İçeriğe geç
Heron

Heron

Otomatlar Üzerine

Περὶ αὐτοματοποιητικῆς

1.1I. Kitap

İskenderiyeli Heron'un Otomat Yapımı Üzerine Kitabı

1.

Otomat yapımı, hem içerdiği işçiliğin çeşitliliği hem de sunduğu manzaranın şaşırtıcılığı yüzünden bizden öncekilerce beğeniye değer görülmüş bir konudur. Kısaca söylemek gerekirse, mekaniğin her dalı, bu sanatta tek tek yapılan işler aracılığıyla otomat yapımına katılır. Bu sanatın vaadi şudur: Uygun ölçülerde küçük tapınaklar ya da sunaklar yapılır; bunlar kendiliğinden ilerler ve belirli yerlerde durur. İçlerindeki figürlerin her biri, ele alınan konuya ya da hikâyeye uygun olarak kendi başına hareket eder, sonra hepsi baştaki yerine döner. Otomatların bu tür eserlerine "ilerleyen" otomatlar denir. Bunların bir de "duran" denen başka bir türü vardır. Bunun vaadi de şöyledir: Küçük bir sütunun üstünde, açılan kapıları olan bir pano durur; içinde de bir hikâyeye göre düzenlenmiş figürlerden oluşan bir sahne […]. Pano kapalıyken kapılar kendiliğinden açılır ve resmedilmiş figürlerin dizilişi görünür. Çok geçmeden kapılar kapanıp yine kendiliğinden açılınca, ilk görünene uyan başka bir figür dizilişi belirir; kapılar yine kapanıp açılınca, öncekine uyan yine başka bir diziliş görünür. Bu ya konu edilen hikâyeyi tamamlar ya da hikâye tamamlanana kadar ardından başka dizilişler gelir. Panoda resmedilmiş olarak görünen figürlerin her biri, hikâye gerektiriyorsa hareket ediyormuş gibi de görünebilir: Kimi testere çeker, kimi keserle yontar, kimi çekiçle ya da baltayla çalışır ve her vuruşta gerçekteki gibi ses çıkarır. Panonun altında başka hareketler de olabilir: Ateş yakılabilir, önce görünmeyen figürler belirip yeniden kaybolabilir. Kısacası figürlere kimse dokunmadan, onları dileyen nasıl isterse öyle hareket ettirmek mümkündür. Duran otomatların işleyişi, ilerleyenlerinkinden hem daha güvenli hem daha az tehlikelidir ve her türlü sahne düzenine daha elverişlidir. Eskiler bu tür şeyleri yapanlara, gösterdikleri manzaranın şaşırtıcılığı yüzünden "harikalar yaratanlar" derlerdi. Bu kitapta ilerleyen otomatları yazıyoruz. Kendimizce çeşitli bir sahne düzeni ortaya koyuyoruz; bu düzen her sahneye uyacak niteliktedir, öyle ki dileyen, işleyişi için başka hiçbir şey aramaya gerek kalmadan onu farklı biçimde düzenleyebilir. Sonraki kitapta da duran otomatları yazacağız.

1.1

I αὐτοματοποιητικῆς πραγματείας ὑπὸ τῶν πρότερον ἀποδοχῆς ἠξιωμένης διά τε τὸ ποικίλον τῆς ἐν αὐτῇ δημιουργίας καὶ διὰ τὸ ἔκπληκτον τῆς θεωρίας. ἔστι γάρ, ὡς συνελόντι εἰπεῖν, πᾶν μέρος τῆς μηχανικῆς ἐν αὐτῇ τῇ αὐτοματοποιητικῇ παραλαμβανόμενον διὰ τῶν κατὰ μέρος ἐν αὐτῇ ἐπιτελουμένων. ἔστι δὲ αὐτῆς ἡ ἐπαγγελία τοιάδε· κατασκευάζονται ναοὶ ἢ βωμοὶ σύμμετροι αὐτόματοί τε προσαγόμενοι καὶ κατά τινας ὡρισμένους ἱστάμενοι τόπους, καὶ τῶν ἐνόντων αὐτοῖς ζῳδίων ἕκαστον ἰδίᾳ κινεῖται πρὸς λόγον τὸν κατὰ τὴν προκειμένην πρόθεσιν ἤ μῦθον ἁρμόζοντα, καὶ εἰς τὸν ἐξ ἀρχῆς ἀποκαθίστανται τόπον. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα δημιουργήματα τῶν αὐτομάτων καλεῖται ὑπάγοντα. ἔστι δὲ καὶ ἕτερον εἶδος ἐν αὐτοῖς, ὃ καλεῖται στατόν. ἔστι δὲ καὶ τούτου ἡ ὑπόσχεσις τοιαύτη· ἐπί τινος κιονίσκου πίναξ ἐφέστηκε θύρας ἔχων ἀνοιγομένας, καὶ ἐν αὐτῷ […] διάθεσις ζῳδίων πρός τινα μῦθον διεσκευασμένων. κεκλεισμένου οὖν τοῦ πίνακος αἱ θύραι αὐτόματοι ἀνοίγονται, καὶ φαίνεται ἡ τῶν ζῳδίων τάξις γεγραμμένη· καὶ μετʼ οὐ πολὺν χρόνον κλεισθεισῶν τῶν θυρῶν πάλιν αὐτομάτως καὶ ἀνοιχθεισῶν, ἑτέρα φαίνεται διάθεσις ζῳδίων ἁρμόζουσα τῇ πρότερον φανείσῃ· καὶ πάλιν κλεισθεισῶν καὶ ἀνοιχθεισῶν τῶν θυρῶν ἑτέρα διάθεσις πάλιν φαίνεται ζῳδίων ἁρμόζουσα τῇ πρότερον κειμένῃ, καὶ ἤτοι ἀπαρτίζει τὸν προκείμενον μῦθον ἢ πάλιν μετὰ ταύτην ἑτέρα φαίνεται, ἄχρις ἂν ἀπαρτισθῇ ὁ μῦθος. καὶ τῶν φαινομένων δὲ ζῳδίων τῶν γεγραμμένων ἐν τῷ πίνακι ἓν ἕκαστον ἐν κινήσει δύναται φαίνεσθαι, ἐὰν ἀπαιτῇ ὁ μῦθος, οἷον ἃ μὲν πρίζοντα, ἃ δὲ σκεπαρνίζοντα, ἃ δὲ σφύραις ἢ πελέκεσιν ἐργαζόμενα, ψόφον ποιοῦντα καθʼ ἑκάστην πληγὴν καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀληθείας. δύνανται δὲ καὶ ἕτεραι κινήσεις ὑπὸ τὸν πίνακα γίγνεσθαι, οἷον πῦρ ἀνάπτεσθαι ἢ ζῴδια ἐπιφαίνεσθαι πρότερον μὴ φαινόμενα καὶ πάλιν ἀφανίζεσθαι. καὶ ἀπλῶς, ὡς ἄν τις ἕληται δυνατόν ἐστι κινεῖν μηδενὸς προσιόντος τοῖς ζῳδίοις. ἔστι δὲ ἡ τῶν στατῶν αὐτομάτων ἐνέργεια ἀσφαλεστέρα τε καὶ ἀκινδυνοτέρα καὶ μᾶλλον πᾶσαν ἐπιδεχομένη διάθεσιν τῶν ὑπαγόντων. ἐκάλουν δὲ οἱ παλαιοὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα δημιουργοῦντας θαυματουργοὺς διὰ τὸ ἔκπληκτον τῆς θεωρίας. ἐν μὲν οὖν τούτῳ τῷ βιβλίῳ περὶ τῶν ὑπαγόντων γράφομεν ἐκθέμενοι διάθεσιν ποικίλην κατά γε ἡμᾶς, ἥτις ἁρμόσει πάσῃ διαθέσει πρὸς τὸ δύνασθαι τὸν προαιρούμενον ἑτέρως διατίθεσθαι μηδὲν ἐπιζητοῦντα πρὸς τὴν τῆς διαθέσεως ἐνέργειαν· ἐν δὲ τῷ ἑξῆς περὶ τῶν στατῶν αὐτομάτων γράφομεν.

1.22.

Önce, otomatın ilerleyeceği zeminin sert, eğimsiz ve düz olması gerekir; ta ki tekerlekler ne yük altında gömülsün, ne bir pürüze takılsın, ne de bir yokuşa zorlanıp geriye kaysın. Zemin dediğimiz gibi değilse, üzerine düzgünce rendelenmiş tahtalar döşemek gerekir; bu tahtalarda, çivilenmiş çıtalarla boylu boyunca oluklar yapılır ki tekerlekler bu oluklarda yuvarlansın. İlerleyen otomatları hafif ve kuru ağaçtan yapmak gerekir; içlerinde başka bir malzemeden yapılmış bir parça varsa, onu da olabildiğince hafif yapmaya çalışmak gerekir ki ağırlıkları yüzünden zor hareket etmesinler. Daire biçiminde dönen ya da hareket eden ne varsa tornada titizlikle işlenmiş olmalı, etrafında döndüğü şeyler de pürüzsüz olmalı, kaba olmamalıdır: Örneğin tekerlekler demir yuvalara oturan demir millerin, figürler de kendilerine tam oturan tunç yataklara geçen tunç eksenlerin etrafında dönmelidir. Bunlara yağ da dökmek gerekir ki her şey her bakımdan kolayca dönsün ve hiçbir yerde sıkışma olmasın; yoksa tasarlanan şeylerin hiçbiri gerektiği gibi olmaz. Bu işlerde kullandığımız iplerin de uzayıp kısalmaması, baştan ayarlandıkları uzunlukta kalması gerekir. Bunun için ipleri birkaç kazıkçığın etrafına iyice gerip biraz bekletir, sonra yeniden gereriz; bunu birkaç kez yaptıktan sonra üzerlerine reçineli mum süreriz. Uçlarına bir ağırlık asıp uzun süre bırakmak daha da iyidir. Önceden böyle sınanan ip ya hiç uzamaz ya da pek az uzar. Otomatı kurduktan sonra iplerden birinin uzamış olduğunu görürsek de onu yeniden kısaltırız. Sinirden yapılmış hiçbir şey kullanılmamalıdır, çünkü sinir havanın durumuna göre uzar ve kısalır; meğer ki bir yaylı mandal kullanmak gereksin. Bu yaylı mandal, sonra açıkça görüleceği gibi, mancınıklardaki yay çerçevesine yerleştirilmiş eksene benzer. Bütün bu ilerleyen otomatlar hareketlerinin başlangıcını ya bir yaylı mandaldan ya da kurşun bir ağırlıktan alır. Hareket ettirenle hareket edeni birbirine bir ip bağlar: İpin bir ucu hareket ettirene bağlanır, öbür ucu ilmikle hareket edene takılır. Hareket eden şey, ipin sarılı olduğu bir mildir. Mile tekerlekler sıkıca takılmıştır; böylece mil dönüp ip çözüldükçe, zemine dayanan tekerlekler de onunla birlikte döner. Tekerleklerin çevresinde ilerleyen otomatın kasası bulunur. Yayın gerginliği ya da ağırlığın yükü bütünle orantılı olmalıdır ki kasa ne ağırlığa ne de yayın gerginliğine baskın çıksın. Yol sırasında olan hareketler, bütün ipler bir yandan hareket ettirilecek aletlere ilmikle takılıp öbür yandan ağırlığa bağlanarak elde edilir. Ağırlık bir borunun içindedir; içine tam oturur ve rahatça inebilir. İlerleyen otomatlarda borunun içine darı ya da hardal tohumu konur, çünkü ikisi de hem hafif hem kaygandır; duran otomatlarda ise kuru kum konur. Bunlar borunun dibinden aktıkça ağırlık yavaş yavaş iner ve her ipi çekerek hareketleri gerçekleştirir. Hareketin başlangıcı bir ipin gerilmesidir; hareketin durması ise ilmiğin, hareket ettirilen aletteki çividen kurtulup ipin boşalmasıdır. Ağırlığın çektiği iplerin hepsi aynı hızla çekilir, ama hepsi aynı hızda hareket doğurmaz; çünkü aynı tür aletlere sarılmamışlardır: Kimi daha büyük, kimi daha küçük dairelere sarılır. Aynı anda hareket etmeyecek aletlerin ipleri de aynı anda gerilmemelidir; sonra hareket edecek olanların iplerinde bir boşluk bırakılmalıdır. Bu boşluklar kangal yapılmalı ve kasanın içinde uygun yere mumla yapıştırılmalıdır; böylece ağırlık boşluğu çektikçe ipi yavaşça gerer. İplere de dikkat etmek gerekir: Her biri kendi aletine ilmiklensin ve sola doğru sarılmasın; çünkü biri karışırsa ya da sola sarılırsa bütün düzen durur. Eskilerin sahne düzenlerinden de kaçınmak gerekir ki eser daha yeni görünsün; çünkü dediğimiz gibi, aynı yöntemleri kullanarak türlü türlü düzenler kurmak mümkündür. Bu işte daha zarif bir düzen tasarlayan daha iyisini yapar. Bizim ortaya koyduğumuz düzen şudur.

1.2

II Δεῖ δὲ πρῶτον ἀπόκροτον εἶναι καὶ ἀκλινὲς καὶ ὁμαλὸν τὸ ἔδαφος ἐν μέλλει τὸ αὐτόματον ὑπάγειν, ἵνα μήτε οἱ τροχοὶ αὐτοῦ καταδύνωσι πιεζόμενοι μήτε ἐμποδίζωνται ὑπὸ τραχύτητός τινος μήτε πρὸς ἀνάβασιν βιαζόμενοι εἰς τὸ ὀπίσω ἐπινεύωσιν. ἐὰν δὲ μὴ ὑπάρχῃ τὸ ἔδαφος τοιοῦτον οἷον εἴρηται, δεῖ σανίδας ἀπορθώσαντας ἐπὶ τοῦ ἐδάφους διατιθέναι, ἐν αἷς κατὰ μῆκος ἔσονται σωλῆνες διʼ ἐφηλωτῶν κανόνων πρὸς τὸ τοὺς τροχοὺς ἐν τοῖς σωλῆσι κυλίεσθαι. δεῖ δὲ τὰ ὑπάγοντα κατασκευάζειν ἐκ κούφων τε καὶ ξηρῶν ξύλων, κἂν ἐξ ἄλλης δέ τινος ὕλης ὑπάρχῃ τι ἐν αὐτοῖς κατεσκευασμένον, καὶ τοῦτο δεήσει | ὡς κουφότατον πειρᾶσθαι ποιεῖν, ἵνα μὴ διὰ τὸ βάρος δυσκίνητα γένηται. δεῖ δὲ καὶ ὅσʼ ἂν ἐγκυκλίους στροφὰς ἢ κινήσεις ποιῆται, ταῦτα ἔντορνά τε ἀκριβῶς καὶ περὶ ἃ κινεῖται λεῖα καὶ μὴ τραχέα ὑπάρχειν, οἷον οἱ μὲν τροχοὶ περὶ κνώδακας σιδηροῦς ἐμβεβηκότας εἰς ἐμπυελίδας σιδηρᾶς, τὰ δὲ ζῴδια περὶ ἄξονας χαλκοῦς ἐμβεβηκότας εἰς χοινικίδας χαλκᾶς συνεσμηρισμένας αὐτοῖς. καὶ ἔλαιον δὲ παρεπιχέειν δεήσει εἰς ταῦτα, ὅπως κατὰ [πάντα] τρόπον εὐκύλιστα πάντα ὑπάρχῃ καὶ μηδὲν παρὰ τοῦτο σφίγμα γένηται· εἰ δὲ μή, οὐκ ἔσται τῶν προκειμένων κατὰ λόγον οὐδὲ ἕν. δεῖ δὲ καὶ τὰς σπάρτους, αἷς εἰς ταῦτα προσχρώμεθα, μήτε ἐπέκτασιν μήτε συστολὴν λαμβάνειν, ἀλλὰ τοιαύτας διαμένειν τοῖς μήκεσιν οἷαι καὶ ἐξ ἀρχῆς κατεστάθησαν. τοῦτο δὲ ἔσται, ἐὰν λαβόντες αὐτὰς περί τινας πασσαλίσκους διατείναντες εὖ μάλα καὶ ἐάσαντες αὐτὰς ὀλίγον χρόνον πάλιν ἐπεκτείνωμεν καὶ τοῦτο πλεονάκις ποιήσαντες κηρὸν μετὰ ῥητίνης καταψήσωμεν. βέλτιον δʼ εἰ καὶ βάρος ἐξ αὐτῶν ἐξάψαντες ἐάσομεν ἐπὶ πλείονα χρόνον. προβασανισθεῖσα δὲ οὕτως οὐδεμίαν ἐπέκτασιν λήψεται ἢ παντελῶς βραχεῖαν. ἢ πάλιν ἀποκόψομεν, ὅταν ἐξαρτύσαντες τὸ αὐτόματόν τινα αὐτῶν παρεκτεταμένην εὕρωμεν. νευρίνῳ δὲ οὐδενὶ δεῖ χρῆσθαι, ἐπειδὴ παρεκτείνεται καὶ συστέλλεται κατὰ τὴν τοῦ ἀέρος περίστασιν, εἰ μὴ ἄρα ὅταν δέῃ ὕσπληγγι χρήσασθαι. ὁ δὲ ὕσπληγξ ἔστω καθάπερ ἐν τοῖς καταπέλταις ὁ ἄξων κατατεταγμένος ἐν τῷ ἡμιτονίῳ, ὡς ἑξῆς ἔσται δῆλον. πάντα δὲ ταῦτα τὰ ὑπάγοντα τὴν ἀρχὴν λαμβάνει τῆς κινήσεως διὰ ὕσπληγγος ἢ λείας μολιβῆς. κοινὸν δέ ἐστι τοῦ κινοῦντος καὶ τοῦ κινουμένου σπάρτος ἔχουσα τὴν μὲν μίαν ἀρχὴν πρὸς τῷ κινοῦντι προσδεδεμένην, τὴν δὲ ἑτέραν πρὸς τῷ κινουμένῳ προση⟨γκυ⟩λωμένην. τὸ δὲ κινούμενον ἄξων ἐστί, περὶ ὃν ἡ σπάρτος περιείληται. τῷ δὲ ἄξονι προσαραρότες εἰσὶ τροχοί, ὥστε τοῦ ἄξονος στρεφομένου καὶ ἀπειλισσομένης τῆς σπάρτου συστρέφεσθαι καὶ τοὺς τροχοὺς ἐρείδοντας ἐπὶ τὸ ἔδαφος. τοῖς δὲ τροχοῖς περίκειται τὸ τοῦ ὑπάγοντος αὐτομάτου πλινθίον. τάσιν δὲ ὕσπληγγος ἢ βάρος λείας δεῖ πρὸς τὰ ὅλα ἡρμόσθαι, ὅπως μὴ κατακρατῆται ἤτοι τὸ βάρος ἢ ἡ τοῦ ὕσπληγγος τάσις ὑπὸ τοῦ πλινθίου. αἱ δὲ ἐκ τῆς πορείας κινήσεις γίνονται πασῶν τῶν σπάρτων προσηγκυλωμένων μὲν τοῖς κινουμένοις ὀργάνοις, ἀποδεδεμένων δὲ εἰς τὴν λείαν. ἡ δὲ λεία ἐστὶν ἔν τινι σύριγγι, ἁρμοστῶς καὶ εὐλύτως δυναμένη καταβαίνειν εἰς αὐτήν. ἐν δὲ τῇ σύριγγι ἐπὶ μὲν τῶν ὑπαγόντων ἢ κέγχρος ἢ νᾶπυ ἐμβάλλεται διὰ τὸ κοῦφά τε ἀμφότερα εἶναι καὶ ὀλισθηρά, ἐν δὲ τοῖς στατοῖς ἄμμος ξηρὰ ἐμβάλλεται, ὧν ἐκρεόντων διὰ τοῦ πυθμένος τῆς σύριγγος ἡ λεία ἠρέμα καταφερομένη τὰς κινήσεις ἀποτελεῖ ἐπισπωμένη ἑκάστην σπάρτον. ἀρχὴ δὲ κινήσεώς ἐστι τάσις σπάρτου, κινήσεως | δὲ στάσις ἀπόλυσις σπάρτου ἐκπεσούσης τῆς ἀγκύλης ἀπὸ τοῦ τύλου τοῦ ἐν τῷ κινουμένῳ ὀργάνῳ. αἱ δὲ ὑπὸ τῆς λείας ἑλκόμεναι σπάρτοι πᾶσαι ἰσοταχῶς μὲν ἕλκονται, οὐκ ἰσοταχεῖς δὲ τὰς κινήσεις ποιοῦνται διὰ τὸ μὴ περὶ ὅμοια ὄργανα αὐτὰς περιειλεῖσθαι, ἀλλὰ ὃς μὲν περὶ μείζονας κύκλους, ὃς δὲ περὶ ἐλάσσονας. δεῖ δὲ τῶν μὴ ἅμα κινουμένων ὀργάνων τὰς σπάρτους μὴ ἅμα τετάσθαι, ἀλλὰ τῶν ὕστερον κινουμένων τὰς σπάρτους χαλάσματα ἔχειν. τὰ δὲ χαλάσματα μηρύματα δεῖ ποιεῖν καὶ προσκολλᾶν κηρῷ ἐντὸς τοῦ πλινθίου κατὰ τὸν ἐπιβάλλοντα τόπον, ὅπως ἡ λεία ἐπισπωμένη τὸ χάλασμα πραέως τείνῃ τὴν σπάρτον. προσέχειν δὲ δεῖ καὶ ταῖς σπάρτοις, ὅπως ἑκάστη αὐτῶν τῷ ἰδίῳ ὀργάνῳ προσαγκυλωθῇ καὶ μὴ ἐπʼ ἀριστερὰ τὴν ἐπείλησιν λάβῃ· μιᾶς γὰρ αὐτῶν ἀλλαγείσης ἢ ἐπʼ ἀριστερὰ ἐπειληθείσης τὰ ὅλα στάσιν λήψεται. δεῖ δὲ καὶ τὰς τῶν ἀρχαίων ἐκφυγεῖν διαθέσεις, ὅπως καινότερον τὸ κατασκεύασμα φαίνηται· δυνατὸν γάρ, ὡς προείρηται, ταῖς αὐταῖς μεθόδοις χρώμενον ἑτέρας καὶ ἑτέρας διαθέσεις ποιεῖσθαι. βέλτιον δʼ ἐν τούτοις ἀναστρέψει ὁ χαριεστέραν ἐπινοῶν διάθεσιν. ἣν δὲ ἡμεῖς ἐκτιθέμεθα, ἔστι τοιαύτη.

1.33.

Yaklaşık bir arşın uzunluğunda, dört karış genişliğinde ve üç karış yüksekliğinde bir kaide olsun; üst ve alt kenarlarında çepeçevre bir pervaz dolansın. Köşelerinde dört küçük sütun durur; bunlar yaklaşık sekiz karış yüksekliğinde, iki karış kalınlığındadır; altlarında sütun kaideleri, üstlerinde bunlara uygun başlıklar bulunur. Başlıkların üzerinde çepeçevre bir arşitrav gibi bir şey uzanır; yüksekliği bütün sütunun sekizde biri, yani yaklaşık beş parmaktır. Arşitravın üzerine üst yüzü örten tahtacıklar döşenmiştir ve çevresinde de bir pervaz dolanır. Bu döşemenin ortasında, altı sütunlu, her yandan görülebilen yuvarlak küçük bir tapınak durur. Bunun üstünde, dediğimiz gibi yüzeyi gergin, koni biçiminde bir kulecik yükselir. Tepesinde kanatlarını açmış, sağ elinde bir çelenk tutan bir Nike durur. Küçük tapınağın ortasında bir Dionysos heykelciği bulunur; sol elinde bir thyrsos, sağ elinde bir kâse tutar. Dionysos'un ayaklarının dibinde küçük bir panter oturur. Döşemenin üstünde, Dionysos'un önünde ve arkasında birer sunak vardır; sunaklarda kolay yansın diye kuru marangoz talaşı bulunur. Küçük tapınağın her sütununun hizasında, tapınağın dışında, dileyen nasıl isterse öyle düzenlenmiş birer Bakkha durur.

