İçeriğe geç
Heron

Heron

Mekanik Fragmanları

Μηχανικά

1.1I. Kitap

1.

Heron'un metni

Verilen bir yükü verilen bir kuvvetle, dişli tekerlekleri yan yana dizerek hareket ettirmek.

Sandık gibi bir çatkı yapılsın. Uzun ve birbirine paralel duvarlarına, aralarında belli aralıklar bulunan paralel eksenler yerleştirilsin; öyle ki eksenlere bitişik dişli tekerlekler yan yana durup birbirine geçsin. Bunun nasıl olacağını şimdi göstereceğiz.

1.1

1. Τῇ δοθείσῃ δυνάμει τὸ δοθὲν βάρος κινῆσαι διὰ τυμπάνων ὀδοντωτῶν παραθέσεως. Κατεσκευάσθω πῆγμα καθάπερ γλωσσόκομον· εἰς τοὺς μακροὺς καὶ παραλλήλους τοίχους διακείσθωσαν ἄξονες παράλληλοι ἑαυτοῖς ἐν διαστήμασι κείμενοι ὥστε τὰ συμφυῆ αὐτοῖς ὀδοντωτὰ τύμπανα παραΤῆς αὐτῆς δέ ἐστιν θεωρίας τὸ δοθὲν βάρος τῇ δοθείσῃ δυνάμει κινῆσαι· τοῦτο γὰρ Ἀρχιμήδους μὲν εὕρημα λέγεται μηχανικόν, ἐφʼ ῳ λέγεται εἰρηκέναι· δός μοι, φησί, ποῦ στῶ καὶ κινῶ τὴν γῆν. Ἥρων δὲ ὁ Ἀλεξανδρεὺς πάνυ σαφῶς αὐτοῦ τὴν κατασκευὴν ἐξέθετο ἐν τῷ καλουμένῳ Βαρουλκῷ, λῆμμα λαβὼν ὅπερ ἐν τοῖς Μηχανικοῖς ἀπέδειξεν, ἔνθα καὶ περὶ τῶν εʹ δυνάμεων διαλαμβάνει, τουτέστιν τοῦ τε σφηνὸς καὶ μοχλοῦ καὶ κοχλίου καὶ πολυσπάστου καὶ ἄξονος ἐν τῷ περιτροχίῳ, διʼ ὧν τὸ δοθὲν ⟨βάρος τῇ δοθείσῃ⟩ δυνάμει κινεῖται καθʼ ἑκάστην δύναμιν. ἐν δὲ τῷ Βαρουλκῷ διὰ τυμπάνων ὀδοντωτῶν παραθέσεως ἐκίνει τὸ δοθὲν βάρος τῇ δοθείσῃ δυνάμει, τῆς διαμέτρου τοῦ τυμπάνου πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ἄξονος λόγον ἐχούσης ὃν εʹ πρὸς αʹ, τοῦ κινουμένου βάρους ὑποκειμένου ταλάντων χιλίων, ⟨τῆς δὲ κινούσης δυνάμεως ὑποκειμένης⟩ ταλάντων εʹ. Ἔστω δὴ ἡμᾶς ἐπὶ διπλασίου λόγου τὸ αὐτὸ δεικνύναι καὶ ταλάντων ρξʹ ὄντος τοῦ κινουμένου βάρους ἀντὶ χιλίων καὶ τῆς κινούσης αὐτὸ δυνάμεως ὑποκειμένης ταλάντων δ΄

s258Sözü edilen sandık ABGD olsun; içinde, söylendiği gibi yerleştirilmiş ve rahatça dönebilen EZ ekseni bulunsun. Bu eksene bitişik, çapı EZ ekseninin çapının, diyelim ki, beş katı olan dişli bir HTh tekerleği olsun. Kurulumu bir örnek üzerinden yapmak için çekilecek yük bin talant, hareket ettiren kuvvet de beş talant olsun; yani hareket ettiren insan ya da çocuk, makine olmadan kendi başına beş talant çekebilsin. Yükten gelen halatlar AB duvarındaki bir delikten geçirilip EZ ekseninin etrafına sarılırsa, sarıldıkça yükü hareket ettirir. Ama HTh tekerleğinin dönmesi için […] iki yüz talanttan fazla bir kuvvet bulunmalıdır, çünkü varsaydığımız gibi tekerleğin çapı eksenin çapının beş katıdır.

s258

κεῖσθαι καὶ συμπεπλέχθαι ἀλλήλοις, καθὰ μέλλομεν δηλοῦν. Ἔστω τὸ εἰρημένον γλωσσόκομον τὸ ΑΒΓ∠, ἐν ἄξων ἔστω διακείμενος, ὡς εἴρηται, καὶ δυνάμενος εὐλύτως στρέφεσθαι ὁ ΕΖ. τούτῳ δὲ συμφυὲς ἔστω τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΗΘ ἔχον τὴν διάμετρον, εἰ τύχοι, πενταπλασίονα ⟨τῆς⟩ τοῦ ΕΖ ἄξονος διαμέτρου. καὶ ἵνα ἐπὶ παραδείγματος τὴν κατασκευὴν ποιησώμεθα, ἔστω τὸ μὲν ἀγόμενον βάρος ταλάντων χιλίων, ἡ δὲ κινοῦσα δύναμις ἔστω ταλάντων ε΄, τουτέστιν ὁ κινῶν ἄνθρωπος ἢ παιδάριον, ὥστε δύνασθαι καθʼ ἑαυτὸν ἄνευ μηχανῆς ἕλκειν τάλαντα εʹ. οὐκοῦν ἐὰν τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ἐνδεδεμένα ὅπλα διά τινος ⟨ὀπῆς οὔσης⟩ ἐν τῷ ΑΒ τοίχῳ ἐπειληθῇ περὶ τὸν ΕΖ ἄξονα, κατειλούμενα τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα κινήσει τὸ βάρος. ἵνα δὲ κινηθῇ τὸ ΗΘ τύμπανον, […] μει ὑπάρχειν πλέον ταλάν|των διακοσίων διὰ τὸ τὴν διάμετρον τοῦ τυμπάνου τῆς διαμέτρου τοῦ ἄξονος, ὡς ἀντὶ ε΄, τουτέστιν ὁ κινῶν ἄνθρωπος δυνάσθω καθʼ αὑτὸν ἄνευ μηχανῆς ἕλκειν τάλαντα δʹ, καὶ ἔστω τὸ εἰρημένον ὑπʼ αὐτοῦ γλωσσόκομον τὸ ΑΒΓ∠, καὶ ἐν αὐτῷ εἰς τοὺς μακροὺς καὶ παραλλήλους τοίχους ἔστω ἄξων διακείμενος εὐλύτως στρεφόμενος ὁ ΕΖ. τούτῳ δὲ συμφυὲς ἔστω τύμπανον ὠδοντωμένον [ἀκτῖσιν ὀδοντωτοῖς] τὸ ΗΘ ἔχον τὴν διάμετρον διπλασίαν τῆς διαμέτρου [τῆς ΕΖ διαγωνίου] τοῦ ἄξονος τῆς κατὰ κρόταφον. [γίνεται γὰρ τετράγωνος μὲν περὶ μέσον ἐπὶ τοσοῦτον μῆκος, ὅσον ἐστὶν τὸ πάχος τοῦ τυμπάνου εἰς ὃ ἐναρμόζεται ἀσφαλῶς, στρογγύλος δέ πως ἢ λελοιφωμένος ἐκ τῶν ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ τυμπάνου μερῶν.] ἐὰν ἄρα τὰ ἐκ τοῦ βάρους τοῦ ἑλκομένου δεδεμένα σχοινία, καλούμενα δὲ ὅπλα διά τινος ὀπῆς [μᾶλλον δὲ ἀνατομῆς πλατείας] οὔσης ἐν τῷ ΑΒ τοίχῳ ἐπειληθῇ περὶ τὸν ΕΖ ἄξονα [ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ ΗΘ τυμπάνου] καὶ στραφῇ τὸ ΗΘ τύμπανον, τοῦτο ἐπιστρέψει καὶ τὸν συμφυῆ ἄξονα κινού | μενον περὶ τὰ ἄκρα ἐν δακτύλοις χαλκοῖς καὶ πυξίσιν ὁμοίως χαλκαῖς ⟨μὴ⟩ κινουμέναις, κειμέναις δʼ ἐν τοῖς εἰρημένοις ΑΒ, Γ∠ τοίχοις.

s260 Bu, beş kuvvete dair ispatlarda gösterilmişti. Oysa iki yüz talantlık bir kuvvetimiz yok, yalnız beş talantlık bir kuvvetimiz var. Öyleyse EZ'ye paralel ikinci bir KL ekseni yerleştirilsin ve ona bitişik dişli bir MN tekerleği bulunsun. HTh tekerleği de dişlidir, öyle ki dişleri MN tekerleğinin dişlerine geçsin. Aynı KL eksenine bitişik, çapı yine MN tekerleğinin çapının beş katı olan bir XO tekerleği olsun. Bu yüzden yükü XO tekerleği aracılığıyla hareket ettirmek isteyenin kırk talantlık bir kuvveti olması gerekecek, çünkü iki yüz talantın beşte biri kırk talanttır. Yine dişli XO tekerleğinin yanına dişli başka bir PR tekerleği konsun;

s260

ὑπεθέμεθα, πενταπλῆν ⟨εἶναι⟩. ταῦτα γὰρ ἀπεδείχθη ἐν ταῖς τῶν εʹ δυνάμεων ἀποδείξεσιν. ἀλλʼ ⟨οὐκ⟩ ἔχομέν τι τὴν δύναμιν ταλάντων διακοσίων, ἀλλὰ πέντε. γεγονέτω ὁ ἕτερος ἄξων διακείμενος ⟨παράλληλος⟩ τῷ ΕΖ ὁ ΚΛ ἔχων συμφυὲς τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΜΝ. ὀδοντῶδες δὲ καὶ τὸ ΗΘ τύμπανον, ὥστε ⟨τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ⟩ ἐναρμόζειν τοῖς ὀδοῦσι τοῦ ΜΝ τυμπάνου. τῷ δὲ αὐτῷ ἄξονι τῷ ΚΛ συμφυὲς ⟨ἔστω⟩ τύμπανον τὸ ΞΟ ἔχον ὁμοίως τὴν διάμετρον πενταπλασίονα τῆς τοῦ ΜΝ τυμπάνου διαμέτρου. διὰ δὴ τοῦτο δεήσει τὸν βουλόμενον κινεῖν διὰ τοῦ ΞΟ τυμπάνου τὸ βάρος ἔχειν δύναμιν ταλάντων μ΄, ἐπειδήπερ τῶν σʹ ταλάντων τὸ πέμπτον ἐστὶ τάλαντα μ΄. πάλιν οὖν παρακείσθω τύμπανον ὀδοντωθὲν ἕτερον ⟨τῷ ΞΟ⟩ τυμπάνῳ ὠδοντωμένῳ τὸ ἐπειλούμενα δὲ τὰ ἐκ τοῦ βάρους ὃ καλεῖται φορτίον ὅπλα κινήσει τὸ βάρος. ἵνα δὲ κινηθῇ τὸ ΗΘ τύμπανον, δεήσει δύναμιν παρασχεῖν ταλάντων πλεῖον πʹ διὰ τὸ τὴν διάμετρον τοῦ τυμπάνου τῆς διαμέτρου τοῦ ἄξονος εἶναι διπλασίαν· τοῦτο γὰρ πρόβλημά ἐστιν ὑπὸ Ἥρωνος δεικνύμενον ἐν τοῖς Μηχανικοῖς. [καὶ ἄλλα πλεῖστα προβλήματα τῶν χρησιμωτάτων καὶ βιωφελῶν γέγραπται.] ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔχομεν τὴν δοθεῖσαν δύναμιν ταλάντων π΄, ἀλλὰ ταλάντων δʹ, γεγονέτω ἕτερος ἄξων παρακείμενος παράλληλος τῷ ΕΖ ὁ ΚΛ ἔχων συμφυὲς τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΜΝ, ὥστε τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ ἐναρμόζειν τοῖς ὀδοῦσι τοῦ ΗΘ τυμπάνου. τοῦτο δὲ γίνεται, ἐὰν ὡς ἡ διάμετρος τοῦ ⟨ΗΘ⟩ τυμπάνου πρὸς τὴν διάμετρον τοῦ ΜΝ, οὕτως τὸ πλῆθος τῶν ὀδόντων τοῦ ΗΘ πρὸς τὸ πλῆθος τῶν ὀδόντων τοῦ ΜΝ. πῶς δὲ τοῦτο γίνεται, διὰ τῶν ἑξῆς δῆλον ἔσται. δοθὲν μὲν ἄρα ἐστὶν καὶ τὸ ΜΝ τύμπανον. τῷ δʼ αὐτῷ ἄξονι τῷ ΚΛ συμφυὲς ἔστω τύμπανον τὸ ΞΟ ἔχον τὴν διάμετρον διπλασίαν τῆς τοῦ ΜΝ τυμπάνου διαμέτρου. διὰ δὴ τοῦτο δεήσει τὸν βουλόμενον κινεῖν διὰ τοῦ ΞΟ τυμπάνου τὸ βάρος ἔχειν δύναμιν ταλάντων μ΄, ἐπειδήπερ τὰ πʹ τάλαντα διπλάσιά ἐστιν τῶν μ΄ ταλάντων. πάλιν δὲ παρακείσθω τῷ ΞΟ τυμπάνῳ

