Heron
Katoptrika
Κατοπτρικά
1Fragman.
Herkesçe kabul edilmiştir ki tabiat hiçbir şeyi boşuna yapmaz, boşuna emek harcamaz. Yansımanın eşit açılarla olduğunu kabul etmezsek, tabiat eşit olmayan açılarla boşuna emek harcamış olur: görme ışını görülen nesneye kısa bir yoldan ulaşacağı yerde, onu uzun bir yoldan yakalıyor görünecektir. Çünkü gözden aynaya, oradan da görülen nesneye giden doğrulardan eşit olmayan açılar oluşturanların, eşit açılar oluşturanlardan daha uzun olduğu görülecektir. Bunun doğru olduğu şuradan anlaşılır.
Ayna AB doğrusu olarak alınsın; gören G, görülen D olsun; görme ışınının aynaya çarpıp görülen nesneye doğru yansıdığı nokta E olsun; GE ile ED birleştirilsin. Diyorum ki AEG açısı DEB açısına eşittir. Eşit değilse, görme ışınının aynaya çarpıp eşit olmayan açılarla yansıdığı başka bir Z noktası olsun; GZ ile ZD birleştirilsin. Açıktır ki GZA açısı DZE açısından büyüktür. Diyorum ki AB doğrusuyla eşit olmayan açılar oluşturan GZ ve ZD doğruları, AB ile eşit açılar oluşturan GE ve ED doğrularından daha uzundur.
D'den AB'ye H noktasında bir dikme indirilsin ve aynı doğru üzerinde Th'ye kadar uzatılsın. H'deki açıların eşit olduğu açıktır, çünkü diktirler. DH, HTh'ye eşit olsun; ThZ ile ThE birleştirilsin. Kurulum bu kadar.
DH, HTh'ye eşit, DHE açısı ThHE açısına eşit ve HE iki üçgenin ortak kenarı olduğundan, ThE tabanı ED tabanına eşittir; HThE üçgeni DHE üçgenine eşittir ve eşit kenarların karşısındaki öbür açılar da birbirine eşittir. Demek ki ThE, ED'ye eşittir. Yine HD, HTh'ye eşit, DHZ açısı ThHZ açısına eşit ve HZ, DHZ ile ThHZ üçgenlerinin ortak kenarı olduğundan, ThZ tabanı ZD tabanına eşittir ve ZHD üçgeni ThHZ üçgenine eşittir. Demek ki ThZ, ZD'ye eşittir.
ThE, ED'ye eşit olduğuna göre her ikisine EG eklensin. Demek ki GE ile ED, GE ile ETh'ye eşittir; öyleyse GTh'nin bütünü GE ile ED'nin toplamına eşittir. Her üçgende iki kenar, nasıl seçilirse seçilsin, kalan kenardan büyük olduğundan, ThZG üçgeninde ThZ ile ZG kenarları tek başına GTh'den büyüktür. Ama GTh, GE ile ED'nin toplamına eşittir. Demek ki ThZ ile ZG, GE ile ED'den büyüktür. ThZ ise ZD'ye eşittir. Demek ki ZG ile ZD, GE ile ED'den büyüktür. Eşit olmayan açıları oluşturanlar da GZ ve ZD'dir. Öyleyse eşit olmayan açıları oluşturan doğrular, eşit açıları oluşturan doğrulardan daha uzundur.
FRAGMENTUM. Ἐπειδὴ γὰρ τοῦτο ὡμολογημένον ἐστὶ παρὰ πᾶσιν, ὅτι οὐδὲν μάτην ἐργάζεται ἡ φύσις οὐδὲ ματαιοπονεῖ, ἐὰν μὴ δώσωμεν πρὸς ἴσας γωνίας γίνεσθαι τὴν ἀνάκλασιν, πρὸς ἀνίσους ματαιοπονεῖ ἡ φύσις, καὶ ἀντὶ τοῦ διὰ βραχείας περιόδου φθάσαι τὸ ὁρώμενον τὴν ὄψιν, διὰ μακρᾶς περιόδου τοῦτο φανήσεται καταλαμβάνουσα. εὑρεθήσονται γὰρ αἱ τὰς ἀνίσους γωνίας περιέχουσαι εὐθεῖαι, αἵτινες ἀπὸ τῆς ὄψεως [περιέχουσαι] φερομένας πρὸς τὸ κάτοπτρον κἀκεῖθεν πρὸς τὸ ὁρώμενον, μείζονες οὖσαι τῶν τὰς ἴσας γωνίας περιεχουσῶν εὐθειῶν. καὶ ὅτι τοῦτο ἀληθές, δῆλον ἐντεῦθεν. Ὑποκείσω γὰρ τὸ κάτοπτρον εὐθεῖά τις ἡ ΑΒ, καὶ ἔστω τὸ μὲν ὁρῶν Γ, τὸ δʼ ὁρώμενον τὸ ∠, τὸ δὲ Ε σημεῖον τοῦ κατόπτρου, ἐν ᾧ προσπίπτουσα ἡ ὄψις ἀνακλᾶται πρὸς τὸ ὁρώμενον, ἔστω, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΕ Ε∠. λέγω ὅτι ἡ ὑπὸ ΑΕΓ γωνία ἴση ἐστὶ τῇ ὑπὸ ∠ΕΒ. εἰ γὰρ μὴ ἔστιν ἴση, ἔστω ἕτερον σημεῖον τοῦ κατόπτρου, ἐν ᾧ προσπίπτουσα ἡ ὄψις πρὸς ἀνίσους γωνίας ἀνακλᾶται, τὸ Ζ, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΓΖ, Ζ∠. δῆλον ὅτι ἡ ὑπὸ ΓΖΑ γωνία μείζων ἐστὶ τῆς ὑπὸ ∠ΖΕ γωνίας. λέγω ὅτι αἱ ΓΖ, Ζ∠ εὐθεῖαι, αἵτινες τὰς ἀνίσους γωνίας περιέχουσιν ὑποκειμένης τῆς ΑΒ εὐθείας, μείζονές εἰσι τῶν ΓΕ, Ε∠ εὐθειῶν, αἵτινες τὰς ἴσας γωνίας περιέχουσι μετὰ τῆς ΑΒ. ἤχθω γὰρ κάθετος ἀπὸ τοῦ ∠ ἐπὶ τὴν ΑΒ κατὰ τὸ Η σημεῖον | καὶ ἐκβεβλήσθω ἐπʼ εὐθείας ὡς ἐπὶ τὸ Θ. φανερὸν δὴ ὅτι αἱ πρὸς τῷ γωνίαι ἴσαι εἰσίν. ὀρθαὶ γάρ εἰσι. καὶ ἔστω ἡ ∠Η τῇ ΗΘ ἴση, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΘΖ καὶ ἡ ΘΕ. αὕτη μὲν ἡ κατασκευή. ἐπεὶ οὖν ἴση ἐστὶν ἡ ∠ τῇ ΗΘ, ἀλλὰ καὶ ἡ ὑπὸ ∠ΗΕ γωνία τῇ ὑπὸ ΘΗΕ γωνίᾳ ἴση ἐστί, κοινὴ δὲ πλευρὰ τῶν δύο τριγώνων ἡ ΗΕ, καὶ βάσις ἡ ΘΕ βάσει τῇ Ε∠ ἴση ἐστί, καὶ τὸ ΗΘΕ τρίγωνον τῷ ∠ΗΕ τριγώνῳ ἴσον ἐστί, καὶ ⟨αἱ⟩ λοιπαὶ γωνίαι ταῖς λοιπαῖς γωνίαις εἰσὶν ἴσαι, ὑφʼ ἃς αἱ ἴσαι πλευραὶ ὑποτείνουσιν. ἴση ἄρα ἡ ΘΕ τῇ Ε∠. πάλιν ἐπειδὴ τῇ ΗΘ ἴση ἐστὶν ἡ Η∠ καὶ γωνία ἡ ὑπὸ ∠ΗΖ γωνίᾳ τῇ ὑπὸ ΘΗΖ ἴση ἐστί, κοινὴ δὲ ἡ ΗΖ τῶν δύο τριγώνων τῶν ∠ΗΖ καὶ ΘΗΖ, καὶ βάσις ἄρα ἡ ΘΖ βάσει τῇ Ζ∠ ἴση ἐστί, καὶ τὸ ΖΗ∠ τρίγωνον τῷ ΘΗΖ τριγώνῳ ἴσον ἐστίν. ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ΘΖ τῇ Ζ∠. καὶ ἐπεὶ ἴση VG: τὸ Ald. 15 δ G: δηθ V AId 17 f. βάσις 〈ἄρα〉 ἐστὶν ἡ ΘΕ τῇ Ε∠, κοινὴ προσκείσθω ἡ ΕΓ. δύο ἄρα αἱ ΓΕ, Ε∠ δυσὶ ταῖς ΓΕ, ΕΘ ἴσαι εἰσίν. ὅλη ἄρα ἡ ΓΘ δυσὶ ταῖς ΓΕ, Ε∠ ἴση ἐστί. καὶ ἐπεὶ παντὸς τριγώνου αἱ δύο πλευραὶ τῆς λοιπῆς μείζονές εἰσι πάντῃ μεταλαμβανόμεναι, τριγώνου ἄρα τοῦ ΘΖΓ αἱ δύο πλευραὶ αἱ ΘΖ, ΖΓ μιᾶς τῆς ΓΘ μείζονές εἰσιν. ἀλλʼ ἡ ΓΘ ἴση ἐστὶ ταῖς ΓΕ, Ε∠. αἱ ΘΖ. ΖΓ ἄρα μείζονές εἰσι τῶν ΓΕ, Ε∠. ἀλλʼ ἡ ΘΖ τῇ Ζ∠ ἐστὶν ἴση. αἱ ΖΓ, Ζ∠ ἄρα τῶν ΓΕ, Ε∠ μείζονές εἰσι. καί εἰσιν αἱ ΓΖ, ∠ αἱ τὰς ἀνίσους γωνίας περιέχουσαι· αἱ ἄρα τὰς ἀνίσους γωνίας περιέχουσαι μείζονές εἰσι τῶν τὰς ἴσας γωνίας περιεχουσῶν.