1.3

III ⟨Ἔστω⟩ βάσις μῆκος ἔχουσα ὡς πήχεος, πλάτος δὲ ὡς παλαιστῶν τεσσάρων, ὕψος δὲ ὡς παλαιστῶν τριῶν, κυμάτιον ἔχουσα περιτρέχον εἴς τε τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω μέρος. ἐπὶ δὲ τῶν γωνιῶν αὐτῆς ἐφέστηκε κιόνια τέσσαρα, ὕψος μὲν ἔχοντα ὡς παλαιστῶν η΄, πλάτος δὲ παλαιστῶν δύο, ἔχοντα ὑποκείμενα σπειρία καὶ τούτοις ἁρμοζούσας κεφαλὰς ἐπικειμένας. ἐπὶ δὲ τῶν κεφαλίων ἐπίκειται καθάπερ ἐπιστύλιον κύκλῳ ὕψος ἔχον ὄγδοον τοῦ κίονος ὅλου, ὡς δακτύλων ε΄. κατὰ δὲ τῶν ἐπιστυλίων κατέστρωται σανίδια καλύπτοντα τὴν ἐπάνω ἐπιφάνειαν, καὶ περίκειται κύκλῳ κυμάτιον. ἐπὶ δὲ τοῦ καταστρώματος ἐφέστηκε μέσον ναΐσκος στρογγύλος περιφανὴς ἔχων κίονας ἕξ. ἐπὶ δὲ τούτου πυργίον κωνοειδὲς ἐφέστηκεν ἐντεταμένην ἔχον τὴν ἐπιφάνειαν, καθάπερ εἴρηται. ἐπὶ δὲ τῆς κορυφῆς ἐφέστηκε Νίκη ἐκπεπετακυῖα τὰς πτέρυγας καὶ ἐν τῇ δεξιᾷ χειρὶ στέφανον κατέχουσα. ἐν δὲ μέσῳ τοῦ ναΐσκου ζῴδιον Διονύσου ἐφέστηκεν ἐν μὲν τῇ ἀριστερᾷ χειρὶ θύρσον κατέχον, ἐν δὲ τῇ δεξιᾷ σκύφον. παρακαθέζεται δὲ πανθηρίσκος πρὸς τοῖς τοῦ Διονύσου ποσίν. ἐν δὲ τοῖς ἔμπροσθεν καὶ τοῖς ὄπισθεν μέρεσι τοῦ Διονύσου ἐπὶ τοῦ καταστρώματος βωμὸς ἐπίκειται ἔχων ξύσματα τῶν σανίδων τεκτονικὰ ξηρὰ ὥστε εὔκαυστα εἶναι. κατὰ δὲ κίονα τῶν ἐν τῷ ναΐσκῳ | τοῦ Διονύσου παρέστηκεν ἐκτὸς τοῦ ναΐσκου Βάκχη διεσκευασμένη ὡς ἄν τις προαιρῆται.

1.44.

Her şey böyle hazırlanınca, otomat başta bir yere konur ve herkes çekilir. Çok geçmeden otomat belirli bir yere doğru ilerler. Durunca Dionysos'un önündeki sunak tutuşur. Dionysos'un thyrsos'undan süt ya da su fışkırır, kâsesinden de altta oturan küçük panterin üzerine şarap dökülür. Kaidenin dört sütunu arasındaki her yer çelenklerle süslenir. Çevredeki Bakkhalar dans ederek küçük tapınağın çevresinde dolaşır; davul ve zil sesleri duyulur. Sonra sesler kesilince Dionysos heykelciği dışarıya doğru döner; aynı anda kuleciğin üstündeki Nike de onunla birlikte döner. Bu kez önceden arkada kalan, şimdi Dionysos'un önüne gelmiş olan sunak tutuşur. Yine thyrsos'tan fışkırma, kâseden dökülme olur. Bakkhalar yine davul ve zil sesleri arasında küçük tapınağın çevresinde dans ederek dolaşır. Onlar durunca otomat baştaki yerine döner ve gösteri böylece sona erer. Bu ölçüleri zorunlu olarak kullandık; daha büyük yapılırsa, seyirciler bütün bunları içeride gizlenmiş birinin yaptığından kuşkulanır. Bu yüzden hem ilerleyen hem duran otomatlarda, doğacak bu kuşku yüzünden büyüklüklere dikkat etmek gerekir. Sahne düzenini anlattığımıza göre, sırada içindeki parçaların tek tek nasıl yapıldığı var.

1.4

IV Τούτων δὲ οὕτως ὑπαρχόντων ἐν ἀρχῇ τεθέντος τοῦ αὐτομάτου ἐπί τινα τόπον καὶ ἀποστάντων μετʼ οὐ πολὺν χρόνον ὑπάξει τὸ αὐτόματον ἐπί τινα ὡρισμένον τόπον. καὶ στάντος αὐτοῦ ἀνακαυθήσεται ὁ κατὰ πρόσθεν τοῦ Διονύσου βωμός. καὶ ἐκ μὲν τοῦ θύρσου τοῦ Διονύσου ἤτοι γάλα ἢ ὕδωρ ἐκπιτυσθήσεται, ἐκ δὲ τοῦ σκύφους οἶνος ἐκχυθήσεται ἐπὶ τὸν ὑποκείμενον πανθηρίσκον. στεφανωθήσεται δὲ πᾶς ὁ παρὰ τοὺς τέσσαρας κίονας τῆς βάσεως τόπος. αἱ δὲ περικύκλῳ Βάκχαι περιελεύσονται χορεύουσαι περὶ τὸν ναΐσκον. καὶ ἦχος ἔσται τυμπάνων καὶ κυμβάλων. καὶ μετὰ ταῦτα σταθέντων τῶν ἤχων ἀποστραφήσεται τὸ τοῦ Διονύσου ζῴδιον εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος. ἅμα δὲ τούτῳ καὶ ἡ ἐπικειμένη τῷ πυργίῳ Νίκη συνεπιστραφήσεται. καὶ πάλιν ὁ ἔμπροσθεν γεγονὼς τῷ Διονύσῳ βωμός, πρότερον δὲ ὀπίσθιος ὑπάρχων ἀνακαυθήσεται. καὶ πάλιν ἐκ μὲν τοῦ θύρσου ὁ ἀναπιτυσμὸς ἔσται, ἐκ δὲ τοῦ σκύφους ἡ ἔκχυσις. καὶ πάλιν αἱ Βάκχαι χορεύουσι περιερχόμεναι τὸν ναΐσκον μετὰ ψόφου τυμπάνων καὶ κυμβάλων. καὶ πάλιν σταθεισῶν αὐτῶν τὸ αὐτόματον ἀναχωρήσει εἰς τὸν ἐξ ἀρχῆς τόπον. καὶ οὕτως τέλος ἕξει ἡ ἐπίδειξις. τοῖς δὲ εἰρημένοις μέτροις ἐχρησάμεθα ἀναγκαίως· μειζόνων γὰρ γενηθέντων ὑπόνοιαν ἕξει τὸ ὅραμα ὡς ἐντός τινος ταῦτα δημιουργοῦντος. διὸ δὴ ἔν τε τοῖς ὑπάγουσι καὶ ἐν τοῖς στατοῖς αὐτομάτοις δεῖ φυλάσσεσθαι τὰ μεγέθη διὰ τὴν ἐσομένην ὑπόνοιαν. τῆς οὖν διαθέσεως εἰρημένης ἑξῆς τὴν κατασκευὴν τῶν κατὰ μέρος ἐν αὐτῇ ποιησόμεθα.

1.55.

Bizden öncekiler bize yalnız bir doğru üzerinde gidip gelme yolunu bıraktılar; o da zahmetli ve tehlikeliydi. Çünkü onların yazdığı yöntemleri izleyerek başarıya ulaşmak nadirdir; bunu, deneyenler bilir. Biz ise doğru üzerinde gidip gelmenin nasıl zahmetsiz ve tehlikesiz yapılabileceğini, ayrıca kasanın ya da figürün verilen bir daire üzerinde, hatta verilen bir dikdörtgen üzerinde nasıl hareket ettirilebileceğini göstereceğiz.

Önce doğru üzerindeki hareketi anlatalım.

ABGD bir kasa olsun; içinde, kasanın duvarlarındaki yuvalara oturmuş ve mil uçları üzerinde dönen bir EZ ekseni bulunsun. Eksene bitişik, kenarları mercimek gibi dışa doğru kavisli işlenmiş iki eşit tekerlek, HTh ve KL olsun. Eksenin ortasında, yine eksene bitişik, ipin sarılacağı bir MN makarası bulunsun. Makaraya bitişik bir X çivisi olsun; ipin ilmiği bunun etrafına geçirilecek. GD kenarının ortasında başka bir OP tekerleği bulunsun; bu tekerlek RSTY çatısı içinde, çok küçük bir PhCh mili etrafında dönsün. Tekerleklerin eksenleri öyle yerleştirilsin ki kasa her yönde dengeli dursun. İpin ilmiği X çivisine geçirildikten sonra ip makaraya sarılsın. Kasanın ortasına dik olarak dört köşeli bir boru konsun; ipin öbür ucu bir makaracıktan geçirilerek borunun üst kısmına götürülsün ve borunun içindeki kurşun bir ağırlığa bağlansın. Biri ağırlığı borunun içinde aşağı inmeye bırakırsa ağırlık ipi gerer. İp makaradan çözüldükçe HTh ve KL tekerleklerini döndürür; bunlar da zemin üzerinde yuvarlanarak kasayı götürür; bu, ya ilmik çividen kurtulana ya da ağırlık bir yere oturana kadar sürer.

1.5

V Οἱ μὲν οὖν πρὸ ἡμῶν τὴν ἐπὶ μιᾶς ὁδὸν τῆς τε πορείας καὶ τῆς ἀποπορείας παρέδωκαν ἡμῖν καὶ ταύτην κακοπαθῆ τε καὶ ἐπικίνδυνον· σπάνιον γὰρ ἐπιτυχεῖν κατακολουθοῦντα ταῖς ὑπʼ αὐτῶν ἀναγεγραμμέναις μεθόδοις, ὡς ἔστι φανερὸν τοῖς πεπειραμένοις αὐτῶν. ἡμεῖς δὲ ὑποδείξομεν, ὡς ἔστι τὴν ἐπʼ εὐθείας πορείαν καὶ ἀποπορείαν γίνεσθαι εὐκόπως τε καὶ ἀκινδύνως ἔτι τε καὶ ὡς ⟨ἔστι⟩ τὸ πλινθίον ἢ τὸ ζῴδιον κατὰ κύκλου τοῦ δοθέντος φέρεσθαι, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν παραλληλογράμμῳ ὀρθογωνίῳ τῷ δοθέντι φέρεσθαι. Καὶ πρότερον, ὡς ἐπὶ εὐθείας, ἐροῦμεν. Ἔστω γάρ τι πλινθίον τὸ ΑΒΓ∠, ἐν ᾧ ἄξων διακείσθω ὁ ΕΖ ἐν κνώδαξι στρεφόμενος, ἐμβεβηκὼς εἰς πυελίδας οὔσας ἐν τοῖς τοῦ πλινθίου τοίχοις. τῷ δὲ ἄξονι συμφυεῖς ἔστωσαν δύο τροχοὶ ἴσοι οἱ ΗΘ, ΚΛ τὰς περιφερείας εἰργασμένοι φακοειδεῖς· καὶ κατὰ μέσον τὸν ἄξονα ἐξελίκτρα ἡ ΜΝ καὶ αὐτὴ συμφυὴς τῷ ἄξονι, περὶ ἣν ἡ σπάρτος ἐπειληθήσεται. ταύτῃ δὲ συμφυὴς ἔστω τύλος ὁ Ξ, περὶ ὃν ἡ τῆς σπάρτου ἀγκύλη περικείσεται. ἕτερος δὲ ἔστω τροχὸς κατὰ μέσην τὴν Γ∠ πλευρὰν ὁ ΟΠ ἐν πήγματι πολευόμενος τῷ | ΡΣΤΥ περὶ ἄξονα τὸν ΦΧ μικρὸν σφόδρα. οὕτως δὲ ἐνηρμόσθωσαν οἱ ἄξονες τῶν τροχῶν, ὥστε τὸ πλινθίον ἀκλινὲς καθεστάναι κατὰ πᾶν μέρος. τῆς οὖν ἀγκύλης τῆς σπάρτου περιβληθείσης περὶ τὸν Ξ τύλον, ἐπειλείσθω περὶ τὴν ἐξελίκτραν ἡ σπάρτος. καὶ σύριγγος ἐπικειμένης τετραγώνου πρὸς ὀρθὰς κατὰ μέσον τὸ πλινθίον, ἡ ἑτέρα ἀρχὴ τῆς σπάρτου διὰ τροχίλου ἀποδεδόσθω εἰς τὸ ἄνω μέρος τῆς σύριγγος καὶ ἐξήφθω εἰς μολιβοῦν βάρος ἐνὸν ἐντὸς ἐν τῇ σύριγγι. οὐκοῦν ἐάν τις ἀφῇ τὸ βάρος ἐν τῇ σύριγγι κάτω φέρεσθαι, τείνει τὴν σπάρτον. αὕτη δὲ ἀπειλουμένη ἀπὸ τῆς ἐξελίκτρας ἐπιστρέψει τοὺς ΗΘ, ΚΛ τροχούς· οὗτοι δὲ κατὰ τοῦ ἐδάφους κυλιόμενοι ἄξουσι τὸ πλινθίον, ἄχρις ἂν ἤτοι ἡ ἀγκύλη ἐκπέσῃ ἀπὸ τοῦ τύλου ἢ τὸ βάρος ἐπικαθίσῃ τινί.

1.66.

Gidiş dediğimiz şekilde olur; dönüş ise şöyledir.

İp makaraya bir ölçüde sarıldıktan sonra X çivisinin etrafından geçirilsin ve bu kez öncekinin tersi yönünde makaraya sarılsın. Sonra yine, bir halkayla tutturulmuş ağırlığa bağlansın. Ağırlık inince önce ilk sarımı çözer ve kasa ilerler. Sonra ip çivinin öbür tarafına geçerek tekerlekleri ters yöne döndürür; kasanın dönüşü böyle olur. Kasanın ilerledikten sonra bir süre durmasını, sonra dönmesini istersek, ipi sarıp çivinin etrafından geçirdikten sonra hemen ters yönde sarmayız; önce küçük bir kangal yapıp makaraya yapıştırır, sonra ters yönde sarıp ağırlığa bağlarız; böylece istenen olur. Kasanın birçok kez gidip gelmesini istersek, ters yönlü sarımları birkaç kez yaparız; aralıkları dilediğimiz kadar uzun tutarız, kangallar sayesinde de duraklama sürelerini dilediğimiz uzunlukta ayarlarız. Kasa, boruyla birlikte yandan görünüşüyle de düşünülsün: Kasa PsŌ, makara St, boru T, Q makaracığının etrafından geçen ip AB, ağırlık D, ağırlıktaki halka da E olsun.

1.6

VI μὲν οὖν πορεία γίνεται τὸν εἰρημένον τρόπον, ἡ δὲ ἀποπορεία οὕτως. Ἐπειληθείσης γὰρ τῆς σπάρτου περὶ τὴν ἐξελίκτραν ἐπί τι μέρος, περιτεθεῖσα περὶ τὸν Ξ τύλον τὰ ἐναντία ἐπειλείσθω τῇ πρότερον περὶ τὴν ἐξελίκτραν. εἶτα ἀποδεδόσθω ὁμοίως εἰς τὴν λείαν κρίκου συνεχομένου αὐτῇ. πάλιν οὖν καταφερομένη ἡ λεία ἀπειλήσει τὴν πρώτην ἐπείλησιν, καὶ τὸ πλινθίον πορευθήσεται. εἶτα ἀποστᾶσα ἀπὸ τοῦ τύλου εἰς τὰ ἐναντία ἐπιστρέψει τοὺς τροχούς. καὶ οὕτως ἔσται ἡ ἀποπορεία τοῦ πλινθίου. ἐὰν δὲ βουλώμεθα πορευθὲν τὸ πλινθίον στῆναι ἐπί τινα χρόνον καὶ οὕτως τὴν ἀποπορείαν ποιήσασθαι, ἐπειλήσαντες τὴν σπάρτον καὶ περιβαλόντες περὶ τὸν τύλον οὐκ εὐθέως τὰ ἐναντία ἐπειλησόμεθα, ἀλλὰ μηρυμάτιον ποιήσαντες καὶ προσκολλήσαντες [ἐπειλήσομεν] ἐπὶ τὴν ἐξελίκτραν καὶ πάλιν τὰ ἐναν|τία ἐπειλήσαντες ἀποδώσομεν εἰς τὴν λείαν, καὶ ἔσται τὸ προκείμενον. ἐὰν δὲ καὶ πολλάκις βουλώμεθα πορεύεσθαί τε καὶ ἀποπορεύεσθαι τὸ πλινθίον, πλεονάκις καὶ τὰς ἐναλλὰξ ἐπειλήσεις ποιησόμεθα καὶ τὰ διαστήματα ἡλίκα ἂν προαιρώμεθα καὶ τοὺς τῶν δαιμόνων χρόνους ποιήσομεν διὰ τῶν μηρυμάτων ἡλίκους ἂν προαιρώμεθα. νοείσθω δὲ καὶ κατὰ κρόταφον τὸ πλινθίον σὺν τῇ σύριγγι ὁρώμενον, καὶ ἔστω πλινθίον μὲν τὸ ψΩ, ἐξελίκτρα δὲ ἡ ,ς, σύριγξ δὲ ἡ Τ, σπάρτος δὲ ἡ ΑΒ περὶ τρόχιλον [δὲ] περικειμένη τὸν 𝔮, λεία δὲ ἡ ∠, ὁ δὲ ἐν αὐτῇ κρίκος ὁ Ε.

1.77.

Daire üzerindeki hareket şöyle olur.

Kasanın üzerinde hareket edeceği daire ABG, merkezi de D olsun. AD çizilsin ve A'dan ona dik olarak EAZ çizilsin. EZ, dilediğimiz büyüklükteki üç tekerlekten birinin çapı olsun ve orta noktası A olsun. DE ve DZ birleştirilsin. AH, tekerleklerin ekseninin uzunluğuna eşit olsun ve EZ'ye paralel olarak HThK çizilsin. Kasa MLNX olsun ve NX kenarı AD'ye paralel olsun. Başka bir DO doğrusu çizilsin ve ona dik olarak, O noktasında ikiye bölünen PR çizilsin. Böylece tekerlekler EZ, ThK ve PR çapları üzerine yerleşir, eksenleri de TY ve OCh olur. Tekerlekler öyle yerleştirilsin ki kasa üzerlerinde dururken dengede kalsın. Eksenlerin mil uçları da T, Y, O ve Ch noktalarında olur. Yine A ile H arasına ipin sarılacağı makara konsun ve öncekilerin aynısı yapılsın. Böylece kasa sözü edilen daire üzerinde hareket eder.

1.7

VII Ἡ δὲ ἐπὶ κύκλου πορεία γίνεται τόνδε τὸν τρόπον. Ἔστω γὰρ κύκλος, καθʼ οὗ φέρεσθαι δεῖ τὸ πλινθίον, τὸ ΑΒΓ, οὗ κέντρον τὸ ∠. καὶ διήχθω τις ἡ Α∠, καὶ ταύτῃ ὀρθὴ ἀπὸ τοῦ Α ἡ ΕΑΖ· ἡ δὲ ΕΖ διάμετρος ἔστω ἑνὸς τῶν τριῶν τροχῶν, ἡλίκου ἂν προαιρώμεθα. διχοτομία δὲ αὐτῆς ἔστω τὸ Α. καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ∠Ε, ∠Ζ. τῷ δὲ μεγέθει τοῦ ἄξονος τῶν τροχῶν ἴση ἔστω ἡ ΑΗ, καὶ τῇ ΕΖ παράλληλος ἡ ΗΘΚ. τὸ δὲ πλινθίον ἔστω τὸ ΜΛΝΞ παράλληλον ἔχον τὴν ΝΞ τῇ Α∠. καὶ ἤχθω τις ἑτέρα ἡ ∠Ο, καὶ ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΠΡ δίχα τεμνομένη ὑπὸ τοῦ Ο· ἔσονται δὴ αἱ τῶν τροχῶν θέσεις κατὰ διαμέτρους τὰς ΕΖ, ΘΚ, ΠΡ ἄξονες δὲ αὐτῶν οἱ ΤΥ, ΟΧ. οὕτως οὖν τετάχθωσαν οἱ τροχοὶ τῇ θέσει, ὥστε ἑστὸς ἐπʼ αὐτῶν τὸ πλινθίον ἰσορροπεῖν. οἱ ἄρα κνώδακες τῶν ἀξόνων ἔσονται πρὸς τοῖς Τ, Υ, Ο, Χ σημείοις. πάλιν οὖν μεταξὺ τῶν Α, Η ἡ ἐξελίκτρα κείσθω, περὶ ἣν ἡ σπάρτος ἐπειλεῖται, καὶ τὰ αὐτὰ γεγονέτω τοῖς ἔμπροσθεν εἰρημένοις. καὶ οὕτως | ἐνεχθήσεται κατὰ τοῦ εἰρημένου κύκλου τὸ πλινθίον.

1.88.

Bir koni düzlem üzerinde yuvarlanırsa tabanı, yarıçapı koninin yan kenarına eşit olan bir daire çizer; tepesi ise bu dairenin merkezi olarak hareketsiz kalır.

EZ, ThK ve PR tekerlekleri iki koninin üzerindedir; bu konilerin tabanları EZ ve PR daireleri, tepesi de D noktasıdır. Dik konilerin yuvarlanırken daireler çizdiği ve tepelerinin hareketsiz kaldığı açıktır. Çünkü koni düzlem üzerinde yatıp yan kenarına dayandığında kendi içinde dengededir; zira yan kenarından geçen ve ufka dik olan düzlem onu iki eşit parçaya böler. Başka bir kuvvetin etkisine girip yuvarlandığında ise, yüzeyindeki dairelerin her birinde bir taraftaki yarım daire, aynı dairenin öbür yarısına eşit bir kuvvetle baskın gelir ve koni böylece hareket eder. Bu yarım daireler tepeye kadar düşünülürse, tepede ne bir yarım daire ne de boyutu olan başka bir şey kalır. Bu yüzden hareket ettiren kuvvet, öbür taraftaki kısma baskın gelebileceği bir şey bulamadığından tepeyi dönme hareketiyle hareket ettiremez; meğer ki tepeyi ileri iterek ona üstün gelsin.

1.8

VIII Ἐὰν γὰρ κῶνος κυλίηται κατὰ ἐπιπέδου, ἡ μὲν βάσις αὐτοῦ γράψει κύκλον, οὗ ἡ ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἐστὶ τῇ τοῦ κώνου πλευρᾷ, ἡ δὲ κορυφὴ αὐτοῦ μένει ἀκίνητος κέντρον οὖσα τοῦ εἰρημένου κύκλου. Οἱ δὲ ΕΖ, ΘΚ, ΠΡ τροχοὶ ἐν κώνοις εἰσὶ δυσίν, ὧν βάσεις μὲν οἱ ΕΖ, ΠΡ κύκλοι, κορυφὴ δὲ τὸ ∠ σημεῖον. ὅτι δὲ οἱ κῶνοι οἱ ἰσοσκελεῖς κυλιόμενοι κύκλους τε γράφουσι καὶ τὴν κορυφὴν ἔχουσιν ἀκίνητον, φανερόν· κείμενος γὰρ ἐν τῷ ἐπιπέδῳ καὶ βεβηκὼς κατὰ τὴν ἑαυτοῦ πλευρὰν ἰσόρροπός ἐστιν ἑαυτῷ· τέμνεται γὰρ ὑπὸ τοῦ διὰ τῆς πλευρᾶς ἐκβαλλομένου ἐπιπέδου ὀρθοῦ πρὸς τὸν ὁρίζοντα δίχα. ὅταν δὲ ἑτέρᾳ δυνάμει κατακρατηθεὶς κυλίηται, ἕκαστον τῶν ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ αὐτοῦ ἡμικυκλίων τῶν ἐπὶ τὰ αὐτὰ τῇ ἴσῃ δυνάμει κατακρατεῖ τοῦ λοιποῦ τοῦ αὐτοῦ κύκλου ἡμικυκλίου, καὶ οὕτως τοῦτο κινεῖται. ἐπινοουμένων δὲ τῶν ἡμικυκλίων τῶν ἄχρι τῆς κορυφῆς, οὐ λείπεται πρὸς τῇ κορυφῇ οὔτε ἡμικύκλιον οὔτε ἄλλο τι διαστατόν. διὸ ἡ κινοῦσα δύναμις μηκέτι ἔχουσα, τίνι κατακρατήσει τοῦ ἐπὶ τὰ ἕτερα κειμένου μέρη, ἀδυνατεῖ κινῆσαι τὴν κορυφὴν ἐν τῇ κατὰ τὴν ἐπιστροφὴν κινήσει, εἰ μὴ ἄρα κατὰ τὸν προωσμὸν ἡ ἐπικράτησις αὐτῆς γίνεται.

1.99.

Kasanın dikdörtgen üzerindeki hareketi şöyle olur.

ABGD kasası olsun; içinde, HTh ve KL tekerleklerinin bitişik olduğu bir EZ ekseni bulunsun; üçüncü tekerlek de MN olsun. Daha önce yazıldığı gibi gidiş ve dönüş bunlarla olur. Ayrıca PR ve ST tekerleklerinin bitişik olduğu başka bir XO ekseni ve aynı şekilde bir YPh tekerleği bulunsun. XO ekseni EZ ekseninin üstünde ve ondan yeterince uzakta olsun. PR ve ST tekerlekleri XO ekseniyle birlikte, birazdan anlatacağımız gibi, kaldırılıp indirilebilsin; YPh tekerleği de öyle. PR, ST ve YPh tekerleklerini zemine oturacak şekilde indirirsek HTh, KL ve MN tekerlekleri zeminden kalkar ve kasa PR, ST ve YPh üzerinde yol alır. XO ekseni yeniden yukarı çekilip HTh, KL ve MN yine zemine oturunca kasa bunlar üzerinde dikdörtgenin öbür kenarı boyunca ilerler. Kasa yine durunca PR, ST ve YPh indirilir ve kasa bunlar üzerinde dikdörtgenin sıradaki kenarı boyunca gider. Bu sırayla tekrarlandıkça kasa dikdörtgen boyunca dilediğimiz kadar dolaşır. Yol üzerinde de ipin sarımları ve boşlukları sayesinde dilediğimiz duraklamaları yapar.

1.9

IX Ἡ δὲ ἐν τῷ ὀρθογωνίῳ παραλληλογράμμῳ πορεία τοῦ πλινθίου ἔσται τόνδε τὸν τρόπον. Ἔστω γὰρ πλινθίον τὸ ΑΒΓ∠, ἐν ᾧ ἄξων ἔστω ὁ ΕΖ συμφυεῖς ἔχων τροχοὺς τοὺς ΗΘ, ΚΛ, ὁ δὲ τρίτος τροχὸς ἔστω ὁ ΜΝ, διʼ ὧν | ἥ τε πορεία καὶ ἡ ἀποπορεία γίνεται, ὡς προγέγραπται. ἔστω δὲ καὶ ἕτερος ἄξων ὁ ΞΟ συμφυεῖς ἔχων τροχοὺς τοὺς ΠΡ, ΣΤ καὶ ὁμοίως τὸν ΥΦ. ἐπάνω δὲ ἔστω ὁ ΞΟ ἄξων τοῦ ΕΖ ἄξονος ἀπέχων ἀπὸ τοῦ ΚΖ ἄξονος ἱκανόν. δυνάσθωσαν δὲ οἱ ΠΡ, ΣΤ τροχοὶ σὺν τῷ ΞΟ ἄξονι μετεωρίζεσθαι καὶ ταπεινοῦσθαι, ὡς ἑξῆς ἐροῦμεν· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ΥΦ τροχός. ἐὰν οὖν καταβιβάσωμεν τοὺς ΠΡ, ΣΤ, ΥΦ τροχούς, ὥστε ἐπικαθίσαι τῷ ἐδάψει, μετεωρισθήσονται οἱ ΗΘ, ΚΛ, ΜΝ τροχοὶ ἀπὸ τοῦ ἐδάφους, καὶ ποιήσεται τὴν πορείαν τὸ πλινθίον διὰ τῶν ΠΡ, ΣΤ, ΥΦ· καὶ ἀνασπασθέντος τοῦ ΞΟ ἄξονος, ὥστε πάλιν τοὺς ΗΘ, ΚΛ, ΜΝ ἐπικαθῖσαι τῷ ἐδάφει, [καὶ] δι᾿ αὐτῶν τὴν ἑτέραν τοῦ παραλληλογράμμου πλευρὰν πορευθήσεται τὸ πλινθίον. εἶτα πάλιν στάντος αὐτοῦ καταβιβασθήσονται οἱ ΠΡ, ΣΤ, ΥΦ, καὶ πάλιν δι᾿ αὐτῶν τὴν ἑτέραν τοῦ παραλληλογράμμου πλευρὰν ἐνεχθήσεται τὸ πλινθίον. καὶ τούτου ἐναλλὰξ γινομένου, ὁσάκις ἐὰν προαιρώμεθα ἐλεύσεται ἐπὶ τὸ παραλληλόγραμμον τὸ πλινθίον. πορείας δὲ μονὰς ποιήσεται, ὡς ἂν προαιρώμεθα, διά τε τῶν τῆς σπάρτου ἐπειλήσεων καὶ τῶν χαλασμάτων. Ἵνα οὖν μὴ τὸ βάρος τῆς λείας σφοδρότερον καταφερόμενον ἐν τῇ σύριγγι ταχεῖαν ποιῆται τὴν τοῦ πλινθίου κίνησιν, ἐμβαλοῦμεν ἐν τῇ σύριγγι κοῦφόν τι καὶ λεπτὸν καὶ γλίσχρον, οἷον κέγχρον ἢ νᾶπυ, εἰς ὅ ἐπικείσεται ἡ λεία. τρυπήσομεν δὲ τὸν πυθμένα τῆς σύριγγος συμμέτρῳ τρυπήματι, ὃ κλειθρίῳ ἀνοιχθήσεταί τε καὶ κλεισθήσεται ἐκδεθὲν σπάρτῳ, ἧς τὸ ἄκρον ἐκτὸς διὰ τρυπήματος φανερὸν ἡμῖν ἔσται, ὅπως ὅταν βουλώμεθα κινεῖσθαι τὸ πλινθίον, ἐπιλαμβανόμενοι τῆς σπάρτου λεληθότως ἀνοίξωμεν τὸ κλειθρίον. καὶ οὕτως τῆς κέγχρου ῥεούσης ἡρέμα εἰς τὴν ὑποκειμένην βάσιν, κινεῖ τὸ πλινθίον. ἵνα δὲ μὴ ἅμα τῷ ἀνοιχθῆναι τὸ κλειθρίον ὁρμὴν τὸ πλινθίον λάβῃ, ἕξει μικρὸν χαλασμάτιον ἡ σπάρτος, ὅπως ὀλίγης κέγχρου ἐκρυείσης τότε ταθεῖσα κινήσει τὸ πλινθίον.

1.1010.

Üç tekerleğin sırayla nasıl kaldırılıp indirileceğini şimdi anlatalım.

Sözü edilen üç tekerlek AB, GD ve EZ olsun; AB ile GD'nin ekseni HTh olsun. H ve Th'deki mil uçlarının, kasanın duvarlarındaki birtakım yuvalara oturtulduğu açıktır. Bu yuvalar birer çubuğun içinde olsun; çubuklar da kırlangıçkuyruğu geçmelerle kasanın duvarlarında dikey olarak aşağı kayabilsin. EZ tekerleği de aynı şekilde, kasanın EZ tarafındaki duvarında bir kırlangıçkuyruğu geçmeyle aşağı indirilebilen dikey bir çubuğun içinde olsun. Bu çubuk HTh olsun; içinde bir LKMN oyuğu, oyuğun içinde de XO eksenli EZ tekerleği bulunsun. Çubuğun ucuna bir P çivisi çakılsın. Kasanın EZ tarafındaki duvarına çubuk gibi iki takoz, RS ve TY çakılsın; bunların arasında bir PhCh vidası dönsün ve P çivisi vidanın helezonuna otursun. Biri PhCh vidasını çevirirse HTh çubuğu P çivisi aracılığıyla kalkar ve iner. Bunun kendiliğinden olması için vidanın dişsiz kısmına bir ip sarılsın; ipin sarımları sırayla ters yönlere gitsin ve aralarında, kasanın hareket edeceği mesafelere uygun, kangal yapılmış boşluklar bulunsun. Aynısı, H ve Th'deki mil uçlarının bulunduğu öbür iki çubukta da yapılsın. Üç vidanın kalınlıkları eşit olmalı, üzerlerindeki sarımlar da boşluklar da tam olarak eşit olmalıdır ki üç tekerlek aynı anda kalksın ve aynı anda insin. Böylece kasanın yolculuğu güvenli ve rahat olur.

1.10

X Ὡς δὲ δεῖ τοὺς τρεῖς τροχοὺς μετεωρίζεσθαί τε καὶ ταπεινοῦσθαι ἐναλλάξ, νῦν ἐροῦμεν. Ἔστωσαν οἱ εἰρημένοι τροχοὶ τρεῖς οἱ ΑΒ, Γ∠, ΕΖ, τῶν δὲ ΑΒ, Γ∠ ἄξων ὁ ΗΘ. φανερὸν οὖν ὅτι οἱ πρὸς τοῖς Η, Θ κνώδακες ἐνηρμοσμένοι εἰσὶν εἴς τινα ἐμπυελίδια ὄντα πρὸς τοῖς τοίχοις τοῦ πλινθίου. τὰ οὖν εἰρημένα ἐμπυελίδια ἔστω εἴς τινα κανόνια· τὰ δὲ κανόνια διὰ πελεκίνων καταβαινέτω ὀρθὰ εἰς τοὺς τοῦ πλινθίου τοίχους. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ ΕΖ τρόχιον ἔστω ἔν τινι κανονίῳ ὀρθῷ διά τινος πελεκίνου καταβιβαζομένῳ εἰς τὸν πρὸς τῷ ΕΖ τοῖχον τοῦ πλινθίου. ἔστω οὖν τὸ μὲν εἰρημένον κανόνιον τὸ Η Θ· ἐκκοπὴ δὲ ἐν αὐτῷ ἡ ΛΚ | ΜΝ· ἐν δὲ ταύτῃ τρόχιον τὸ ΕΖ ἄξονα ἔχον τὸν ΞΟ. πρὸς δὲ τῷ ἄκρῳ τοῦ κανονίου τύλος ἐνειλείσθω ὁ Π· ἐν δὲ τῷ τοίχῳ τοῦ πλινθίου τῷ πρὸς τῷ ΕΖ ἐνειλείσθωσαν δύο γόμφοι καθάπερ κανόνια, οἱ ΡΣ, ΤΥ· ἐν δὲ τούτοις πολευέσθω κοχλίας ὁ ΦΧ, καὶ ἐμβεβηκέτω ὁ Π τύλος εἰς τὴν τοῦ κοχλίου ἕλικα. ἐὰν οὖν τις ἐπιστρέφῃ τὸν ΦΧ κοχλίαν, μετεωρισθήσεται καὶ ταπεινωθήσεται τὸ Η Θ κανόνιον διὰ τοῦ Π τύλου. ἵνα οὖν αὐτόματον τοῦτο γίνηται, ἐπειλείσθω περὶ τὸ ἀργὸν μέρος τοῦ κοχλίου σπάρτος ἐναλλὰξ τὰς ἐπειλήσεις ἔχουσα καὶ χαλάσματα διαμεμηρυμένα, ἁρμοστὰ τοῖς διαστήμασιν οἷς κινεῖται τὸ πλινθίον· τὰ δὲ αὐτὰ γεγονέτω καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν δύο κανονίων, ἐν οἷς εἰσιν οἱ πρὸς τοῖς Η, Θ κνώδακες· δεῖ δὲ τοὺς τρεῖς κοχλίας ἴσους τοῖς πάχεσιν εἶναι καὶ τὰς ἐπειλήσεις τὰς περὶ αὐτοὺς ἀκριβῶς ἴσας καὶ τὰ χαλάσματα ὁμοίως, ὅπως ἅμα τε ἐπαίρωνται οἱ τρεῖς τροχοὶ καὶ ἅμα καθιῶνται· οὕτω γὰρ ἀσφαλὴς καὶ εὐκίνητος ἡ τοῦ πλινθίου πορεία ἔσται.

1.1111.

Kasayı başka bir yolla da döndürmek mümkündür; hem de yalnız bir dikdörtgende değil, her düzkenarlı şekilde. Hatta yolun yılankavi olması da mümkündür ve bu, önceki yöntemden çok daha kolaydır.

Tekerleklerin içinde bulunduğu kasa ABGD olsun; içinde EZ ve HTh adlı iki eksen bulunsun. HTh, kendisine bitişik KL tekerleğiyle birlikte mil uçları üzerinde rahatça dönsün; EZ ise kasaya sıkıca bağlı olsun ve tornada her yerinde aynı kalınlıkta işlenmiş olsun. Bunun etrafına, üzerinde rahatça ve tam oturarak dönen iki göbek, MN ve XO geçirilsin; bunların da iç ve dış yüzeyleri tornada işlenmiş olsun. Göbeklere bitişik iki eşit tekerlek, PR ve ST bulunsun. Her iki göbeğe sarılan ip borudaki ağırlığa bağlanırsa, ağırlık indikçe ipler çözülür ve tekerlekler göbeklerle birlikte döner; KL tekerleği de onlarla birlikte döndüğünden kasa doğru bir çizgide ilerler. PR ve ST tekerleklerinden PR, ipinde boşluk olduğu için hareketsiz kalırsa, ST tekerleği döner ve KL'yi de birlikte döndürür; bu, ağırlık MN göbeğindeki kangalın boşluğunu toplayana kadar sürer. Sonra ip yeniden gerilince PR ile ST birlikte döner ve kasa, dönüş sırasında yöneldiği doğru üzerinde ilerler. Bu yüzden sözü edilen boşluk, kasayı gitmesini istediğimiz doğruya yöneltecek kadar olmalıdır. Aynısı ST tekerleği için de düşünülsün. Kasanın gitmesi gereken doğrulara göre birden çok sarım ve kangal yapılınca istenen elde edilmiş olur. Sarımların ve kangalların uzunlukları deneyle bulunmalıdır; sarımlara kasanın varacağı yerden başlarız. Kasayı, gideceği yolun tersine elimizle yürüterek ipleri sararız ve boşluk veririz; böylece yola çıkan kasa, ipleri sarmaya başladığımız yere gerektiği gibi varır. [KL tekerleğinin de HTh ekseni üzerinde bir göbeğe geçirilmesi, eksenin de EZ gibi kasaya sabit yapılması daha iyidir; KL'nin göbeğine sarılan ve boşlukları olan ip de ağırlığa bağlanır. Böylece kasayı döndürmek istediğimizde PR ve ST'den biri durur —çünkü onun göbeğine sarılı ipte bir boşluk vardır—, KL ise öbür tekerlekle birlikte döner; bu, kasa gereken dönüşü yapana kadar sürer. Sonra boşluklu ip yeniden gerilince üç tekerlek birden hareket eder ve kasa doğru bir yol üzerinde ilerler.] Ama tekerlekleri taşıyan göbekler, kasanın bütün ağırlığı üzerlerine bindiği için hareket sırasında zor döner. Bu yüzden otomatlarda daire biçiminde hareket eden her şeyin mil uçları üzerinde dönmesi uygun görülür. Şöyle yapacağız: Kasada, iki tekerlekli eksenin bulunduğu yerde, dikey bir ara bölme sıkıca takılı olsun; bu bölmenin iki yanında, mil uçlarının oturacağı yuvalar bulunsun. Tekerleklerin bitişik olduğu iki eksen yapılsın ve bunlar sözü edilen dikey bölme ile kasanın duvarları arasına mil uçları üzerinde yerleştirilsin; öyle ki tekerlekler zemine bassın ve her biri kendi mil uçları üzerinde dönsün. [Eksenlerin üzerindeki ipler çift olsun ki tekerleği ortaya alıp eşit biçimde döndürsün. Kasanın önünde de bunlar gibi hareket eden başka bir eksen yapılsın ki kasa yine üç tekerlek üzerinde gitsin. Bunun etrafına da tekerleği ortaya alan çift bir ip sarılsın.] İpler dilediğimiz kadar sırayla ters yönlere sarılıp, dediğimiz gibi, dilediğimiz şekilde kangallanmış boşluklar taşıyınca, kasanın yolu da dilediğimiz gibi olur; mil uçları sayesinde de kolayca ve rahatça yuvarlanır.

1.11

XI Δυνατὸν δέ ἐστι καὶ ἄλλως κάμπτειν τὸ πλινθίον, οὐ μόνον ἐν ὀρθογωνίῳ παραλληλογράμμῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν παντὶ εὐθυγράμμῳ σχήματι· ἔτι δὲ καὶ τὴν πορείαν ὀφιώδη γίνεσθαι δυνατόν ἐστι καὶ πολλῷ εὐχερέστερον τῆς προγεγραμμένης μεθόδου. Ἔστω γὰρ τὸ πλινθίον, ἐν ᾧ εἰσιν οἱ τροχοί, τὸ ΑΒΓ∠, ἐν ᾧ διακείσθωσαν ἄξονες δύο οἱ ΕΖ, ΗΘ, ὧν ὁ μὲν ΗΘ ἐν κνώδαξιν εὐλύτως στρεφέσθω ἔχων συμφυῆ τροχὸν τὸν ΚΛ, ὁ δὲ ΕΖ συναραρὼς ἔστω τῷ πλινθίῳ ἀπὸ τόρνου ἰσοπαχὴς εἰργασμένος. περὶ δὲ τοῦτον περικείσθωσαν χοινι|κίδες δύο αἱ ΜΝ, ΞΟ εὐλύτως καὶ ἁρμοστῶς περὶ αὐτὸν στρεφόμεναι καὶ αὗται ἀπὸ τόρνου τὴν ἐντὸς καὶ τὴν ἐκτὸς ἐπιφάνειαν εἰργασμέναι. ταῖς δὲ χοινικίσι συμφυεῖς ἔστωσαν τροχοὶ ἴσοι οἱ ΠΡ, ΣΤ ἐὰν οὖν περὶ ἑκατέραν χοινικίδα σπάρτος περιειληθεῖσα ἀποδοθῇ εἰς τὴν ἐν τῇ σύριγγι λείαν, συμβήσεται καταφερομένης τῆς λείας ἀπειλουμένων τῶν σπάρτων ἐπιστρέφεσθαι σὺν ταῖς χοινικίσι τοὺς τροχοὺς καὶ οὕτως τὸ πλινθίον ἐπʼ εὑθείας πορεύεσθαι συνεπιστρεφομένου καὶ τοῦ ΚΛ τροχοῦ. ἐὰν οὖν ἐκ τῶν ΠΡ, ΣΤ τροχῶν ὁ ΠΡ μένῃ ἀκίνητος χάλασμα ἐχούσης τῆς κατʼ αὐτὸν σπάρτου, ἐπιστραφήσεται ὁ ΣΤ τροχὸς καὶ συνεπιστρέψει τὸν ΚΛ, ἄχρις οὗ τὸ ἐν τῇ ΜΝ χοινικίδι χάλασμα τοῦ μηρύσματος ἐπισπάσεται ἡ λεία. εἶτα πάλιν τάσιν λαβούσης τῆς σπάρτου, ἅμα οἱ ΠΡ, ΣΤ τροχοὶ στραφήσονται. καὶ ἐνεχθήσεται τὸ πλινθίον ἐπὶ εὐθείας τῆς κατὰ τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ πλινθίου γενηθείσης. δεήσει οὖν τὸ εἰρημένον χάλασμα τοσοῦτον εἶναι, ὥστε ἐπιστραφῆναι τὸ πλινθίον κατὰ τὴν εὐθεῖαν ἣν βουλόμεθα αὐτὸ ἐνεχθῆναι. τὰ δʼ αὐτὰ ἐπινοείσθω καὶ ἐπὶ τοῦ ΣΤ τροχοῦ. πλειόνων οὖν ἐπειλήσεων καὶ μηρυμάτων γινομένων ἀκολούθως ταῖς εἰρημέναις εὐθείαις, καθʼ ἃς δεῖ φέρεσθαι τὸ πλινθίον, ἔσται γεγονὸς τὸ προκείμενον. δεήσει δὲ τά τε μήκη τῶν ἐπειλήσεων καὶ τὰ τῶν μηρυμάτων ἐξ αὐτῆς τῆς πείρας γίνεσθαι, ἀρχομένων ἡμῶν τὰς ἐπειλήσεις ποιεῖσθαι ἀπὸ τοῦ τόπου ἐφʼ οὗ μέλλει καταλήγειν τὸ πλινθίον· ἀνάπαλιν γὰρ αὐτὸ κινοῦντες ταῖς χερσίν, ὡς μέλλει πορεύεσθαι, ἐπειλήσομεν τὰς σπάρτους καὶ χάλασμα δώσομεν· οὕτω γὰρ ἀρ|ξάμενον πορεύεσθαι τὸ πλινθίον καταλήξει δεόντως εἰς τὸν τόπον ὅθεν ἠρξάμεθα ἐπειλεῖν τὰς σπάρτους. [βέλτιον δὲ καὶ τὸν ΚΛ τροχὸν ἐν χοινικίδι περικεῖσθαι τῷ ΗΘ ἄξονι, τὸν δὲ ἄξονα συμφυῆ ὁμοίως τῷ πλινθίῳ γίνεσθαι καθάπερ καὶ τὸν ΕΖ καὶ πάλιν περὶ τὴν χοινικίδα τοῦ ΚΛ τροχοῦ τὴν σπάρτον ἐπειληθεῖσαν καὶ τὰ χαλάσματα ἔχουσαν τῇ λείᾳ ἀποδοθῆναι, ὅπως ὅταν βουλώμεθα κάμπτειν τὸ πλινθίον, ἕνα τῶν ΠΡ, ΣΤ τροχῶν ἑστάναι, δηλονότι χαλάσματος ὄντος ἐν τῇ κατʼ αὐτὸν σπάρτῳ τῇ περὶ τὴν χοινικίδα, τὸν δὲ ΚΛ τροχὸν μετὰ τοῦ λοιποῦ στρέφεσθαι τροχοῦ, ἄχρις ἂν τὸ πλινθίον τὴν δέουσαν λάβῃ ἐπιστροφήν, εἶτα πάλιν ταθείσης τῆς τὸ χάλασμα ἐχούσης σπάρτου ἅμα τῶν τριῶν κινουμένων τροχῶν τὴν ἐπʼ εὐθείας ὁδὸν φέρηται τὸ πλινθίον.] ἐπεὶ οὖν αἱ χοινικίδες αἱ τοὺς τροχοὺς ἔχουσαι [περικείμεναι τοῖς ἄξοσιν] ἐν τῇ κινήσει δυσχερῶς ἐπιστρέφονται διὰ ⟨τὸ⟩ τὸ ὅλον τοῦ πλινθίου βάρος ἐπʼ αὐτὰς ἐπικεῖσθαι, ἀρέσκει ἐν τοῖς αὐτομάτοις πάντα τὰ ἐγκυκλίως κινούμενα περὶ κνώδακας στρέφεσθαι. ποιήσομεν οὖν οὕτω· γεγονέτω γὰρ τὸ πλινθίον καθʼ ὃν τρόπον ὁ τοὺς δύο τροχοὺς ἔχων ἄξων, ὄρθιον διάπηγμα ἀραρός· ἐν δὲ τούτῳ ἐμπυελίδια ἔστω ἐξ ἑκατέρου μέρους, εἰς ἃ οἱ κνώδακες ἐμβιβασθήσονται. δύο δὲ ἄξονες γεγονέτωσαν συμφυεῖς ἔχοντες τοὺς τροχούς, ὧν κείσθω μεταξὺ τοῦ εἰρημένου ὀρθίου διαπήγματος καὶ τῶν τοῦ πλινθίου τοίχων ἐν κνώδαξιν, ὥστε βεβηκέναι ἐπὶ τοῦ ἐδάφους τοὺς τροχοὺς καὶ ἕκαστον στρέφεσθαι ἐν τοῖς ἑαυτοῦ κνώδαξιν. [αἱ δὲ περὶ τοὺς] [ ἄξονας σπάρτοι | διπλαῖ ἔστωσαν, ὥστε μέσον λαβεῖν τὸν τροχὸν καὶ ἐξ ἴσου στρέφειν. γεγονέτω δὲ καὶ ἕτερος ἄξων τούτοις ὁμοίως κινούμενος ἔμπροσθεν τοῦ πλινθίου, ὥστε πάλιν ἐπὶ τῶν τριῶν τροχῶν φέρεσθαι τὸ πλινθίον. καὶ περὶ τοῦτον ὁμοίως διπλῆ περικείσθω σπάρτος μεσολαβοῦσα τὸν τροχόν.] πάλιν οὖν τῶν σπάρτων ἐπειληθεισῶν ἐναλλὰξ ὁσάκις ἐὰν βουλώμεθα καὶ τὰ χαλάσματα ἐχουσῶν ὡς ἐὰν προαιρώμεθα διαμεμηρυμένα, ὡς εἴρηται, καὶ ἡ τοῦ πλινθίου πορεία ἔσται ὡς ἐὰν προαιρώμεθα, εὐκόπως τε καὶ εὐκυλίστως διὰ τοὺς κνώδακας.

1.1212.

Kasanın gidişi ve dönüşü hakkında yeterince konuştuğumuzu düşünüyoruz. Şimdi yolculuk dışındaki hareketleri anlatalım. Bunların ilki, sunaktaki ateşin yakılmasıdır.

Bu şöyle olur: Tunç ya da demir levhalardan yapılmış bir ABGD sunağı olsun; ateşliğin ortasında bir E deliği bulunsun. Deliğin altında, kutu kapağı gibi kaydırılabilen ve E deliğini örten bir ZH levhacığı olsun. Bundan, sunağın içinde duran ve rahatça dönen küçük bir eksene bağlanan bir HThK zincirciği uzansın. Bu küçük eksenden ağırlığa bir ip bağlansın. Yolculuktan sonra ağırlığın gerdiği ip küçük ekseni döndürür ve levhacığı kaydırır; ilmik çividen kurtulunca da sıradaki hareketler gerçekleşir. E deliğinin altına, alevi deliğin tam altına gelen bir MN kandili konsun. Önceden söylendiği gibi sunağa kolay tutuşan bir madde konsun; marangoz talaşı bu işi ötekilerden daha iyi görür. Yol alan kasa durunca HThK zincirciğine bağlı ip gerilip ZH levhacığını çeker; delik açılır, alev yukarı çıkar ve sunağı tutuşturur. Aynısı öbür sunak için de düşünülsün; yalnız ipin boşluğu burada anlatılandan daha uzun olmalıdır ki ip sonraki hareketler sırasında gerilip ikinci tutuşturmayı yapsın.

1.12

XII Περὶ μὲν οὖν τῆς πορείας καὶ τῆς ἀποπορείας τοῦ πλινθίου αὐτάρκως νομίζομεν εἰρηκέναι. ἑξῆς δὲ περὶ τῶν ἐκτὸς τῆς πορείας κινήσεων ἐροῦμεν· ἔστι δὲ ἡμῖν ἡ πρώτη κίνησις περὶ τῆς τοῦ πυρὸς ἀνακαύσεως τοῦ ἐν τῷ βωμῷ. Γίνεται οὖν οὕτως· ἔστω γὰρ βωμὸς ἐκ λεπίδων χαλκῶν ἢ σιδηρῶνπεποιημένος, ὁ ΑΒΓ∠, τρύπημα ἔχων ἐν μέσῳ τῷ ἐπιπύρῳ τὸ Ε. ὑπὸ δὲ τοῦτο λεπίδιον ἔστω τὸ ΖΗ παρακτὸν ὥσπερ γλωσσοκόμου πῶμα, ἐπικαλύπτον τὸ Ε τρύπημα, ἐκ δὲ τούτου ἁλυσείδιον τὸ ΗΘΚ ἀποδεδομένον περὶ ἀξόνιον ἐντὸς τοῦ βωμοῦ κείμενον καὶ εὐλύτως στρεφόμενον. ἐν δὲ τῷ ἀξονίῳ ἀποδεδόσθω εἰς τὴν λείαν σπάρτος· αὕτη δὲ μετὰ τὴν πορείαν ταθεῖσα ὑπὸ τῆς λείας ἐπιστρέψει τὸ ἀξόνιον καὶ παραλλάξει τὸ λεπίδιον, καὶ τῆς ἀγκύλης ἐκπεσούσης ἀπὸ τοῦ τύλου τὰ ἐξῆς ἐπιτελεσθήσεται. ὑποκείσθω δὲ τῷ Ε τρυπήματι λαμπτὴρ ὁ ΜΝ τὴν φλόγα ἔχων ὑποκειμένην τῷ τρυπήματι. ἐπικείσθω δέ, ὡς προείρηται, ἐν τῷ βωμῷ ὕλη δυναμένη εὐκόπως ἀνάπτεσθαι. μᾶλλον δὲ τῶν ἄλλων ποιεῖ τὰ τεκτονικὰ ξύσματα. ὅταν οὖν πορευόμενον τὸ | πλινθίον στῇ, τότε ἡ ἐκ τοῦ ΗΘΚ ἁλυσειδίου σπάρτος ταθεῖσα ἐπισπάσεται τὸ ΖΗ λεπίδιον, ὥστε ἀνοιχθῆναι τὴν ὀπὴν καὶ τὴν φλόγα ἄνω ἐνεχθεῖσαν ἀνακαῦσαι τὸν βωμόν. τὰ δʼ αὐτὰ ἐπινοείσθω καὶ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου βωμοῦ, μόνον ὅτι τὸ τῆς σπάρτου χάλασμα μεῖζον εἶναι δεῖ τοῦ νῦν εἰρημένου, ὅπως κατὰ τὰς ἐξῆς κινήσεις ταθεῖσα ἡ σπάρτος τὴν ἑτέραν ἔξαψιν ποιήσηται.

1.1313.

Kurbandan sonra thyrsos'tan süt, kâseden de şarap fışkırmalıdır.

Bu da şöyle olur: Dionysos'un ayaklarının altına ona bitişik bir boru yapılır; borunun yüzeyinde birbirine yakın iki delik bulunur. Bu deliklerden Dionysos'un içine doğru yükselen borucuklar çıkar; biri thyrsos'a, öbürü kâseye gider.

Dionysos'un kaidesi AB, ona bitişik boru GD, borudaki delikler de E ve Z olsun. Bunlardan yükselen borucuklar ZH ve ETh olsun; ZH thyrsos'a, ETh kâseye gitsin. Küçük tapınağın üzerindeki koni KLM olsun. Bunun içinde, ortasında O bölmesi bulunan bir NX kabı olsun. NO haznesinden bir PRST borusu, başka bir YPh borusuna gitsin; YPh, GD borusuna tam oturur ve tapınağın üzerinde durduğu döşemeye alttan bitişiktir. T deliği E'nin hizasında dursun. XO haznesinden de […] başka bir ChPsŌSt borusu aynı şekilde YPh borusuna gitsin; St deliği de Z'nin hizasında olsun. Biri ON haznesine şarap, XO'ya süt dökerse, E ve Z delikleri T ve St'nin hizasındayken şarap kâseye, süt thyrsos'a gider. Sıvıların ilk aşamada içeride tutulması için, dediğimiz gibi sıvıları kapatan bir QT musluğu bulunsun. Musluk bir A koluyla çevrilsin; kolun etrafına boşluğu olan ve ağırlığa bağlı bir ip ilmiği geçirilsin; böylece ip doğru zamanda gerilip kolu çevirir ve sıvılar akar. Dionysos dönüp öbür sunak tutuşunca şarap ile sütün yeniden akması gerekir; dönüş ise bir yarım dairelik olur. T ve St deliklerinin çap doğrultusunda karşısına B ve G adlı başka delikler açılsın; B'den RS'ye bir BD borusu, G'den PsŌ'ya da bir GE borusu gitsin. Dionysos döndüğünde E ve Z delikleri B ile G'nin hizasına gelince QT musluğu yeniden açılır ve şarap ile süt yine akar. [Musluk, başka bir ip kolu öbür yöne çekince açılır.] RS ve PsŌ boruları görünmesin diye, tapınaktaki içi boş küçük sütunlardan birinin içinden tapınağın tabanının altına götürülmelidir. Dionysos, koninin üstündeki Nike ile birlikte şöyle döner: Nike'ye bitişik bir StZ ekseni koninin içinden aşağı indirilsin ve Z'deki mil ucu etrafında rahatça dönsün. Etrafına sarılan bir ip, H makaracığı üzerinden tapınağın tabanına, Th makaracığı üzerinden de GD borusunun çıkıntısına götürülsün. Böylece biri GD borusunu çevirirse StZ ekseni etrafındaki ipi çözer ve Nike ile Dionysos'u birlikte döndürür. İkisi aynı yöne dönsün; StZ ekseni de GD borusuyla aynı kalınlıkta olsun ki Nike ile Dionysos konumlarında hiçbir kayma olmadan aynı anda yerlerine gelsin. Bunun kendiliğinden olması için GD borusunun çıkıntısına başka bir zincir sarılsın ve M makaracığı üzerinden bir M ağırlığına bağlansın. Ağırlığa bağlı halka, mancınıklarda olduğu gibi, bir pençe ve bir tetikle tutulsun; tetik bir ip tarafından bırakılınca ağırlık iner ve Dionysos ile Nike'yi döndürür. HTh ipi de, borular için söylendiği gibi, başka bir küçük sütunun içinde gizlensin.

1.13

XIII Μετὰ δὲ τὴν θυσίαν δεῖ ἐκ μὲν τοῦ θύρσου γάλα ἀναπιτυσθῆναι, ἐκ δὲ τοῦ σκύφους οἶνον. Γίνεται οὖν καὶ τοῦτο οὕτως· ὑπὸ τοὺς πόδας τοῦ Διονύσου συμφυὴς γίνεται σωλὴν ἔχων τρυπήματα ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ ἐγγὺς ἀλλήλων δύο, ἐκ δὲ τούτων σωἀποδεδομένον ληνάρια ἀνατείνοντα εἰς τὸ ἐντὸς μέρος τοῦ Διονύσου φέροντα τὸ μὲν εἰς τὸν θύρσον, τὸ δὲ εἰς τὸν σκύφον. Ἔστω δὲ ἡ μὲν βάσις τοῦ Διονύσου ἡ ΑΒ, ὁ δὲ συμφυὴς τούτῳ σωλὴν ὁ Γ∠ τὰ δὲ ἐν αὐτῷ τρυπήματα τὰ Ε, Ζ· τὰ δὲ ἐκ τούτων ἀνατείνοντα σωληνάρια τὰ ΖΗ, ΕΘ, τὸ μὲν ΖΗ εἰς τὸν θύρσον, τὸ δὲ ΕΘ εἰς τὸν σκύφον. ἔστω δὲ καὶ ὁ ἐπικείμενος πυρὴν τῷ ναίσκῳ ὁ ΚΛΜ. ἐντὸς δὲ τούτου ἀγγεῖον ἔστω τὸ ΝΞ μέσον διάφραγμα ἔχον τὸ Ο. καὶ ἐκ μὲν τοῦ ΝΟ ἀγγείου φερέτω σωλὴν ὁ ΠΡΣΤ εἴς τινα ἕτερον σωλῆνα τὸν ΥΦ συνεσμηρισμένον τῷ Γ∠ σωλῆνι, συμφυῆ δὲ ὄντα ἐκ τῶν ὑποκάτω μερῶν τῷ καταστρώματι, ἐφʼ ὅ ὁ ναΐσκος ἐπίκειται. τὸ δὲ Τ τρύπημα κείσθω κατὰ τὸ Ε. ἐκ δὲ τοῦ ΞΟ ἀγγείου […] ἕτερος σωλὴν ὁ ΧΨΩς καὶ φέρων ὁμοίως εἰς τὸν ΥΦ σωλῆνα. τὸ δὲ ς τρύπημα κείσθω κατὰ τὸ Ζ. οὐκοῦν ἐάν τις ἐν μὲν τῷ ΟΝ ἀγγειδίῳ οἶνον ἐγχέῃ, ἐν δὲ τῷ ΞΟ γάλα, κειμένων τῶν Ε, Ζ τρυπημάτων κατὰ τὰ Τ, ς ἐνεχθήσεται ὁ μὲν οἶνος εἰς τὸν σκύφον, τὸ δὲ γάλα εἰς τὸν θύρσον. ἵνʼ οὖν στέγῃ τὰ ὑγρὰ τὸν πρότερον χρόνον, κλεὶς ἔστω ἡ 𝔮 ,Τ ἀποκλείουσα, ὡς εἴρηται, τὰ ὑγρὰ δι᾿ ἐπιτονίου τοῦ Α, περὶ ὃ ἀγκύλη σπάρτου περιβεβλήσθω χάλασμα ἔχουσα καὶ ἀποδεδομένη εἰς τὴν λείαν, ὅπως κατὰ τὸν δέοντα καιρὸν ταθεῖσα ἐπιστρέψῃ τὸ ἐπιτόνιον καὶ ἐνεχθῇ τὰ ὑγρά. πάλιν δὲ ἐπιστραφέντος τοῦ Διονύσου καὶ τοῦ ἑτέρου βωμοῦ ἀνακαυθέντος, δεῖ πάλιν ῥεῦσαι τόν τε οἶνον καὶ τὸ γάλα· στρέφεσθαι δὲ οὕτως ἡμικυκλίου περιφέρεια. γεγονέτω κατὰ διάμετρον τοῖς Τ, ς τρήμασιν ἕτερα τρήματα τὰ Β, Γ, καὶ ἐκ μὲν τοῦ Β φερέτω σωλὴν εἰς τὸν PΣ ὁ Β ∠, ἐκ δὲ τοῦ Γ ἕτερος σωλὴν εἰς τὸν ΨΩ ὁ Γ Ε. ὅταν ἄρα ἐπιστραφέντος τοῦ Διονύσου γένηται τὰ Ε, Ζ τρυπήματα κατὰ τὰ Β, Γ, καὶ πάλιν ἀνοιχθήσεται ἡ ϥ Τ κλεὶς, καὶ ῥεύσει ὁμοίως | ὅ τε οἶνος καὶ τὸ γάλα. [ἀνοίγεται δὲ ἡ κλεὶς ἑτέρας σπάρτου ἐπισπασαμένης τὸ ἐπιτόνιον εἰς τὰ ἕτερα βάρη.] δεῖ δὲ τοὺς ΡΣ. ΨΩ σωλῆνας διʼ ἑνὸς κιονίσκου τῶν ἐν τῷ ναΐσκῳ κοίλου ὄντος ἐνεχθῆναι ὑπὸ τὴν βάσιν τοῦ ναΐσκου, ὅπως ἀφανεῖς ὑπάρχωσιν. ἐπιστρέφεται δὲ ὁ Διόνυσος σὺν τῇ ἐπικειμένη Νίκῃ τῷ πυρῆνι οὕτως. καθείσθω ἄξων συμφυὴς ὢν τῇ Νίκῃ διὰ τοῦ πυρῆνος ὁ ϛ εὐλύτως στρεφόμενος περὶ κνώδακα τὸν Ζ, καὶ περὶ αὐτὸν περιειληθεῖσα σπάρτος διὰ τροχίλου τοῦ Η ἀποδεδόσθω εἰς τὴν βάσιν τοῦ ναΐσκου καὶ διὰ τροχίλου τοῦ Θ εἰς τὸ ὑπερέχον τοῦ Γ∠ σωλῆνος. οὐκοῦν ἐὰν ἐπιστρέφῃ τις τὸν Γ∠ σωλῆνα, ἀπειλήσει τὴν περὶ τὸν ϛ Ζ ἄξονα σπάρτον καὶ ἅμα ἐπιστρέψει τὴν Νίκην καὶ τὸν Διόνυσον· ἐπὶ τὰ αὐτὰ δὲ ἔστω μέρη ἡ ἐπιστροφὴ αὐτῶν· καὶ ἴσος δὲ ἔστω κατὰ τὸ πάχος ὁ ς Ζ ἄξων τῷ Γ∠ σωλῆνι, ὅπως ἅμα ἀποκατασταθῶσιν ἥ τε Νίκη καὶ ὁ Διόνυσος μηδὲν παραλλάσσοντες κατὰ τὴν θέσιν. ἵνα γοῦν αὐτόματον τοῦτο γίνηται, ἐπειλήσθω ἑτέρα ἅλυσις περὶ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ Γ∠ σωλῆνος καὶ διὰ τροχίλου τοῦ Μ εἰς βάρος ἀποδεδόσθω τὸ Μ. ὁ δὲ συγκεκοινωμένος τῷ βάρει κρίκος χειρὶ κατεχέτω καὶ σχαστηρίᾳ, καθάπερ ἐπὶ τῶν καταπελτῶν γίνεται, ὅπως τῆς σχαστηρίας ἀπολυθείσης ἀπό τινος σπάρτου τὸ βάρος κατενεχθὲν ἐπιστρέψῃ τόν τε Διόνυσον καὶ τὴν Νίκην. καὶ ἡ Η Θ δὲ σπάρτος διʼ ἑτέρου κιονίσκου κρυπτέσθω, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν σωλήνων εἴρηται.

1.1414.

Dionysos ilk sunuyu döktükten sonra zil ve davul gürültüsü duyulmalıdır.

Bu da şöyle olur: Tekerleklerin de bulunduğu alttaki kaideye, içindeki kurşun bilyeler dibe doğru yuvarlanıp toplanan bir kap konur. Dipte, bilyeleri rahatça geçirebilecek bir delik açılır; deliğin, gerektiğinde ipin açtığı küçük bir kapağı vardır. Deliğin altına eğik duran küçük bir davul konur ve buna küçük bir zil asılsın. Düşen bilyeler önce davula vurur, oradan zile düşerek sesi çıkarır. Kap ortadan bir bölmeyle iki hazneye de ayrılabilir; her iki haznede de bilyeler bulunur; birindekiler ilk sesi, öbüründekiler sonrakini çıkarır; kapak yine aynı şekilde açılır.

1.14

XIV Μετὰ δὲ τὸ σπεῖσαι πρώτως τὸν Διόνυσον δεή|σει κυμβάλων καὶ τυμπάνων κτύπον γενέσθαι. Γίνεται δὲ καὶ τοῦτο οὕτως· ἐν τῇ κάτω βάσει, ἐν ᾗ εἰσι καὶ οἱ τροχοί, ἀγγεῖον τίθεται ἔχον σφαιρία μολιβᾶ συρρέοντα εἰς τὸν πυθμένα. ἐν δὲ τῷ πυθμένι τρῆμα γίνεται εὐλύτως δυνάμενον δέξασθαι τὰ σφαιρία, κλειθρίον ἔχον ἀνοιγόμενον ὑπὸ τῆς σπάρτου, ὅταν δέῃ. ὑπόκειται δὲ τῷ τρήματι τυμπάνιον ἐπικεκλιμένον· καὶ τούτῳ ἐξήφθω κυμβάλιον. ἐκπίπτοντα οὖν τὰ σφαιρία κρούσει πρῶτον τὸ τυμπάνιον καὶ ἐκ τούτου ἀποπίπτοντα εἰς τὸ κυμβάλιον τὸν ἦχον ἀποτελέσει. δύναται δὲ μέσον διάφραγμα λαβὸν τὸ ἀγγεῖον δύο χώρας ποιῆσαι, ὥστε ἐν ἑκατέρᾳ εἶναι σφαιρία ⟨καὶ⟩ τὰ μὲν ἐν τῇ μιᾷ χώρᾳ τὸν πρῶτον ἦχον ἀποτελεῖν, τὰ δὲ ἐν τῇ ἑτέρᾳ τὸν ἑξῆς, κλειθρίου ὁμοίως ἀνοιχθέντος.

1.1515.

Sonra kaidedeki sütunlu kısmın çelenklerle süslenmesi gerekir.

Bu şöyle olur: Dört sütunlu kısmın üzerindeki korkuluk ABGD olsun; içinde başka bir EZHTh korkuluğu bulunsun; öyle ki iki korkuluk arasındaki boşluk alttan açık kalsın. Dileyenin istediği örgüyle, görünüşe de yakışacak biçimde dört köşeli çelenklerden bir örgü yapılır; bu örgü katlanıp korkuluklar arasındaki sözü edilen boşluğa gizlenir ve üst uçları korkuluğa asılı kalır. Kendiliğinden aşağı düşmesin diye, korkuluğun her kenarı için, korkuluklar arasındaki boşluğa uyan uzun bir tahtacık yapılır; bu tahtacık örgünün altını kapatıp onu yukarıda tutar. Tahtacıklar da kendiliğinden düşmesin diye, korkuluğun iç tarafına bakan kenarlarında rahat dönen küçük menteşeler bulunur; kapandıklarında öbür kenarlarından dönen bir kancayla tutulurlar ve açılmazlar. Kancanın öbür ucuna bir ip ilmiği geçirilir; ip gerilip kanca dönünce ilmik düşer ve örgü aşağı iner. Örgünün çabuk inmesi için alt uçlarına kurşun ağırlıkçıklar bağlanmıştır.

1.15

XV Ἑξῆς δὲ δεῖ τὸ περιστύλιον στεφανωθῆναι τὸ ἐν τῇ βάσει. Γίνεται δὲ οὕτως· νοείσθω τὸ θωράκιον τὸ ἐπικείμενον ἐν τῷ τετραστύλῳ τὸ ΑΒΓ∠ ἔχον ἐντὸς ἕτερον θωράκιον τὸ ΕΖΗΘ, ὥστε τὴν μεταξὺ τῶν δύο χώραν θωρακίων κενὴν ἐκ τοῦ κάτω μέρους ὑπάρχειν. γενηθὲν δὲ πλέγμα ἐκ στεφάνων τετραγώνων πλοκῇ οἵᾳ ἐάν τις βούληται καὶ πρὸς τὴν ὄψιν εὐαρμόστως καὶ τοῦτο πτυγὲν ἐγκρύπτεται εἰς τὸν εἰρημένον μεταξὺ τῶν θωρακίων τόπον τὰς ἄνω ἀρχὰς ἐξημμένας ἔχον ἐκ τοῦ θωρακίου. καὶ ἵνα μὴ αὐτόματον καταφέρηται, σανίδιον ἐπίμηκες ἁρμόζον τῷ μεταξὺ τῶν θωρακίων τόπῳ καθʼ ἑκάστην πλευρὰν τοῦ θωρακίου γίνεται, ὥστε ἐπιπωμάσαι τὸ πλέγμα καὶ συσχεῖν εἰς τὸ ἄνω μέρος. ἵνα δὲ μὴ αὐτόματα τὰ σανίδια ἀποπίπτῃ, ἐκ τῆς μιᾶς πλευρᾶς τῆς εἰς τὸ ἐντὸς τοῦ θωρακίου μέρος στροφωμάτια εὔλυτα λαμβάνει, ἵνα ὅταν ἐπιπωμασθῇ, ἐκ τοῦ ἑτέρου μέρους ἐπιστρεπτῷ κόρακι κατέχηται, ὥστε μὴ ἀνοίγεσθαι. ἐκ δὲ τοῦ ἑτέρου μέρους τοῦ κόρακος ἀγκύλη σπάρτου περιτίθεται, ἥτις ταθείσης τῆς σπάρτου καὶ τοῦ κόρακος ἐπιστραφέντος ἀποπίπτει. καὶ οὕτως τὸ πλέγμα καθίεται. ἕξει δὲ τὸ πλέγμα εἰς τὰ κάτω μέρη βαρύλλια μολιβᾶ ἐκδεδεμένα πρὸς τὸ ταχέως καταφέρεσθαι.

1.1616.

Geriye, Bakkhaların doğru zamanda nasıl dans ettiğini göstermek kalıyor.

Bu da şöyle olur: Dionysos'un bulunduğu yuvarlak küçük tapınağın, yuvarlak ve yüksekliği boyunca pürüzsüz bir sütun tabanı olsun. Bu taban ABGD olsun; çevresine, ona tam oturan ve etrafında rahatça dönebilen bir EZHThKLMN çemberi geçirilsin. KLMN çevresinin yan yüzüne tornada bir oluk açılsın ve oluğa sarılan bir ip yerleştirilsin. İpin bir ucu, bir daha çıkmasın diye oluğun dibine bir çiviyle çakılsın; öbür ucu bir makaracık üzerinden korkuluğun alt kısmına götürülsün ve bir tamburdaki başka bir oluğa sarılsın. Tambura bitişik, rahatça dönen bir eksen bulunsun; bu eksene başka bir ip sarılsın ve ağırlığa bağlansın. Eksendeki ip gerilince, çemberden gelen ip eksene bitişik tambura sarılır ve Bakkhalar böylece dans eder. İki kez dans etmeleri gerektiğinden eksendeki ipte kangal yapılmış bir boşluk vardır; bu boşluk sayesinde Bakkhalar bir süre durur. İp yeniden gerilince yine dans ederler; çünkü Bakkhalar sözü edilen çemberin üzerinde durmaktadır.

1.16

XVI Τὸ λοιπὸν δὲ δὴ καταλείπεται ὑποδεῖξαι, πῶς αἱ Βάκχαι χορεύουσι κατὰ τὸν δέοντα καιρόν. Γίνεται οὖν καὶ τοῦτο οὕτως· ὁ ναΐσκος ὁ στρογγύλος, ἐν ᾧ ἐστιν ὁ Διόνυσος, στυλοβάτην ἐχέτω στρογγύλον καὶ λεῖον κατὰ τὸ ὕψος. ἔστω οὖν οὗτος ὁ ΑΒΓ∠ περὶ δὲ τοῦτον περικείσθω ἴτυς ἡ ΕΖΗΘΚΛΜΝ ἁρμοστὴ τῷ στυλοβάτῃ, ὥστε εὐλύτως περὶ αὐτὸν στρέφεσθαι. περὶ δὲ τὸν κρόταφον τῆς Κ ΛΜΝ περιφερείας ἐντετορνεύσθω σωλήν, ἐν ᾧ σπάρτος ἐπειληθεῖσα ἐγκεκοιμίσθω [εἰς τὸ βάθος τοῦ σωλῆνος], ἧς ἡ μὲν μία ἀρχὴ κεκρούσθω διʼ ἐπιούρου εἰς τὸ βάθος τοῦ σωλῆνος, ὥστε μηκέτι ἐκσπᾶσθαι· ἡ δὲ ἑτέρα διὰ τροχίλου ἀποδεδόσθω εἰς τὸ κάτω μέρος τοῦ θωρακίου καὶ ἐπειλήσθω εἰς ἕτερον σωλῆνα ἐνόντα ἐν τῷ τυμπάνῳ, ᾧ συμφυὴς ἔστω ἄξων εὐλύτως στρεφόμενος. τῷ δὲ ἄξονι περιειλήσθω ἑτέρα σπάρτος καὶ ἀποδεδόσθω εἰς τὴν λείαν. συμβήσεται οὖν ταθείσης τῆς περὶ τὸν ἄξονα σπάρτου ἐπειλεῖσθαι ἐπὶ τὸ συμφυὲς αὐτῷ τύμπανον τὴν ἐκ τῆς ἴτυος | σπάρτον καὶ οὕτως χορεύειν τὰς Βάκχας. ἐπεὶ οὖν δὶς αὐτὰς δεῖ χορεῦσαι, ἔχει χάλασμα διαμεμηρυμένον ἡ περὶ τὸν ἄξονα σπάρτος, ὅπως στάσις γένηται τῶν Βακχῶν διὰ τοῦ χαλάσματος. ταθείσης δὲ αὐτῆς πάλιν χορεύσουσιν· ἐπικείσονται γὰρ τῇ εἰρημένῃ ἴτυι αἱ Βάκχαι.

1.1717.

Alttaki kaideden ağırlığa giden iplerin hepsi görünmez olmalıdır.

Bu da şöyle olur: Ağırlığın içinde bulunduğu borunun ağzı ABGD olsun. Borunun ağzından EZ doğrusu boyunca bir bölme indirilsin ve DE aralığını olabildiğince dar bırakacak şekilde ayırsın. Darı EB haznesine konur; ipler ise alttan GDE haznesine çıkarılır ve bir makaracık üzerinden ABZE haznesindeki ağırlığa bağlanır. Böylece alttan yukarı çıkan iplerin hepsi görünmez olur. Hareketler çok, kasanın yolu da uzun olunca borunun yüksekliğinin yetmemesi kaçınılmazdır; buna da bir çare bulmak gerekir. Yolun uzunluğu için, eksendeki iki tekerlek büyütülerek ya da eksenin kalınlığı azaltılarak uzun bir mesafe elde edilebilir; çünkü eksen bir kez dönünce kasa, tekerleklerden birinin çevresi kadar yol alır. Bu yüzden tekerlekleri olabildiğince büyük yapmaya çalışmak yerinde olur.

1.17

XVII Ὁσαι δὲ σπάρτοι ἐκ τῆς κάτω βάσεως εἰς τὴν λείαν ἀποδίδονται, δεῖ ταύτας ἀφανεῖς ὑπάρχειν. Γίνεται οὖν καὶ τοῦτο οὕτως· ἔστω γὰρ τὸ στόμα τῆς σύριγγος, ἐν ἐστιν ἡ λεία, τὸ ΑΒΓ∠, καὶ καθείσθω διὰ τοῦ ἐν τῇ σύριγγι στόματος διάφραγμα κατὰ τὴν Ε Ζ εὐθεῖαν ἀπολαμβάνον τὸ ∠Ε διάστημα ὅτι στενότατον. ἡ μὲν οὖν κέγχρος ἐμβληθήσεται εἰς τὴν ΕΒ χώραν, αἱ δὲ σπάρτοι ἐκ τοῦ κάτωθεν μέρους ἀνενεχθήσονται εἰς τὴν Γ∠Ε χώραν καὶ ἀποδοθήσονται εἰς τὴν λείαν τὴν ἐν τῇ ΑΒΖΕ χώρᾳ διὰ τροχίλου· οὕτως γὰρ ἀφανεῖς ἔσονται πᾶσαι αἱ κάτωθεν ἀναφερόμεναι σπάρτοι. ἐπεὶ οὖν πολλῶν κινήσεων γινομένων καὶ τῆς τοῦ πλινθίου πορείας πολλῆς ὑπαρχούσης ἀνάγκη [μὴ] ἐξαρκεῖν τὸ τῆς σύριγγος ὕψος, δεῖ καὶ τοῦτο μηχανήσασθαι. πρὸς μὲν οὖν τὸ μῆκος τῆς πορείας δύνανται οἱ περὶ τὸν ἄξονα δύο τροχοὶ αὐξανόμενοι πολὺ μῆκος παρέχειν ἢ τὸ τοῦ ἄξονος πάχος ἔλασσον γινόμενον· ἅπαξ γὰρ τοῦ ἄξονος στραφέντος κινηθήσεται τὸ πλινθίον τηλικαύτην ὁδὸν ἡλίκη ἐστὶν ἡ τοῦ ἑνὸς τροχοῦ περιφέρεια. διὸ εὐλόγως μείζονας αὐτοὺς δεῖ πειρᾶσθαι ποιεῖν.

1.1818.

Bununla birlikte şöyle de yapılabilir: Eksenin kalınlığı AB, ona bitişik tekerleğin çevresi de GD olarak düşünülsün. Bunun üstünde, mil uçları üzerinde rahatça dönen başka bir eksen bulunsun ve kalınlığı EZ olsun. Buna bitişik bir HTh tamburu olsun. AB eksenine sarılan ip HTh tamburuna götürülsün. EZ eksenine de başka bir ip bağlanıp sarılsın ve K makaracığı üzerinden borudaki L ağırlığına götürülsün. Böylece EZ ekseni bir kez dönünce borunun yalnız küçük bir kısmı, EZ ekseninin çevresi kadarı boşalır; AB ekseninden gelen ip ise AB ekseninden büyük olan HTh tamburuna bir tur sarılır. Bu yüzden AB ekseni GD tekerleğiyle birlikte birçok kez döner ve yol çok uzar. Ancak şunu bilmek gerekir: Büyük daireler küçükler tarafından döndürüldüğü için daha büyük bir ağırlık gerekir; bu, kaldıraç ilkesinin gereğidir. Yolculuk dışındaki öbür hareketler de, büyük olsalar bile, küçük mesafelerle gerçekleştirilebilir: Dionysos'un düzeneğini hareket ettiren ip daha büyük dairelere, ağırlığa giden ip ise daha küçük olan ve büyüğe bitişik eksenlere sarılır; tıpkı yolculuk için gösterdiğimiz gibi.

1.18

XVIII Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οὕτως δυνατόν ἐστι. Νοείσθω γὰρ τὸ τοῦ ἄξονος πάχος τὸ ΑΒ, ἡ δὲ τοῦ συμφυοῦς αὐτῷ τροχοῦ | περιφέρεια ἡ Γ∠, καὶ ὑπερκείσθω ἕτερος ἄξων ἐν κνώδαξιν εὐλύτως στρεφόμενος, οὗ τὸ πάχος ἔστω τὸ ΕΖ. τούτῳ δὲ συμφυὲς ἔστω τύμπανον τὸ ΗΘ. καὶ περὶ μὲν τὸν ΑΒ ἄξονα σπάρτος περιειληθεῖσα ἀποδεδόσθω περὶ τὸ ΗΘ τύμπανον. ἐκ δὲ τοῦ ΕΖ ἄξονος ἑτέρα σπάρτος ἐκδεθεῖσα καὶ ἐπειληθεῖσα ἀποδεδόσθω διὰ τροχίλου τοῦ Κ εἰς τὴν ἐν τῇ σύριγγι λείαν τὴν Λ. συμβήσεται οὖν ἅπαξ στραφέντος τοῦ ΕΖ ἄξονος ὀλίγον μὲν μέρος τῆς σύριγγος κενοῦσθαι, τοσοῦτον ὅση ἐστὶν ἡ τοῦ ΕΖ ἄξονος περιφέρεια, τὴν δὲ ἐκ τοῦ ΑΒ ἄξονος σπάρτον ἅπαξ ἐπειλῆσαι τὸ ΗΘ τύμπανον μεῖζον ὂν τοῦ ΑΒ ἄξονος, ὥστε πλεονάκις τὸν ΑΒ ἄξονα στραφῆναι σὺν τῷ Γ∠ τροχῷ καὶ διὰ τοῦτο πολὺ μῆκος τῆς πορείας γίνεσθαι. εἰδέναι μέντοι χρή, ὅτι μείζονος λείας προσδεῖται διὰ τὸ τοὺς μείζονας κύκλους ὑπὸ τῶν ἐλασσόνων κινεῖσθαι· ταῦτα γὰρ διὰ τῶν μοχλίων δὴ ἔστι. καὶ τὰς ἄλλας δὲ τὰς ἔξωθεν τῆς πορείας κινήσεις δυνατόν ἐστι μεγάλας οὔσας διὰ μικρῶν διαστημάτων ἐπιτελεῖσθαι· ἐὰν γὰρ ἡ κινοῦσα τὸ ὄργανον τοῦ Διονύσου σπάρτος περὶ μείζονας κύκλους ἀποδιδῶται, ἡ δὲ εἰς τὴν λείαν περὶ ἐλάσσονας ἄξονας καὶ συμφυεῖς ὄντας τῷ μείζονι, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς πορείας ὑπεδείξαμεν.

1.1919.

Gidiş, dönüş ve yolculuk dışındaki hareketler başka bir yolla da yapılabilir.

Borunun ağzı ABGD olsun ve boru bütün yüksekliği boyunca, EZ ve HTh doğruları üzerinde iki bölmeyle ayrılmış olsun; öyle ki alttan gelen ipler bölmelerin arasındaki yerden yukarı çıkıp ağırlıklara bağlansın. ABEZ borusundaki ağırlık gidişi ve dönüşü, HThGD'deki ise öteki hareketleri şöyle yapar: ABEZ borusunun dibinde darının aktığı delik K, HThGD'dekinde L olsun. Her birine kolayca kaydırılabilen bir kapakçık yapılsın. Kasa yola çıkacağı zaman K deliğinin kapakçığını kaydırıp açarız. Kasa hemen hız alıp hareket etmesin diye, tekerleklerden ağırlığa giden ipte küçük bir boşluk bulunur. Açıktır ki biz çekildikten sonra, kasa hareket etmeden önce ipin boşluğu kadar bir süre geçer. Kasanın durup öbür hareketleri yapması gerektiğinde, o daha ilerlerken bir ip L'deki kapakçığı çekip açar. Kasa ilerlerken başka bir hareket olmasın diye öbür ağırlığa bağlı ipte de bir boşluk bulunur; bu ip gerilince K'deki kapakçığı da çekip kapatır. Böylece kasa durur ve öbür hareketler gerçekleşir. Kasanın yeniden geri dönmesi gerektiğinde, başka bir ip K'deki kapakçığı çekip açar ve kasa böylece dönüşünü yapar.

1.19

XIX Δύναται δὲ καὶ ἄλλως ἥ τε ἐπιπορεία καὶ ἡ ἀποπορεία γίνεσθαι καὶ αἱ ἔξωθεν ⟨τῆς πορείας⟩ κινήσεις. Ἔστω γὰρ τὸ τῆς σύριγγος στόμα τὸ ΑΒΓ∠ διαπεφραγμένον δυσὶ διαφράγμασι διʼ ὅλου τοῦ ὕψους τῆς σύριγγος τοῖς κατὰ τὰς ΕΖ, ΗΘ εὐθείας, | ὥστε διὰ τοῦ μεταξὺ τόπου τῶν διαφραγμάτων τὰς κάτω σπάρτους ἀναφέρεσθαι καὶ ἀποδίδοσθαι εἰς τὰς λείας. ἡ μὲν οὖν ἐν τῇ ΑΒΕΖ σύριγγι λεία τήν τε ἐπιπορείαν ποιήσεται καὶ τὴν ἀποπορείαν, ἡ δὲ ἐν τῇ ΗΘΓ∠ τὰς ἄλλας κινήσεις οὕτως· ἔστω γὰρ τὸ μὲν ἐν τῷ πυθμένι τῆς ΑΒΕΖ σύριγγος τρῆμα, διʼ οὗ ἡ κέγχρος ἐκρέει, τὸ Κ, τὸ δὲ ἐν τῇ ΗΘΓ∠ τὸ Λ. ἑκατέρῳ δὲ κλειθρίον γεγονέτω δυνάμενον εὐκόπως παράγεσθαι. ὅταν οὖν μέλλῃ πορεύεσθαι τὸ πλινθίον, παράξομεν τὸ τοῦ Κ τρυπήματος κλειθρίον, ὥστε ἀνοιχθῆναι. καὶ ἵνα ⟨μὴ⟩ εὐθέως ὁρμὴν λαβὸν τὸ πλινθίον κινηθῇ, ἕξει ἡ σπάρτος ἡ ἐκ τῶν [ὑπὲρ] τροχῶν ἀποδιδομένη εἰς τὴν λείαν χαλασμάτιον. καὶ δῆλον ὅτι χρόνος τις ἔσται ἀποστάντων ἡμῶν πρὸ τοῦ κινηθῆναι τὸ πλινθίον τοσοῦτος ὅσον ἦν τὸ τῆς σπάρτου χάλασμα. ὅταν δὲ δέῃ στῆναι τὸ πλινθίον καὶ τὰς ἄλλας ἐπιτελέσαι κινήσεις, ἔτι ἐπιπορευομένου αὐτοῦ σπάρτος τις ἐπισπάσεται τὸ πρὸς τῷ Λ κλειθρίον καὶ ἀνοίξει αὐτό. καὶ πάλιν, ἵνα μὴ πορευομένου ἑτέρα γένηται κίνησις, ἕξει χάλασμα καὶ ἡ ἐκ τῆς ἑτέρας λείας ἐκδεδεμένη σπάρτος, (ἥτις ταθεῖσα ἐπισπάσεται καὶ τὸ πρὸς τῷ Κ κλειθρίον.) καὶ οὕτως στήσεται τὸ πλινθίον, αἱ δὲ ἄλλαι ἐπιτελεσθήσονται κινήσεις. ὅταν οὖν πάλιν δέῃ ἀποπορεύεσθαι τὸ πλινθίον, ἑτέρα σπάρτος ἐπισπάσεται τὸ πρὸς τῷ Κ κλειθρίον καὶ ἀνοίξει αὐτό. καὶ οὕτως τὴν ἀποπορείαν ποιήσεται.

1.2020.

Duran Otomatlar Üzerine

İlerleyen otomatlar hakkında ele alınması gerekenleri yukarıda yazdıklarımızla yeterince işlediğimizi düşünüyoruz. Çünkü daha önce yazılmış olanları deneyenlerin bildiği gibi, bunları kolay, tehlikesiz ve bizden önce yazılanlara göre yeni bir biçimde kaleme aldık. Duran otomatlar hakkında da daha yeni bir şey yazmak istiyoruz. Ama bizden öncekilerin yazdıkları arasında, Bizanslı Philon'un yazdıklarından hem daha iyi hem öğretime daha uygun bir şey bulamadık. Bu, Nauplios hikâyesi ve onun sahne düzenidir. İçinde birçok çeşitli sahne vardır ve Athena'yla ilgili düzenek dışında hepsi hiç de fena kurgulanmamıştır. Çünkü Philon bunu gereğinden zahmetli yapmıştır: Athena'nın bir düzenek olmadan panonun altında görünmesi, sonra yeniden kaybolması mümkündü. Onun heykelciği ayaklarından bir menteşe üzerinde oynayacak şekilde yapılıp ilk başta görünmeyecek biçimde yatık durabilir, sonra bir ip tarafından çekilmiş gibi dik olarak görünebilir ve başka bir iple yeniden yatırılabilirdi. Ayrıca Philon, Aias'ın heykelciğinin üzerine yıldırım düşeceğini ve gök gürültüsü sesi duyulacağını vaat ettiği hâlde bunu yazmamıştır; birçok kitabına başvurduğumuz hâlde bunun yazıldığını bulamadık. Biri belki, Philon'a yüklenip onu vaadini yerine getirememiş biri gibi göstermek istediğimizi düşünecektir; ama durum böyle değildir. Sahne düzeninde pek çok vaat bulunduğundan, yazarken bu belki gözünden kaçmıştır. Çünkü içinde kurşun bilyeler bulunan ve dibi delik bir kabın doğru zamanda boşaltılması, bilyelerin de gerilmiş, kuru ve sık dokulu bir derinin üzerine düşerek gök gürültüsü sesini vermesi mümkündür. Nitekim tiyatrolarda da böyle bir sesin çıkması gerektiğinde ağırlık dolu kaplar boşaltılır; bunlar, dediğimiz gibi, kuru ve davullardaki gibi gerilmiş derilerin üzerine düşerek sesi çıkarır. Nauplios sahne düzeninde tek tek yapılan öteki şeylerin ise onun tarafından düzenli ve yöntemli biçimde yazılmış olmasından memnunuz. Bu yüzden sözünü ettiğimiz konularda onun yazdıklarını bir kenara atmadık. Çünkü okuyanların en büyük faydayı, eskilerin iyi söylediklerinin önlerine konduğu, gözden kaçmış ya da düzeltilmesi gereken şeylerin de yazıya geçirildiği zaman elde ettiğini düşünüyoruz.

1.20

ΠΕΡΙ ΣΤΑΤΩΝ ΑΥΤΟΜΑΤΩΝ. XX Ὅσα μὲν οὖν ἔδει περὶ τῶν ὑπαγόντων αὐτομάτων πραγματευθῆναι, νομίζομεν ἱκανῶς ἀνεστράφθαι ἐν τοῖς προγεγραμμένοις· καὶ γὰρ εὐκόπως καὶ ἀκινδύνως καὶ ξένως παρὰ τὰ πρὸ ἡμῶν ἀναγεγραμμένα κατακεχωρίκαμεν, ὡς ἔστι δῆλον τοῖς πεπειραμένοις τῶν πρότερον ἀναγεγραμμένων. περὶ δὲ τῶν στατῶν αὐτομάτων βουλόμεθα γράφειν καινότερόν τι· καὶ βέλτιον τῶν πρὸ ἡμῶν ἅμα καὶ πρὸς διδασκαλίαν ⟨μᾶλλον⟩ ἁρμόζον οὐδὲν εὕρομεν τῶν ὑπὸ Φίλωνος τοῦ Βυζαντίου ἀναγεγραμμένων. ἔστι δὲ μῦθος καὶ ἡ διάθεσις τῶν περὶ τὸν Ναύπλιον, ἐν πολλαί τε καὶ ποικίλαι διαθέσεις ὑπάρχουσι καὶ οὐ φαύλως οἰκονομούμεναι πλὴν τῆς μηχανῆς τῆς περὶ τὴν Ἀθηνᾶν· ἐργωδέστερον γάρ πως τὴν κατασκευὴν ἐποιήσατο· δυνατὸν γὰρ ἦν ls χωρὶς μηχανῆς φανῆναι αὐτὴν ὑπὸ τὸν πίνακα καὶ μετὰ ταῦτα πάλιν ἀφανῆ γενέσθαι· τὸ γὰρ ζῴδιον αὐτῆς δυνατόν ἐστι περὶ τοὺς πόδας ἐν γιγγλύμῳ κινούμενον τὸν μὲν πρῶτον χρόνον κατακεκλιμένον εἶναι, ὥστε μὴ φαίνεσθαι, ἔπειτα δὲ ὥσπερ ὑπὸ σπάρτου τινὸς ἐπισπασαμένης ὀρθὸν φανῆναι καὶ πάλιν ὑπὸ ἑτέρας κατακλιθῆναι. ἔτι δὲ καὶ ὑποσχόμενος πρὸς τούτῳ κεραυνὸν πεσεῖν ἐπὶ τὸ τοῦ Αἴαντος ζῴδιον καὶ βροντῆς ἧχον γενέσθαι οὐ κατεχώρισε· πολλοῖς γὰρ συντάγμασι περιτυχόντες οὐχ εὕρομεν τοῦτο ἀναγεγραμμένον. καὶ ἴσως δόξει τις ἡμᾶς κατατρέχοντας τοῦ Φίλωνος διαβάλλειν αὐτὸν ὡς μὴ δεδυνημένον τὴν ὑπόσχεσιν ἀπαρτίσαι· ἀλλʼ οὐχ οὕτως ἔχει. πολλῶν δὲ οὐσῶν τῶν ἐν τῇ διαθέσει ὑποσχέσεων, ἴσως ἔλαθεν αὐτὸν ἀναγράφοντα αὕτη. δυνατὸν γάρ ἐστιν ἀγγεῖόν τι ἐν αὑτῷ σφαιρία ἔχον μολιβᾶ καὶ ἔχον τετρυπημένον τὸν πυθμένα ἀποσχάζεσθαι κατὰ τὸν δέοντα καιρόν, τὰ δὲ σφαιρία ἐμπίπτοντα διφθέρᾳ ἐξηπλωμένῃ, ξηρᾷ καὶ πυκνῇ τὸν ἦχον τῆς βροντῆς ἀποδιδόναι· καὶ γὰρ ἐν τοῖς θεάτροις ὅταν δέῃ τὸν ὅμοιον ἦχον γενέσθαι, ἀγγεῖα ἀποσχάζονται βάρη ἔχοντα, ἵνα φερόμενα ἐπὶ διφθέρας, ὡς εἴρηται, ξηρᾶς καὶ περιτεταμένης [τῆς βύρσης] καθάπερ ἐν τυμπάνοις τὸν ἦχον ἀποτελῇ. περὶ δὲ τῶν λοιπῶν τῶν ἐν τῇ διαθέσει τοῦ Ναυπλίου κατὰ μέρος γινομένων εὐαρεστούμεθα ὡς ἐν τάξει καὶ εὐμεθόδως ὑπʼ αὐτοῦ ἀναγεγραμμένων. διὸ δὴ οὐ παρῃτησάμεθα τὰ ὑπʼ αὐτοῦ περὶ ὧν εἴπομεν γεγραμμένα· οὕτως γὰρ νομίζομεν τοὺς ἐντυγχάνοντας τῆς μεγίστης ὠφελείας τυγχάνειν, ὅταν τὰ μὲν καλῶς ὑπὸ τῶν ἀρχαίων εἰρημένα παρατιθῆται αὐτοῖς, τὰ δὲ παραθεωρηθέντα ἢ διορθώσεως τυχόντα καταχωρί|ζηται.

1.2121.

Şimdi panoların yapımını anlatmaya başlayalım. Bunların […] yapımı, ilerleyen otomatlarınkinden çok daha güvenli ve tehlikesizdir; gösterisi de inandırıcılıktan yoksun değildir. Sorun şudur: Ahşap küçük bir sütunun üzerine konmuş bir pano kendiliğinden açılsın ve içindeki resimler, ele alınan sahne düzenine uygun olarak hareket ediyormuş gibi görünsün. Pano yine kendiliğinden kapansın, çok kısa bir süre geçtikten sonra açılınca içinde resmedilmiş başka şeyler görünsün; mümkün olduğu ölçüde bunlar da ya da bir kısmı yine hareket etsin. Bu birkaç kez tekrarlansın; panoların dışında da yükselip döndürülen düzenekler ya da başka hareketler görünsün. Konu budur. Bununla uğraşanların en beğenileni, en zarif sahne düzenini tasarlayandır. Bu yüzden en çok beğendiğimiz düzenlerden birini ortaya koyacak, ardından yapılışını açıklayacağız. Tek bir pano […] yeterli olacaktır; çünkü ilerleyen otomatlarda gösterdiğimiz gibi, aynı yollarla aynı şeyler yine düzenlenir.

1.21

XXI Περὶ τῆς τῶν πινακίων οὖν κατασκευῆς νῦν ἀρξώμεθα λέγειν. ἔστι μὲν οὖν παρὰ πολὺ τῶν ὑπαγόντων ἡ […] ποίησις ἀσφαλεστέρα τε καὶ ἀκινδυνοτέρα καὶ τὴν ἐπίδειξιν οὐκ ἀπίθανον ἔχουσα. τὸ δὲ πρόβλημά ἐστι τοιοῦτον, ὥστε πίνακος ἐπιτεθέντος ἐπί τι κιόνιον ξύλινον ἀνοιχθῆναί τε αὐτόματον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἐζωγραφημένα φαίνεσθαι κινούμενα πρὸς λόγον τῆς ὑποκειμένης διαθέσεως, καὶ πάλιν κλεισθέντος αὐτομάτου διαγενέσθαι ὀλίγον παντελῶς χρόνον καὶ ἀνοιχθέντος φαίνεσθαι ἄλλα τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα καὶ εἰς τὸ δυνατὸν πάλιν τὰ αὐτὰ ἤ τινα αὐτῶν κινεῖσθαι καὶ τοῦτο πάλιν πλεονάκις γενέσθαι, καὶ ἐκτὸς τῶν πινάκων ἢ μηχανὰς αἰρομένας φαίνεσθαι καὶ περιαγομένας ἢ ἄλλας τινὰς κινήσεις. ἡ μὲν οὖν ὑπόθεσις τοιαύτη· χαριέστατος δὲ τῶν μεταχειριζομένων ὁ γλαφυρωτάτην διάθεσιν ἐπινοῶν. ὥστε προθησόμεθα μίαν τῶν διαθέσεων, ἣν μάλιστα κρίνομεν, καὶ μετὰ ⟨ταῦτα⟩ τὴν κατασκευὴν ἐμφανιοῦμεν· ἀρκέσει γὰρ περὶ ἑνὸς πίνακος […] · διὰ γὰρ τῶν αὐτῶν πάλιν τὰ αὐτὰ οἰκονομεῖται, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ὑπαγόντων ἀπεδείξαμεν.

1.2222.

Eskiler basit bir sahne düzeni kullanmışlardır: Pano açılınca içinde resmedilmiş bir yüz görünürdü. Bu yüz gözlerini oynatır, sık sık kapayıp açardı. Pano kapanıp yeniden açılınca yüz artık görünmez, bir hikâyeye göre düzenlenmiş resimli figürler görünürdü. Yine kapanıp açılınca, konu edilen hikâyeleri sırasıyla tamamlayan başka bir figür düzeni belirirdi. Böylece panoda yalnız üç farklı hareket olurdu: biri kapıların, biri gözlerin, üçüncüsü de resimlerin üstünü örtenlerin. Bizim zamanımızdakiler ise panolara zarif hikâyeler koymuş, çok sayıda ve çeşitli hareketler kullanmışlardır. Baştan söylediğim gibi, bana daha üstün görünen tek bir pano hakkında konuşacağım. İçinde Nauplios hikâyesi düzenlenmişti. Ayrıntılar şöyleydi: Pano ilk açıldığında resmedilmiş on iki figür görünürdü; bunlar üç sıraya ayrılmıştı ve gemileri onaran, onları denize indirmekle uğraşan Danaoslar olarak yapılmışlardı. Bu figürler hareket ederdi: Kimi testere çeker, kimi baltayla, kimi çekiçle çalışır, kimi de keski ve matkap kullanırdı; gerçekte olacağı gibi çok gürültü çıkarırlardı. Yeterince zaman geçince kapılar kapanıp yeniden açılırdı ve başka bir sahne belirirdi: Gemiler Akhalar tarafından denize indiriliyordu. Kapılar kapanıp yine açılınca panoda resmedilmiş gökyüzü ve denizden başka bir şey görünmezdi. Çok geçmeden gemiler sıra hâlinde yanından geçip giderdi; kimi gözden kaybolur, kimi görünürdü. Sık sık yunuslar da yanlarında yüzer, kimi zaman denize dalar, kimi zaman gerçekteki gibi yeniden görünürdü. Deniz yavaş yavaş fırtınalı bir görünüm alır, gemiler de durmadan koşardı. Pano yeniden kapanıp açılınca denizcilerden hiçbiri görünmez; meşaleyi kaldırmış Nauplios ile yanında duran Athena görünürdü. Meşaleden yukarı bir alev yükseliyormuş gibi panonun üstünde ateş yanardı. Kapanıp yeniden açılınca gemilerin kayalara çarpıp parçalanışı görünür, Aias da yüzerken görünürdü; […] bir düzenekle panonun üstüne kaldırılırdı. Gök gürlerken panoda Aias'ın üzerine yıldırım düşer ve figürü kaybolurdu. Pano böylece kapanınca hikâye sona ererdi. Sahne düzeni işte böyleydi.

1.22

XXII Οἱ μὲν οὖν ἀρχαῖοι κέχρηνται ἁπλῇ τινι διαθέσει· ἀνοιχθέντος γὰρ τοῦ πίνακος, ἐφαίνετο ἐν αὐτῷ πρόσωπον γεγραμμένον. τοῦτο δὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκίνει καμμύον τε καὶ ἀναβλέπον πολλάκις. ὅταν δὲ πάλιν κλεισθαὶς ἀνοιχθῇ ὁ πίναξ, τὸ μὲν πρόσωπον οὐκέτι ἑωρᾶτο, ζῴδια δὲ γεγραμμένα ἔς τινα μῦθον διεσκευασμένα. καὶ πάλιν ὅταν κλεισθεὶς ἀνοιχθῇ, διάθεσις ἄλλη ἐφαίνετο ζῳδίων συναναπληροῦσα τοὺς ὑποκειμένους μύθους τοὺς ἑξῆς, ὥστε τρεῖς μόνον κινήσεις διαφόρους ἐπὶ τοῦ πίνακος γίνεσθαι, μίαν μὲν τῶν θυρῶν, ἄλλην δὲ τῶν ὀμμάτων, τὴν τρίτην τῶν ἐπικαλυπτόντων. οἱ δὲ καθʼ ἡμᾶς μύθους τε ἐμβεβλήκασιν εἰς τοὺς πίνακας ἀστείους καὶ κινήσεσι κέχρηνται πολλαῖς καὶ ἀνομοίαις. καθὰ δὲ προεθέμην, ἐρῶ περὶ ἑνὸς πίνακος τοῦ δοκοῦντός μοι κρείττονος. μῦθος μὲν ἦν τεταγμένος ἐν αὐτῷ ὁ κατὰ τὸν Ναύπλιον. τὰ δὲ κατὰ μέρος εἶχεν οὕτως· ἀνοιχθέντος ἐν ἀρχῇ τοῦ πίνακος ἐφαίνετο ζῴδια γεγραμμένα δώδεκα· ταῦτα δὲ ἦν εἰς τρεῖς στίχους διῃρημένα· ἦσαν δὲ οὗτοι πεποιημένοι τῶν Δαναῶν τινες ἐπισκευάζοντες τὰς ναῦς καὶ γινόμενοι περὶ καθολκήν. ἐκινεῖτο δὲ ταῦτα τὰ ζῴδια τὰ μὲν πρίζοντα, τὰ δὲ πελέκεσιν ἐργαζόμενα, τὰ δὲ σφύραις, τὰ δὲ ἀρίσι καὶ τρυπάνοις χρώμενα ⟨καὶ⟩ ψόφον ἐποίουν πολύν, καθάπερ ⟨ἂν⟩ ἐπὶ τῆς | ἀληθείας γίνοιτο. χρόνου δὲ ἱκανοῦ διαγενομένου κλεισθεῖσαι πάλιν ἠνοίγησαν αἱ θύραι, καὶ ἦν ἄλλη διάθεσις· αἱ γὰρ νῆες ἐφαίνοντο καθελκόμεναι ὑπὸ τῶν Ἀχαιῶν. κλεισθεισῶν δὲ καὶ πάλιν ἀνοιχθεισῶν, οὐδὲν ἐφαίνετο ἐν τῷ πίνακι πλὴν ἀέρος γεγραμμένου καὶ θαλάσσης. μετὰ δὲ οὐ πολὺν χρόνον παρέπλεον αἱ νῆες στολοδρομοῦσαι· καὶ αἱ μὲν ἀπεκρύπτοντο, αἱ δὲ ἐφαίνοντο. πολλάκις παρεκολύμβων δὲ καὶ δελφῖνες ὁτὲ μὲν εἰς τὴν θάλατταν καταδυόμενοι, ὁτὲ δὲ φαινόμενοι καθάπερ ἐπὶ τῆς ἀληθείας. κατὰ μικρὸν δὲ ἐφαίνετο χειμέριος ἡ θάλασσα, καὶ αἱ νῆες ἔτρεχον συνεχῶς. κλεισθέντος δὲ πάλιν καὶ ἀνοιχθέντος, τῶν μὲν πλεόντων οὐδὲν ἐφαίνετο, ὁ δὲ Ναύπλιος τὸν πυρσὸν ἐξηρκὼς καὶ ἡ Ἀθηνᾶ παρεστῶσα, καὶ πῦρ ὑπὲρ τὸν πίνακα ἀνεκαύθη, ὡς ὑπὸ τοῦ πυρσοῦ φαινομένης ἄνω φλογός. κλεισθέντος δὲ καὶ πάλιν ἀνοιχθέντος, ἡ τῶν νεῶν ἔκπτωσις ἐφαίνετο, καὶ ὁ Αἴας νηχόμενος […] μηχανῆς τε καὶ ἄνωθεν τοῦ πίνακος ἐξήρθη, καὶ βροντῆς γενομένης ἐν αὐτῷ. τῷ πίνακι κεραυνὸς ἔπεσεν ἐπὶ τὸν Αἴαντα, καὶ ἠφανίσθη αὐτοῦ τὸ ζῴδιον. καὶ οὕτως κλεισθέντος καταστροφὴν εἶχεν ὁ μῦθος. | ἡ μὲν οὖν διάθεσις ἦν τοιαύτη.

1.2323.

Daha önce yazdığımız gibi, pano ne büyüklükte yapılmak isteniyorsa, çok hafif tahtalardan o büyüklükte bir kasa çakmak gerekir; tahtaların genişliği uzun kenarların uzunluğunun altıda biri olsun. Panonun tabanı kasanın ortasına oturtulmalı; kasanın alt kısmının altına da arka tarafta görünmeyen, içi boş bir kutu çakılmalıdır. Kapılar takılınca menteşe milleri bu kutuya kadar inecek uzunlukta olur; böylece bunlar alttan çevrilince kapılar açılıp kapanır.

Önden görülen bu kutu AB, kapılardan aşağı inen menteşe milleri de G ve D olsun. Biri milleri elleriyle bir yana ya da öbür yana çevirirse kapıları açar ve kapar. Bunun, borudaki kumun üzerinde duran ağırlığın çektiği iple kendiliğinden olması için, millerin yanına, onlardan biraz uzakta, tornada işlenmiş olarak dönen yatay bir EZ ekseni koyuyorum. Millerin ikisini de deldim, bir ip alıp çift kat sardım; sonra ipin tek ucunu deliğe soktum, tutkalla bir çivi çaktım ve ipi bir daha çıkmayacak, sıkıca yerinde kalacak şekilde tutturdum. Bunu yaptıktan sonra ip uçlarını eksenin etrafına yerleştirdim: GD tarafındakini eksenin üstünden, EZ tarafındakini altından. Ekseni de aynı şekilde delerek iplerin uçlarını, E'deki ve Z'deki ipleri, birkaç çiviyle iyice sıkı tutturdum. Bu ipler milleri döndürüp kapıları açar. Ekseni ters yöne çevirdiğimde ise ipler gevşer […] ve bu yüzden kapılar kapanır. Böylece tek bir hareketle iki kapı birden kimi zaman kapanır, kimi zaman açılır. Bunun ağırlık sayesinde kendiliğinden olması için eksene, üstte H'lerin bulunduğu yerlere, altta da Th'lerin bulunduğu yerlere çiviler çaktım. Bir ip alıp uzunluğunu, kum ve ağırlık bulunan boruya göre ve aralar ne kadar olacaksa ona göre ölçerek ilmikler bağladım. İp K, ilmikler de L olsun. K'den gelen ilk ilmiği, E'den başlayarak ilk çiviye, H'dekine geçiriyorum; bir sonraki ilmiği alttaki Th çivisine; böylece sırayla hepsini geçiriyor ve reçineli mumla EZ eksenine yapıştırıyorum. Bu yapıştırma gizli kalır. Aradaki boşlukları da eksene yapıştırıyorum ki biri karışıp aksaklık çıkarmasın. Ucunda K bulunan ip ağırlığa bağlanıp yavaşça çekilince, süreler ve aralar bırakarak panoyu açıp kapar.

1.23

XXIII Κατασκευάζειν δὲ δεῖ, καθάπερ ἐγράψαμεν, ἡλίκον ἂν βούλοιτό τις τὸν πίνακα ποιεῖν, τηλικοῦτον τῷ μεγέθει πλινθίον πήξαντα ἐκ σανίδων ἐλαφροτά|των πάνυ· πλάτος δὲ ἐχέτωσαν αἱ σανίδες τοῦ ἕκτου μέρους τοῦ μήκους τῶν μακροτέρων πλευρῶν. τὸ δὲ ἔδαφος τοῦ πίνακος δεῖ καθαρμόζειν εἰς τὸ πλινθίον μέσον, ὑπὸ δὲ τὸ κάτω μέρος τοῦ πλινθίου θωράκιον κοῖλον ὑποπῆξαι ἀφανὲς εἰς τὸ ὄπισθεν μέρος, ᾧ καθαρμοσθεισῶν τῶν θυρῶν καταβήσονται οἱ στροφεῖς μῆκος ἔχοντες ὥστε καὶ τούτων κάτωθεν ἐπιστρεφομένων ἀνοίγεσθαι καὶ πάλιν κλείεσθαι τὰς θύρας. Ἔστω οὖν τὸ θωράκιον ἐκ τῶν ἔμπροσθεν θεωρούμενον τὸ ΑΒ, στροφεῖς δὲ οἱ ἐκ τῶν θυρῶν καταβεβηκότες οἱ Γ, ∠. οὐκοῦν ἐάν τις ταῖς χερσὶν ἐπιστρέψῃ τοὺς στροφεῖς ἐφʼ ἑκάτερον μέρος, ἀνοίξει καὶ κλείσει τὰς θύρας. ἵνα οὖν τοῦτο διὰ τῆς σπάρτου γίνηται αὐτόματον, ἑλκομένης αὐτῆς ὑπὸ τῆς λείας ἐν τῇ σύριγγι οὔσης ἐπὶ τῆς ψάμμου, παρατίθημι τοῖς στροφεῦσιν ἄξονα πλάγιον ἀφεστῶτα μικρὸν τῶν στροφέων τὸν Ε Ζ. στρεφόμενον ἐντόρνως. ἐτρύπησα δὲ ἑκάτερον τῶν στροφέων καὶ λαβὼν σπάρτον ἐπείλησα διπλῆν καὶ ἐνέβαλον τήνδε ἀπλῆν εἰς τὸ τρύπημα καὶ ἐπίουρον μετὰ κόλλης ἐνέκρουσα καὶ ἀπέλαβον αὐτήν, ὥστε μηκέτι ἐκσπᾶσθαι, ἀλλὰ μένειν ἀραρότως. τοῦτο δὲ ποιήσας ἀποκατέστησα τὰς ἀρχὰς περὶ τὸν ἄξονα τὴν μὲν κατὰ τὸ Γ∠ ἄνωθεν τοῦ ἄξονος, τὴν δὲ κατὰ τὸ ΕΖ κάτωθεν. τρυπήσας ὁμοίως τὸν ἄξονα ἑκάστην ἀρχὴν ἀπέλαβον ἐπιούροις ἀραρότως τισὶν εὖ μάλα τὰς σπάρτους, τὴν κατὰ τὸ Ε καὶ τὸ Ζ. αἱ δὲ σπάρτοι ἐπιστρέψουσι τοὺς στροφεῖς καὶ ἀνοίξουσι τὰς θύρας. ὅταν δὲ πάλιν τὰ ἐναντία ἐπιστρέφω τὸν ἄξονα, καὶ μέντοι ἀνεθήσονται, . . . ὅθεν κλεισθήσονται αἱ θύραι. οὕτως οὖν ἀπὸ μιᾶς κινήσεως ἅμα ἀμφότεραι αἱ θύραι ⟨ὁτὲ μὲν⟩ κλεισθήσονται, ὁτὲ δὲ ἀνοιχθήσονται. ἵνα | οὖν διὰ τῆς λείας ⟨αὐτόματον⟩ τοῦτο γίνηται, ἐνέπηξα τύλους εἰς τὸν ἄξονα ἄνωθεν ἐφʼ ὧν τὰ H καὶ κάτωθεν ἐφʼ ὧν τὰ Θ, καὶ λαβὼν σπάρτον καὶ καταμετρησάμενος τὸ μῆκος πρὸς τὴν σύριγγα τὴν ἔχουσαν τὴν ψάμμον καὶ λείαν, ἐν ὁποίοις δἂν ᾖ διαστήμασιν, ἧψα ἀγκύλας. καὶ ἔστω σπάρτος μὲν ἡ Κ, ἀγκυλῖναι δὲ αἱ Λ. τὴν πρώτην οὖν ἀγκύλην τὴν ἀπὸ τοῦ Κ περιτίθημι περὶ τὸν τύλον τὸν πρῶτον τὸν ἀπὸ τοῦ Ε, ἐπὶ τὸ Η, τὴν δὲ ἐσομένην ἀγκύλην περὶ τὸν κάτω τύλον τὸν Θ καὶ οὕτως ἑξῆς πάσας προσκολλῶν αὐτὰς περὶ τὸν ΕΖ ἄξονα κηρῷ [τε] μετὰ ῥητίνης. ἔστι δὲ κεκαλυμμένον τοῦτο παρακόλλημα. καὶ τὰ παραχαλασμάτια αὐτῶν πρὸς τὸν ἄξονα προσκολλῶ, ἵνα μή τινα αὐτῶν ταραχθέντα δυσέργειαν παρέχηται. ὅταν οὖν ἡ ἀρχὴ τῆς σπάρτου, ἐφʼ ἧς ἐστι τὸ Κ, ἐκδεθεῖσα ἐκ τῆς λείας ἕλκηται πράως, ἀνοίξει καὶ κλείσει τὸν πίνακα χρόνους καὶ διαλείμματα διδοῦσα.|

1.2424.

Bu kısım böyle yapılır. İlk açılışta göstermemiz gereken […] şudur: panoda marangozluk yapan figürler nasıl görünür ve […] hareketlerini hangi yolla alırlar.

Figürlerin bütün öbür kısımları, olabildiğince inandırıcı duruşlarla panonun zeminine resmedilmelidir. Sağ elleri ise panoya resmedilmemeli; bunların yerine hafif boynuzdan yapılmış, ince ve çok iyi işlenmiş boynuz eller takılmalıdır ki resme iyice otursunlar ve göze çarpan bir aralık bırakmasınlar. Figürlerin çalıştığı aletler de boynuzdan olmalı ve ellere takılmalıdır. Eller de aletler de, yakıştığı gibi, gövdelerin geri kalanıyla aynı renge boyanmalıdır.

El AB olsun. Onu omuz hizasından deldim ve deliği, çizimde görüldüğü gibi, kare yaptım. Boynuzdan bir çivi aldım; omza girecek ucunu kare yapıp deliğe geçirdim ve yapıştırdım, çivinin geri kalanını ise güzelce yuvarlak ve pürüzsüz yaptım. Sonra figürün sağ omzunu delip çiviyi, kolcuk figüre oturuncaya kadar iyice içeri ittim. Panonun arka tarafında çivinin dışarı taşan ucunu parmaklarımızla tutup çevirirsek kolcuk hareket eder. Bunun ağırlıkla kendiliğinden olması için GD çubuğunu yapıyor, onu Th noktasından deliyorum; elden çıkıp panonun arkasına taşan çiviyi çubuğun deliğine sıkıca geçiriyor ve yapıştırıyorum ki çubuk hareket edince omuzdaki el de onunla birlikte hareket etsin. Bu çubuğa "start çubuğu" (hysplēngion) denir. Çubuğun bir ucunu delip bir ip bağladım ve ona I kurşun ağırlığını astım; çubuğun ucunun altına da Z çivisini çaktım ki çubuğun ucu onun üstüne yaslansın. Çubuğu G tarafından parmağımızla aşağı bastırırsak D tarafı ağırlıkla birlikte kalkar; bırakırsak, ağırlık çektiği için çivinin üstüne düşer ve ses çıkarır. Bu hareketi panonun ön tarafındaki ele de iletir. Sık sık ve kendiliğinden hareket etsin diye çubuğun yanına, panonun zeminine sıkıca çakılmış bir çivinin etrafında dönen bir yıldız çarkı koyuyorum. Yıldız çarkının kendisine bitişik bir H makarası olacak; ip bunun etrafına birçok kez sarılıp ağırlığa bağlanacak ki ağırlık çektikçe yıldız çarkını azar azar döndürsün, yıldız çarkı da döndükçe çubuğa sık sık vursun. İpin son ucu ilmik yapılıp H'deki çiviye geçirilir. El artık hareket etmemeli olduğunda ilmik çividen kurtulup çözülür.

1.24

XXIV ⟨Ταῦτα μὲν οὖν⟩ οὕτως γίνεται. γινομένης ⟨δὲ⟩ τῆς πρώτης ἀνοίξεως ἡμῖν […] ἐστί, πῶς […] ἐν τῷ πίνακι φανῆναι ζῴδια τεκταίνοντα· περιεμφανίσαι δὲ […] , τίνι τρόπῳ τὴν κίνησιν λαμβάνει. δεῖ οὖν τὰ μὲν ἄλλα πάντα μέρη τῶν ζῳδίων ἐν τῷ ἐδάφει τοῦ πίνακος γεγράφθαι διαθέσεις ἔχοντα πιθανωτάτας, τὰς δεξιὰς δὲ χεῖρας μὴ γεγραμμένας ἐν τῷ πίνακι, προσκεῖσθαι δὲ κερατίνας ἐξ ἐλαφρῶν κεράτων λεπτὰς εὖ μάλα κατειργασμένας, ἵνα προσπίπτωσι καὶ μηδὲν δῆλον ἀπόστημα ἔχωσι. δεῖ δὲ καὶ τὰ ἀρμένια, ἐν οἷς ἐργάζονται, κεράτινα εἶναι, προσκεῖσθαι δὲ ἐν ταῖς χερσὶ καὶ ἀπογεγράφθαι τὰς χεῖρας ὁμοχρόους τοῖς ἄλλοις σώμασι καὶ τὰ ἀρμένια, ὡς προσῆκόν ἐστιν. Ἔστω οὖν ἡ χεὶρ ἡ ΑΒ. ἐτρύπησα οὖν αὐτὴν κατὰ τὸν ὧμον καὶ ἐποίησα τὸ τρύπημα τετράγωνον, ὡς γέγραπται, καὶ λαβὼν κεράτινον ἐπίουρον ἐνήρμοσα εἰς μὲν τὸν ὧμον τετράγωνον ποιήσας καὶ ἐνεκόλλησα, τὸ δὲ λοιπὸν τοῦ ἐπιούρου στρογγύλον καὶ λεῖον καλῶς. τρυπήσας δὲ κατὰ τοῦ δεξιοῦ ὥμου ἐδίωσα τὸν ἐπίουρον καλῶς, ἕως οὗ προσκαθίσῃ τὸ χερίον εἰς τὸ ζῴδιον. ἐὰν οὖν καταλάβωμεν τοῖς δακτύλοις ἐκ τῶν ὄπισθεν μερῶν τοῦ πίνακος τὸ ὑπερέχον τοῦ ἐπιούρου στρέφοντες, κινηθήσεται τὸ χερίον. ὅπως οὖν ὑπὸ τῆς λείας αὐτόματον κινῆται, ποιῶ κανόνιον τὸ Γ∠ καὶ τρυπῶ κατὰ τὸ Θ καὶ τὸν ἐπίουρον τὸν ἐκ τῆς χειρὸς ὑπερέχοντα εἰς τὸ ὄπισθεν μέρος τοῦ πίνακος ἐναρμόζω εἰς τὸ τοῦ κανονίου τρύπημα ἀραρότως καὶ ἐγκολλῶ, ἵνα κινουμένου τοῦ κανονίου κινῆται | καὶ τὸ πρὸς τῷ ὤμῳ. τὸ δὲ κανόνιον τοῦτο καλεῖται ὑσπλήγγιον. εἰς τὸ ἓν οὖν μέρος τοῦ ὑσπληγγίου τρυπήσας ἐξέδησα σπάρτον καὶ ἐκρέμασα λείαν μολιβδίνην τὴν Ι καὶ ὑπέπηξα ἐπίουρον ὑπὸ τὸ ἄκρον τοῦ ὕσπληγγος, τὸ Ζ, ἵνα ἐπαναπαύηται τοῦ ὑσπληγγίου τὸ ἄκρον. οὐκοῦν ἐὰν τῷ δακτύλῳ κάτω βαρήσωμεν τὸ ὑσπλήγγιον κατὰ τὸ Γ μέρος, μετεωρισθήσεται τὸ ∠ μέρος σὺν τῇ λείᾳ· ἐὰν δὲ ἀφῶμεν, καταπεσεῖται ἐπὶ τὸν ἐπίουρον ἐπισπωμένης τῆς λείας καὶ ψόφον ποιήσει. ἐπιδώσει δὲ καὶ τῇ χειρὶ τὴν κίνησιν ἐν τῷ ἔμπροσθεν μέρει τοῦ πίνακος. ἵνα οὖν πυκνῶς καὶ αὐτομάτως κινῆται, παρατίθημι τὸν ἀστερίσκον στρεφόμενον περὶ ἐπίουρον ἐμπεπηγότα τῷ ἐδάφει τοῦ πίνακος ἀραρότως. ἕξει δὲ ὁ ἀστερίσκος προσόντα αὑτῷ προσφυῆ τροχίλον τὸν Η, περὶ ὃν ἡ σπάρτος περιειληθεῖσα πολλάκις ἀποδοθήσεται τῇ λείᾳ, ἵνα ἐπισπωμένη ἡ λεία κατὰ μικρὸν ἐπιστρέφῃ τὸν ἀστερίσκον καὶ ὁ ἀστερίσκος ταῖς στροφαῖς τὸν ὕσπληγγα κρούῃ πυκνά. τὸ δὲ ἔσχατον μέρος τῆς σπάρτου ἀγκυλωθὲν περὶ τὸν τύλον περιτίθεται ἐφʼ οὗ τὸ Η. ὅταν μηκέτι τὴν χεῖρα κινεῖσθαι, ἀποσχασθεῖσα ἀπὸ τοῦ τύλου περιγνοίη.

1.2525.

Panodaki marangozlarla ilgili kısım böyle yapılır. Pano kapanıp ardından yeniden açılınca marangozlar artık görünmemeli, onların yerine denize indirilen gemiler görünmelidir.

Bu da şimdi anlatacağımız şekilde olur. İnce ve sık dokunmuş, panonun zeminiyle aynı büyüklükte bir keten bez almalı; kolayca sarılabilsin diye onu çok sulu bir beyaz boyayla sıvamalı ve üzerine denize indirilen gemileri resmetmelidir. Bezi panoya koyup üst kenarını, tam kasanın kenarının altından, küçük çivilerle panonun yüzeyine tutturmalı; alt kenarına ise boydan boya uygun kalınlıkta bir bronz şiş eklemelidir. Böylece bezi şişin etrafına sararak panonun üst kısmına toplar, iyice dürüp kasanın kenarının altında tutarız; istediğimizde de bırakırız. Bırakılan bez şişin ağırlığıyla açılır ve hızla çözülerek panodaki resimleri örter. Bunun, pano kapalıyken kendiliğinden olması gerekir; ondan önce ise bez yukarıda sarılı kalmalıdır.

Bu şöyle olur. Bez yukarıya iyice sarılıp kasanın kenarının altına yerleştirilince, sargının hemen altından panonun zemini delinir. Bu delikten, panonun arkasından önüne doğru bir ip ilmiği, uygun bir uzunlukta dışarı taşıncaya kadar itilir ve bir çiviyle sıkıca tutturulur. Ne uzunlukta olması gerektiğini işin kendisi gösterecektir. Sonra zemindeki deliğin tam hizasında, kasanın kenarına alttakinden daha geniş bir delik açıyor ve daha da genişlesin diye törpülüyorum. Bezin sargısını ilmikle sıkıca bağlamalı, ilmiği kenardaki küçük delikten geçirmeli ve yukarıdan ilmiğin içine bir pim sokmalıdır. Böylece bezin sargısı ilmiğin tuttuğu yerde sıkıca bağlı kalır. Panodaki resimlerin örtülmesi gerektiğinde, kapılar kapalıyken, pime bağlı olan ve ağırlığa uzanan ip pimi çekip çıkarır. Örtülen bütün resimler bu şekilde yapılıyordu: sarılıp sırayla yukarıya üst üste yerleştiriliyor, her birine ayrı bir ilmik ve pim takılıyordu. Sarılı bezler ne kadar yer kaplıyorsa, görünmesinler diye o kadarlık yer tahtalarla kapatılmalıdır. Bu tahta, kapıların üst pervazı olur. Pürüzsüz bir görünüşü olsun diye üzerine yuvarlak silmeli bir saçak işlemek gerekir.

1.25

XXV Τὰ μὲν περὶ τοὺς τεκτονεύοντας οὕτως ⟨⟩ἐν τῷ πίνακι ⟨γίνεται⟩. | κλεισθέντος δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀνοιχθέντος, δεῖ τοὺς μὲν τεκτονεύοντας μηκέτι φαίνεσθαι, τὰς δὲ ναῦς καθελκομένας. Γίνεται οὖν καὶ τοῦτο, καθὼς μέλλομεν λέγειν. ὀθόνιον δεῖ λαβεῖν λεπτὸν καὶ πυκνόν, ἴσον ἔχον μέγεθος τῷ τοῦ πίνακος ἐδάφει, τοῦτο δὲ χρίσαντας ὑγροτάτῳ λευκῷ χρωματίῳ, ἵνα εὐλύτως δύνηται συνειλεῖσθαι, ζωγραφῆσαι τὰς καθελκομένας ναῦς καὶ προσθέντας πρὸς τὸν πίνακα τὸ μὲν ἄνω μέρος προσηλῶσαι κεντρίοις πρὸς τὸ τοῦ πίνακος ἐπίπεδον ὑπʼ αὐτὴν τὴν τοῦ πλινθίου πλευράν, πρὸς δὲ τὸ κάτω μέρος τοῦ ὀθονίου προσάψαι χαλκοῦν ὀβελίσκον διʼ ὅλου πάχος ἔχοντα σύμμετρον, ἵνα εἰλοῦντες περὶ τὸν ὀβελίσκον τὸ ὀθόνιον εἰς τὸ ἄνω μέρος τοῦ πίνακος καὶ συστρέψαντες καλῶς κρατήσωμεν ὑπὸ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου καί, ὅταν βουλώ- μεθα, ἀφῶμεν, ἀφεθὲν δὲ τὸ ὀθόνιον ἐξελίσσηται ὑπὸ τοῦ βάρους τοῦ ὀβελίσκου καὶ συντόμως ἀπειλισσόμενον καλύψῃ τὰ ἐν τῷ πίνακι γεγραμμένα. τοῦτο οὖν δεῖ γενέσθαι κεκλεισμένου τοῦ πίνακος αὐτόματον. ἐν δὲ τῷ προτέρῳ δεῖ μένειν αὐτὸ συνειλημένον ἄνω. γίνεται οὗν οὕτως. ὅταν εἰληθῇ καλῶς εἰς τὸ ἄνω μέρος καὶ τεθῇ ὑπὸ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου, ὑποκάτω τοῦ εἰλήματος παῤ αὐτῷ ἐτρυπήθη εἰς τὸ ἔδαφος τοῦ πίνακος, καὶ ὠθήθη διὰ τοῦ τρυπήματος ἐκ τοῦ ὄπισθεν μέρους τοῦ πίνακος εἰς τὸ ἔμπροσθεν μέρος ἀγκύλη σπάρτου, ἕως μὲν προεῖχε σύμμετρόν τι διάστημα καὶ ἐπιούρῳ ἀποληφθῇ ἀραρότως. ἡλίκον δὲ δεῖ εἶναι, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα δείξει. εἶτα κατʼ αὐτὸ τὸ ἐν τῷ ἐδάφει τρύπημα τρυπῶ παρὰ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου τρύπημα εὐρύτερον τοῦ κάτω καὶ διαρρινῶ αὐτό, ὅπως πλείω. καὶ περὶ τοῦτο εἰλημένον τοῦ ὀθονίου περισφίγξαι εἰς τὴν ἀγκύλην καὶ διῶσαι διὰ τρυ|πηματίου τοῦ ἐν τῇ πλευρᾷ καὶ ἄνωθεν περόνιον διώσας διὰ τῆς ἀγκύλης. μένει οὖν συνεσφιγμένον τὸ εἴλημα τοῦ ὀθονίου συνεχόμενον ὑπʼ αὐτῆς. ὅταν δὲ δέῃ καλυφθῆναι τὰ ἐν τῷ πίνακι, κεκλεισμένων τῶν θυρῶν ἐκσπάσαι τὴν σπάρτον τὴν προσδεδεμένην τῇ περόνῃ, ἀποδεδομένην δὲ εἰς τὴν λείαν. οὕτως οὖν πάντα τὰ ἐπικαλυπτόμενα ἐποιεῖτο, συνειληθένια καὶ ἑξῆς ἄνω ἐπάλληλα τεθέντα καὶ ἕκαστον αὐτῶν ἀγκύλην καὶ περόνην λαβόν. ὅσον δʼ ἂν τόπον καταλάβῃ τὰ εἰλημένα τῶν ὀθονίων, ἐπὶ τοσοῦτον ἀντιφράσσειν σανίσιν, ἵνα μὴ βλέπηται. τὸ δὲ σανίδιον γίνεται ὑπέρθυρον τῶν θυρῶν. δεῖ δὲ ἐν αὐτῷ ποιῆσαι ἐπιστύλιον στρογγυλόγλυφον, ἵνα ἔχῃ λείαν ὄψιν.

1.2626.

Bu da böyle olur. Dediğimiz gibi, pano kapanıp yeniden açılınca resmedilmiş gökyüzü ve denizden başka hiçbir şey görünmez; ardından gemiler önünden geçerek yol alır.

Bu yolculuğu da şöyle düzenleyeceğiz. Pano, kapıların iki yanında, menteşe millerinin bitişiğinde, önden kapatılıp söve gibi ayrıca işlenmiş boş yerlere sahip olacak. Altı tahtayla kapatılmış bu boşluklara, orta kısımları eşit kenarlı kare kesitte ve dik işlenmiş çubuklar yerleştirilir; köşeleri yontulmuş olacaktır. İnce oldukları için eğrilmesinler diye bu çubuklar köknardan yapılacak. Alt uçlarına tornada işlenmiş küçük bronz mil başları takılacak, bunların altına da kolay dönsünler diye küçük yuvalar konacak; üst uçları ise yuvarlak ve pürüzsüz işlenecek ve kasanın kenarı yukarıdan delinerek oradan geçirilecek; öyle ki ne sıkışsınlar ne de dönerken fazla boşluk kalsın.

Bunlar yapıldıktan sonra, "kraliyet kâğıdı" denen papirüslerin en incesinden alıp boyunu, panonun zemininden sarılı bezlere kadar olan yükseklik kadar kesmelidir. Papirüsün sarma çubuğunu kesip atarak papirüsü panonun sağındaki çubuğa yapıştırmalı, böylece sarma çubuğunun yerini bu çubuk almalıdır. Sonra pano kapalıyken papirüsün panodan taşan kısmını geri çevirerek onu çubuğun etrafına sarmalıdır. [Panonun bütün zemini papirüsle örtülünceye kadar çevrilir. Bu da öbür çubuğun yerine varıncaya kadar sürer […]; artan bir kısım olursa kesilir.] Papirüsün baş tarafının altına da çok ince işlenmiş bir çubuk yapıştırmalıdır. Sarılı kısım, pano açıkken görünmeyecek şekilde sövenin yanında gizli dursun. Papirüsün başına yapıştırılmış çubuğa ince ipler bağlıyorum: birini alttan panonun sövesi boyunca, ötekini üstten üst pervaz boyunca geçirip sol taraftaki öbür çubuğa uzatıyorum. Bu çubuğu çevirirsek ipleri kendine çeker; papirüsün başına bağlı ipler onun etrafına sarılır ve papirüs de ardından gelir. Pano kapalıyken, panonun bütün zemini papirüsle örtülünceye kadar çevrilsin. Papirüsün üzerinde gökyüzü ve deniz resmedilmiş olacak. Papirüsün kendiliğinden gelmesi ve ağırlık yavaş yavaş çekerken de, çok sayıda gemi önünden geçebilsin diye hızla ilerlemesi için şu düzenek önceden kurulmalıdır.

Pano arkadan görünüşüyle ABGD olsun; papirüsün etrafına sarıldığı çubuğun üst kısmı da tornada işlenmiş ZH sarma makarası […]. Panonun üzerine, kolcukları hareket ettiren start çubuklarıyla yıldız çarklarının üstüne, biraz uzağa ThK tekerleğini yerleştiriyorum. Tekerleğin çevresinde, kenarı boyunca […] tornada açılmış bir oluk olsun. Tekerleğin eksenine de ona sıkıca bağlı küçük bir M ekseni geçiriyorum ki büyük tekerlekle tek parça gibi birlikte dönsün. ZH sarma makarasının etrafına, papirüsü açmaya yetecek kadar ip sarıyorum ve bunu […] öbür makaranın etrafına […] veriyorum; ilk tekerleğin M ekseninin etrafına da ağırlığa uzanan ipi sarıyorum; bu ip N olsun. Açıktır ki ağırlık ipi azıcık çektiğinde papirüsün büyük bir kısmı hızla sarılacaktır. Tekerleğin üzerinde durduğu eksen […] NX'tir. Yıldız çarklarının ve tekerleğin engelsiz hareket etmesi gerekir.

1.26

XXVI Ταῦτα μὲν οὖν οὕτω γίνεται. κλεισθέντος δὲ καὶ ἀνοιχθέντος τοῦ πίνακός φαμεν μηδὲν φαίνεσθαι πλὴν ἀέρος καὶ θαλάσσης γεγραμμένων καὶ μετὰ ταῦτα παραπλεῖν τὰς ναῦς. Ποιήσομεν οὖν καὶ τὰ περὶ τὸν πλοῦν οὕτως. ἐξ ἑκατέρου μέρους τῶν θυρῶν παρὰ τοὺς στροφεῖς ἕξει ὁ πίναξ τόπους κενοὺς καταπεφραγμένους ἐκ τοῦ κατὰ πρόσθεν ἰδίως ἀπεργαζομένους οἷον παραστάδων. ἐν δὲ τοῖς κενώμασι τούτοις ὑποπεφραγμένα σανίδια ἐπιτίθεται κανόνια ἔχοντα μέσα τετράγωνα ἰσόπλευρα εἰργασμένα καὶ ὀρθά, ὧν αἱ γωνίαι ἔσονται καταδεδεμέναι. ἔσονται δὲ ταῦτα ἐλάτινα, ἵνα μὴ λεπτὰ ὄντα διαστρέφωνται. καὶ κάτωθεν μὲν αὐτῶν ἔσται προσκείμενα πυρηνίδια χαλκᾶ ἔντορνα, οἷς ὑποκείσονται ἐμπυελίδια, ἵνα ὦσιν εὔστροφα, ἄνωθεν δὲ στρογγύλα ἐργασθέντα καὶ λεῖα. καὶ ἄνωθεν τῆς πλευρᾶς τοῦ πλινθίου τρυπηθείσης διωθήσεται, ὥστε μὴ σφίγγειν μήτε λίαν εὔλυτον εἶναι ὡς στρέφεσθαι. τούτων γενομένων δεῖ χάρτην λαβόντα λεπτότατον τῶν βασιλικῶν καλουμένων ἀποτεμεῖν αὐτοῦ τὸ μῆκος, ἡλίκον ἂν περιέχῃ ὕψος τὸ τοῦ πίνακος ἔδαφος ἕως τῶν ὀθονίων τῶν συνειλημένων καὶ ἀποτεμνόντων τὸν ὀμφαλὸν τοῦ χάρτου προσκολλῆσαι αὐτὸν πρὸς τὸν κανόνα τὸν ἐκ δεξιῶν τοῦ πίνακος, ὥστε ἀντὶ τοῦ ὀμφαλοῦ τὸν κανόνα προσκεκολλῆσθαι, καὶ οὕτως ὑποστρέφοντα τὸ ὑπερέχον τοῦ πίνακος περιει λεῖν τὸν χάρτην περὶ τὸν κανόνα κεκλεισμένου τοῦ πίνακος. [τοῦτο δὲ ἐπιστρέφεται, ἕως ἂν ἐπικαλυφθῇ ὅλον τὸ ἔδαφος τοῦ πίνακος τῷ χάρτῃ. ἔσται δὲ τοῦτο, ἕως ἂν ἐπὶ τὸν τοῦ ἑτέρου κανόνος τόπον ἐγγίσῃς […] πεπληρωκέναι τε καὶ οὕτως, ἐάν τι πλεονάζῃ, ἀποτέμνειν.] δεῖ δὲ ὑποκολλῆσαι ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ χάρτου κανόνα σφόδρα λεπτὸν εἰργασμένον. ἔστω οὖν τὸ εἰλημένον παρὰ τὴν παραστάδα κεκρυμμένον, ὥστε ἀνεῳγμένου τοῦ πίνακος μὴ ὁρᾶσθαι. ἐναρτῶ οὖν σπάρτους λεπτὰς | εἰς τὸ κανόνιον τὸ πρὸς τῇ ἀρχῇ τοῦ χάρτου προσκεκολλημένον […] κάτωθεν παρὰ τὸ παραστάδιον τοῦ πίνακος, ἄλλην δὲ ἄνωθεν παρὰ τὸ ὑπερθύριον καὶ ἀποδίδωμι εἰς τὸν ἄλλον κανόνα τὸν ἐν τοῖς εὐωνύμοις μέρεσιν. οὐκοῦν ἐὰν περιάγωμεν τὸν κανόνα, ἐπισπάσεται τὰς σπάρτους· ἐπειληθήσονται γὰρ αἱ σπάρτοι ἐξηρτημέναι εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ χάρτου, καὶ· ἀκολουθήσει ὁ χάρτης. κεκλεισμένου οὖν τοῦ πίνακος ἕως τοσούτου ἐπιστρεφέσθω, ἕως ἂν ἐπικαλυφθῇ ὅλον τὸ ἔδαφος τῷ χάρτῃ. ἔσται δὲ οὗτος ἀέρα καὶ θάλασσαν ἔχων γεγραμμένα. ἵνα οὖν αὐτόματος παραγένηται ὁ χάρτης καὶ τῆς λείας βαρέως ἐπισπωμένης ταχεῖα παραγωγὴ γίνηται πρὸς τὸ πολὺ πλῆθος τῶν πλοίων παραπλεῦσαι, δεῖ προμηχανήσασθαι ταῦτα. Ἔστω γὰρ κατὰ τὸ ὄπισθεν μέρος φαινόμενος ὁ πίναξ ὁ ΑΒΓ∠, καὶ τοῦ κανόνος, περὶ ὃν ἑλίσσεται ὁ χάρτης, τὸ ὑπεράνω μέρος ἐξελίκτραν τετορνευμένην τὴν ΖΗ […] , καὶ πρὸς τὸν πίνακα ἐπάνω τῶν ὑσπληγγίων καὶ τῶν ἀστερίσκων τῶν τὰ χερία κινούντων ἀποσπάσας μικρὸν περιτίθημι τύμπανον τὸ ΘΚ. ἐχέτω δὲ τὸ τύμπανον […] κατὰ κουρὰν μέρος κύκλῳ τετορνευμένον τρόχιλον. καὶ περὶ τὸν ἄξονα τοῦ τυμπάνου ἄλλον περιτίθημι ἄξονα μικρὸν προσαραρότα τῷ ἄξονι τὸν Μ, ὅπως συμφυῆ ὡς ἅμα στραφήσεται μείζονι τυμπάνῳ. περιειλήσας οὖν σπάρτον περὶ τὴν ΗΖ ἐξελίκτραν, ὅση μέλλει ἐξελίσσειν τὸν χάρτην, ὃν ἀποδίδωμι […] περὶ ἕτερον τροχίλον […] τῷ πρώτῳ τυμπάνῳ τὸν Μ περιειλῶ τὴν εἰς τὴν λείαν ἀποδεδομένην σπάρτον· ἔστω δὲ ἡ Ν. δῆλον οὖν ὅτι μικρὸν τῆς σπάρτου ἑλκυσθείσης ὑπὸ τῆς λείας πολὺ μέρος τοῦ χάρτου καὶ ταχὺ ἐπειληθήσεται. ἄξων δέ, ἐν ᾠ ἔχει τὸ τύμπανον, […] τὸ ΝΞ. χρὴ δὲ τοὺς ἀστερίσκους καὶ τὸ τύμπανον ἀνεμποδίστως κινεῖσθαι.

1.2727.

Gemilerin geçişi böyle olur. Yunuslar ise aşağıda anlatılan şekilde kimi zaman dalacak, kimi zaman görünecektir. Kasanın, kutuya oturtulmuş alt kenarında, menteşe millerinden biraz uzakta, zıvana yuvası gibi dar oyuklar açtım; öyle ki bunlardan aşağıya, kutunun içine geçilebilsin. Bir tahta alıp üzerine istediğim büyüklükte küçük yunuslar çizdim, onları kesip dış çizgilerini törpüledim. Yunusçuğun göğsünün altında bir mil olsun; bu mile bir demir pim çaktım ve […] yunusçuğun göğsüne. Oyukta, bir yanından taşınan bir makara olsun, aşağıda çizildiği gibi: kenardaki oyuk AB, mil GD, makara EZ. Mili oyuğun hizasında, Th noktasından deldim ve yunusçuğun pimini oraya çaktım. Biri makarayı eliyle çevirirse yunusçuk kimi zaman oyuktan aşağı, kutunun içine dalar, kimi zaman yeniden panoda yüzeye çıkar. Bunun kendiliğinden olması için bir ipin ucunu ilmik yapıp makaradaki Z çivisine geçiriyor, ipi makaraya sarıp ağırlığa veriyorum. Yunusçuk mile, […] K'nin bulunduğu yerde mile dik duracak şekilde çakılmış olacak; GD mili de kutuya diktir.

1.27

XXVII Ὁ μὲν οὖν παράπλους οὕτω γίνεται. οἱ δὲ δελφῖνες ὁτὲ μὲν καταδύσονται, ὁτὲ δὲ φανήσονται κατὰ τὸν ὑπογεγραμμένον τρόπον. ἐκ τῆς κάτω πλευρᾶς τοῦ πλινθίου τῆς πρὸς τὸ θωράκιον ἡρμοσμένης μικρὸν ἀπὸ τῶν στροφέων ἀπολιπὼν ἐποίησα ἐκκοπὰς στενὰς ὡσεὶ γομφωτηρίων, ὥστε διαφαίνειν εἰς τὸ θωράκιον κάτω. καταλαβὼν σανίδα ἔγραψα τὰ δελφινάρια, ἡλίκα βούλομαι, καὶ περιέτεμον καὶ περιερρίνησα τὴν ἐκτὸς γραμμήν. ἔστω δὲ ἀξόνιον ὑπὸ τὰ στέρνα τοῦ δελφιναρίου, ἐν ᾧ ἔπηξα περόνην σιδηρᾶν καὶ […] εἰς τὰ στέρνα τοῦ δελφιναρίου. ἔστω εἰς τὴν ἐκκοπὴν ὀχούμενον ἐξ ἑνὸς μέρους τρόχιλος καθάπερ τὸ ὑπογεγραμμένον· ἡ δὲ ἐκκοπὴ ἡ ἐκ τῆς πλευρᾶς ἡ ΑΒ, ἄξων δὲ ὁ Γ ∠, τρόχιλος δὲ ὁ ΕΖ. τρυπῶ οὖν τὸν ἄξονα κατὰ τὴν ἐκκοπὴν ⟨κατὰ ⟩ τὸ Θ καὶ ἐνέπηξα τὴν περόνην τοῦ δελφιναρίου. οὐκοῦν ἐάν τις περιάγῃ τὸν τρόχιλον τῇ χειρί, ὁτὲ μὲν καταδύσεται ὁ δελφινίσκος κάτω διὰ τῆς ἐκκοπῆς εἰς τὸ θωράκιον, ὁτὲ δὲ ἀναδύσεται ἐν τῷ πίνακι. ἵνα οὖν αὐτόματον ⟨τοῦτο⟩ γένηται, σπάρτον ἀπαγκυλώσας περιτίθημι περὶ τὸν τύλον τὸν ἐνόντα ἐν τῷ τροχίλῳ τὸν Ζ καὶ περιελίξας τὸν τρόχιλον ἀποδίδωμι εἰς τὴν λείαν. ὁ δὲ δελφινίσκος οὕτως ἐμπεπηγὼς ἔσται εἰς τὸν ἄξονα ὡς […] ἐφʼ οὗ ὁ Κ, πρὸς ὀρθὰς ὢν τῷ ἄξονι, ὁ δὲ Γ ∠ ἄξων πρὸς ὀρθὰς τῷ θωρακίῳ.

1.2828.

Gemilerin geçişi sona erince kapılar yeniden kapanacak; ip çekilince pimi çıkaracak ve üzerinde meşalesini kaldırmış Nauplios ile Athena'nın resmedildiği bezi aşağı salacak. Pano açılınca gemiler artık görünmez, yalnız az önce sözü edilenler görünür. Meşalenin de hemen tutuşması gerekecek.

Meşaleyle ilgili düzeneği şöyle yapacağız. Arşitravın ve trigliflerin üzerinde, panonun boydan boya önünü kapatan bir tahtamız olacak. Bu tahta, gemi geçişini yürüten sarma makarasını, ateş düzeneğini ve makinenin yukarı kaldırılışını gizleyecek ki bunların hiçbiri panonun önünden görünmesin. Tahta orada sebepsiz duruyor gibi görünmesin diye ona, küçük bir tapınaktaki gibi, bir alınlık eklenir; tahtanın iki yanda kalan kanatları da siyaha ya da gök rengine boyanır. Makine sarma makarasının yanına konur, makinenin öbür yanına da meşalenin düzeneği kurulur. Bu düzenek şöyledir. İnce bronz levhalardan kapaksız, ağzı açık küçük bir sandık yapmak gerekir. Bunu, önü kapatan tahtanın arkasına dik olarak dikmeli ve kasanın kenarına çivilemelidir. Sandığın tabanı tahtaya, ağzı ise tahtanın dışına baksın. Sandığın üst kenarında pencere gibi içeriyi gösteren bir delik açılmış olsun; öyle ki sandığa yanan bir kandil konunca alevinin ucu bu delikten sandığın üst tarafına ulaşsın. Bu hazırlandıktan sonra kandil yanar hâlde alta yerleştirilsin. Deliği üçgen biçiminde başka bir bronz levhacıkla kapatıyoruz ki alev içeride kalsın. Sandığın ve deliği kapatan levhacığın üstüne de kupkuru marangoz talaşı koyuyorum. Deliği kapatan levhacığı çekip aldığımda kandilin alevi talaşa değer ve talaş hemen tutuşur. Talaş yanmadan önce kandilin alevi sandığın içinde gizli kaldığı için görünmez; alevi her yandan büsbütün kapatıp görünmez kılmak istersek sandığa bir de tahta tıkaç konur. Kandil sandıkta sağlam dursun diye alt kısımdan dışarı bir pim çıksın; kandil de fenerlere konan ve bir pime geçirilen türden olsun. Levhacığın tam zamanında kendiliğinden açılması için ateşten uzakta küçük bir mil koyuyorum. Levhacığa bir zincircik takıp ucunu mile bağladım ki mil dönünce zincircik ona sarılsın ve levhacığı çeksin. Mili de, öbürleri gibi, ağırlıktan gelip bir çivinin etrafına sarılan ip döndürür. Levhacık A, çivilerin etrafındaki zincircik B, mil G, çivi D, çivinin etrafındaki ip de E olsun.

1.28

XXVIII Πέρας οὖν ἔχοντος τοῦ παράπλου κλεισθήσονται πάλιν αἱ θύραι, καὶ ἡ σπάρτος ἑλκυσθεῖσα ἐκσπάσει τὸ περόνιον καὶ καταρρίψει τὸ ὀθόνιον, ἐν ᾧ ἔσται ὁ Ναύπλιος γεγραμμένος ὁ τὸν πυρσὸν ἠρκὼς καὶ ἡ Ἀθηνᾶ. καὶ ἀνοιχθέντος τοῦ πίνακος αἱ μὲν νῆες οὐ φαίνονται, τὰ δὲ | προειρημένα. δεήσει δὲ καὶ τὸν πυρσὸν εὐθὺς ἀνακαίεσθαι. ποιήσομεν οὖν καὶ τὰ κατὰ τὸν πυρσὸν οὕτως· ἔσται ἡμῖν ἐπὶ τοῦ ἐπιστύλου καὶ τῶν τριγλύφων σανὶς ἐπισκοτοῦσα διʼ ὅλου τοῦ πίνακος, ἥτις ἐπικαλύψει τήν τε ἐξελίκτραν τὴν τὸν παράπλουν ἄγουσαν καὶ τὴν τοῦ πυρὸς πραγματείαν καὶ τὴν τῆς μηχανῆς ἔπαρσιν, ἵνα μηδὲν τῶν προειρημένων εἰς τὸ κατὰ πρόσθεν μέρος τοῦ πίνακος φαίνηται· ὅπως δὲ μὴ ἀλόγως ἡ σανὶς ἐπικειμένη ⟨ᾖ⟩, ἀετὸς προστίθεται αὐτῇ καθάπερ δὴ ναΐσκῳ· τὰ δὲ ἀπολειπόμενα ἑκατέρωθεν πτερύγια τῆς σανίδος ἐπιφύεται μέλανι ἢ ἀέρι· τίθεται δὲ ἐχομένη τῆς ἐξελίκτρας ἡ μηχανή. τῆς δὲ μηχανῆς ἐκ τοῦ ἄλλου μέρους ἡ τοῦ πυρσοῦ γίνεται κατασκευὴ τοιαύτη οὖσα. ἐκ λεπίδων χαλκῶν δεῖ ποιῆσαι καθάπερ κιβωτάριον πῶμα μὴ ἔχον, ἀλλὰ ἀχανές. τοῦτο δὲ δεῖ στῆσαι ὀρθὸν ὀπίσω τῆς σανίδος τῆς ἐπικαλυπτούσης καὶ καθηλῶσαι πρὸς τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου. ἐχέτω δὲ τὸ μὲν ἔδαφος τὸ κιβωτάριον πρὸς τῇ σανίδι, τὸ δὲ χάσμα ἔξω βλέπον τῆς σανίδος. ἐκ δὲ τῆς ἄνω πλευρᾶς τοῦ κιβωταρίου ἐκκεκόφθω ὀπὴ διαφαίνουσα ὡσεὶ θυρίς, ὥστε ὅταν λύχνος καιόμενος τεθῇ εἰς τὸ κιβωτάριον, τὸ τῆς φλογὸς αὐτοῦ διήκειν ἄκρον εἰς τὸ ἄνω μέρος τοῦ κιβωταρίου διὰ τῆς ὀπῆς. τούτου δὲ ὑπάρχοντος ὁ λύχνος ὑποκείσθω καιόμενος. ἄλλῳ δὲ λεπιδίῳ χαλκῷ τριγώνῳ καταπωμάζομεν τὴν ὀπήν, ὥστε ἀποκεκλεῖσθαι τὴν φλόγα. ἐπάνω δὲ τοῦ κιβωταρίου καὶ τῆς πεπωμασμένης λεπίδος ἐπιτίθημι ξύσματα τεκτονικὰ ξηρότατα. οὐκοῦν ὅταν ἀποσπάσω τὸ λεπίδιον τὸ πεπωμακὸς τὴν ὀπήν, ἡ φλὸξ τοῦ λύχνου ἅψεται τῶν ξυσμάτων, καὶ εὐθύς ἀνακαυθήσεται. πρὶν δὲ τὰ ξύσματα καυθῆναι, οὐ βλέπεται ἡ τοῦ λύχνου φλὸξ κεκρυμμένη ἐν τῷ κιβωταρίῳ· καὶ γὰρ ξύλινον ἐπιούριον ἕξει, ἐὰν βουλώμεθα τελείως πάντοθεν πωμάσαντες ἀόρατον ποιῆσαι τὴν φλόγα. ἵνα δὲ ἀσφαλῶς μένῃ ὁ λύχνος ἐν τῷ κιβωταρίῳ, περόνιον ἔστω ὑπερέχον ἐκ τοῦ κάτω μέρους. ὁ δὲ λύχνος. ἔστω τῶν εἰς τοὺς λαμπτῆρας ἐμβαλλομένων καὶ περιτιθεμένων περὶ περόνην. ἵνα οὖν περὶ τὸν καθήκοντα καιρὸν αὐτόματον ἀνοιχθῇ τὸ λεπίδιον, παρατίθημι ἀξόνιον ἀπέχον ἀπὸ τοῦ πυρός. ἐκ δὲ τῆς λεπίδος ἁλυσείδιον ἐνάψας ἐξέδησα εἰς τὸ ἀξόνιον, ὅπως ὅταν ἐπιστραφῇ τὸ ἀξόνιον, περιειληθῇ τὸ ἁλυσείδιον καὶ ἐπισπάσηται τὸ λεπίδιον. ἐπιστρέψει δὲ ὁμοίως τὸ ἀξόνιον σπάρτος ἐκ τῆς λείας περὶ τύλον. ἔστω δὲ τὸ λεπίδιον τὸ Α, ἁλυσείδιον δὲ περὶ τοὺς τύλους τὸ Β, ἄξων δὲ τὸ Γ, τύλος δὲ τὸ ∠, σπάρτος δὲ ἡ περὶ τὸν τύλον τὸ Ε.

1.2929.

Sözü edilenler görünüp ateş de yanınca pano yeniden kapanacak. İp pimi çekip çıkararak, üzerinde gemilerin batışının ve yüzmekte olan Aias figürünün resmedildiği bezi salacak. Panoda ise Athena görünecek. Kaidesinin uygun yerlerinde çiviler bulunacak. Bir ip, küçük kaidenin arka tarafından, ağırlığının dengelendiği noktanın hizasından çekerek onu ayağa kaldıracak. Bu ip çözülünce, kutunun etrafına sarılı başka bir ip onu çıktığı yere dönünceye kadar çevirecek. O da kurtulunca bir başka ip kaidenin ön tarafından çekecek ve böylece Athena'yı yeniden yatıracak.

1.29

XXΙX Φανέντων δὲ τῶν προειρημένων καὶ τοῦ πυρὸς ἀνακαυθέντος, κλεισθήσεται πάλιν ὁ πίναξ. καὶ ἐκσπάσασα ἡ σπάρτος τὴν περόνην ῥίψει τὸ ὀθόνιον, ἐν ᾧ ἔσται καταγεγραμμένη ἡ ναυαγία τῶν νηῶν καὶ τὸ τοῦ Αἴαντος ζῴδιον νηχόμενον. ἐν δὲ τῷ πίνακι φανήσεται ἡ Ἀθηνᾶ. |ἔσται δὲ ἡ βάσις αὐτῆς ἔχουσα ἐν τοῖς προσήκουσι τόποις τύλους. καὶ μία μὲν σπάρτος ἐγερεῖ αὐτὴν ἐπισπασαμένη ἐκ τοῦ ὄπισθεν μέρους τοῦ ἰσχαρίου κατὰ τὸ σήκωμα αὐτῆς· ἀποσπασθείσης δὲ ταύτης ἄλλη περικειμένη περὶ τὸ θωράκιον περιάξει αὐτήν, ἕως ἂν ἔλθῃ ἐπὶ τὸν αὐτὸν τόπον, ὅθεν ἐξῆλθεν· ἀποσχασθείσης δὲ ταύτης ἄλλη σπάρτος ἐπισπάσεται ἐκ τοῦ ἔμπροσθεν μέρους τοῦ ἰσχαρίου καὶ οὕτω κατακλινεῖ τὴν Ἀθηνᾶν.

1.3030.

Geriye, panoda yıldırımın nasıl düşeceğini ve Aias figürünün nasıl kaybolacağını anlatmak kalıyor. Bunlar da şimdi tek tek açıklayacağımız gibi olur. Panonun zemininde […] figür resmedilmiş olacak. Onun hizasında, yunuslarda gösterdiğimiz gibi, kasanın üst ve alt kenarında birer oyuk açılmış olsun. Oyuğun üst ucundan, üstteki oyuktan geçirilerek aşağıya, kutuya kadar, sambyke denen çalgılara takılan tellerin en incelerinden iki tel gerilir. Küçük tapınağın içinde gergin dursunlar diye üst uçları iki kulağa bağlanır; kulaklar çevrildikçe teller gerilir. İnce ve uzunca bir tahtacık hazırlanır: oyuklardan rahatça geçecek boyda olmalı, üst pervazdan sarkıtıldığında da pervazın altından panoya taşmamalıdır. Boyuna iki delik açılan bu tahtacık tellere geçirilir ve küçük çivilerle tutturulur. Ağırlığı olsun diye tahtacığın arkasına ince bir kurşun levha da yapıştırılır. Tahtacığı elimizle oyuktan yukarı kaldırıp bırakırsak, tellere geçirilmiş olduğundan dimdik inerek panonun içinden aşağı düşer. Teller belli olmasın diye siyaha boyanır. Tahtacığın alt kısmı yaldızlanır ve olabildiğince parlatılır; üst kısmına ise yıldırım izlenimi versin diye ateşe benzer bir şey resmedilir. Teller öyle gerildiği için tahtacık, bırakılınca figürün tam ortasından iner. Tıpkı bezler gibi bu da yukarıda bir pimle tutulur; zamanı gelince ip pimi çeker ve yıldırımı düşürür.

Yıldırım düşünce figür şöyle kaybolur. Öbür örtü bezleri gibi yapılmış, ama yalnız figürün kendisini örtecek kadar küçük bir bez daha vardır. Bunun üzerine, figürün çevresindeki denize benzeyen bir deniz ve dalgalar resmedilmiştir; karadan da görünen başka bir şey varsa o da eklenir ki figür örtülünce yerinde aynısı görünsün. Bezin arka yüzü de aynı şekilde deniz rengine boyanmalıdır. Örtme sırasında bez hiç fark edilmesin diye yukarıda sarılı durur ve yıldırımı tutan aynı pimle tutulur. Böylece pim çekilince yıldırım figürün üstüne iner, figür de bezle örtülür ve yıldırım çarpıp yok olmuş gibi görünür.

Panodaki düzen işte böyledir. Figürlerdeki hareketler de, yürüyüş hareketleri de hep buna benzer araçlarla sağlanır; bütün panolar da aynı şekilde bunlarla düzenlenir, yalnız […] bakımından birbirlerinden ayrılırlar.

1.30

XXX Λοιπὸν δέ ἐστιν ἡμῖν διηγήσασθαι, τίνι τρόπῳ ὅ τε κεραυνὸς ἐν τῷ πίνακι πεσεῖται καὶ τὸ τοῦ Αἴαντος ζῴδιον ἀφανισθήσεται. γίνεται οὖν καὶ ταῦτα, καθάπερ μέλλομεν ἐξηγεῖσθαι κατὰ μέρος. ὅπου τὸ ἔδαφος τοῦ πίνακος, ἔσται γεγραμμένον τὸ […] ζῴδιον· κατʼ αὐτὸν δὲ ἔστω ἐκκοπὴ ἐν τῇ ἄνω πλευρᾷ τοῦ πλινθίου πεποιημένη καὶ ἐν τῇ κάτω, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν δελφίνων ἐδηλώσαμεν. κατατείνονται οὖν ἐκ τῆς ἄνωθεν πλευρᾶς τῆς ἐκκοπῆς χορδαὶ δύο λεπτόταται τῶν εἰς τὰς σαμβύκας ