτα δίς· γίγνεται ρ καὶ δ. μέρισον ταῦτα παρὰ τὸν ι καὶ κβ· γίγνονται μονάδες θ∠δ΄. τοσούτου ἀπολαβὼν τὴν ΑΕ ἐπίζευξον τὴν ∠Ε· καὶ ἔσται τὸ προκείμενον.
3.44.
Verilen ABG üçgeninden, büyüklüğü verilmiş DEZ üçgenini, geriye kalan ADE, BDZ ve GEZ üçgenleri birbirine eşit olacak biçimde çıkarmak. AB, BG ve GA, D, Z ve E noktalarında, AD'nin DB'ye oranı BZ'nin ZG'ye ve GE'nin EA'ya oranına eşit olacak biçimde bölünürse, ADE, BDZ ve ZGE üçgenleri birbirine eşit olur. AZ birleştirilsin. BZ'nin ZG'ye oranı GE'nin EA'ya oranına eşit olduğundan, birleştirme yoluyla BG'nin GZ'ye oranı da GA'nın AE'ye oranına eşittir. Öyleyse ABG üçgeninin AZG'ye oranı, AZG'nin AZE'ye oranına eşittir; tersine çevirme yoluyla da ABG üçgeninin ABZ'ye oranı, AZG'nin EGZ'ye oranına eşittir; EGZ ise verilmiştir. ABG de verilmiştir; öyleyse ABG'nin alanı ile ZEG'nin alanının çarpımı verilmiştir. Bu çarpım, ABZ üçgeninin alanı ile AZG'nin alanının çarpımına eşittir; öyleyse ABZ'nin alanı ile AZG'nin alanının çarpımı da verilmiştir. AH dikmesi indirilirse, ZB ile AH'nin çarpımı ABZ'nin alanının, ZG ile AH'nin çarpımı da AZG'nin alanının iki katıdır. Öyleyse ZB·AH ile AH·ZG'nin çarpımı, yani AH'nin karesi ile BZ·ZG'nin çarpımı verilmiştir. BG verilmiştir; öyleyse Z noktası verilmiştir. Dolayısıyla BG'nin GZ'ye oranı verilmiştir, o hâlde GA'nın AE'ye oranı da. GA verilmiştir; öyleyse E noktası da verilmiştir. Aynı şekilde D de verilmiştir; öyleyse DE, EZ ve ZD doğrularının konumu verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: AB 13, BG 14, GA 15 birim olsun; DEZ üçgeni de 24 birim olsun [metinde 84]. Öyleyse geriye kalan ADE, DBZ ve EZG üçgenleri birer 20 birim olacaktır. 84'ü 20 ile çarp; 1680 olur. Bunun dört katı 6720'dir. AH dikmesi 12 birim olduğundan karesi 144'tür. 6720'yi 144'e böl; 46 2/3 olur. BG 14 birim olduğundan BZ yaklaşık 8 1/2 [metinde 8], ZG de 5 1/2 birim olacaktır. 14'ün 5 1/2'ye oranı neyse, 15'in bulunacak sayıya oranı o olsun; 5 25/28 birim çıkar. Yine 14'ün 5 1/2'ye oranı neyse, 13'ün bulunacak sayıya oranı o olsun; 5 3/28 birim çıkar. BD 5 3/28 birim olur.
δ. Τριγώνου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ ἀφελεῖν ἀπʼ αὐτοῦ τρίγωνον τὸ ∠ΕΖ δοθὲν τῷ μεγέθει, ὥστε τὰ καταλειπόμενα τρίγωνα τὰ Α∠Ε Β∠Ζ ΓΕΖ ἴσα εἶναι ἀλλήλοις. ἐὰν δὴ τμηθῶσιν ⟨αἱ ΑΒ, ΒΓ, ΓΑ τοῖς ∠, Ζ, Ε⟩, ὥστε εἶναι ὡς τὴν Α∠ πρὸς τὴν ∠Β, οὕτως τὴν ΒΖ πρὸς ΖΓ καὶ τὴν ΓΕ πρὸς ΕΑ, ἔσται τὰ Α∠Ε Β∠Ζ ΖΓΕ τρίγωνα ἴσα ἀλλήλοις. ἐπεζεύχθω οὖν ἡ ΑΖ καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ ΒΖ πρὸς ΖΓ, ἡ ΓΕ πρὸς τὴν ΕΑ, καὶ συνθέντι ἄρα ὡς ἡ ΒΓ πρὸς ΓΖ, ἡ ΓΑ πρὸς ΑΕ· καὶ ὡς ἄρα τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΑΖΓ, οὕτως τὸ ΑΖΓ πρὸς τὸ ΑΖΕ· καὶ ἀναστρέψαντι ὡς τὸ ΑΒΓ τρίγωνον πρὸς τὸ ΑΒΖ, οὕτω τὸ ΑΖΓ πρὸς τὸ ΕΓΖ, ὅ ἐστι δοθέν. δοθὲν δὲ καὶ τὸ ΑΒΓ· δοθὲν ἄρα τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ ἐπὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΖΕΓ, ὅ ἐστι δοθὲν. καὶ ἴσον ἐστὶ τῷ ἐμβαδῷ τοῦ ΑΒΖ τριγώνου ἐπὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΖΓ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΖ ἐπὶ τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ΑΖΓ· ἀλλὰ τοῦ μὲν ἐμβαδοῦ τοῦ ΑΒΖ καθέτου ἀχθείσης τῆς ΑΗ διπλάσιόν ἐστι τὸ ὑπὸ ΕΒ ΑΗ, τοῦ δὲ ἐμβαδοῦ τοῦ ΑΖΓ δι | πλάσιόν ἐστι τὸ ὑπὸ ΖΓ ΑΗ· δοθὲν ἄρα τὸ ὑπὸ ΖΒ ΑΗ ἐπὶ τὸ ὑπὸ ΑΗ ΖΓ, τουτέστι τὸ ἀπὸ ΑΗ ἐπὶ τὸ ὑπὸ ΒΖΓ· καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ [Χ]ΒΓ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ· λόγος ἄρα τῆς ΒΓ πρὸς τὴν ΓΖ ⟨δοθείς⟩· ὥστε καὶ τῆς ΓΑ πρὸς ΑΕ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΓΑ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ Ε. κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ∠ δοθέν ἐστι· θέσει ἄρα αἱ ∠Ε ΕΖ Ζ∠. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἔστω γὰρ ἡ μὲν ΑΒ μονάδων ιγ, ἡ δὲ ΒΓ μονάδων ιδ, ἡ δὲ ΓΑ μονάδων ιε. ἔστω δὲ καὶ τὸ ∠ΕΖ τρίγωνον μονάδων πδ. λοιπὰ ἄρα τὰ Α∠Ε ∠ΒΖ ΕΖΓ τρίγωνα ἔσται ἀνὰ μονάδων κ. πολλαπλασίασον τὰ πδ ἐπὶ τὰ κ· γίνεται αχπ· ταῦτα τετράκι· γίγνεται ϛψκ. καὶ ἐπεὶ ἡ ΑΗ κάθετός ἐστι μονάδων ιβ· ἐφʼ ἑαυτὰ γίγνεται ρμδ· μέρισον τὰ ϛψκ παρὰ τὸν ρμδ· γίγνεται μϛ· καὶ ἔστιν ἡ ΒΓ μονάδων ιδ· ἔσται ἄρα καὶ ἡ μὲν ΒΖ ὡς ἔγγιστα μονάδων η καὶ ἡ ΖΓ μονάδων εU+2220. καὶ ποίησον ὡς τὰ ιδ πρὸς [τὸ] τὰ εU+2220, οὕτω τὰ ιε πρὸς ἄλλον τινὰ· γίγνεται μονάδων ε κε. πάλιν ὡς τὰ ιδ πρὸς τὰ εU+2220, οὕτω τὰ ιγ πρὸς ἄλλον τινὰ· γίγνεται πρὸς μονάδας ε καὶ γ. γίγνεται ἡ Β∠ μονάδων ε καὶ γ.
3.55.
Verilen ABGD dörtgeninde AD, BG'ye paralel olsun. ABGD dörtgenini EZ doğrusuyla, ABZE'nin EZGD'ye oranı verilen orana eşit olacak ve AB, EZ, GD aynı H noktasına yönelecek biçimde bölmek. Bu durumda ABZE'nin EZGD'ye oranı BZ'nin ZG'ye oranına eşit olacaktır; dolayısıyla BZ'nin ZG'ye oranı da verilmiştir. BG verilmiştir; öyleyse Z noktası verilmiştir. Aynı şekilde E de verilmiştir; öyleyse EZ'nin konumu verilmiştir. Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: Verilen oran 2'nin 3'e oranı olsun; BG 25 birim, AD 20 birim olsun; AB ile GD ne olursa olsun. 2 ile 3'ü topla; 5 olur. 25'i 2 ile çarp; 50 olur. Bunu 5'e böl; 10 olur. BZ bu kadar birim alınsın. Yine 20'yi 2 ile çarp; 40 olur. Bunu 5'e böl; 8 olur. AE'yi bu kadar al. EZ birleştirilirse istenen olur.
ε. Τετραπλεύρου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ∠ καὶ παραλλήλου οὔσης τῆς Α∠ τῇ ΒΓ διελεῖν τὸ ΑΒΓ∠ τετράπλευρον κῇ ΕΖ εὐθείᾳ, ὥστε λόγον τοῦ ΑΒΕΖ πρὸς τὸ ΕΖΓ∠ ⟨δοθέντι ἴσον εἶναι⟩ δοθεισῶν τῶν ΕΖ Γ∠ καὶ εἰς τὸ αὐτὸ νευουσῶν σημεῖον τὸ Η· διὰ δὴ τοῦτο ἔσται ὡς τὸ ΑΒΕΖ πρὸς τὸ ΕΖΓ∠, οὕτως ἡ ΒΖ πρὸς τὴν ΖΓ. ὥστε λόγος καὶ τῆς ΒΖ πρὸς ΖΓ δοθείς· καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΒΓ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ· κατὰ τὰ αὐτὰ | δὴ καὶ τὸ Ε· θέσει ἄρα ἡ ΕΖ. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἔστω δοθεὶς λόγος, ὃν ἔχει τὰ β πρὸς τὰ γ· καὶ ἔστω ἡ μὲν ΒΓ μονάδων κε, ἡ δὲ ΑΓ μονάδων κ, αἱ δὲ ΑΒ Γ∠ οἱαιδηποτοῦν. σύνθες τὰ β καὶ τὰ γ· γίγνεται ε· καὶ τὰ κε ἐπὶ τὸν β· γίγνεται ν· ταῦτα παράβαλε παρὰ τὸν ε· γίγνεται ι· τοσούτων ἀπειλήφθω μονάδων ἡ ΒΖ. πάλιν τὰ κ ἐπὶ τὰ β· γίγνεται μ· ταῦτα παράβαλε παρὰ τὸν ε· γίγνεται η. τοσούτων ἀπόλαβε τὴν ΑΕ. καὶ ἐὰν ἐπιζευχθῇ ἡ ΕΖ, ποιήσει τὸ προκείμενον.
3.66.
Aynı varsayımlar altında [AD üzerinde] AH 5 birim alınsın ve H'den, dörtgeni verilen oranda bölen HTh'yi çizmek istensin. Öğrendiğimiz gibi alanı aynı oranda bölen EZ çizilsin ve HZ ile ETh birleştirilsin. O hâlde ABZE, ABThH'ye eşittir; dolayısıyla geriye kalan EZH üçgeni de HThZ üçgenine eşittir. Öyleyse HZ, ETh'ye paraleldir; HE de ZTh'ye paraleldir; öyleyse HE, ZTh'ye eşittir. HE verilmiştir; öyleyse ZTh de verilmiştir. Z de verilmiştir; öyleyse Th de verilmiştir; dolayısıyla HTh'nin konumu verilmiştir. Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: BZ 10 birim alınsın, çünkü bu kadar olduğu gösterilmişti. AE 8, AH 5 birim olduğundan geriye kalan HE 3 birimdir. HE, ZTh'ye eşittir; öyleyse ZTh 3 birim alınsın. Böylece bütün BTh 13 birim olacaktır. HTh birleştirilince istenen olur.
ϛ. Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων ἀπειλήφθω ἡ ΑΗ μονάδων ε καὶ ἐπιτετάχθω ἀπὸ τοῦ Η διαγαγεῖν τὴν ΗΘ διαιροῦσαν τὸ τετράπλευρον ἐν λόγῳ τῷ δοθέντι. διήχθω οὖν, ὡς ἐμάθομεν, ἡ ΕΖ διαιροῦσα τὸ χωρίον ἐν τῷ αὐτῷ| λόγῳ καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΖ ΕΘ· ἴσον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒ ⟨ΕΖ⟩ τῷ ΑΒΘΗ· ὥστε καὶ λοιπὸν τὸ ΕΖΗ τρίγωνον τῷ ΗΘΖ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΗΖ τῇ ΕΘ· ἀλλὰ καὶ ἡ ΗΕ τῇ ΖΘ· ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΗΕ τῇ ΖΘ· δοθεῖσα δὲ ἡ ΗΕ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΖΘ· καὶ ἔστι δοθὲν τὸ Ζ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ Θ· θέσει ἄρα ἡ ΗΘ. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἀπειλήφθω ἡ ΒΖ μονάδων ι· τοσούτου γὰρ ἀπεδείχθη· καὶ ἐπεὶ ἡ ΑΕ ἐστὶ μονάδων η, ἡ δὲ ΑΗ μονάδων ε, λοιπὴ ἄρα ἡ ΗΕ μονάδων γ. καὶ ἔστιν ἴση τῇ ΖΘ· ἀπειλήφθω οὖν ἡ ΖΘ μονάδων γ. ὥστε ὅλη ἡ ΒΘ ἔσται μονάδων ιγ· ἐπιζευχθείσης οὖν τῆς ΗΘ ἔσται τὸ προκείμενον.
3.77.
Yine verilen ABGD dörtgeninde AB, GD'ye paralel olsun; bunlara paralel olup dörtgeni verilen oranda bölen EZ'yi çizmek. Yapılmış olsun; GA ile DB H'ye kadar uzatılsın. AEZB'nin EGZD'ye oranı verildiğinden ABGD'nin AEZB'ye oranı da verilmiştir. ABGD verilmiştir; öyleyse AEZB de verilmiştir. GD'nin AB'ye oranı GH'nin HA'ya oranına eşittir; GD'nin BA'ya oranı verildiğinden GH'nin HA'ya oranı da verilmiştir, ayırma yoluyla da GA'nın AH'ye oranı. GA verilmiştir; öyleyse AH de verilmiştir. Aynı şekilde BH de verilmiştir; öyleyse AHB üçgeni verilmiştir. AEZB dörtgeni de verilmiştir; öyleyse bütün EHZ üçgeni de verilmiştir. AHB de verilmiştir; dolayısıyla EH'nin karesinin AH'nin karesine oranı da verilmiştir. AH'nin karesi verilmiştir; öyleyse EH'nin karesi de verilmiştir, dolayısıyla E noktası da. Aynı şekilde Z de verilmiştir; öyleyse EZ'nin konumu verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: AG 13, BD 15, AB 6, GD 20 birim olsun. Öyleyse ABGD'nin alanı, yukarıda öğrendiğimiz gibi, 156 birim olacaktır. Verilen oran 3'ün 5'e oranı olsun. 3 ile 5'i topla; 8 olur. 156'yı 3 ile çarp; 468 olur. Bunu 8'e böl; 58 1/2 olur. AEZB bu kadar olacaktır. 20'den 6'yı çıkar; kalan 14'tür. 13'ü 6 ile çarp; 78 olur. Bunu 14'e böl; 5 4/7 olur; AH 5 4/7 birim olacaktır. Yine 15'i 6 ile çarp; [90 olur;] bunu 14'e böl; 6 3/7 olur; BH 6 3/7 birim olacaktır. AB de 6 birimdir; öyleyse AHB üçgeninin alanı 15 3/7 birim olacaktır. AEZB yamuğunun alanı 58 1/2'dir; öyleyse bütün EZH üçgeninin alanı 73 13/14 birim olacaktır. 5 4/7'yi kendisiyle çarp; 31 2/49 olur. Bunu 73 13/14 ile çarp, çıkanı 15 3/7'ye böl ve sonucun kökünü al; yaklaşık 12 1/14 olur. Bulunan kökten 5 4/7'yi çıkar; geriye 6 1/2 birim kalır. AE'yi 6 1/2 birim al; sonra 13'ün 15'e oranı neyse, 6 1/2'nin bulunacak sayıya oranı o olsun; bu sayı 7 1/2 birimdir. BZ'yi 7 1/2 birim al; EZ birleştirilince istenen olur.
ζ. | Πάλιν δὲ τετραπλεύρου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ∠ καὶ παραλλήλου οὔσης τῆς ΑΒ τῇ Γ∠ ἀγαγεῖν αὐταῖς παράλληλον τὴν ΕΖ διαιροῦσαν τὸ τετράπλευρον ἐν λόγῳ τῷ δοθέντι. γεγονέτω καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ΓΑ ∠Β ἐπὶ τὸ Η. ἐπεὶ οὖν λόγος ἐστὶν τοῦ ΑΕΒΖ πρὸς τὸ ΕΓΖ∠, λόγος ἄρα ἐστὶν καὶ τοῦ ΑΒΓ∠ πρὸς τὸ ΑΕΖΒ. καὶ ἔστιν τὸ ΑΓΒ∠ δοθέν· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΕΖΒ. καὶ ἐπεί ἐστιν ὡς ἡ Γ∠ πρὸς τὴν ΑΒ, ἡ ΓΗ πρὸς τὴν ΗΑ, λόγος δὲ τῆς Γ∠ πρὸς τὴν ΒΑ, λόγος ἄρα καὶ τῆς ΓΗ πρὸς τὴν ΗΑ· καὶ διελόντι τῆς ΓΑ πρὸς ΑΗ. καὶ δοθεῖσα ἡ ΓΑ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΑΗ· κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ἡ ΒΗ· δοθὲν ἄρα τὸ ΑΗΒ τρίγωνον. ἀλλὰ καὶ τὸ ΑΕΖΒ πετράπλευρον δοθέν ἐστιν. καὶ ὅλον ἄρα τὸ ΕΗΖ τρίγωνον δοθέν ἐστιν. ἀλλὰ καὶ τὸ ΑΗΒ· ὥστε καὶ τοῦ ἀπὸ ΕΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΑΗ. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ΑΗ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ ΕΗ· δοῦὲν ἄρα τὸ Ε. κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ τὸ Ζ. θέσει ἄρα ἡ ΕΖ. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως. ἔστω ἡ μὲν ΑΓ μονάδων ιγ, ἡ δὲ Β∠ μονάδων ιε, ἡ δὲ ΑΒ μονάδων ϛ, ἡ δὲ Γ∠ μονάδων κ. τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ ΑΒΓ∠, ὡς ἐπάνω ἐμάθομεν, ἔσται μονάδων ρνϛ. ἔστω δὲ ὁ δοθεὶς λόγος, ὃν ἔχει τὰ γ πρὸς πὰ ε· σύνθες οὖν γ καὶ ε· γίγνεται η. καὶ τὰ ρνϛ ἐπὶ τὰ γ· γίγνεται υξη. ταῦτα μέρισον εἰς τὸν η. γίγνεται νηU+2220. τοσούτου ἔσται τὸ ΑΕΒΖ. καὶ ἄφελε ἀπὸ τῶν κ τὰ ϛ· λοιπὰ ιδ. καὶ τὰ ιγ ἐπὶ τὰ ϛ· γίγνεται οη. παράβαλε παρὰ τὸν ιδ· | γίγνεται ε καὶ δ. ἔσται ἡ ΑΗ μονάδων ε καὶ δ. πάλιν τὰς ιε ἐπὶ τὸν ϛ· γίγνεται παράβαλε παρὰ τὸν ιδ· γίγνεται ϛ ⟨γ⟩. καὶ ἔσται ἡ ΒΗ μονάδων ϛ καὶ γ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΒ μονάδων ϛ· τὸ ἄρα ἐμβαδὸν τοῦ ΑΗΒ τριγώνου ἔσται μονάδων ιε καὶ γ. τοῦ δὲ ΑΕΖΒ τραπεζίου τὸ ἐμβαδὸν νηU+2220· ὅλου ἄρα τοῦ ΕΖΗ τριγώνου τὸ ἐμβαδὸν ἔσται μονάδων ογ ιγ. καὶ πολλαπλασίασον μονάδας ε καὶ δ ἐφ᾿ ἑαυτά· γίγνεται λα καὶ β. ἐπὶ τὰ ογ ιγ, καὶ τὰ γενόμενα παράβαλε παρὰ τὸν ιε καὶ γ, καὶ τῶν γενομένων πλευρὰν λαβέ· γίγνεται ιβ καὶ ιδʹ ὡς ἔγγιστα· καὶ ἀπὸ τῆς εὑρεθείσης πλευρᾶς ἄφελε τὰ ε καὶ δ· ἔσονται λοιπαὶ μονάδες ϛU+2220· ἀπόλαβε οὖν τὴν ΑΕ μονάδων ϛU+2220 καὶ ποίησον ὡς ιγ πρὸς ιε, οὕτως ϛU+2220 πρὸς τί· ἔσται δὲ πρὸς μονάδας ζU+2220· ἀπόλαβε τὴν ΒΖ μονάδων ζU+2220· ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΕΖ ποιήσει τὸ προκείμενον.
3.88.
Aynı varsayımlar altında [AG üzerinde] AH 2 birim alınsın; dörtgeni aynı oranda bölen HTh'yi çizmek gereksin. Dörtgeni aynı oranda bölen HTh ve EZ çizilsin; HZ ile ETh birleştirilsin. Önceki gibi AHThB, AEZB'ye eşit olacaktır; dolayısıyla HEZ üçgeni de HThZ üçgenine eşittir. Öyleyse HZ, ETh'ye paraleldir. H'den AB'ye paralel HK da çizilsin. Öyleyse HKZ üçgeni EZTh üçgenine benzerdir; dolayısıyla EZ'nin HK'ye oranı, ZTh'nin ZK'ye oranına eşittir. ZK verilmiştir; öyleyse ZTh de verilmiştir. Dolayısıyla Th noktası verilmiştir; H de verilmiştir; öyleyse HTh'nin konumu verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: 13'ün 15'e oranı neyse 2'nin bulunacak sayıya oranı o olsun; 2 4/13 çıkar. Bütün BZ 7 1/2 idi; öyleyse geriye kalan KZ 5 5/26 birim olacaktır. [Önceki önermede uzatılan kenarların kesiştiği noktaya kadar olan] AH 5 4/7'dir. 6 1/2 ile 5 4/7'yi topla; 12 1/14 olur. Bunu 5 5/26 ile çarp ve çıkanı 7 4/7'ye [metinde 5 4/7] böl; 8 1/4 birim olur. ZTh'yi bu kadar al; HTh birleştirilince istenen olur.
η. Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων ἀπειλήφθω ἡ ΑΗ μονάδων β· καὶ δέον ἔστω διαγαγεῖν τὴν ΗΘ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ διαιροῦσαν τὸ τετράπλευρον. διήχθωσαν οὖν αἱ ΗΘ, ΕΖ τῷ αὐτῷ λόγῳ διαιροῦσαι τὸ τετράπλευρον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΖ, ΕΘ· ἔσται δὴ ὁμοίως ἴσον τὸ ΑΗΒΘ τῷ ΑΕΖΒ. ὥστε καὶ τὸ ΗΕΖ τρίγωνον ἴσον ἐστὶν τῷ ΗΘΖ τριγώνῳ. παράλληλος ἄρα ἡ ΗΖ τῇ ΕΘ. ἤχθω δὴ καὶ τῇ ΑΒ παράλληλος ἡ ΗΚ. ὅμοιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΗΚΖ τρίγωνον τῷ ΕΖΘ. ὡς ἄρα ἡ ΕΖ πρὸς τὴν ΗΚ, οὕτως ἡ ΖΘ πρὸς ΖΚ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΖΚ. δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΖΘ. δοθὲν | ἄρα τὸ Θ· ἀλλὰ καὶ τὺ Η· θέσει ἄρα ἡ ΗΘ. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως. ποίησον ὡς τὰ ιγ πρὸς τὰ ιε, οὕτως τὰ β πρὸς τί· γίγνεται β καὶ δ. ὅλη δὲ ἡ ΒΖ ἦν ζU+2220· λοιπὴ ἄρα ἡ ΚΖ ἔσται μονάδων ε καὶ ε. ἡ δὲ ΑΗ ε καὶ δ· καὶ σύνθες τὰς ϛU+2220 καὶ μονάδας ε καὶ δ· γίγνεται ιβ ιδ΄. ταῦτα πολλαπλασίασον ἐπὶ μονάδας ε καὶ ε· καὶ τὰ γενόμενα μέρισον εἰς μονάδας ε καὶ δ· γίγνονται μονάδες. η δ΄. τοσούτου ἀπόλαβε τὴν ΖΘ. καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΗΘ ποιήσει τὸ προκείμενον.
3.99.
Çapı AB olan bir daire verildiğinde, onunla aynı merkezli, çapı GD olan ve baştaki daireyi verilen oranda bölen başka bir daire çizmek. AB ile GD arasındaki halkanın GD çaplı daireye oranı verildiğinden, AB çaplı dairenin GD çaplı daireye oranı da verilmiştir. Daireler birbirine çaplarının kareleri oranındadır; öyleyse AB'nin karesinin GD'nin karesine oranı da verilmiştir. AB'nin karesi verilmiştir; öyleyse GD'nin karesi de verilmiştir. Hesap şöyle yapılır: AB çapı 20 birim, verilen oran da 3'ün 5'e oranı olsun. 3 ile 5'i topla; 8 olur. 20'yi kendisiyle çarp; 400 olur. Bunu 5 ile çarp; 2000 olur. Bunu 8'e böl; 250 olur. Bunun kökünü yaklaşık olarak al; 15 13/16 olur. GD çapı bu kadar olacaktır.
θ. Κύκλου δοθέντος, οὗ διάμετρος ἡ ΑΒ, γράψαι ἕτερον περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον αὐτῷ, οὗ διάμετρος ἡ Γ∠, διαιροῦντα τὸν ἐξ ἀρχῆς κύκλον ἐν λόγῳ τῷ δοθέντι. ἐπεὶ οὖν λόγος ἐστὶν τῆς ΑΒ Γ∠ ἴτυος πρὸς τὸν περὶ διάμετρον τὴν Γ∠ κύκλον δοθείς, λόγος ἄρα καὶ τοῦ περὶ διάμετρον τὴν ΑΒ Γ∠ κύκλου δοθείς. ὡς δὲ οἱ κύκλοι πρὸς ἀλλήλους, οὕτω τὰ ἀπὸ τῶν δίαμέτρων τετράγωνα· λόγος ἄρα καὶ τοῦ ἀπὸ ΑΒ πρὸς τὸ ἀπὸ Γ∠ δοθείς· καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ἀπὸ ΑΒ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ Γ∠. συντεθήσεται δὴ οὕτως· ἔστω ἡ μὲν ΑΒ διάμετρος μονάδων κ, ὁ δὲ δοθεὶς λόγος, ὃν ἔχει τὰ γ πρὸς τὰ ε. σύνθες τὰ γ καὶ τὰ ε· γίγνεται η· καὶ τὰ κ ἐφ᾿ ἐαυτά· γίγνεται υ· ἐπὶ τὸν ε· γίγνεται β. ταῦτα μέρισον παρὰ τὸν η· γίγνεται σν· τούτων πλευρὰν λαβὲ ὡς ἔγγιστα· γίγνεται ιε ιγ. τοσούτου ἔσται ἡ Γ∠ διάμετρος.
3.1010.
Düzlem alanlardan sayılarla bölünebilenler yukarıda yazıldı. Bölünmesi gerekip de sayılarla bölünemeyenleri ise geometrik yolla açıklayacağız.
Bir ABG üçgeni verilmiş ve BG kenarı uzatılmış olsun; verilen D noktasından, ABG üçgenini verilen oranda bölen DE'yi çizmek. Yapılmış olsun. AEZ üçgeninin ZEBG dörtgenine oranı verildiğinden, birleştirme yoluyla ABG üçgeninin AZE'ye oranı da verilmiştir. ABG verilmiştir; öyleyse AZE de verilmiştir. D de verilmiştir. Demek ki konumu verilmiş ve aynı A noktasında birleşen iki doğruya, AB ile AG'ye, verilen D noktasından, verilmiş bir alanı kesip ayıran bir doğru çizilmiştir; öyleyse E ve Z noktaları verilmiştir. Bu, Alan Kesimi Üzerine'nin II. kitabında gösterilmiştir. Böylece istenen gösterilmiş olur. D noktası BG üzerinde değil de herhangi bir yerde olsa da bir fark olmaz.
ι. | Ὅσα μὲν οὖν τῶν ἐπιπέδων δυνατὸν ἦν ἀριθμοῖς διαιρεῖσθαι, προγέγραπται· ὅσα δὲ διαιρεῖσθαι μὲν ἀναγκαῖόν ἐστι, δι᾿ ἀριθμῶν δὲ οὐ δύναται, ταῦτα γεωμετρικῶς ἐκθησόμεθα. Ἔστω τριγώνου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ καὶ ἐκβληθείσης αὐτοῦ μιᾶς πλευρᾶς τῆς ΒΓ ἀπὸ δοθέντος τοῦ ∠ διαγαγεῖν τὴν ∠ Ε διαιροῦσαν τὸ ΑΒΓ τρίγωνον ἐν λόγῳ δοθέντι. γεγονέτω· ἐπεὶ οὖν λόγος ἐστὶ τοῦ ΑΕΖ τριγώνου πρὸς τὸ ΖΕΒΓ τετράπλευρον, συνθέντι λόγος ἄρα τοῦ ΑΒΓ τριγώνου πρὸς τὸ ΑΖΕ. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ΑΒΓ δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΖΕ [δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΖΑ Ε]. καὶ ἔστι δοθὲν τὸ ∠. εἰς δύο ἄρα θέσεις τὰς ΑΒ, ΑΓ πεπερασμένας κατὰ τὸ αὐτὸ τὸ Α ἀπὸ δοθέντος τοῦ ∠ διῆκταί τις εὐθεῖα χωρίον ἀποτέμνουσα δοθέν· δοθέντα ἄρα τὰ Ε, Ζ σημεῖα. τοῦτο δὲ ἐν τῷ βʹ τῆς τοῦ χωρίου ἀποτομῆς δέδεικται. δέδεικται ἄρα τὸ προκείμενον. κἂν τὸ ∠ σημεῖον μὴ ἐπὶ τῆς ΒΓ, ἀλλʼ ὡς ἔτυχεν, οὐδὲν διοίσει.
3.1111.
Bir ABGD dörtgeni verilmiş ve AD, E noktasında kesilmiş olsun; ABGD dörtgenini AE'nin DE'ye oranında bölen EZ'yi çizmek. Yapılmış olsun. AD'ye paralel GH çizilsin; EB birleştirilip ona paralel HTh çizilsin; GE, ETh ve EH birleştirilsin. BHE üçgeni EBTh'ye eşit olduğundan, ortak ABE ikisine de eklensin; öyleyse AHE üçgeni ABThE dörtgenine eşittir. O hâlde AHE üçgeninin [EGD üçgenine] oranı, yani AE'nin ED'ye oranı, ABThE dörtgeninin EGD üçgenine oranına eşittir. Şimdi GTh de Z noktasında, AE'nin ED'ye oranı ThZ'nin ZG'ye, yani EThZ üçgeninin EGZ'ye oranına eşit olacak biçimde kesilsin; öyleyse bütün ABZE dörtgeninin EZDG'ye oranı da AE'nin ED'ye oranına eşittir. G verildiğinden GH'nin konumu verilmiştir. ABH'nin konumu da verilmiştir; öyleyse H verilmiştir. HTh, konumu verilmiş BE'ye paraleldir; öyleyse Th verilmiştir. Dolayısıyla GTh verilmiştir; bu da Z'de verilen oranda kesilmiştir; öyleyse Z verilmiştir, dolayısıyla EZ'nin konumu da. Demek ki çizim için BE'yi birleştirmek, DE'ye paralel GH'yi, BE'ye paralel HTh'yi çizmek ve ThG'yi Z'de, AE'nin ED'ye oranı ThZ'nin ZG'ye oranına eşit olacak biçimde kesmek gerekecektir. EZ birleştirilince istenen olur.
ια. Τετραπλεύρου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ∠ καὶ τμηθείσης τῆς Α∠ κατὰ τὸ Ε διαγαγεῖν τὴν ΕΖ τέμνουσαν τὸ ΑΒΓ∠ τετράπλευρον ἐν τῷ τῆς ΑΕ πρὸς τὴν ∠Ε λόγῳ. γεγσνέτω· καὶ ⟨ἤχθω⟩ τῇ μὲν Α∠ παράλληλος ἡ ΓΗ, τῇ δὲ ΕΒ ἐπιζευχθείσῃ παράλληλος ἡ ΗΘ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΓΕ ΕΘ ΕΗ. ἐπεὶ ἴσον ἐστὶ τὸ ΒΗΕ τρίγωνον τῷ ΕΒΘ, κοινὸν προσκείσθω τὸ ΑΒΕ. τὸ | ἄρα ΑΗΕ τρίγωνον ἴσον ἐστὶ τῷ ΑΒΘΕ τετραπλεύρῳ· ὡς ἄρα τὸ ΑΗΕ τρίγωνον, τουτέστιν ὡς ἡ ΑΕ πρὸς τὴν Ε∠, οὕτως τὸ ΑΒΘΕ τετράπλευρον πρὸς τὸ ΕΓ∠ τρίγωνον. τετμήσθω δὴ καὶ ἡ ΓΘ κατὰ τὸ Ζ, ὥστε εἶναι ὡς τὴν ΑΕ πρὸς τὴν Ε∠, τὴν ΘΖ πρὸς ΖΓ, τουτέστι τὸ ΕΘ τρίγωνον πρὸς τὸ ΕΓΖ· καὶ ὅλον ἄρα τὸ ΑΒΖΕ τετράπλευρον πρὸς τὸ ΕΖ∠Γ τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον τῷ τῆς ΑΕ πρὸς τὴν Ε∠· ἐπεὶ οὖν δοθὲν τὸ Γ, θέσει ἄρα καὶ ἡ ΓΗ. θέσει δὲ καὶ ἡ ΑΒΗ· δοθὲν ἄρα τὸ Η. καὶ ἔστι παρὰ θέσει τὴν ΒΕ ἡ ΗΘ. δοθὲν ἄρα τὸ Θ· δοθεῖσα ἄρα ἡ ΓΘ· καὶ τέτμηται ἐν δοθέντι λόγῳ κατὰ τὸ Ζ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ· θέσει ἄρα ἡ ΕΖ. δεήσει ἄρα εἰς τὴν σύνθεσιν ἐπιζεῦξαι τὴν ΒΕ καὶ τῇ μὲν ∠Ε παράλληλον ἀγαγεῖν τὴν ΓΗ, τῇ δὲ ΒΕ τὴν ΗΘ, καὶ τεμεῖν τὴν ΘΓ κατὰ τὸ Ζ, ὥστε εἶναι ὡς τὴν ΑΕ πρὸς Ε∠, οὕτω τὴν ΘΖ πρὸς ΖΓ. καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΕΖ ποιήσει τὸ προκείμενον.
3.1212.
Aynı varsayımlar altında rastgele bir E noktası verilsin ve dörtgeni verilen oranda bölen EZ'yi çizmek gereksin. Yapılmış olsun. AD, H'de verilen oranda bölünsün ve dörtgeni aynı oranda kesen ThE çizilsin. Öyleyse H ve Th verilmiştir. E de verilmiştir; öyleyse EZ'nin konumu verilmiştir. Çizim çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: AD, H'de verilen oranda bölünsün ve dörtgeni aynı oranda kesen HTh çizilsin; ETh birleştirilsin ve ona paralel HZ çizilsin; ZE birleştirilsin. Problemi çözen doğru bu olacaktır.
ιβ. Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων δεδόσθω τι τυχὸν σημεῖον τὸ Ε καὶ δέον ἔστω διαγαγεῖν τὴν ΕΖ διαιροῦσαν τὸ τετράπλευρον ἐν λόγῳ τῷ δοθέντι. γεγονέτω· καὶ διῃρήσθω ἡ Α∠ ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ κατὰ τὸ Η· καὶ διήχθω ἡ ΘΕ τῷ αὐτῷ λόγῳ τέμνουσα τὸ τετράπλευρον. δοθέντα ἄρα τὰ Η, Θ. δοθὲν δὲ καὶ τὸ Ε· θέσει | ἄρα ἡ ΕΖ. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· διῃρήσθω ἡ Α∠ ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ κατὰ τὸ Η, καὶ διήχθω ἡ ΗΘ τέμνουσα τὸ τετράπλευρον ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΕΘ καὶ ταύτῃ παράλληλος ἡ ΗΖ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΕ. ἔσται δὴ αὕτη ἡ ποιοῦσα τὸ πρόβλημα.
3.1313.
Aynı varsayımlar altında verilen nokta dörtgenin hiçbir kenarı üzerinde olmasın. Verilen dörtgen ABGD, verilen nokta E olsun; ABZH'nin ZHGD'ye oranını verilen oran yapan EZ'yi çizmek istensin. Ters çevirme ve birleştirme yoluyla ABGD'nin ABZH'ye oranı da verilmiştir. ABGD dörtgeni verilmiştir; öyleyse ABZH de verilmiştir. AD, BG'ye paralelse, ABZH, AH ile BZ'nin toplamının, A'dan BG'ye indirilen dikmenin yarısıyla çarpımına eşit olacaktır. Dikme verilmiştir; öyleyse AH ile BZ'nin toplamı da verilmiştir; dolayısıyla ZE'nin konumu verilmiştir. Bu az sonra gösterilecek. Paralel değillerse Th'de kesişsinler. ABZH dörtgeni verilmiştir; öyleyse bütün HZTh üçgeni de verilmiştir. Th açısı da verilmiştir; öyleyse ThH ile ThZ'nin çarpımı verilmiştir. Böylece mesele alan kesimine indirgenmiş olur; dolayısıyla EZ'nin konumu verilmiştir.
ιγ. Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων τὸ διδόμενον σημεῖον ἐπὶ μηδεμιᾶς ἔστω πλευρᾶς τοῦ τετραπλεύρου. καὶ ἔστω τὸ μὲν δοθὲν τετράπλευρον τὸ ΑΒΓ∠, τὸ δὲ δοθὲν σημεῖον τὸ Ε· καὶ ἔστω διαγαγεῖν τὴν ΕΖ ποιοῦσαν λόγον τοῦ ΑΒΖΗ πρὸς τὸ ΖΗΓ∠ δοθέντα· καὶ ἀνάπαλιν καὶ συνθέντι λόγος ἄρα τοῦ ΑΒΓ∠ πρὸς τὸ ΑΒΖΗ δοθείς. δοθὲν δὲ τὸ ΑΒΓ∠ τετράπλευρον· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΑΒ ΖΗ. καὶ εἰ μὲν παράλληλός ἐστιν ἡ Α∠ τῇ ΒΓ, ἔσται τὸ ΑΒΖΗ ἴσον τῷ ὑπὸ συναμφοτέρου τῆς ΑΗ ΒΖ καὶ τῆς ἡμισείας τῆς ἀπὸ τοῦ Α καθέτου ἀγομένης ἐπὶ τὴν ΒΓ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ κάθετος· δοθεῖσα ἄρα καὶ συναμφότερος ἡ ΑΒ ΖΗ· θέσει ἄρα ἡ ΖΕ. τοῦτο γὰρ ἑξῆς. εἰ δὲ μή εἰσι παράλληλοι, συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Θ· δοθὲν ἄρα τὸ ΑΒΖΗ τετράπλευρον. καὶ ὅλον ἄρα τὸ ΗΖΘ τρίγωνον δοθέν ἐστιν. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ | Θ γωνία· δοθὲν ἄρα τὸ ὑπὸ ΘΗΖ· ἀπῆκται ἄρα εἰς τὴν τοῦ χωρίου ἀποτομήν· θέσει ἄρα ἡ ΕΖ.
3.1414.
Şimdi de, çok kenarlı düz çizgili bir şekil ve kenarlarından biri üzerinde bir nokta verildiğinde, bu noktadan alanı verilen oranda bölen bir doğrunun nasıl çizileceğini göstereceğiz. Verilen alan ABGDEZ, kenarlarından biri üzerindeki verilen nokta H olsun; ABGDEZ'yi verilen oranda bölen HTh çizilmiş olsun. ABThHZ alanının HThGDE'ye oranı verildiğinden, birleştirme yoluyla ABGDEZ'nin HThGDE'ye oranı da verilmiştir. ABGDEZ verilmiştir; öyleyse HThGDE de verilmiştir. Bunun HGDE kısmı verilmiştir; öyleyse geriye kalan HThG üçgeni verilmiştir. GB'ye HK dikmesi indirilirse, GTh ile HK'nin çarpımı bu üçgenin iki katıdır. HK verilmiştir; öyleyse GTh de verilmiştir. Dolayısıyla Th verilmiştir, öyleyse ThH'nin konumu da. Çizim çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: Verilen oran LM'nin MN'ye oranı olsun. LM'nin MN'ye oranı neyse, ABGDEZ'nin başka bir X alanına oranı o olacak biçimde X alanı bulunsun. X'ten HGDE'ye eşit bir alan çıkarılsın ve geriye O kalsın. BG'ye HK dikmesi indirilsin; O alanı HK'ye uygulansın ve genişlik olarak GTh'nin yarısını versin. HTh birleştirilsin; problemi çözen doğru HTh olacaktır.
ιδ. Ἑξῆς δὲ δείξομεν, ὡς δεῖ πολυπλεύρου εὐθυγράμμου δοθέντος καὶ σημείου ἐπὶ μιᾶς αὐτοῦ πλευρᾶς διαγαγεῖν ἀπὸ τοῦ σημιείου εὐθεῖαν διαιροῦσαν τὸ χωρίον ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ· ἔστω τὸ δοθὲν χωρίον τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ, τὸ δὲ δοθὲν σημεῖον ἐπὶ μιᾶς αὐτοῦ πλευρᾶς ἔστω τὸ Η· καὶ διήχθω ἡ ΗΘ διαιροῦσα τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ· ἐπεὶ οὖν λόγος ἐστὶν τοῦ ΑΒΘΗΖ χωρίου πρὸς τὸ ΗΘΓ∠Ε δοθείς, καὶ συνθέντι ἄρα λόγος ἐστὶν τοῦ ΑΒΓ∠ΕΖ πρὸς τὸ ΗΘΓ∠Ε δοθείς· δοθὲν δὲ τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ. δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ΗΘΓ∠Ε ὧν τὸ ΗΓ∠Ε δοθέν ἐστι· λοιπὸν ἄρα τὸ ΗΘΓ τρίγωνον δοθέν ἐστιν. καὶ ἔστιν αὐτοῦ διπλάσιον, καθέτου ἀχθείσης τῆς ΗΚ ἐπὶ τὴν ΓΒ, τὸ ὑπὸ ΓΘ ΗΚ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΗΚ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΓΘ. δοθὲν ἄρα τὸ Θ· θέσει ἄρα ἡ ΘΗ. συντεθήσεται δὴ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· ἔστω δοθεὶς λόγος τῆς ΛΜ πρὸς τὴν ΜΝ· καὶ πεποιήσθω ὡς ἡ ΛΜ πρὸς ΜΝ, οὕτως τὸ ΑΒΓ∠ΕΖ πρὸς ἄλλο τι χωρίον τὸ Ξ· καὶ ἀπὸ τοῦ Ξ ἀφῃρήσθω ἴσον τῷ ΗΓ∠Ε· καὶ ἔστω λοιπὸν τὸ Ο. καὶ κάθετος ἐπὶ τὴν ΒΓ ἤχθω ἡ ΗΚ· καὶ παραβεβλήσθω τὸ Ο παρὰ τὴν ΗΚ· καὶ ποιείτω πλάτος τὴν ἡμίσειαν τῆς ΓΘ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΗΘ· ἔσται δὴ ἡ ΗΘ ποιοῦσα τὸ πρόβλημα.
3.1515.
Aynı varsayımlar altında verilen nokta hiçbir kenar üzerinde olmasın; bu nokta H olsun. Alanı verilen oranda bölecek biçimde HTh çizilsin; öyleyse KThGDE verilmiş olacaktır. BG, EZ'ye paralelse GE birleştirilsin; geriye ThGEK kalır [ve bu da verilmiştir]; dolayısıyla HTh'nin konumu verilmiştir. Paralel değillerse L'de kesişsinler; öyleyse GDEL verilmiştir, dolayısıyla bütün ThKL üçgeni de. L açısı da verilmiştir; öyleyse KL ile LTh'nin çarpımı verilmiştir. Böylece mesele alan kesimine indirgenmiş olur; dolayısıyla HTh'nin konumu verilmiştir.
ιε. | Τῶν αὐτῶν ὑποκειμένων ἔστω τὸ δοθὲν σημεῖον ἐπὶ μηδεμιᾶς πλευρᾶς, καὶ ἔστω τὸ Η· καὶ διήχθω ἡ ΗΘ, ὥστε ἐν δοθέντι λόγῳ διαιρεῖν τὸ χωρίον· δοθὲν ἄρα ἔσται τὸ ΚΘΓ∠Ε. καὶ εἰ μὲν παράλληλός ἐστι ἡ ΒΓ τῇ ΕΖ, ἐπεζεύχθω ἡ ΓΕ· ἔσται λοιπὸν τὸ ΘΓΕΚ· ὥσ??ε θέσει ἐστὶν ἡ ΗΘ. εἰ δὲ οὔκ εἰσι παράλληλοι, συμπιπτέτωσαν κατὰ τὸ Λ· δοθὲν ἄρα τὸ Γ∠ΕΛ· καὶ ὅλον ἄρα τὸ ΘΚΛ τρίγωνον δοθέν ἐστιν. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ [Η] Λ γωνία· δοθὲν ἄρα τὸ ὑπὸ ΚΛΘ· ἀπῆκται ἄρα πρὸς τὴν τοῦ χωρίου ἀποτομὴν· θέσει ἄρα ἡ ΗΘ.
3.1616.
Konumu verilmiş iki paralel doğru, AB ile GD, ve bir E noktası verildiğinde, AB ile GD'nin toplamını verilen bir uzunluğa eşit kılan KBD doğrusunu çizmek. Yapılmış olsun; AB'ye eşit DZ alınsın. Öyleyse GDZ verilmiştir; dolayısıyla Z verilmiştir. AZ birleştirilsin; öyleyse AZ'nin konumu verilmiştir. AZ, H'de ikiye bölünmüştür, çünkü AB ile DZ eşittir; öyleyse H verilmiştir. E de verilmiştir; öyleyse EH'nin konumu verilmiştir. Demek ki çizim için verilen uzunluğa eşit GZ'yi almak, AZ'yi birleştirip H'de ikiye bölmek, EH'yi birleştirip iki yana uzatmak gerekecektir; problemi çözen doğru bu olacaktır.
ιϛ. Δύο θέσει παραλλήλων οὐσῶν τῶν ΑΒ, Γ∠ καὶ δοθέντος τοῦ Ε διαγαγεῖν τὴν ΚΒ∠ ποιοῦσαν συναμφότερον τὴν ΑΒ, Γ∠ δοθεῖσαν. γεγονέτω· καὶ τῇ ΑΒ ἴση ἡ ∠Ζ. δοθεῖσα ἄρα ἡ Γ∠Ζ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ. ἐπεζεύχθω ἡ ΑΖ· θέσει ἄρα ἡ ΑΖ. καὶ δίχα τέτμηται κατὰ τὸ Η· ἴσαι γάρ εἰσιν αἱ ΑΒ, ∠Ζ· δοθὲν ἄρα τὸ Η. ἀλλὰ καὶ τὸ Ε· θέσει ἄρα ἡ ΕΗ. δεήσει ἄρα εἰς τὴν σύνθεσιν θεῖναι τῇ δοθείσῃ ἴσην τὴν ΓΖ καὶ ἐπιζεῦξαι τὴν ΑΖ καὶ δίχα τεμεῖν κατὰ τὸ Η, καὶ ἐπιζεύξαντα τὴν ΕΗ ἐκβαλεῖν ἐφʼ ἑκάτερα· καὶ ἔσται ἡ ποιοῦσα τὸ πρόβλημα.
3.1717.
Bir küre ve bir oran verildiğinde, kürenin yüzeyini, kesmelerin yüzeyleri birbirine verilen oranda olacak biçimde bir düzlemle kesmek. Verilen oran A'nın B'ye oranı olsun. Kürenin en büyük dairelerinden biri, çapı GD olan daire, ayrıca çizilsin. GD, E'de, A'nın B'ye oranı GE'nin ED'ye oranına eşit olacak biçimde kesilsin. E'den GD'ye dik EZ çizilsin; ZG ile ZD birleştirilsin. Kürenin yüzeyinde rastgele bir Th noktası alınsın; kutbu Th, uzaklığı GZ'ye eşit olan KL dairesi kürenin yüzeyine çizilsin. KL dairesinin küreden ayırdığı kesmelerin yüzeyleri birbirine A'nın B'ye oranında olacaktır. Çünkü Th kutbu tarafındaki kesmenin yüzeyi, yarıçapı GZ'ye eşit olan bir daireye; öbür kesmenin yüzeyi de yarıçapı DZ'ye eşit olan bir daireye eşittir. Bu daireler birbirine GZ ile ZD'nin kareleri oranındadır; GZ'nin karesinin DZ'nin karesine oranı da GE'nin ED'ye, yani A'nın B'ye oranına eşittir. Öyleyse sözü edilen yüzeyler birbirine A'nın B'ye oranındadır. Bunlar Arkhimedes'in Küre ve Silindir Üzerine'sinin II. kitabında gösterilmiştir.
ιζ. | Σφαίρας δοθείσης καὶ λόγου τεμεῖν τὴν ἐπιφάνειαν τῆς σφαίρας ἐπιπέδῳ τινὶ, ὥστε τὰς ἐπι-⟨φανείας⟩ τῶν τμημάτων πρὸς ἀλλήλας λόγον ἔχειν τὸν αὐτὸν τῷ δοθέντι. ἔστω γὰρ ὁ δοθεὶς λόγος ⟨ὁ⟩ τῆς Α πρὸς τὴν Β. καὶ ἐκκείσθω ὁ μέγιστος κύκλος τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ, οὗ διάμετρος ἡ Γ∠. καὶ τετμήσθω ἡ Γ∠ κατὰ τὸ Ε, ὥστε εἶναι ὡς τὴν Α πρὸς τὴν Β, οὕτως τὴν ΓΕ πρὸς τὴν Ε∠. καὶ ἀπὸ τοῦ Ε τῇ Γ∠ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΕΖ. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΖΓ, Ζ∠· καὶ εἰλήφθω τὶ τυχὸν σημεῖον ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας τὸ Θ· καὶ πόλῳ τῷ Ε, διαστήματι δὲ ἴσῳ τῷ ΓΖ κύκλος γεγράφθω ὁ ΚΛ ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας. ἔσται δὴ τὰ ἀπειλημμένα τμήματα ἐν τῇ σφαίρᾳ ὑπὸ τοῦ ΚΛ κύκλου τὰς ἐπιφανείας ἔχοντα λόγον ἐχούσας πρὸς ἀλλήλας τὸν αὐτὸν τῷ τῆς Α πρὸς τὴν Β· ἡ μὲν γὰρ πρὸς τῷ Θ πόλῳ ἐπιφάνεια τοῦ τμήματος ἴση ἐστὶ κύκλῳ, οὗ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἐστὶν τῇ ΓΖ, ἡ δὲ τοῦ λοιποῦ τμήματος ἐπιφάνεια ἴση ἐστὶ κύκλῳ, οὗ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἐστὶν τῇ ∠Ζ. οἱ δὲ εἰρημένοι κύκλοι πρὸς ἀλλήλους εἰσὶν, ὡς τὰ ἀπὸ τῶν ΓΖ Ζ∠ τετράγωνα πρὸς ἄλληλα· ὡς δὲ ⟨τὸ ἀπὸ τῆς ΓΖ πρὸς⟩ τὸ ἀπὸ τῆς ∠Ζ, οὕτως ἡ ΓΕ πρὸς τὴν Ε∠, τουτέστιν ἡ Α πρὸς τὴν Β. αἱ ἄρα εἰρημέναι ἐπιφάνειαι λόγον ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας τὸν τῆς Α πρὸς τὴν Β ταῦτα γὰρ ἐν τῷ βʹ περὶ σφαίρας Ἀρχιμήδει δέδεικται (c. 3 t. I p. 207 Heib.).
3.1818.
Verilen bir daireyi iki doğruyla üç eşit parçaya bölmek. Problemin [sayılarla] tam çözülemeyeceği açıktır; ama işe yarasın diye daireyi yaklaşık olarak şöyle böleceğiz. Merkezi A olan daire verilmiş olsun; içine kenarlarından biri BG olan bir eşkenar üçgen çizilsin, ona paralel DAE çizilsin ve BD ile DG birleştirilsin. DBG kesmesinin bütün dairenin yaklaşık üçte biri olduğunu söylüyorum. BA ile AG birleştirilsin; öyleyse ABGZB dilimi bütün dairenin üçte biridir. ABG üçgeni BGD üçgenine eşittir; öyleyse BDGZ şekli bütün dairenin üçte biridir. DBG kesmesi bu şekilden, bütün daireye oranla [çok küçük] bir miktar kadar büyüktür. Aynı şekilde eşkenar üçgenin bir başka kenarını da çizerek bir üçte birlik parça daha ayırırız; böylece geriye kalan da bütün dairenin üçte biri olacaktır.
ιη. | Τὸν δοθέντα κύκλον διελεῖν εἰς τρία ἕσα θυσὶν εὐθείαις. τὸ μὲν οὖν πρόβλημα ὅτι οὐ ῥητόν ἐστι, δῆλον, τῆς εὐχρηστίας δὲ ἕνεκεν διελοῦμεν αὐτὸν ὡς ἔγγιστα οὕτω. ἔστω ὁ δοθεὶς κύκλος, οὗ κέντρον τὸ Α, καὶ ἐνηρμόσθω εἰς αὐτὸν τρίγωνον ἰσόπλευρον, οὗ πλευρὰ ἡ ΒΓ, καὶ παράλληλος αὐτῇ ἤχθω ἡ ∠ΑΕ καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΒΑ ∠Γ. λέγω ὅτι τὸ ∠ΒΓ τμῆμα τρίτον ἔγγιστά ἐστι μέρος τοῦ ὅλου κύκλου. ἐπεζεύχθωσαν γὰρ αἱ ΒΑ ΑΓ. ὁ ἄρα ΑΒΓΖΒ τομεὺς τρίτον ἐστὶ μέρος τοῦ ὅλου κύκλου. καὶ ἔστιν ἴσον τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τῷ ΒΓ∠ τριγώνῳ· τὸ ἄρα Β∠[Ζ]ΓΖ σχῆμα τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ ὅλου κύκλου, ᾧ δὴ μεῖ⟨ζ⟩όν ἐστιν αὐτοῦ τὸ ∠ΒΓ τμῆμα ὄντος ὡς πρὸς τὸν ὅλον κύκλον. ὁμοίως δὲ καὶ ἑτέραν πλευρὰν ἰσοπλεύρου τριγώνου ἐγγράψαντες ἀφελοῦμεν ἕτερον τρίτον μέρος· ὥστε καὶ τὸ καταλ⟨ε⟩ιπόμενον τρίτον μέρος ἔσται [μέρος] τοῦ ὅλου κύκλου.
3.1919.
Bir ABG üçgeni verildiğinde, DA, DB ve DG doğruları birleştirilince ABD, DBG ve GAD üçgenleri eşit olacak biçimde bir D noktası almak. Yapılmış olsun; BG'ye paralel DE çizilsin ve EG birleştirilsin. Öyleyse DBG üçgeni ABG'nin üçte biridir. DBG, EBG'ye eşittir; öyleyse ABG üçgeni EBG üçgeninin üç katıdır; dolayısıyla AB de BE'nin üç katıdır. AB verilmiştir; öyleyse BE de verilmiştir. B de verilmiştir; öyleyse E de verilmiştir. ED, BG'ye paraleldir; öyleyse ED'nin konumu verilmiştir. Yine AB'ye paralel DZ çizilsin ve ZB birleştirilsin. Aynı şekilde GA'nın da ZA'nın üç katı olduğunu göstereceğiz; öyleyse Z verilmiştir, dolayısıyla ZD'nin konumu da. DE'nin konumu da verilmiştir; öyleyse D verilmiştir. Çizim şöyle yapılır: AB'nin üçte biri olarak BE, AG'nin üçte biri olarak AZ alınsın; BG'ye paralel ED, AB'ye paralel ZD çizilsin. DA, DB ve DG birleştirilince ABD, DBG ve GDA üçgenleri eşit olur.
Sözü edilen düzlem alanların bölünmesi yeterince anlatıldı; şimdi katı cisimlere geçeceğiz. Silindirler, paralelyüzler ve genel olarak tabanları tepeleriyle aynı olan cisimler gibi her yerde aynı kalınlıkta olan katı cisimler verilen oranlara kolayca bölünür: Uzunluk hangi orandaysa hacim de o orandadır. Piramitler, koniler ve benzerleri gibi uca doğru incelen cisimlerin bölünmesi ise böyle değildir; bu yüzden onlar hakkında yazacağız.
⟨ιθ.⟩ Τριγώνου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ λαβεῖν τι σημεῖον τὸ ∠, ὥστε ἐπιζευχθεισῶν εὐθειῶν τῶν ∠Α ∠Β | ∠Γ τὰ ΑΒ∠ ∠ΒΓ ΓΑ∠ τρίγωνα ἴσα εἶναι. γεγονέτω· καὶ τῇ ΒΓ παράλληλος ἤχθω ἡ ∠Ε καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΕΓ· τὸ ἄρα ΑΒΓ τρίγωνον τρίτον μέρος ἐστὶ τοῦ ΑΒΓ. καὶ ἔστιν ἴσον τῷ ΕΒΓ· τριπλάσιον ἄρα ἐστὶ τὸ ΑΒΓ τρίγωνον τοῦ ΕΒΓ τριγώνου. ὥστε καὶ ἡ ΑΒ τῆς ΒΕ ἐστὶ τριπλῆ. καὶ ἔστι ἡ ΑΒ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΒΕ· καὶ δοθὲν τὸ Β· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ Ε· καὶ παρὰ τὴν ΒΓ [καὶ] ἡ Ε∠· θέσει ἄρα ἡ Ε∠. πάλιν δὲ τῇ ΑΒ παράλληλος ἤχθω ἡ ∠Ζ καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΖΒ. ὁμοίως δὴ δείξομεν, ὅτι καὶ ἡ ΓΑ τριπλασία ἐστὶ τῆς ΖΑ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ· θέσει ἄρα ἡ Ζ∠· θέσει δὲ καὶ ἡ ∠Ε· δοθὲν ἄρα τὸ ∠. συντεθήσεται δὴ οὕτως. εἰλήφθω τῆς μὲν ΑΒ τρίτον μέρος ἡ ΒΕ, τῆς δὲ ΑΓ ἡ ΑΖ, καὶ τῇ μὲν ΒΓ παράλληλος ἡ Ε∠, τῇ δὲ ΑΒ ἡ Ζ∠. ἐπιζευχθεῖσαι οὖν αἱ ∠Α, ∠Β, ∠Γ ποιήσουσι τὰ ΑΒ∠, ∠ΒΓ, Γ∠Α τρίγωνα ἴσα. Αἱ μὲν οὖν τῶν εἰρημένων ἐπιπέδων χωρίων διαιρέσεις αὐτάρκως εἴρηνται, ἑξῆς δὲ ἐπὶ τὰ στερεὰ χωρήσομεν. ὅσα μὲν οὖν ἰσοπαχῆ τυγχάνει στερεὰ, οἷον κύλινδροι καὶ παραλληλεπίπεδα καὶ ὅσα ἁπλῶς τὰς βάσεις ταῖς κορυφαῖς τὰς αὐτὰς ἔχει, εὐκόπως διαιρεῖται εἰς τοὺς δοθέντας λόγους. ὃν γὰρ ἔχει λόγον τὸ μῆκος, τὸν αὐτὸν ἔχει λόγον καὶ τὸ στερεὸν. τῶν δὲ μειούρων αἱ διαιρέσεις οὐχ οὕτως, οἷον πυραμίδων | καὶ κώνων καὶ τῶν τοιούτων· διὸ περὶ αὐτῶν γράψομεν.
3.2020.
Tabanı herhangi bir biçimde olan ABGD, tepesi E noktası olan bir piramit olsun; kenarlarından biri, AE, 5 birim olarak verilsin. Piramidi, tepedeki kesilip ayrılan piramit geriye kalan cismin, diyelim ki dört katı olacak biçimde tabana paralel bir düzlemle kesmek gereksin. Kesilsin ve ZHThK kesitini versin. AZ, ABGDZHThK cisminin kenarıdır; öyleyse ABGDE piramidinin ZThHKE piramidine oranı 5'in 4'e oranıdır. Piramitler birbirine karşılıklı kenarlarının küpleri oranındadır; öyleyse AE'nin küpünün EZ'nin küpüne oranı 5'in 4'e oranıdır. AE'nin küpü 125 birimdir; öyleyse EZ'nin küpü 100 birim olacaktır. Demek ki 100 birimin küp kökünü yaklaşık olarak almak gerekecektir; az sonra göstereceğimiz gibi bu 4 9/14 birimdir. Böylece EZ 4 9/14 birim alınır ve piramit Z noktasından tabana paralel bir düzlemle kesilirse istenen olur. Hesap şöyle yapılır: 5'in küpünü al; 125 olur. Piramidin bölüneceği oran 4'ün 1'e oranı olduğundan 4 ile 1'i topla; 5 olur. 125'i 4 ile çarp; 500 olur. Bunu 5'e böl; 100 olur. Bunun küp kökünü al; 4 9/14 olur. EZ bu kadar olacaktır.
100 birimin küp kökünün nasıl alınacağını şimdi söyleyelim.
100'e en yakın iki küpü, ondan büyük olanı ve küçük olanı al: 125 ile 64'tür. Büyüğü 25 birim fazla, küçüğü 36 birim eksiktir. 5'i 36 ile çarp; 180 olur. Buna 100'ü ekle; 280 olur. 180'i 280'e böl; 9/14 olur. Bunu küçük küpün kenarına, yani 4'e ekle; 4 9/14 birim olur. 100 birimin küp kökü yaklaşık olarak bu kadardır.
κ. Ἔστω γὰρ πυραμὶς βάσιν μὲν ἔχουσα οἱανδηποτοῦν τὴν ΑΒΓ∠, κορυφὴν δὲ τὸ Ε σημεῖον· καὶ δεδόσθω αὐτῆς μία πλευρὰ ἡ ΑΕ μονάδων ε. καὶ δέον ἔστω τεμεῖν αὐτὴν ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει, ὥστε τὴν ἀποτεμνομένην πρὸς τῇ κορυφῇ πυραμίδα τοῦ καταλειπομένου στερεοῦ εἶναι, εἰ τύχοι, τετραπλῆν. τεμνέσθω καὶ ποιείτω τομὴν τὸ ΖΗΘΚ. ⟨ἡ ἄρα ΑΖ⟩ πλευρά ἐστι τοῦ ΑΒΓ∠ ΖΗΘΚ στερεοῦ· ἡ ἄρα ΑΒΓ∠Ε πυραμὶς πρὸς τὴν ΖΘΗΚΕ πυραμίδα λόγον ἔχει, ὃν τὰ ε πρὸς τὰ δ. ὡς δὲ αἱ πυραμίδες πρὸς ἀλλήλας, οὕτως ο ἀπὸ τῶν ὁμολόγων πλευρῶν κύβοι· ὁ ἄρα ἀπὸ τῆς ΑΕ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς ΕΖ κύβον λόγον ἔχει, ὃν τὰ ε πρὸς τὰ δ· καὶ ἔστιν ⟨ὁ⟩ ἀπὸ τῆς ΑΕ κύβος μονάδων ρκε· ὁ ἄρα ἀπὸ τῆς ΕΖ κύβος ἔσται μονάδων ρ. δεήσει ἄρα τῶν ρ μονάδων λαβεῖν κυβικὴν πλευρὰν ὡς ἔγγιστα· ἔστι δὲ μονάδων δ καὶ θ, ὡς ἑξῆς δείξομεν. ὥστε ἐὰν ἀποληφθῇ ἡ ΕΖ μονάδων δ καὶ θ καὶ διὰ τοῦ Ζ σημείου τμηθῇ ἡ πυραμὶς ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει, ἔσται τὸ προκείμενον. συντεθήσεται δὲ οὕτως· κύβισον τὰ ε· γίγνεται ρκε. καὶ ἐπεὶ λόγος ἐστὶν, ἐν διαιρεῖται ἡ πυραμὶς, ὃν δ πρὸς α, σύνθες δ καὶ ἓν· γίγνεται ε. καὶ τὰ ρκε ἐπὶ τὸν δ· γίγνεται φ. παράβαλε παρὰ τὸν ε· γίγνεται ρ· καὶ τούτων κυβικὴν πλευράν· γίγνεται δ καὶ θ. τοσούτου ἔσται ἡ ΕΖ. Ὡς δὲ δεῖ λαβεῖν τῶν ρ μονάδων κυβικὴν πλευρὰν, νῦν ἐροῦμεν. Λαβὲ τὸν ἔγγιστα κύβον τοῦ ρ τόν τε ὑπερβάλλοντα καὶ τὸν ἐλλείποντα· ἔστι δὲ ὁ ρκε καὶ ὁ ξδ. καὶ ὅσα μὲν ὑπερβάλλει, μονάδες κε, ὅσα δὲ ἐλλείπει, μονάδες λϛ. | καὶ ποίησον τὰ ε ἐπὶ τὰ λϛ· γίγνεται ρπ· καὶ τὰ ρ· γίγνεται σπ. ⟨καὶ παράβαλε τὰ ρπ παρὰ τὰ σπ·⟩ γίγνεται θ. πρόσβαλε τῇ [κατὰ] τοῦ ἐλάσσονος κύβου πλευρᾷ, τουτέστι τῷ δ· γίγνεται μονάδες δ καὶ θ. τοσούτων ἔσται ἡ τῶν ρ μονάδων κυβικὴ πλευρὰ ὡς ἔγγιστα.
3.2121.
Verilen bir koniyi tabana paralel bir düzlemle verilen oranda bölmek. Tabanı AB dairesi, tepesi G olan koni verilmiş olsun; kenarı 5 birim olsun. Bunu, söylendiği gibi, tepedeki kesilip ayrılan koni geriye kalan kesik koninin dört katı olacak biçimde bölmek istensin. Piramit için söylenenlere uygun olarak, AG'nin küpünün GD'nin küpüne oranı 5'in 4'e oranı olacaktır; öyleyse GD'nin küpü 100 birim, GD'nin kendisi de yaklaşık 4 9/14 birim olacaktır. GD bu kadar alınsın; D'den tabana paralel bir düzlem geçirilsin ve DE dairesini kesit olarak versin; bu düzlem istenen işi görecektir.
κα. Τὸν δοθέντα κῶνον διελεῖν ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ. ἔστω ὁ δοθεὶς κῶνος, οὗ βάσις μέν ἐστιν ὁ ΑΒ κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Γ. καὶ ἔστω αὐτοῦ ἡ πλευρὰ μονάδων ε. καὶ ἐπιτετάχθω διελεῖν, ὡς εἴρηται, ὥστε τὸν ἀποτεμνόμενον πρὸς τῇ κορυφῇ κῶνον τετραπλασίονα εἶναι τοῦ καταλειπομένου κολούρου κώνου. ἀκολούθως οὖν τοῖς ἐπὶ τῆς πυραμίδος εἰρημένοις ἕξει ὁ ἀπὸ τῆς ΑΓ κύβος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Γ∠ κύβον λόγον, ὃν ἔχει τὰ ε πρὸς τὰ δ· ὁ ἄρα ἀπὸ τῆς Γ∠ κύβος ἔσται μονάδων ρ· αὐτὴ ἄρα ἡ Γ∠ ἔσται μονάδων δ καὶ θ ἔγγιστα. ἀπειλήφθω οὖν ἡ Γ∠ τοσούτων. καὶ διὰ τοῦ ∠ ἐπίπεδον ἐκβεβλήσθω παράλληλον τῇ βάσει καὶ ποιείτω τομὴν τὸν ∠Ε κύκλον, ὃς ποιήσει τὸ προκείμενον.
3.2222.
Şimdi verilen oranda bölünmesi gereken bir kesik koni verilmiş olsun; tabanı AB dairesi, tepesi DE [dairesi] olsun. Bunu, tepe tarafındaki parça geriye kalanın dört katı olacak biçimde tabana paralel bir düzlemle bölmek istensin. AB dairesinin çapı 28, DE'ninki 21 birim, yüksekliği 12 birim olarak verilsin. Söylendiği gibi ZH dairesiyle, DEZH kesik konisi ZHAB kesik konisinin dört katı olacak biçimde bölünmüş olsun; öyleyse ABDE kesik konisinin DEZH'ye oranı 5'in 4'e oranıdır. ABDE kesik konisi verilmiştir, çünkü tabanlarının çapları da yüksekliği de verilmiştir; öyleyse DEZH kesik konisi de verilmiştir.
Şimdi DTh dikmesi indirilsin ve koni tamamlansın; tepesi G, ekseni GD olsun. DE verildiğinden DL, yani KTh de verilmiştir. DK da verilmiştir; öyleyse geriye kalan ATh da verilmiştir. Dolayısıyla KD'nin ATh'ye oranı verilmiştir, öyleyse GK'nin DTh'ye oranı da. DTh verilmiştir; öyleyse GK verilmiştir. Bunun KL kısmı verilmiştir, çünkü DTh'ye eşittir; öyleyse geriye kalan GD de verilmiştir. Böylece GDE konisi, [ZH] ve GBA konisi verilmiştir; dolayısıyla GAB ile DEG konilerinin GHZ konisine oranı da verilmiştir. Koniler birbirine GK ile GL'nin küplerinin GM'nin küpüne oranındadır. GK ile GL'nin küpleri verilmiştir; öyleyse GM'nin küpü de verilmiştir; dolayısıyla GM de, öyleyse LM de verilmiştir. Böylece KL'nin LM'ye, yani AD'nin AZ'ye oranı verilmiştir. AD verilmiştir, çünkü DTh ile ThA'nın her biri verilmiştir; öyleyse AZ de verilmiştir. Dolayısıyla Z verilmiştir, öyleyse Z'den geçen kesit, yani ZH dairesi de verilmiştir.
Hesap çözümlemeye uygun olarak şöyle yapılır: Kesik koninin hacmini öğrendiğimiz gibi bul; 5698 olur. Bunu 4 ile çarp; 22 792 olur. Bunu 5'e böl; 4558 2/5 olur. DEZH kesik konisinin hacmi bu kadar olacaktır. 28'den 21'i çıkar; kalan 7'nin yarısı 3 1/2'dir. 28'in yarısı da 14'tür. 3 1/2'nin 14'e oranı neyse, yüksekliğin, yani 12'nin bulunacak sayıya oranı o olsun; bu sayı 48'dir. Bundan 12'yi çıkar; kalan 36'dır; GDE konisinin ekseni 36 birim olacaktır. DE çapı 21 birimdir; öyleyse koninin hacmi, öğrendiğimiz gibi, 4158 olacaktır. Bunu hem 5698'e hem 4558 2/5'e ekle; 9856 ile 8716 2/5 olur. 48'in ve 36'nın küpünü al [metnin bu kısmındaki sayılar bozuk aktarılmıştır]. 9856'nın 8716 2/5'e oranı neyse, 48'in küpünün [110 592] bulunacak sayıya oranı o olsun; [yaklaşık 97 800] çıkar. Bunun küp kökünü yaklaşık olarak al; 46 olur. Bundan 36'yı çıkar; kalan 10 birimdir. Yüksekliğin 12'sini kendisiyle çarp; 144 olur. 3 1/2'yi kendisiyle çarp; 12 1/4 olur. Bunları topla; 156 1/4 olur; kökü 12 1/2'dir. Kesik koninin DA kenarı 12 1/2'dir. Yüksekliğin 12'sinin 10'a oranı neyse, 12 1/2'nin bulunacak sayıya oranı o olsun; bu 10 5/12'dir. Koni, söylendiği gibi Z noktasından kesilsin; istenen olur.
κβ. | Ἔ⟨στ⟩ω δὴ [ὁ] δοθεὶς ⟨κόλουρος⟩ κῶνος, ὃν δεῖ διελεῖν ἐν τῷ δοθέντι λόγῳ. ἔστω βάσις μὲν ὁ ΑΒ κύκλος, κορυφὴ δὲ ὁ ∠Ε. καὶ ἐπιτετάχθω διελεῖν αὐτὸν ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει, ὥστε τὸ πρὸς τῇ ⟨κορυφῇ⟩ τμῆμα τετραπλάσιον εἶναι τοῦ καταλειπομένου· δεδόσθω δʼ ἡ μὲν τοῦ ΑΒ κύκλου διάμετρος μονάδων κη, ἡ δὲ τοῦ ΑΕ μονάδων κα, τὸ δὲ ὕψος μονάδων ιβ· καὶ διῃρήσθω, ὡς εἴρηται, τῷ ΖΗ κύκλῳ, ὥστε τὸν ∠ΕΖΗ κῶνον κόλουρον τετραπλασίονα εἶναι τοῦ ΖΗΑΒ κολούρου κώνου· ὁ ἄρα ΑΒ∠Ε κωνοκόλουρος πρὸς τὸν ∠ΕΖΗ λόγον ἔχει, ὃν ε πρὸς δ. καὶ ἔστιν ὁ ΑΒ∠Ε κωνοκόλουρος δοθείς· αἱ γὰρ διάμετροι τῶν βάσεων αὐτοῦ δοθεῖσαί εἰσιν καὶ ἔτι τὸ ὕψος δοθέν· δοθεὶς ἄρα καὶ ὁ ∠ΕΖΗ κωνοκόλουρος. ἤχθω δὴ κάθετος ἡ ∠Θ καὶ προσηυξήσθω ὁ κῶνος. καὶ ἔστω αὐτοῦ κορυφὴ τὸ Γ, ἄξων δὲ ὁ Γ∠. ἐπεὶ ἡ ∠Ε ἔστι δοθεῖσα, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ∠Λ, τουτέστιν ἡ ΚΘ. ἀλλὰ καὶ ἡ ∠Κ δοθεῖσά ἐστιν· καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΘ δοθεῖσά ἐστιν· λόγος ἄρα τῆς Κ∠ πρὸς ΑΘ δοθείς· ὥστε καὶ τῆς ΓΚ πρὸς ∠Θ· καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ∠Θ· δοθεῖσα ἄρα ἡ ΓΚ· ὧν ἡ ΚΛ δοθεῖσά ἐστιν· ἴση γάρ ἐστι τῇ ∠Θ. καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ Γ∠ δοθεῖσά ἐστιν· δοθεὶς ἄρα ἐστὶν ὁ Γ∠Ε κῶνος κ[αὶ ἡ] ΖΗ· καὶ ἔτι ὁ ΓΒΑ· λόγος ἄρα τῶν ΓΑΒ, ∠ΕΓ κώνων πρὸς τὸν ΓΗΖ κῶνον. | ὡς δὲ οἱ κῶνοι πρὸς ἀλλήλους, οὕτω καὶ ο⟨ἱ απὸ τῶ⟩ν ΓΚΛ κύβοι πρὸς τὸν ἀπὸ τοῦ ΓΜ κύβον. δ⟨οθέντες⟩ δὲ οἱ ἀπὸ τῶν ΚΓΛ κύβοι· δοθεὶς ἄρα καὶ ὁ ἀπὸ τῆς ΓΜ κύβος· δοθεῖο⟨α⟩ ἄρα ἡ ΓΜ· ὥστε καὶ ἡ ΛΜ· λόγος ἄρα τῆς ΚΛ πρὸς τὴν ΛΜ, τουτέστι τῆς Α∠ πρὸς ΑΖ δοθείς· καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ Α∠, ἐπεὶ καὶ ἑκατέρα τῶν ∠Θ ΘΑ· δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΑΖ· δοθὲν ἄρα τὸ Ζ· ὥστε καὶ ἡ ⟨διʼ⟩ αὐτοῦ τομὴ, τουτέστιν ὁ ΖΗ κύκλος. συντεθήσεται δὲ ἀκολούθως τῇ ἀναλύσει οὕτως· λαβὲ τὸ στερεὸν τοῦ κολουροκώνου, ὡς ἐμάθομεν. γίνεται ⟨εχ𝔮η⟩. ταῦτα ἐπὶ τὸν δ· γίγνεται μ βψ 𝔮β. παράβαλε παρὰ τὸν ε· γίγνεται δφνη β· τοσούτου ἔσται τὸ ἐμβαδὸν τοῦ ∠ΕΖΗ κολουροκώνου. καὶ ἀπὸ τῶν κη ἄφελε κα· λοιπὰ ζ· τούτων τὸ ἥμισυ· γίγνεται γU+2220· καὶ τῶν κη τὸ ἥμισυ· γίγνεται ιδ· καὶ ποίησον ὡς τὰ γU+2220· πρὸς τὰ ιδ, οὕτως τὸ ὕψος, τουτέστι τὰ ιβ, πρὸς ἄλλον τινά· ἔστι δὲ πρὸς μη. ἄφελε τὰ ιβ· λοιπὰ λϛ· ἔσται ὁ ἄξων τοῦ Γ∠Ε κώνου μονάδων λϛ. καὶ ἔστιν ἡ ∠Ε διάμετρος μονάδων κα· τὸ ἄρα στερεὸν τοῦ κώνου, ὡς ἐμάθομεν, ἔσται δρνη· πρόσθες ταῦτα ἑκατέρῳ τῷ τε εχ𝔮η καὶ τῷ δφνη β· γίγνεται θωνϛ· καὶ τὰ δρνη· γίγνεται μ διδ· ⟨σύνθες τὰ δφνη β καὶ τὰ δρνη· γίγνεται μ διδ⟩. καὶ κύβισον τὸν μη· καὶ ἔτι τὸν λϛ· καὶ σύνθες τοὺς β κύβους· γίνονται μ ξσμη. ποίησον οὖν ὡς τὰ μ διδ πρὸς τὸ [ἀπὸ] ηψιϛ β, οὕτως μ ζσμη πρός τι· ἔστι δὲ πρὸς μ ζν. τούτων λαβὲ κυβικὴν πλευρὰν ὡς ἔγγιστα· γίγνονται μϛ. ἄφελε τὰς λϛ· λοιπαὶ μονάδες ι· καὶ τὰ ιβ τοῦ ὕψους ἐφʼ ἑαυτά· γίνεται ρμδ· καὶ τὰ γU+2220 ἐφʼ ἑαυτά· γίγνεται ιβ δ΄. σύνθες· γίγνονται ρνϛ δʹ· ὧν πλευρὰ γίγνεται ιβU+2220· ἡ τοῦ κωνο[υ]κολούρου πλευρὰ ἡ ∠Α ιβU+2220· καὶ ποίησον ὡς τὰ ιβ τοῦ ὕψους πρὸς τὰ ι, οὕτως τὰ ιβU+2220 πρὸς τί· | ἔστι δὲ πρὸς ι ε. καὶ διὰ τοῦ Ζ σημείου τετμήσθω ὁ κῶνος, ὡς εἴρηται. καὶ ἔσται τὸ προκείμενον.
3.2323.
Verilen bir küreyi, kürenin kesmeleri birbirine istenen oranda olacak biçimde bir düzlemle kesmek. Verilen oran A'nın B'ye oranı olsun. Kürenin en büyük dairelerinden biri, merkezi G, çapı DE olan daire, bir düzlemde ayrıca çizilsin. GE'ye eşit EZ alınsın ve ZH'nin HE'ye oranı A'nın B'ye oranına eşit olacak biçimde H'de kesilsin. DE de, EZ'nin ZH'ye oranı ED'nin karesinin DTh'nin karesine oranına eşit olacak biçimde Th'de kesilsin. DE'ye dik ThKL çizilsin ve KD birleştirilsin. Kürenin yüzeyinde rastgele bir M noktası alınsın; kutbu M, uzaklığı KD'ye eşit olan NX dairesi kürenin yüzeyine çizilsin. Çizilen dairenin ayırdığı kesmelerin birbirine A'nın B'ye oranında olduğunu söylüyorum. Bunu da aynı şekilde Arkhimedes Küre ve Silindir Üzerine'sinin II. kitabında göstermiştir.
κγ. Τὴν δοθεῖσαν σφαῖραν ἐπιπέδῳ τεμεῖν, ὥστε τὰ τμήματα τῆς σφαίρας πρὸς ἄλληλα λόγον ἔχειν τὸν ἐπιταχθέντα. ἔστω δὴ ὁ δοθεὶς λόγος τῆς Α πρὸς τὴν Β· καὶ ἐκκείσθω κύκλος ἐν ἐπιπέδῳ εἷς τῶν μεγίστων τῶν ἐν τῇ σφαίρᾳ, οὗ κέντρον μὲν τὸ Γ, διάμετρος δὲ ἡ ∠Ε· καὶ τῇ ΓΕ ἴση κείσθω ἡ ΕΖ καὶ τετμήσθω κατὰ τὸ Η, ὥστε εἶναι ὡς τὴν ΖΗ πρὸς τὴν ΗΕ, τὴν Α πρὸς τὴν Β· ἡ δὲ ∠Ε τετμήσθω κατὰ τὸ Θ, ὥστε εἶναι ὡς τὴν ΕΖ πρὸς ΖζΗ, οὕτως τὸ ἀπὸ Ε∠ πρὸς τὸ ἀπὸ ∠Θ· καὶ τῇ ∠Ε πρὸς ὀρθὰς ἡ ΘΚΛ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ Κ∠· καὶ εἰλήφθω τυχὸν σημεῖον ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας καὶ πόλῳ τῷ Μ, διαστήματι ⟨δὲ⟩ [τῷ] ἴσῳ τῇ Κ∠ κύκλος γεγράφθω ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς σφαίρας ὁ ΝΞ. λέγω ὅτι τὰ ἀπολαμβανόμενα τμήματα ὑπὸ τοῦ γραφέντος κύκλου πρὸς ἄλληλα λόγον ἔχει, ὃν ἡ Α πρὸς τὴν Β. τοῦτο γὰρ ὁμοίως | Ἀρχιμήδει δέδεικται ἐν τῷ βʹ περὶ σφαίρας (c. 4 t. 1 p. 210 Heib.).