s262 bu başka bir eksene bitişik olsun, aynı eksene de çapı yine PR tekerleğinin çapının beş katı olan bir ST tekerleği bitişik olsun. ST tekerleği aracılığıyla yükü çeken kuvvet sekiz talant olur. Ama elimizdeki kuvvet beş talanttır. Aynı şekilde dişli ST tekerleğinin yanına dişli başka bir YPh tekerleği konsun; YPh tekerleğinin eksenine de dişli bir KhPs tekerleği bitişik olsun; bunun çapının YPh tekerleğinin çapına oranı, sekiz talantın verilen kuvvetin beş talantına oranı gibi olsun. Bunlar kurulduktan sonra ABGD sandığını havada asılı düşünür, yükü EZ ekseninden, çeken kuvveti de KhPs tekerleğinden asarsak,

s262

ΠΡ συμφυὲς ⟨ἑτέρῳ ἄξονι· τῷ δʼ αὐτῷ ἄξονι⟩ ἕτερον συμφυὲς ⟨τὸ ΣΤ⟩ ἔχον ὁμοίως πενταπλῆν τὴν διάμετρον τῆς ⟨τοῦ⟩ ΠΡ τυμπάνου διαμέτρου. ἡ δὲ ⟨δύναμις ἡ δι⟩ὰ τοῦ ΣΤ τυμπάνου [ἡ] ἕλκουσα τὸ βάρος ταλάντων η΄. ἀλλʼ ἡ ὑπάρχουσα ἡμῖν δύναμις δέται ταλάντων ε΄. ὁμοίως ἕτερον παρακείσθω τύμπανον ὀδοντωθέν, τὸ ΥΦ τῷ ΣΤ ὀδοντωθέν⟨τι· τῷ⟩ δὲ τοῦ ΥΦ τυμπάνου ἄξονι συμφυὲς ἔστω τύμπανον τὸ ΧΨ ὠδοντωμένον, οὗ ἡ διάμετρος πρὸς τὴν τοῦ ΥΦ τυμπάνου διάμετρον λόγον ἐχέτω ὃν τὰ ὀκτὼ τάλαντα πρὸς τὰ τῆς δοθείσης δυνάμεως τάλαντα ε΄. καὶ τούτων κατασκευασθέντων ἐὰν ἐπινοήσωμεν τὸ ΑΒΓ∠ ⟨γλωσσόκομον⟩ μετέωρον κείμενον καὶ ἐκ μὲν τοῦ ΕΖ ἄξονος τὸ βάρος ἐξάψωμεν, ἐκ δὲ τοῦ ΧΨ ὀδοντωθέντι | ἕτερον τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΠΡ συμφυὲς ἑτέρῳ ἄξονι, τῷ δʼ αὐτῷ ἄξονι ἕτερον συμφυὲς τύμπανον τὸ ΣΤ ἔχον μὲν ὁμοίως διπλασίαν τὴν διάμετρον τῆς τοῦ ΠΡ τυμπάνου διαμέτρου, τοὺς δὲ ὀδόντας μὴ συμπλεκομένους τοῖς ὀδοῦσι τοῦ ΜΝ τυμπάνου· ἡ ἄρα διὰ τοῦ ΣΤ τυμπάνου κινοῦσα τὸ βάρος δύναμις ἔσται ταλάντων κʹ. ἦν δὲ ἡ δοθεῖσα δύναμις ταλάντων δʹ. δεήσει οὖν πάλιν ἕτερον μὲν τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΥΦ παρακεῖσθαι τῷ ΣΤ ὀδοντωθέντι, τῷ δὲ ἄξονι τοῦ ΥΦ τυμπάνου συμφυὲς γενέσθαι τὸ ΧΨ ὠδοντωμένον, οὗ ἡ διάμετρος πρὸς τὴν τοῦ ΥΦ τυμπάνου διάμετρον λόγον ἐχέτω ὃν τὰ βʹ πρὸς α΄. ἡ ἄρα κινοῦσα τὸ βάρος δύναμις διὰ τοῦ τυμπάνου ἔσται ταλάντων ⟨ιʹ⟩. πάλιν δὴ παρακείσθω μὲν τῷ ΧΨ τυμπάνῳ ἕτερον τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ 𝒢U+A7FCϠ, τῷ δὲ ἄξονι αὐτοῦ τύμπανον ἔστω συμφυὲς ΜΜ ὠδοντωμένον ὀδοῦσιν λοξοῖς, οὗ ἡ διάμετρος πρὸς τὴν τοῦ U+A7FCϠ διάμετρον λόγον ἐχέτω ὃν ἔχει τὰ ιʹ τάλαντα πρὸς τὰ τῆς δοθείσης δυνάμεως τάλαντα δ΄. καὶ τούτων κατασκευασθέντων ἐὰν ἐπινοήσωμεν τὸ ΑΒΓ∠ γλωσσόκομον μετέωρον κείμενον ἀμεταστάτως καὶ ἐκ μὲν τοῦ ΕΖ ἄξονος βάρος ἐξάψωμεν, ἐκ δὲ τοῦ ΜΜ τυμπάνου τὴν ἕλκουσαν δύναμιν τὰ δʹ τάλαντα, οὐδοπότερον αὐτῶν καττυμπάνου

s264 eksenler rahatça döndüğü ve tekerleklerin dizilişi iyi oturduğu sürece ikisinden hiçbiri aşağı inmez; kuvvet yükü bir terazideki gibi dengeler. Bunlardan birine azıcık başka bir ağırlık eklersek o taraf ağır basar ve ağırlığın eklendiği yöne doğru iner. Öyle ki beş talantlık kuvvete, diyelim ki, bir minalık bir ağırlık eklense yükü yenip çeker.

Ağırlık eklemek yerine KhPs tekerleğinin yanına, sarmalı tekerleğin dişlerine uyan ve yuvarlak deliklerdeki milcikler üzerinde rahatça dönen bir sonsuz vida konsun. Milciklerden biri sandığın, vidanın yanındaki GD duvarından dışarı taşsın. Taşan kısım kare biçiminde yontulup […] el kolunu taşısın. Biri bu kolu tutup çevirdiğinde

s264

τὴν ἕλκουσαν δύναμιν, οὐδοπότερον αὐτῶν κατενεχθήσεται εὐλύτως στρε|φομένων τῶν ἀξόνων καὶ τῆς τῶν τυμπάνων παραθέσεως καλῶς ἁρμο⟨ζού⟩σης, ἀλλʼ ὥσπερ ⟨ἐπὶ⟩ ζυγοῦ τινος ἰσορροπήσει ἡ δύναμις τῷ βάρει. ἐὰν δὲ ἑνὶ αὐτῶν προσθῶμεν ὀλίγον ἕτερον βάρος, καταρρέψει καὶ ἐνεχθήσεται ἐφʼ ὃ προσετέθη βάρος, ὥστε ἐὰν ἓν ⟨τῇ⟩ τῶν εʹ ταλάντων δυνάμει, εἰ τύχοι, μναϊαῖον προστεθῇ βάρος, κατακρατήσει καὶ ἐπισπάσεται τὸ βάρος. Ἀντὶ δὲ τῆς προσθέσεως [τούτῳ δὲ] παρακείσθω κοχλίας τῷ ΧΨ τυμπάνῳ ἔχων τὴν ἕλικα ἁρμοστὴν τοῖς ὀδοῦσι τοῦ τυμπάνου στρεφόμενος εὐλύτως περὶ τόρμους ἐνόντας ἐν τρήμασι στρογγύλοις, ὧν ὁ μὲν ἕτερος ὑπερεχέτω εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος τοῦ γλωσσοκόμου κατὰ τὸν Γ∠ ⟨τοῖχον τὸν παρακείμενον⟩ τῷ κοχλίᾳ· ἡ ἄρα ὑπεροχὴ τετραγωνισθεῖσα λαβέτω χειρολάβην τὴν U+A7FCϚ, διʼ ἧς ἐπιλαμβανόμενός τις καὶ ἐπιστρέφων ενεχθήσεται εὐλύτως στρεφομένων τῶν ἀξόνων καὶ τῆς τῶν τυμπάνων παραθέσεως ἀκριβῶς ἁρμοζούσης, ἀλλʼ ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ τινος ἰσορροπήσει ἡ δύναμις τῶν δʹ ταλάντων ⟨τῷ βάρει τῶν ρξʹ ταλάντων⟩. ἐὰν ἄρα ἑνὶ αὐτῶν προσθῶμεν ὀλίγον τι βάρος, καταρρέψει καὶ ἐνεχθήσεται ἐφʼ ὁπότερον μέρος ἡ πρόσθεσις γεγένηται· εἰ γὰρ λόγου χάριν τῇ τῶν δ΄ ταλάντων δυνάμει μναϊαῖον προστεθῇ βάρος, κατακρατῆσαν ἐπισπάσεται τὸ βάρος τῶν ρξʹ ταλάντων. Ἀντὶ δὲ τῆς προσθέσεως παρακείσθω κοχλίας | τῷ ΜΜ τυμπάνῳ ὁ Ω‚Α ἔχων τὴν ἕλικα ἁρμόζουσαν τοῖς λοξοῖς ὀδοῦσι τοῦ τυμπάνου τοῦ ΜΜ. τοῦτο δὲ ὡς δεῖ ποιεῖν, ἐν τοῖς αὐτοῖς Μηχανικοῖς Ἥρωνος γέγραπται, καὶ ἡμεῖς δὲ τοῦτο σαφέστερον ἑξῆς γράψομεν. στρεφέσθωο δὲ ὁ κοχλίας εὐλύτως περὶ τόρμους ἐνόντας ἐν τρήμασι στρογγύλοις, ὧν ὁ ἕτερος ὑπερεχέτω εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος τοῦ γλωσσοκόμου κατὰ τὸν Γ∠ τοῖχον, καὶ ἡ ὑπεροχὴ τετραγωνισθεῖσα λαβέτω χειρολάβην ⟨τὴν⟩ ϛ‚Β, διʼ ἧς ἐπιλαβόμενοι καὶ ἐπιστρέφοντες τὸν κοχλίαν ἐπιστρέψομεν καὶ τὸ ΜΜ τύμπανον, ὥστε καὶ τὸ U+A7FCϠ

s266 vidayı ve KhPs tekerleğini, dolayısıyla ona bitişik YPh tekerleğini döndürür. Bu yüzden onun yanındaki ST de döner; ona bitişik PR, onun yanındaki XO, ona bitişik MN, onun yanındaki HTh ve nihayet ona bitişik EZ ekseni de döner; yükten gelen halatlar bu eksenin etrafına sarılarak yükü hareket ettirir. Hareket ettireceği açıktır, çünkü el kolunun kuvveti de eklenmiştir ve kol, vidanın çevresinden daha büyük bir daire çizer. Aynı merkez etrafında dönen dairelerden büyüklerin küçüklere üstün geldiği ispat edilmişti.

s266

ἐπιστρέψει τὸν κοχλίαν καὶ τὸ ΧΨ τύμπανον, ὥστε καὶ τὸ ΥΦ συμφυὲς αὐτῷ. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τὸ παρακείμενον τὸ ΣΤ ἐπιστραφήσεται καὶ τὸ συμφυὲς αὐτῷ τὸ ΠΡ καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΞΟ καὶ τὸ τούτῳ συμφυὲς τὸ ΜΝ καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΗΘ, ὥστε καὶ ὁ τούτῳ συμφυὴς ἄξων ὁ ΕΖ, περὶ ὃν ἐπειλούμενα τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα κινήσει τὸ βάρος. ὅτι γὰρ κινήσει, πρόδηλον ἐκ τοῦ προστεθῆναι ἑτέραν δύναμιν ⟨τὴν⟩ τῆς χειρολάβης, ἥτις περιγράφει κύκλον τῆς τοῦ κοχλίου περιμέτρου μείζονα. ἀπεδείχθη γὰρ ὅτι οἱ μείζονες κύκλοι τῶν ἐλασσόνων κατακρατοῦσιν, ὅταν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον κυλίωνται.

1.11Aynı düzeneğin ikinci anlatımı (Pappos)

Verilen bir yükü verilen bir kuvvetle hareket ettirmek de aynı teorinin konusudur. Bunun Arkhimedes'in mekanik bir buluşu olduğu söylenir; bu buluş üzerine "Bana basacak bir yer ver, dünyayı yerinden oynatayım" dediği anlatılır. İskenderiyeli Heron ise bunun yapılışını Barulkos (Yük Çeken) adlı eserinde çok açık biçimde ortaya koymuştur. Orada, Mekanik'te ispat ettiği bir önermeyi öncül olarak almıştır; Mekanik'te beş kuvveti, yani kamayı, manivelayı, vidayı, palangayı ve çıkrığı ele alır; verilen yük, bunların her biriyle verilen kuvvetle hareket ettirilir. Barulkos'ta ise verilen yükü verilen kuvvetle, dişli tekerlekleri yan yana dizerek hareket ettiriyordu; tekerleğin çapının eksenin çapına oranını beşe bir, hareket ettirilen yükü bin talant, hareket ettiren kuvveti beş talant varsaymıştı.

Biz aynı şeyi iki kat oranla gösterelim: hareket ettirilen yük bin talant yerine yüz altmış talant, onu hareket ettiren kuvvet de beş yerine dört talant olsun; yani hareket ettiren insan makine olmadan kendi başına dört talant çekebilsin. Sözü edilen sandık ABGD olsun; sandığın içinde, uzun ve paralel duvarlarına yerleştirilmiş, rahatça dönen EZ ekseni bulunsun. Bu eksene bitişik dişli bir HTh tekerleği olsun; bunun çapı, eksenin uçtaki çapının iki katı olsun. [Eksen, ortada tekerleğin kalınlığı kadar bir uzunlukta kare kesitlidir ve tekerlek oraya sağlamca oturur; tekerleğin iki yanında ise yuvarlak ya da yuvarlağa yakındır.] Çekilen yükten bağlanan, "takım" denen halatlar AB duvarındaki bir delikten [daha doğrusu geniş bir yarıktan] geçirilip EZ ekseninin etrafına [HTh tekerleğinin iki yanında] sarılırsa ve HTh tekerleği döndürülürse, tekerlek kendine bitişik ekseni de döndürür. Eksen uçlarından, sözü edilen AB ve GD duvarlarına yerleştirilmiş bronz halkalar ve yine bronzdan, kendileri hareket etmeyen yataklar içinde döner. "Yük" denen ağırlıktan gelen halatlar sarıldıkça yükü hareket ettirir. Ama HTh tekerleğinin dönmesi için seksen talanttan fazla bir kuvvet sağlamak gerekecektir, çünkü tekerleğin çapı eksenin çapının iki katıdır. Bu, Heron'un Mekanik'te ispat ettiği bir problemdir. [Orada en yararlı ve hayata en faydalı başka pek çok problem de yazılmıştır.]

Verilen kuvvet seksen talant değil de yalnız dört talant olduğuna göre, EZ'nin yanına ona paralel başka bir KL ekseni konsun ve ona bitişik dişli bir MN tekerleği bulunsun; öyle ki dişleri HTh tekerleğinin dişlerine geçsin. Bu, HTh tekerleğinin çapının MN'nin çapına oranı, HTh'nin diş sayısının MN'nin diş sayısına oranına eşit olursa olur. Bunun nasıl yapıldığı ilerleyen kısımdan anlaşılacaktır. Demek ki MN tekerleği de verilmiştir. Aynı KL eksenine bitişik, çapı MN tekerleğinin çapının iki katı olan bir XO tekerleği olsun. Bu yüzden yükü XO tekerleği aracılığıyla hareket ettirmek isteyenin kırk talantlık bir kuvveti olması gerekecek, çünkü seksen talant kırk talantın iki katıdır. Yine dişli XO tekerleğinin yanına, başka bir eksene bitişik dişli bir PR tekerleği konsun; aynı eksene de çapı yine PR'nin çapının iki katı olan, ama dişleri MN tekerleğinin dişlerine geçmeyen bir ST tekerleği bitişik olsun. Demek ki ST tekerleği aracılığıyla yükü hareket ettiren kuvvet yirmi talant olacaktır. Oysa verilen kuvvet dört talanttı. Öyleyse yine dişli ST'nin yanına dişli bir YPh tekerleği konmalı, YPh'nin eksenine de dişli bir KhPs tekerleği bitişik olmalı; bunun çapının YPh'nin çapına oranı ikiye bir olsun. Demek ki bu tekerlek aracılığıyla yükü hareket ettiren kuvvet on talant olacaktır. Yine KhPs tekerleğinin yanına başka bir dişli tekerlek […] konsun; onun eksenine de eğik dişli bir MM tekerleği bitişik olsun; MM'nin çapının […] tekerleğinin çapına oranı, on talantın verilen kuvvetin dört talantına oranı gibi olsun. Bunlar kurulduktan sonra ABGD sandığını havada, yerinden oynamadan asılı düşünür, yükü EZ ekseninden, dört talantlık çeken kuvveti de MM tekerleğinden asarsak, eksenler rahatça döndüğü ve tekerleklerin dizilişi tam oturduğu sürece ikisinden hiçbiri aşağı inmez; dört talantlık kuvvet yüz altmış talantlık yükü bir terazideki gibi dengeler. Öyleyse bunlardan birine azıcık bir ağırlık eklersek, ekleme hangi tarafa yapıldıysa o taraf ağır basıp iner. Örneğin dört talantlık kuvvete bir minalık bir ağırlık eklense, yüz altmış talantlık yükü yenip çeker.

Ağırlık eklemek yerine MM tekerleğinin yanına, sarmalı MM'nin eğik dişlerine uyan bir […] sonsuz vidası konsun. Bunun nasıl yapılması gerektiği Heron'un aynı Mekanik'inde yazılıdır; biz de az sonra daha açık biçimde yazacağız. Vida yuvarlak deliklerdeki milcikler üzerinde rahatça dönsün; milciklerden biri sandığın GD duvarından dışarı taşsın, taşan kısım kare biçiminde yontulup […] el kolunu taşısın. Bu kolu tutup çevirerek vidayı, dolayısıyla MM tekerleğini döndürürüz; böylece […] (devamı 11. parçanın başındadır).

11.

(1. parçanın Pappos anlatımının sonu) … ona bitişik tekerleği de döndürürüz. Bu yüzden onun yanındaki KhPs de döner; ona bitişik YPh, onun yanındaki ST, ona bitişik PR, onun yanındaki XO, ona bitişik MN, onun yanındaki HTh ve nihayet ona bitişik EZ ekseni de döner; yükten gelen halatları bu eksenin etrafına sararak yükü hareket ettiririz. Yükün hareket edeceği açıktır, çünkü el kolunun kuvveti de eklenmiştir ve kol, vidanın çevresinden daha büyük bir daire çizer. Arkhimedes'in Teraziler Üzerine'sinde ve Philon ile Heron'un Mekanik'lerinde, aynı merkez etrafında dönen dairelerden büyüklerin küçüklere üstün geldiği ispat edilmiştir.

Pappos'un anlatımı

Heron ve onun yolundan gidenlere göre, verilen iki doğrunun arasına iki orta orantılıyı bir alet yardımıyla bulmanın nasıl mümkün olduğunu göstereceğiz; çünkü Heron'un da dediği gibi bu problem cisimsel bir problemdir. Heron "İspatlardan el işine en elverişli olanını ortaya koyacağız" der.

Verilen AB ve BG doğruları birbirine dik olsun; bunların arasına iki orta orantılı bulmak gerekiyor. ABGD paralelkenarı tamamlansın; DG ve DA uzatılsın, DB ile GA birleştirilsin. B noktasına bir cetvel dayansın ve GE ile AZ'yi keserek, H'den GE üzerindeki kesişme noktasına çizilen doğru, H'den AZ üzerindeki kesişme noktasına çizilen doğruya eşit oluncaya kadar hareket ettirilsin. Bu yapılmış olsun: cetvelin konumu EBZ, eşit doğrular da EH ile HZ olsun. Diyorum ki AZ ile GE, AB ile BG'nin orta orantılılarıdır.

ABGD paralelkenarı dikdörtgen olduğundan DH, HA, HB, HG doğrularının dördü de birbirine eşittir. DH, AH'ye eşit olduğundan ve HZ çizildiğinden, DZ ile ZA'nın oluşturduğu dikdörtgen AH üzerindeki kareyle birlikte HZ üzerindeki kareye eşittir. Aynı sebeple DE ile EG'nin oluşturduğu dikdörtgen de GH üzerindeki kareyle birlikte HE üzerindeki kareye eşittir; HE ile HZ de eşittir. Öyleyse DZ·ZA dikdörtgeni AH karesiyle birlikte, DE·EG dikdörtgeninin GH karesiyle toplamına eşittir. Bunlardan GH karesi HA karesine eşittir; geriye kalan DE·EG dikdörtgeni de DZ·ZA dikdörtgenine eşittir. Öyleyse ED'nin DZ'ye oranı, ZA'nın GE'ye oranına eşittir. ED'nin DZ'ye oranı ise hem BA'nın AZ'ye hem de EG'nin GB'ye oranına eşittir. Dolayısıyla AB'nin AZ'ye oranı, ZA'nın GE'ye ve GE'nin GB'ye oranına eşit olur. Demek ki AB ile BG'nin orta orantılıları AZ ile GE'dir.

Eutokios'un aktardığı biçim

Heron'un Mekaniğe Giriş'te ve Mancınık Yapımı'nda verdiği şekilde.

Verilen iki doğru AB ve BG olsun; bunların arasına iki orta orantılı bulmak gerekiyor. B'de bir dik açı oluşturacak şekilde konsunlar; BD paralelkenarı tamamlansın, AG ve BD birleştirilsin. [Bunların eşit oldukları için birbirlerini ortadan böldükleri açıktır; çünkü paralelkenar dikdörtgen olduğundan, birinin etrafına çizilen daire öbürünün uçlarından da geçer.] DG ve DA [Z ve H'ye doğru] uzatılsın ve B'de sabit duran bir çivinin etrafında dönen ZBH gibi bir cetvel düşünülsün. Cetvel, E'den çizilen doğruları, yani EH ile EZ'yi eşit kesinceye kadar hareket ettirilsin. Söylendiği gibi EH ile EZ eşit olduğunda cetvelin onları kesmiş ve ZBH konumunu almış olduğunu düşünelim. E'den GD'ye ETh dikmesi indirilsin; bu dikme açıktır ki GD'yi ortadan böler. GD Th'de ortadan bölündüğüne ve ona GZ eklendiğine göre, DZ·ZG dikdörtgeni GTh karesiyle birlikte ThZ karesine eşittir. Her iki yana ETh karesi eklensin. Öyleyse DZ·ZG dikdörtgeni GTh ve ThE kareleriyle birlikte ZTh ve ThE karelerinin toplamına eşittir. GTh ve ThE karelerinin toplamı GE karesine, ZTh ve ThE karelerinin toplamı da EZ karesine eşittir. Öyleyse DZ·ZG dikdörtgeni GE karesiyle birlikte EZ karesine eşittir. Benzer şekilde DH·HA dikdörtgeninin AE karesiyle birlikte EH karesine eşit olduğu gösterilecektir. AE, EG'ye, HE de EZ'ye eşittir. Öyleyse DZ·ZG dikdörtgeni de DH·HA dikdörtgenine eşittir. [Uçların oluşturduğu dikdörtgen ortaların oluşturduğu dikdörtgene eşitse dört doğru orantılıdır.] Demek ki ZD'nin DH'ye oranı, AH'nin GZ'ye oranına eşittir. Ama ZD'nin DH'ye oranı hem ZG'nin GB'ye hem de BA'nın AH'ye oranına eşittir. [Çünkü ZDH üçgeninde GB, DH kenarına, AB de DZ kenarına paralel çizilmiştir.] Öyleyse BA'nın AH'ye oranı, AH'nin GZ'ye ve GZ'nin GB'ye oranına eşittir. Demek ki AB ile BG'nin orta orantılıları AH ile GZ'dir. [Bulunması gereken buydu.]

1.11

11. Κατὰ δὲ τοὺς περὶ τὸν Ἥρωνα πῶς ἔστιν δυνατὸν δύο δοθεισῶν εὐθειῶν δύο μέσας ἀνάλογον λαβεῖν ὀργανικῶς, δείξομεν, ἐπειδήπερ ἐστὶν τὸ πρόβλημα τοῦτο, καθά φησιν καὶ ὁ Ἥρων, στερεόν. ἐκθησόμεθα συμφυὲς αὐτῷ. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τὸ παρακείμενον αὐτῷ τὸ ΧΨ στραφήσεται· καὶ τὸ συμφυὲς αὐτῷ τὸ ΥΦ καὶ τὸ παρακείμενον αὐτῷ τὸ ΣΤ καὶ τὸ τούτῳ συμφυὲς τὸ ΠΡ καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΞΟ καὶ τὸ τούτῳ συμφυὲς τὸ ΜΝ καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΗΘ, ὥστε καὶ ὁ τούτῳ συμφυὴς ἄξων ὁ ΕΖ, περὶ ὃν ἐπειλοῦντες ⟨τὰ⟩ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα κινήσομεν τὸ βάρος. ὅτι γὰρ κινήσεται, δῆλον ἐκ τοῦ προστεθεῖσθαι ἑτέραν δύναμιν τὴν τῆς χειρολάβης, ἥτις περιγράφει κύκλον τῆς τοῦ κοχλίου περιμέτρου μείζονα· ἀπεδείχθη γὰρ ἐν τῷ Περὶ ζυγῶν Ἀρχιμήδους καὶ τοῖς Φίλωνος καὶ Ἥρωνος Μηχανικοῖς, ὅτι οἱ μείζονες κύκλοι κατακρατοῦσιν τῶν ἐλασσόνων κύκλων, ὅταν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ἡ κύλισις αὐτῶν γίνηται. Ὡς Ἥρων ἐν Μηχανικαῖς εἰσαγωγαῖς καὶ ἐν τοῖς Βελοποιικοῖς. Ἔστωσαν αἱ δοθεῖσαι δύο εὐθεῖαι αἱ ΑΒ, ΒΓ, ὧν δεῖ δύο μέσας ἀνάλογον εὑρεῖν. κείσθωσαν ὥστε ὀρθὴν γωνίαν δέ, φησίν, τῶν δείξεων τὴν μάλιστα πρὸς τὴν χειρουργίαν εὔθετον. Ἔστωσαν γὰρ αἱ δοθεῖσαι εὐθεῖαι αἱ ΑΒ, ΒΓ πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις κείμεναι, ὧν δεῖ δύο μέσας ἀνάλογον εὑρεῖν. Συμπεπληρώσθω τὸ ΑΒΓ∠ παραλληλόγραμμον, καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ∠Γ, ∠Α, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ∠Β, ΓΑ, καὶ παρακείσθω κανόνιον πρὸς τῷ Β σημείῳ καὶ κινείσθω | τέμνον τὰς ΓΕ, ΑΖ, ἄχρις οὗ ἡ ἀπὸ τοῦ Η ⟨ἀχθεῖσα⟩ ἐπὶ τὴν τῆς ΓΕ τομὴν ἴση γένηται τῇ ἀπὸ τοῦ ἐπὶ τὴν τῆς ΑΖ τομήν. γεγονέτω, καὶ ἔστω ἡ μὲν τοῦ κανονίου θέσις ἡ ΕΒΖ, ἴσαι δὲ αἱ ΕΗ, ΗΖ. λέγω οὖν ὅτι αἱ ΑΖ, ΓΕ μέσαι ἀνάλογόν εἰσιν τῶν ΑΒ, ΒΓ. περιέχειν τὴν πρὸς τῷ Β, καὶ συμπεπληρώσθω τὸ Β∠ παραλληλόγραμμον, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΓ, Β∠. [φανερὸν δή, ὅτι ἴσαι οὖσαι δίχα τέμνουσιν ἀλλήλας· ὁ γὰρ περὶ μίαν αὐτῶν γραφόμενος κύκλος ἥξει καὶ διὰ τῶν περάτων τῆς ἑτέρας διὰ τὸ ὀρθογώνιον εἶναι τὸ παραλληλόγραμμον.] ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ∠Γ, ∠Α [ἐπὶ τὰ Ζ, Η], καὶ νοείσθω κανόνιον ὡς τὸ ΖΒΗ κινούμενον περί τινα τύλον μένοντα πρὸς τῷ Β. καὶ κινείσθω, ἕως ἀποτοῦ τέμοις ἴσας τὰς ἀπὸ τοῦ Ε, τουτέστι τὰς ΕΗ, ΕΖ. καὶ νοείσθω ἀποτεμὸν καὶ θέσιν ἔχον τὴν ΖΒΗ ἴσων, ὡς εἴρηται, γινομένων τῶν ΕΗ, ΕΖ. [ἤχθω] δὴ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὴν Γ∠ κάθετος ἡ ΕΘ. δίχα τέμνει δὴ δηλονότι τὴν Γ∠. ἐπεὶ οὖν δίχα τέμνεται Ἐπεὶ γὰρ ὀρθογώνιόν ἐστιν τὸ ΑΒΓ∠ παραλληλόγραμμον, αἱ τέσσαρες εὐθεῖαι αἱ ∠Η, ΗΑ, ΗΒ, ΗΓ ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν. ἐπεὶ οὖν ἴση ἡ ∠ τῇ ΑΗ καὶ διῆκται ἡ ΗΖ, τὸ ἄρα ὑπὸ ∠ΖΑ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΑΗ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΗΖ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΗ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΗΕ καὶ εἰσὶν ἴσαι αἱ ΗΕ, ΗΖ. ἴσον ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΖΑ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΑΗ τῷ ὑπὸ ∠ΕΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΗ. ὧν τὸ ἀπὸ ΓΗ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΗΑ. λοιπὸν ἄρα τὸ ὑπὸ ∠ΕΓ ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ∠ΖΑ. ὡς ἄρα ἡ Ε∠ πρὸς ∠Ζ, ἡ ΖΑ πρὸς ΓΕ ὡς δὲ ἡ Ε∠ πρὸς ∠Ζ, ἥ τε ΒΑ πρὸς ΑΖ καὶ ἡ ΕΓ πρὸς ΓΒ, ὥστε ἔσται καὶ ὡς ἡ ΑΒ πρὸς ΑΖ, ἥ τε ΖΑ πρὸς ΓΕ καὶ ἡ ΓΕ πρὸς ΓΒ. τῶν ἄρα ΑΒ, ΒΓ μέσαι ἀνάλογόν εἰσιν αἱ ΑΖ, ΓΕ. ἡ Γ∠ κατὰ τὸ Θ καὶ πρόσκειται ἡ ΓΖ, τὸ ὑπὸ ∠ΖΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΘ ἴσον ἐστὶν τῷ ἀπὸ ΘΖ. κοινὸν προσκείσθω τὸ ἀπὸ ΕΘ. τὸ ἄρα ὑπὸ ∠ΖΓ μετὰ τῶν ἀπὸ ΓΘ, ΘΕ ἴσον ἐστὶ τοῖς ἀπὸ ΖΘ, ΘΕ. καὶ ἔστι τοῖς μὲν ἀπὸ ΓΘ, ΘΕ ἴσον τὸ ἀπὸ ΓΕ, τοῖς δὲ ἀπὸ ΖΘ, ΘΕ ἴσον τὸ ἀπὸ [ΕΖ.] τὸ ἄρα ὑπὸ ∠ΖΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΕ ἴσον τῷ ἀπὸ ΕΖ. ὁμοίως δὴ δειχθήσεται, ὅτι καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΗΑ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΑΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ ΕΗ. καὶ ἔστιν ἴση ἡ μὲν ΑΕ τῇ ΕΓ, ἡ δὲ ΗΕ τῇ ΕΖ. καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΖΓ ἄρα ἴσον ἐστὶν τῷ ὑπὸ ∠Α. [ἐὰν δὲ τὸ ὑπὸ τῶν ἄκρων ἴσον τῷ ὑπὸ τῶν μέσων, αἱ τέσσαρες εὐθεῖαι ἀνάλογόν εἰσιν]· ἔστιν ἄρα, ὡς ἡ Ζ∠ πρὸς ∠Η, οὕτως ἡ ΑΗ πρὸς ΓΖ. ἀλλʼ ὡς ἡ Ζ∠ πρὸς ∠Η, οὕτως ἡ Ζ πρὸς ΓΒ, καὶ ἡ ΒΑ πρὸς ΑΗ. [τριγώνου γὰρ τοῦ Ζ∠Η παρὰ μίαν μὲν τὴν ∠ ἦκται ἡ ΓΒ, παρὰ δὲ τὴν ∠Ζ ἡ ΑΒ]. ὡς ἄρα ἡ ΒΑ πρὸς ΑΗ, οὕτως ἡ ΑΗ πρὸς ΓΖ, καὶ ἡ ΓΖ πρὸς ΓΒ. τῶν ἄρα ΑΒ, ΒΓ μέσαι ἀνάλογόν εἰσιν αἱ ΑΗ, ΓΖ. [ὅπερ ἔδει εὑρεῖν]· # Kitap 2 ### II,

2.1II. Kitap

1.

Barulkos hakkında bu kadarı yeter. Daha önce sözü edilen beş kuvvetin açıklamasını ise, öğrenmeye hevesli olanlara bir hatırlatma olsun diye, Heron'un eserlerinden yararlanarak daha kısa biçimde vereceğiz. Buna tek kollu, iki kollu, üç kollu ve dört kollu makine hakkında söylenmesi zorunlu olanları da ekleyeceğiz ki bunların yazılı olduğu kitapları arayan, onları bulamayıp darda kalmasın. Çünkü biz de pek çok yerinden bozulmuş, başı da sonu da eksik kitaplarla karşılaştık.

Verilen bir yükü verilen bir güçle hareket ettiren beş kuvvet bulunduğuna göre, bunların biçimlerini, kullanımlarını ve ayrıca adlarını ortaya koymak gerekir. Heron ile Philon, sözü edilen kuvvetlerin biçimce birbirinden çok farklı olsalar da neden tek bir tabiata indirgendiğini de açıklamışlardır. Adları şunlardır: çıkrık, manivela, palanga, kama ve bunlara ek olarak sonsuz vida denen alet.

Çıkrık şöyle yapılır. Kiriş gibi dört köşe, sağlam bir ağaç almalı, uçlarını inceltip yuvarlak yapmalı ve bunlara eksene sıkıca oturan bronz bilezikler geçirmelidir; öyle ki bilezikler sabit bir çatkıdaki yuvarlak deliklere sokulunca rahatça dönsün. Deliklerin içinde de bileziklerin altına gelen bronz yataklar bulunur. Sözü edilen ağaca eksen denir. Eksenin ortasına, eksene uyan kare delikli bir tekerlek geçirilir; böylece eksenle tekerlek birlikte döner.

Yapılışı böylece açıklandı; kullanımı ise şimdi söyleyeceğimiz gibidir. Büyük yükleri daha küçük bir güçle hareket ettirmek istediğimizde, yükten bağlanmış halatları eksenin inceltilmiş kısımlarına sarar, tekerlekteki deliklere çubuklar sokar ve çubukları aşağı bastırarak tekerleği döndürürüz. Böylece halatlar eksenin etrafına sarıldıkça, ya da halatın tamamı eksene dolanmasın diye birisi onu çekip aldıkça, yük daha küçük bir kuvvetle kolayca hareket eder. Bu aletin büyüklüğü hareket ettirilecek yüklere göre ayarlanmalı, parçalarının oranı da hareket ettirilen yükün hareket ettiren kuvvete oranına göre belirlenmelidir; bu ileride gösterilecektir.

2.1

1 Τοσαῦτα μὲν οὖν περὶ τοῦ Βαρουλκοῦ, τῶν δὲ προειρημένων εʹ δυνάμεων ἐκ τῶν Ἥρωνος τὴν ἔκθεσιν | ἐπιτομώτερον ποιησόμεθα πρὸς ὑπόμνησιν τῶν φιλομαθούντων προσθέντες ἔτι καὶ ⟨τὰ⟩ περὶ τῆς μονοκώλου καὶ δικώλου καὶ τρικώλου καὶ τετρακώλου μηχανῆς ἀναγκαίως λεγόμενα, μή ποτε καὶ τῶν βιβλίων ἐν οἷς ταῦτα γέγραπται ἀπορία γένηται τῷ ζητοῦντι. καὶ γὰρ ἡμεῖς κατὰ πολλὰ μέρη διεφθαρμένοις ἐνετύχομεν ἀνάρχοις τε καὶ ἀτελέσι βιβλίοις. Πέντε τοίνυν οὐσῶν δυνάμεων διʼ ὧν τὸ δοθὲν βάρος τῇ δοθείσῃ βίᾳ κινεῖται, ἀναγκαῖόν ἐστιν τά τε σχήματα αὐτῶν καὶ τὰς χρείας, ἔτι δὲ καὶ τὰ ὀνόματα ἐκθέσθαι. ἀποδέδοται δὲ ὑπὸ τοῦ Ἥρωνος καὶ Φίλωνος καὶ διότι αἱ προειρημέναι δυνάμεις εἰς μίαν ἄγονται φύσιν, καίτοι παρὰ πολὺ διαλλάσσουσαι τοῖς σχήμασιν. ὀνόματα μὲν οὖν ἐστιν τάδε· ἄξων ἐν περιτροχίῳ, μοχλός, πολύσπαστον, σφὴν καὶ πρὸς τούτοις ὁ καλούμενος ἄπειρος κοχλίας. Ὁ μὲν οὖν ἄξων ὁ ἐν τῷ περιτροχίῳ κατασκευάζεται οὕτως. ξύλον δεῖ λαβεῖν εὔτονον τετράγωνον καθάπερ δοκίδα καὶ τούτου τὰ ἄκρα σιμώσαντα στρογγύλα ποιῆσαι καὶ χοινικίδας περιθεῖναι χαλκᾶς συναραρυίας τῷ ἄξονι, ὥστε ἐμβληθείσας αὐτὰς εἰς τρήματα στρογγύλα ἐν ἀκινήτῳ τινὶ πήγματι εὐλύτως στρέφεσθαι, τῶν τρημάτων τριβεῖς χαλκοῦς ἐχόντων ὑποκειμένους ταῖς χοινικίσι. καλεῖται δὲ τὸ εἰρημένον ξύλον ἄξων. περὶ δὲ μέσον τὸν ἄξονα περιτίθεται τύμπανον ἔχον τρῆμα τετράγωνον ἁρμοστὸν τῷ ἄξονι, ὥστε ἅμα στρέφεσθαι τόν τε ἄξονα καὶ τὸ περιτρόχιον. Ἡ μὲν οὖν κατασκευὴ δεδήλωται, χρεία δ᾿ ἐστὶν ἡ μέλλουσα λέγεσθαι. ὅταν γὰρ βουλώμεθα μεγάλα βάρη κινεῖν ἐλάσσονι βίᾳ, τὰ ἐκδεδεμένα ἐκ τοῦ βάρους ὅπλα περιθέντες περὶ τὰ σεσιμωμένα τοῦ ἄξονος καὶ ἐμβαλόντες σκυτάλας εἰς τὰ ἐν τῷ περιτροχίῳ τρήματα, ἐπιστρέφομεν τὸ περιτρόχιον κατάγοντες τὰς σκυτάλας, καὶ οὕτως εὐκόπως κινηθήσεται τὸ βάρος ὑπὸ ἐλάσσονος δυνάμεως τῶν ὅπλων περὶ τὸν ἄξονα ἐπειλουμένων ἢ καὶ διαμηρυομένων ὑπό τινος πρὸς τὸ μὴ ἅπαν τὸ ὅπλον περικεῖσθαι τῷ ἄξονι. τοῦ δὲ εἰρημένου ὀργάνου τὸ μὲν μέγεθος ἁρμόζεσθαι δεῖ πρὸς τὰ μέλλοντα κινεῖσθαι βάρη, τὴν δὲ συμμετρίαν πρὸς τὸν λόγον ὃν ἔχει τὸ κινούμενον βάρος πρὸς τὴν κινοῦσαν δύναμιν, ὡς ἑξῆς δειχθήσεται.

2.22.

İkinci kuvvet manivelayla elde edilendir; ağır yüklerin hareket ettirilmesine dair ilk buluş da belki budur. Bazı kimseler büyük yükleri hareket ettirmek istediklerinde, önce onları yerden kaldırmaları gerekiyordu; ama yükün oturduğu yüzün her yanı zemine dayandığı için tutacak bir yer bulamıyorlardı. Bunun üzerine altını biraz kazıp uzun bir sırığın ucunu yükün altına soktular, sırığın altına, yükün hemen yanına bir taş koydular ve öbür ucundan aşağı bastırdılar. Bu taşa destek denir. Hareket çok kolay olunca büyük yüklerin bu yolla hareket ettirilebileceğini anladılar. Sırığa, ister dört köşe ister yuvarlak olsun, manivela denir. Destek yüke ne kadar yakın konursa yük o kadar kolay hareket eder; bu ileride gösterilecektir.

2.2

2. Ἦν δὲ δευτέρα δύναμις ἡ διὰ τοῦ μοχλοῦ καὶ τάχα ἡ προεπίνοια τῆς περὶ τὰ ὑπεράγοντα βάρη κινήσεως. προελόμενοι γάρ τινες μεγάλα βάρη κινεῖν, ἐπειδὴ ἀπὸ τῆς γῆς ἔδει πρῶτον μετεωρίσαι, λαβὰς δὲ οὐκ εἶχον διὰ τὸ πάντα τὰ μέρη τῆς ἕδρας τοῦ φορτίου ἐπικεῖσθαι τῷ ἐδάφει, ὑπορύξαντες βραχὺ καὶ ξύλου μακροῦ τὸ ἄκρον ὑποβαλόντες ὑπὸ τὸ φορτίον κατῆγον ἐκ τοῦ ἑτέρου ἄκρου, ὑποθέντες τῷ ξύλῳ παῤ αὐτὸ τὸ φορτίον λίθον, ὃ δὴ καλεῖται ὑπομόχλιον. φανείσης δʼ αὐτοῖς τῆς κινήσεως πάνυ εὐκόπου ἐνόησαν ὅτι δυνατὸν κινεῖσθαι μεγάλα βάρη διὰ τοῦ τρόπου τούτου. καλεῖται δὲ τὸ ξύλον μοχλός, εἴτε τετράγωνον εἴη εἴτε στρογγύλον. ὅσῳ δʼ ἂν ἐγγυτέρω τιθῆται τοῦ φορτίου τὸ ὑπομόχλιον, τοσούτῳ εὐχερέστερον κινεῖται τὸ βάρος, ὡς ἑξῆς δειχθήσεται.

2.33.

Üçüncü kuvvet palangayla elde edilendir. Bir yükü çekmek istediğimizde ona bir halat bağlar, yüke denk gelen bir güçle çekeriz. Ama yükten gelen halatın bir ucunu sabit bir yere bağlar, öbür ucunu da yüke bağlı bir makaradan geçirip çekersek yükü daha kolay hareket ettiririz. Sabit yere bir makara daha bağlayıp çekilen ucu ondan da geçirerek çekersek yükü daha da kolay hareket ettiririz. Yine yüke başka bir makara bağlayıp çekilen ucu bundan geçirerek çekersek yükü çok daha kolay hareket ettiririz […]; hep sabit yere ve yüke makaralar bağlayıp çekilen ucu sırayla bu makaralardan geçirdikçe yükü daha kolay hareket ettiririz. Halat ne kadar çok kola bölünürse yük o kadar kolay hareket eder; ama bağlanan ucun sabit yere bağlanması gerekir.

Makaraları tek tek sabit yere ve yüke bağlamamak için, sabit yerde duracak […] makaralar, bir eksen etrafında dönecek şekilde tek bir tahtaya yerleştirilir; buna makara bloğu denir ve bu blok başka bir halatla sabit yere bağlanır. Yük tarafındaki makaralar ise buna eşit başka bir bloğa yerleştirilir; bu blok da yalnız yüke bağlanır. Makaralar bloklara öyle dizilmelidir ki halatın kolları birbirine dolanıp işi zorlaştırmasın. Kollar çoğaldıkça işin neden kolaylaştığını ve halatın bir ucunun neden sabit yere bağlandığını ileride göstereceğiz.

2.3

3. Ἔστιν δὲ ἡ τρίτη δύναμις ἡ κατὰ τὸ πολύσπαστον. ὅταν γὰρ βουλώμεθά τι βάρος ἕλκειν, ἐξάψαντες ὅπλον ἐξ αὐτοῦ ἐπισπώμεθα τοσαύτῃ βίᾳ, ὅση τῷ φορτίῳ ἰσόρροπός ἐστιν. ἐὰν δὲ ἑλκύσαντες ἐκ τοῦ φορτίου τὸ ὅπλον τὴν μὲν μίαν αὐτοῦ ἀρχὴν ἐκδήσωμεν ἔκ τινος μένοντος χωρίου, τὴν δὲ ἑτέραν βάλωμεν διὰ τροχίλου ἐκδεδεμένου ἐκ τοῦ φορτίου καὶ ταύτην ἐπισπώμεθα, εὐχερέστερον κινήσομεν τὸ βάρος. πάλιν δὲ ἐὰν ἐκ τοῦ μένοντος χωρίου ἐξάψωμεν ἕτερον τρόχιλον καὶ τὴν ἀγομένην ἀρχὴν διαβαλόντες διὰ τούτου ἐπισπώμεθα, ἔτι μᾶλλον εὐχερέστερον κινήσομεν τὸ βάρος. καὶ πάλιν ἐὰν ἐκ τοῦ φορτίου τρόχιλον ἕτερον ἐκδήσωμεν καὶ τὴν ἀγομένην ἀρχὴν διὰ τούτου διαβαλόντες ἐπισπώμεθα, πολλῷ μᾶλλον εὐχερέστερον κινήσομεν τὸ βάρος […] ἀεὶ τροχίλους ἔκ τε τοῦ μένοντος χωρίου ἐξάπτοντες καὶ ἐκ τοῦ φορτίου καὶ διαβάλλοντες ἐναλλὰξ τὴν ἀγομένην ἀρχὴν εἰς τοὺς τροχίλους εὐχερέστερον κινήσομεν τὸ βάρος. ὅσῳ δʼ ἂν εἰς πλείονα κῶλα τὸ ὅπλον κάμπτηται, ⟨τοσούτῳ⟩ τὸ βάρος εὐκοπώτερον κινηθήσεται· δεῖ δὲ τὴν ἐκδεννυμένην ἀρχὴν ἐκ τοῦ μένοντος χωρίου ἐξάπτεσθαι. ἵνα οὖν μὴ καθʼ ἕνα τοὺς τροχίλους ἔκ τε τοῦ μένοντος χωρίου καὶ ἐκ τοῦ φορτίου ἐξάπτωμεν, οἱ μὲν εἰρημένοι […] εἰς τὸ μένον εἶναι χωρίον εἰς ἓν ξύλον ἐντίθενται περὶ ἄξονα κινούμενοι, ὃ καλεῖται μάγγανον — τοῦτο δὲ ἐξάπτεται ἐκ τοῦ μένοντος χωρίου διά τινος ἑτέρου ὅπλου — οἱ δὲ πρὸς τῷ φορτίῳ εἰς ἕτερον μάγγανον τούτῳ ἴσον, ὃ δὴ πάλιν ἐξάπτεται ἐκ τοῦ φορτίου μόνον. οὕτως δὲ δεῖ κατατετάχθαι ἐν τοῖς μαγγάνοις τοὺς τροχίλους, ὥστε τὰ κῶλα | μὴ ἐμπλεκόμενα πρὸς ἄλληλα δυσπειθῆ γίνεσθαι. διʼ ἣν δʼ αἰτίαν πλειόνων τῶν κώλων γινομένων εὐκοπία παρακολουθεῖ, δείξομεν, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν ἡ ἑτέρα ἀρχὴ ἐκ τοῦ μένοντος ἐξάπτεται χωρίου.

2.44.

Sıradaki kuvvet kamayla elde edilendir. Bu da büyük faydalar sağlar: koku yapımcılarının sıkma işlerinde, marangozlukta yapılan sağlam birleştirmelerde; en önemlisi de taş ocaklarında taşları alttaki kayadan koparmak gerektiğinde. Bu işi öbür kuvvetlerin hiçbiri, hepsi bir araya getirilse bile yapamaz; yalnız kama, sıradan bir darbeyle bunu yapar. İşçilerin vuruşları arasındaki aralarda da hiç gevşeme olmaz, gerilim güçlü biçimde sürer. Bu, kamaya vurulmadığı zaman bile onun etkisiyle zaman zaman çatırtılar ve yarılmalar olmasından bellidir. Kamanın açısı ne kadar küçük olursa kama o kadar kolay, yani o kadar küçük bir darbeyle iş görür; bunu göstereceğiz.

2.4

4. Ἡ δὲ ἑξῆς δύναμις ἡ διὰ τοῦ σφηνὸς καὶ αὐτὴ μεγάλας χρείας παρεχομένη πρός τε τὰς μυρεψικὰς πιέσεις καὶ τὰς διὰ τῆς τεκτονικῆς ὑπεραγούσας κολλήσεις, τὸ δὲ πάντων μέγιστον, ὅταν τοὺς ἐκ τῶν λατομιῶν λίθους ἀποσπᾶν δέῃ τῆς κατὰ τὸ κάτω μέρος συνεχείας, οὐδεμία τῶν ἄλλων δυνάμεων ἐνεργεῖν οὐδʼ ἂν ἅμα πᾶσαι συζευχθῶσιν, μόνος δὲ ὁ σφὴν ἐνεργεῖ διὰ τῆς τυχούσης, καὶ ἄνεσις μὲν οὐδʼ ἡτισοῦν γίνεται κατὰ τὰ διαλήμματα τῶν ἐργαζομένων, καρτερὰ δὲ ⟨ἡ⟩ ἐπίτασις. τοῦτο δὲ φανερὸν ἐκ τοῦ καὶ μὴ πλησσομένου τοῦ σφηνὸς ἐνίοτε ψόφους καὶ ῥήγματα γίνεσθαι διὰ τῆς τοῦ σφηνὸς ἐνεργείας. ὅσῳ δʼ ἂν ἡ τοῦ σφηνὸς γωνία ἐλάσσων γίνηται, τοσούτῳ εὐχερέστερον ἐνεργεῖ, τουτέστιν διʼ ἐλάσσονος πληγῆς, ὡς δείξομεν.

2.55.

Sözü edilen aletlerin yapıları açıktır ve kendi başlarına tamamdır; kullanıldıkları pek çok yerde görülürler. Vida ise hem yapılışında hem kullanılışında biraz incelik ister. Çünkü kimi zaman tek başına iş görür, kimi zaman da başka bir kuvvetin yardımını alır. Aslında sarılmış bir kamadan başka bir şey değildir; şu farkla ki darbeye ihtiyaç duymaz ve hareketini manivela aracılığıyla sağlar. Bu, söyleyeceklerimizden anlaşılacaktır.

Vidanın dayandığı ilkenin tabiatı şöyledir. Bir silindirin kenar doğrusu silindirin yüzeyi boyunca dönerken, bu doğrunun ucundaki bir nokta da aynı anda doğru boyunca ilerlerse ve doğru bir tam devir yaptığı sürede nokta doğrunun bütününü katederse, noktanın silindir yüzeyinde çizdiği çizgi bir sarmaldır; buna "vida" derler. Sarmal silindirin üzerine şöyle çizilir. Bir düzlemde birbirine dik iki doğru alalım: biri sözü edilen silindirin kenar doğrusuna, öbürü silindirin tabanı olan dairenin çevresine eşit olsun. Bu doğruların uçlarını dik açının karşısına düşen bir doğruyla birleştirelim. Sonra silindirin kenarına eşit olanı silindirin kenarı üzerine koyar, dik açıyı oluşturan öbür doğruyu da dairenin çevresine sararsak, … […]

… vidanın üstüne ona paralel bir cetvel yerleştirirler; cetvelin üst yüzünün ortasında bir oluk vardır. Sözü edilen pimi bu oluğa oturturlar; öyle ki pimin bir ucu vidanın oluğunda, öbür ucu da cetveldeki oluktadır. Bu aletle bir yükü hareket ettirmek istediklerinde bir halat alıp bir ucunu yüke, öbür ucunu sözü edilen pime bağlarlar; vidanın başındaki deliklere çubuklar sokup aşağı bastırırlar. Böylece sarmalın olukta ilerlettiği pim halatı, halat da yükü çeker. Çubuklar yerine, vidanın çatkının dışına taşan ucuna bir el kolu takmak da mümkündür; vidayı onunla çevirerek yük çekilir. Vidadaki sarmal kimi zaman dört köşe, kimi zaman mercimek biçimli olur: vidadaki oluğun yanları dik kesilmişse dört köşe, eğik kesilip dipte tek bir çizgide birleşiyorsa mercimek biçimlidir. Birine "dört köşe", öbürüne "mercimekli" vida denir.

2.5

5. Τὰ μὲν οὖν προειρημένα ὄργανα φανερὰς καὶ αὐτοτελεῖς ἔχει τὰς κατασκευὰς πολλαχοῦ ἐν ταῖς χρείαις φαινομένας, ὁ δὲ κοχλίας ἔχει τι περίεργον περί τε τὴν κατασκευὴν καὶ τὴν χρῆσιν. ὁτὲ μὲν [οὖν] γὰρ αὐτὸς καθʼ αὑτὸν μόνος ἐνεργεῖ, ὁτὲ δὲ καὶ προσλαμβάνων ἔτι | δύναμιν, πλὴν ὅτι οὐδέν ἕτερόν ἐστιν ἢ σφὴν εἰλημένος, ἀπολειπόμενος τῆς πληγῆς, διὰ μοχλοῦ δὲ καὶ τὴν κίνησιν ποιούμενος. τοῦτο δʼ ἔσται δῆλον ἐκ τῶν μελλόντων λέγεσθαι. φύσις μὲν οὖν ὑπάρχει. τῆς περὶ αὐτὸν πραγματείας τοιαύτη. ἐὰν κυλίνδρου πλευρὰ φέρηται κατὰ τῆς τοῦ κυλίνδρου ἐπιφανείας, πρὸς δὲ τῷ πέρατι ταύτης σημεῖόν τι ἅμα κατὰ αὐτῆς τῆς πλευρᾶς φέρηται, καὶ ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ ἥ τε πλευρὰ μίαν ἀποκατάστασιν ποιήσηται καὶ τὸ σημεῖον τὸ πᾶν τῆς πλευρᾶς διεξέλθῃ, ἡ γενομένη ὑπὸ τοῦ σημείου ἐν τῇ κυλινδρικῇ ἐπιφανείᾳ γραμμὴ ἕλιξ ἐστίν, ἣν δὴ κοχλίαν καλοῦσιν. καταγράφεται δὲ ἐν τῷ κυλίνδρῳ οὕτως· ἐὰν ἐν ἐπιπέδῳ δύο εὐθείας ἐκθώμεθα ὀρθὰς ἀλλήλαις, ὧν ἡ μὲν μία ἴση ἐστὶν τῇ τοῦ εἰρημένου κυλίνδρου πλευρᾷ, ἡ δὲ ἑτέρα τῇ τοῦ κύκλου περιφερείᾳ, ὅς ἐστιν βάσις τοῦ κυλίνδρου, καὶ ἐπὶ τὰ πέρατα τῶν εἰρημένων εὐθειῶν ἐπιζεύξωμεν εὐθεῖαν ὑποτείνουσαν τὴν ὀρθὴν γωνίαν, τεθῇ δὲ ἡ ἴση τῇ τοῦ κυλίνδρου πλευρᾷ ἐπὶ τὴν τοῦ κυλίνδρου πλευράν, ἡ δὲ ἑτέρα τῶν περὶ τὴν ὀρθὴν ἐπειληθῇ κατὰ τῆς τοῦ κύκλου περιφερείας, εἰληθήσεται καὶ ἡ ὑπὲρ δὲ τὸν κοχλίαν κανόνα διατιθέντες παράλληλον αὐτῷ σωλῆνα ἔχοντα μέσον ἐν τῇ ἄνω ἐπιφανείᾳ ἐναρμόζουσιν εἰς τοῦτον τὸν σωλῆνα τὸν εἰρημένον τύλον, ὥστε τὸ μὲν ἕτερον ἄκρον τοῦ τύλου […] ἐν μὲν τῷ ⟨τοῦ⟩ κοχλίου σωλῆνι, τὸ δὲ ἕτερον ἐν τῷ εἰρημένῳ ἑτέρῳ σωλῆνι τῷ ἐν τῷ κανόνι. ὅταν οὖν βούλωνται φορτίον κινεῖν διὰ τούτου τοῦ ὀργάνου, ὅπλον λαβόντες τούτου τὴν μὲν μίαν ἀρχὴν ἐξάπτουσιν ἐκ τοῦ φορτίου, τὴν δὲ ἑτέραν ἐκ τοῦ προειρημένου τύλου καὶ τρημάτων ὄντων τῇ κεφαλῇ τοῦ κοχλίου σκυτάλας ἐμβαλόντες κατάγουσιν, καὶ οὕτως ὑπὸ τῆς ἕλικος ὁ τύλος παραγόμενος ἐν τῷ σωλῆνι ἐπισπᾶται τὸ ὅπλον διʼ οὗ καὶ τὸ φορτίον. ἔξεστιν δὲ ἀντὶ τῶν σκυταλῶν χειρολάβην τινὰ περιθεῖναι τῷ ἄκρῳ τοῦ κοχλίου ὑπερέχοντι εἰς τὸ ἐκτὸς τοῦ διαπήγματος καὶ οὕτως στρέφοντα τὸν κοχλίαν ἐπισπᾶσθαι τὸ φορτίον. ἡ δʼ ἐν τῷ κοχλίᾳ ἕλιξ ὁτὲ μὲν τετράγωνος γίνεται, ὁτὲ δὲ φακοειδής, τετράγωνος μέν, ὅταν ὁ ἐν αὐτῷ σωλὴν ὀρθὰς ἔχῃ τὰς ἐντομάς, φακοειδὴς δέ, ὅταν λοξὰς καὶ εἰς μίαν συναγο|μένας γραμμήν. καλεῖται δὲ ὁ μὲν τετράγωνος, ὁ δὲ φακωτός.

2.66.

Vida kendi başına iş gördüğünde bu yapıyı alır. Ama başka türlü de yapılır. Çıkrık denen başka bir kuvvetin yardımını alırsak, eksenin etrafındaki tekerleğin dişli olduğunu, tekerleğin yanına da zemine dik ya da paralel duran bir vida konduğunu düşüneceğiz. Vidanın sarmalı tekerleğin dişlerine geçmiş, uçları da daha önce söylendiği gibi çatkılardaki yuvarlak deliklerde dönüyor olsun. Vidanın ucu çatkının dışına taştığından, ona ya vidayı çevirmeye yarayan bir el kolu takılır ya da delikler açılır ve vida bu deliklere sokulan çubuklarla aynı şekilde çevrilir. Yine yükten gelen halatları eksenin etrafına, tekerleğin iki yanına sarar ve vidayı, onunla birlikte de dişli tekerleği döndürerek yükü çekeriz.

2.6

6. Ὅταν μὲν οὖν αὐτὸς καθʼ αὑτὸν ὁ κοχλίας ἐνεργῇ, ταύτην λαμβάνει τὴν κατασκευήν. γίνεται δὲ καὶ ἑτέριος. προσλαβόντες γάρ τινα ἑτέραν δύναμιν τὴν διὰ τοῦ ἄξονος τοῦ ἐν τῷ περιτροχίῳ καλουμένου [κατασκευὴν] νοήσομεν τὸ περὶ τὸν ἄξονα τύμπανον ὠδοντωμένον εἶναι, κοχλίαν δέ τινα παρακεῖσθαι τῷ τυμπάνῳ ἤτοι ὀρθὸν κείμενον πρὸς τὸ ἔδαφος ἢ παράλληλον τῷ ἐδάφει ἔχοντα τὴν μὲν ἕλικα ἐμπεπλεγμένην τοῖς ὀδοῦσι τοῦ τυμπάνου, τὰ δὲ ἄκρα ἐν στρογγύλοις τρήμασιν πολευόμενα ἔν τισιν διαπήγμασιν, καθάπερ καὶ προείρηται, καὶ ὑπεροχῆς οὔσης τοῦ ἄκρου τοῦ κοχλίου εἰς τὸ ἐκτὸς τοῦ διαπήγματος μέρος, ἤτοι χειρολάβην τινὰ περικεῖσθαι, διʼ ἧς ἐπιστραφήσεται ὁ κοχλίας, ἢ τρήματα, ὥστε σκυταλῶν ἐμβληθεισῶν ὁμοίως ἐπιστρέφεσθαι αὐτόν. πάλιν οὖν τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα | περιβαλόντες περὶ τὸν ἄξονα ἐφʼ ἑκάτερα τοῦ τυμπάνου καὶ ἐπιστρέφοντες τὸν κοχλίαν, διʼ οὗ καὶ τὸ ὠδοντωμένον τύμπανον, ἐπισπασόμεθα τὸ βάρος.

2.77. (başlangıç)

Sözü edilen beş kuvvetin yapılışı ve kullanımı böylece açıklandı. Büyük yüklerin bunların her biriyle neden pek küçük bir kuvvetle hareket ettirildiğini ise Heron Mekanik'te ispat etmiştir.

2.7

7 init. Αἱ μὲν οὖν κατασκευαὶ καὶ αἱ χρήσεις τῶν προειρημένων πέντε δυνάμεων δεδήλωνται. τίς δέ ἐστιν ἡ αἰτία, διʼ ἣν διʼ ἑκάστης αὐτῶν μεγάλα βάρη κινεῖται μικρᾷ παντάπασι δυνάμει, Ἥρων ἀπέδειξεν ἐν τοῖς Μηχανικοῖς.

2.1818.

[…] Vidanın her dönüşünde [eğik dişli tekerleğin] bir dişinin geçeceği açıktır. Bunu Heron Mekanik'te ispat etmiştir; ama dışarıda bir şey aramak zorunda kalmayalım diye biz de yazacağız.

Bir AB vidası düşünülsün; üzerindeki sarmal AGDEZB olsun [sözü edilen kıvrımların her biri tek dönüşlük düşünülsün]. Yanında duran dişli tekerlek HGETh olsun; HG, GE, ETh dişleri sarmala uysun […]; demek ki öbür dişler öbür kıvrımlara geçmez. Vidayı, E noktası G'ye doğru itilecek şekilde döndürürsek, vida bir tam devir yaptığında E, G'nin yerine gelir: GE dişi GH'nin, ETh dişi de GE'nin konumunu alır. Yine GE'nin konumuna gelmiş olan ETh dişi, vidanın bir sonraki dönüşünde bütünüyle geçip gider. Sonraki dişler için de aynısını düşünmek gerekir. Öyle ki tekerleğin kaç dişi varsa vida o kadar kez dönünce tekerlek bir tam devir yapar.

2.18

18. […] δῆλον ὡς καθʼ ἑκάστην στροφὴν τοῦ κοχλίου εἷς ὀδοὺς (sc. τοῦ τυμπάνου ὠδοντωμένου ὀδοῦσιν λοξοῖς) παρενεχθήσεται· τοῦτο γὰρ Ἥρων ἀπέδειξεν ἐν τοῖς Μηχανικοῖς, γραφήσεται δὲ καὶ ὑφʼ ἡμῶν, ἵνα μηδὲν ἔξωθεν ἐπιζητῶμεν. Νοείσθω γὰρ κοχλίας ὁ ΑΒ, ἡ δὲ ἐν αὐτῷ ἕλιξ ἡ ΑΓ∠ΕΖΒ, [νοείσθωσαν δὲ μονόστροφοι αἱ εἰρημέναι ἕλικες]. τύμπανον δὲ ἔστω [τὸ] παρακείμενον καὶ ὠδοντωμένον τὸ ΗΓΕΘ ὀδόντας ἔχον τοὺς ΗΓ, ΓΕ, ΕΘ ἁρμόζοντας τῇ ἕλικι […] οἱ ἄρα λοιποὶ οὐκ ἐναρμόσουσιν εἰς τὰς λοιπὰς ἕλικας. ἐὰν οὖν ἐπιστρέφωμεν τὸν κοχλίαν, ὥστε τὸ Ε σημεῖον παρωθεῖσθαι ἐπὶ τὰ Γ μέρη, παρέσται τὸ Ε ἐπὶ τὸ Γ, ὅταν ὁ κοχλίας ἀποκατάστασιν μίαν ποιήσηται, καὶ ἕξει ὁ μὲν ΓΕ ὀδοὺς τὴν τοῦ ΓΗ θέσιν, ὁ δὲ ΕΘ τὴν τοῦ ΓΕ, καὶ πάλιν ὁ ΕΘ θέσιν ἐσχηκὼς τὴν ΓΕ ἐν μιᾷ τοῦ κοχλίου περιστροφῇ ὅλος παραχθήσεται. καὶ ἐπὶ τῶν ἑξῆς ὀδόντων τὰ αὐτὰ ἐπινοεῖν χρή, ὥστε ὅσους ἐὰν ὀδόντας ἔχῃ τὸ τύμπανον, τοσαυτάκις ὁ κοχλίας κινηθεὶς μίαν ἀποκατάστασιν τοῦ τυμπάνου ποιήσεται.

2.3535.

Ağırlık merkezi konusunu en çok bir arada tutan ilke bu olsa gerek. Bu ilkeyle gösterilen temel önermeleri Arkhimedes'in Denge Üzerine'sini ve Heron'un Mekanik'ini okuyarak öğrenebilirsin; çoğu kimsenin bilmediklerini ise sırayla biz yazacağız; örneğin şunlar.

ABG bir üçgen olsun […]. BG ve GA kenarları D ve E'de ortadan bölünsün, AD ile BE birleştirilsin [demek ki Z, ABG üçgeninin ağırlık merkezidir]. Çünkü üçgen dik bir düzlemin üzerine AD doğrusu boyunca konursa, ABD üçgeni AGD üçgenine eşit olduğundan hiçbir yana yatmaz. Aynı şekilde ABG üçgeni BE doğrusu boyunca dik düzlemin üzerine konursa, ABE ve GBE üçgenleri eşit olduğundan yine hiçbir yana yatmaz. Üçgen hem AD hem BE üzerinde dengede durduğuna göre, bunların ortak noktası olan Z ağırlık merkezi olacaktır. Daha önce söylendiği gibi, ABG üçgeninin her yerde aynı kalınlıkta ve aynı ağırlıkta olduğu varsayılınca Z'nin üçgenin ortasında bulunduğu düşünülmelidir. Açıktır ki AZ, ZD'nin; BZ de ZE'nin iki katıdır. Ayrıca GA'nın GE'ye oranı, AB'nin DE'ye, BZ'nin ZE'ye ve AZ'nin ZD'ye oranına eşittir; çünkü DZE ile ABZ üçgenleri ve GDE ile ABG üçgenleri eş açılıdır […]; AB ile DE paraleldir ve birleştirilen AD ile BE birbirini Z'de keser […].

2.35

35. Τὸ μὲν οὖν μάλιστα συνέχον τὴν κεντροβαρικὴν πραγματείαν τοῦτʼ ἂν εἴη, μάθοις δʼ ἂν τὰ μὲν στοιχειώδη ὄντα διὰ ταύτης δεικνύμενα τοῖς Ἀρχιμήδους Περὶ ἰσορροπιῶν ἐντυχὼν καὶ τοῖς Ἤρωνος Μηχανικοῖς, ὅσα δὲ μὴ γνώριμα τοῖς πολλοῖς γράψομεν ἐφεξῆς, οἷον τὰ τοιαῦτα. Ἔστω τρίγωνον τὸ ΑΒ […] τετμήσθωσαν γὰρ αἱ ΒΓ, ΓΑ δίχα τοῖς ∠, Ε, καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ Α∠, ΒΕ [τὸ Ζ ἄρα κέντρον βάρους ἐστὶν τοῦ ΑΒΓ τριγώνου]. ἐὰν γὰρ τὸ τρίγωνον ἐπί τινος ὀρθοῦ ἐπιπέδου ἐπισταθῇ κατὰ τὴν Α∠ εὐθεῖαν, ἐπʼ οὐδέτερον μέρος ῥέψει τὸ τρίγωνον διὰ τὸ ἴσον εἶναι τὸ ΑΒ∠ τρίγωνον τῷ ΑΓ∠ τριγώνῳ. ἐπισταθὲν δὲ ὁμοίως τὸ ΑΒΓ τρίγωνον κατὰ τὴν ΒΕ ἐπὶ τοῦ ὀρθοῦ ἐπιπέδου ἐπʼ οὐδέτερον μέρος ῥέψει διὰ τὸ ἴσα εἶναι τὰ ΑΒΕ, ΓΒΕ τρίγωνα. εἰ δὲ ἐφʼ ἑκατέρας τῶν Α∠, ΒΕ ἰσορροπεῖ τὸ τρίγωνον, τὸ ἄρα κοινὸν αὐτῶν σημεῖον τὸ Ζ κέντρον ἔσται τοῦ βάρους. νοεῖν δὲ δεῖ τὸ Ζ, ὡς προείρηται, κείμενον ἐν μέσῳ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἰσοπαχοῦς τε καὶ ἰσοβαροῦς δηλονότι ὑποκειμένου. καὶ φανερὸν ὅτι διπλασία ἐστὶν ἡ | μὲν ΑΖ τῆς Ζ∠, ἡ δὲ ΒΖ τῆς ΖΕ, καὶ ὅτι ὡς ἡ ΓΑ πρὸς ΓΕ, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς ∠Ε καὶ ἡ ΒΖ πρὸς ΖΕ καὶ ἡ ΑΖ πρὸς Ζ∠ διὰ τὸ ἰσογώνια εἶναι καὶ τὰ ∠ΖΕ, ΑΒΖ τρίγωνα καὶ τὰ Γ∠Ε, ΑΒΓ […] καὶ εἰσὶν παράλληλοι αἱ ΑΒ, ∠Ε, καὶ ἐπεζευγμέναι αἱ Α∠, ΒΕ τέμνουσιν ἀλλήλας κατὰ τὸ Ζ […] . # Kitap 3 ### III,

3.1III. Kitap

1.

Bundan sonra Heron'un üçüncü kitabından, işi kolaylaştırmaya ve kazanç sağlamaya elverişli makineleri yazacağız; bunlarla da büyük yükler hareket ettirilir.

Heron der ki: Zemin üzerinde taşınacak yükler "kaplumbağa" denen kızaklarla taşınır. Kaplumbağa, uçları yukarı kıvrılmış dört köşe kalaslardan çatılmış bir kızaktır. Yükler bunların üzerine konur, uçlarına da ya palangalar ya da halat uçları bağlanır. Bunlar ya elle çekilir ya da bocurgatlara verilir; bocurgatlar döndürüldükçe, altına merdaneler ya da tahtalar konmuş olan kaplumbağa zeminde sürüklenir. Yük küçükse merdane, büyükse tahta kullanmak gerekir, çünkü tahtalar kolay kaymaz; merdaneler ise yuvarlandıkları için yük hız kazandığında tehlike doğurur. Bazıları ne merdane ne tahta kullanır; kaplumbağalara masif tekerlekler takarak yükü taşırlar.

3.1

1. Ἐν δὲ τοῖς ἑξῆς ἐκ τοῦ γʹ τῶν Ἥρωνος μηχανὰς γράψομεν πρὸς εὐκοπίαν καὶ λυσιτέλειαν ἁρμοζούσας, διʼ ὧν πάλιν μεγάλα βάρη κινηθήσεται. Τὰ μὲν οὖν ἀγόμενα ἐπὶ τοῦ ἐδάφους, φησίν, ἐπὶ χελώναις ἄγεται. ἡ δὲ χελώνη πῆγμά ἐστιν ἐκ τετραγώνων ξύλων συμπεπηγός, ὧν τὰ ἄκρα ἀνασεσίμωται. ταύταις οὖν ἐπιτίθεται τὰ βάρη, καὶ ἐκ τῶν ἄκρων αὐτῶν ἤτοι πολύσπαστα ἐκδέννυται ἢ ὅπλων ἀρχαί. ταῦτα δὲ ἤτοι ἀπὸ χειρὸς ἕλκεται ἢ εἰς ἐργάτας ἀποδίδοται, ὧν περιαγομένων ἡ χελώνη ἐπὶ τοῦ ἐδάφους σύρεται ὑποβαλλομένων σκυταλίων ἢ σανίδων. ἐὰν μὲν γὰρ μικρὸν τὸ φορτίον, σκυτάλαις χρῆσθαι δεῖ, ἐὰν δὲ μεῖζον, ταῖς σανίσιν διὰ τὸ ταύτας μὴ εὐκόλως σύρεσθαι. αἱ γὰρ σκυτάλαι κυλιόμεναι κίνδυνον ἔχουσιν τοῦ φορτίου ὁρμὴν λαβόντος. ἔνιοι | δὲ οὔτε σκυτάλαις οὔτε σανίσι χρῶνται, ἀλλὰ τροχοὺς ναστοὺς προσθέντες ταῖς χελώναις ἄγουσιν.

3.22.

Heron der ki: Yüksekliğe kaldırılan yükler için kullanılan makinelerin kimi tek kollu, kimi iki kollu, kimi üç kollu, kimi de dört kolludur.

Tek kollular şöyledir. Yükü ne kadar yükseğe kaldırmak istiyorsak ondan daha uzun, sağlam bir direk alınır. Direk kendi başına güçlüyse etrafına halat sarılır ve her sarımda halat aradan geçirilerek sıkıca bağlanır. Sarımlar arasındaki aralık dört karıştan fazla olmaz; böylece hem direk daha sağlam olur hem de halat sarımları, yukarıda çalışmak isteyen işçilere basamak gibi yarar. Direk yeterince sağlam değilse [birkaç parçadan birleştirilir;] kaldırılacak yükleri göz önünde tutmak gerekir ki direk onlara göre zayıf kalmasın. Direk bir kalasın üzerine dik olarak dikilir; tepesinden üç ya da dört halat bağlanır ve bunlar gerilerek sabit yerlere bağlanır; böylece direk, hangi yöne zorlanırsa zorlansın, gerilmiş halatlarca tutulduğu için yerinden oynamaz. Direğin üst ucuna palangalar bağlanıp yüke uzatılır ve yük havaya kalkıncaya kadar ya elle ya da bocurgatlara verilerek çekilir. Taşın bir duvarın üstüne ya da istenen başka bir yere konması gerekirse, tepeden bağlanmış halatlardan yükün öbür yanında kalanı çözülür ve direk eğilir. Taşa sarılı sapan halatının bulunmadığı yerlerden yükün altına merdaneler sokulur, yük merdanelerin üstüne oturuncaya kadar palangaların çekilen halatları gevşetilir; sonra sapan çözülür ve yük istenen yere götürülünceye kadar manivelayla itilir. Ardından direğin altındaki kalas bir halatla elle çekilerek yapının başka bir yanına çevrilir, bu sırada gergi halatları gevşetilir; sonra yeniden bağlanır ve direk önce söylendiği gibi kullanılır.

3.2

2. Ἐπὶ δὲ τῶν εἰς ὕψος βασταζομένων φορτίων, φησίν, μηχαναὶ γίνονται αἱ μὲν μονόκωλοι, αἱ δὲ δίκωλοι, αἱ δὲ τρίκωλοι, αἱ δὲ τετράκωλοι. Αἱ μὲν οὖν μονόκωλοι οὕτως. ξύλον εὔτονον λαμβάνεται ὕψος ἔχον μεῖζον ἢ οὗ βουλόμεθα τὸ φορτίον μετεωρίσαι, κἂν μὲν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ ἰσχυρὸν ᾖ, ὅπλον βάλλοντες περὶ αὐτὸ [καὶ σφίγγοντες] καὶ διαμηρυόμενοι κατὰ ἐπείλησιν ἀποσφίγγουσιν. τῶν δὲ ἐπειλήσεων τὸ μεταξὺ διάστημα οὐ πλεῖον γίνεται παλαιστῶν δʹ, καὶ οὕτως εὐτονώτερόν τε γίνεται τὸ ξύλον καὶ αἱ τοῦ ὅπλου ἐπειλήσεις ὥσπερ βαθμοὶ τοῖς ἐργαζομένοις καὶ βουλομένοις εἰς τὸ ἄνω μέρος ἐργάζεσθαι εὔχρηστοι γίνονται. ἐὰν δὲ μὴ εὔτονον τὸ ξύλον, [ἐκ πλειόνων συμβλητὸν γίνεται,] στοχάζεσθαι δεῖ τῶν μελλόντων βαστάζεσθαι φορτίων, ὅπως μὴ ἀσθενέστερον τὸ κῶλον ὑπάρχῃ. ἵσταται οὖν τὸ κῶλον ὀρθὸν ἐπί τινος ξύλου, καὶ ἐκ τοῦ ἄκρου αὐτοῦ ὅπλα ἐκδέννυται τρία που ἢ τέσσαρα καὶ ἀποταθέντα ἀποδίδοται πρός τινα μένοντα χωρία, ὅπως τὸ ξύλον, ὅπου ἄν τις βιάζηται, μὴ παραχωρῇ κατεχόμενον ὑπὸ τῶν ἀποτεταμένων ὅπλων. ἐκ δὲ τοῦ ἄνω μέρους αὐτοῦ πολύσπαστα ἐξάψαντες καὶ ἀποδιδόντες εἰς τὸ φορτίον ἐπισπῶνται ἤτοι ἀπὸ χειρὸς ἢ εἰς ἐργάτας ἀποδόντες, εἰς ὅταν μετεωρισθῇ τὸ φορτίον. κἂν δέῃ τὸν λίθον ἐκτεθῆναι ἐπὶ τεῖχος ἢ ὅπου βούλεταί τις, ἐκλύσαντες ἓν τῶν | ἐκδεννυμένων ἐκ τοῦ ἄκρου ὅπλων τὸ ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη τοῦ φορτίου κείμενον ἐγκλίνουσιν τὸ κῶλον καὶ τὰς σκυτάλας ὑποβάλλοντες ὑπὸ τὸ φορτίον ἐν τοῖς μέρεσιν, ἐν οἷς ἡ σφενδόνη ἐν τῷ λίθῳ οὐκ ἐπείληται, χαλῶσι τὰ ἀγόμενα τῶν πολυσπάστων, ἄχρι ἂν ἐπικαθίσῃ τὸ φορτίον ταῖς σκυτάλαις, εἶτʼ ἐκλύσαντες τὴν σφενδόνην μοχλεύουσι τὸ φορτίον, ἄχρι οὗ εἰς ὃν βούλονται τόπον παράξωσιν. εἶτα πάλιν τὸ ὑποκείμενον τῷ κώλῳ ξύλον ὅπλῳ ἐπισπασάμενοι ἀπὸ χειρὸς περιάγουσιν ἐπὶ ἕτερον μέρος τοῦ οἰκοδομήματος ἅμα ἀνιέντες τοὺς ἀποτόμους, καὶ πάλιν ἐκδήσαντες χρῶνται, ὡς προείρηται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…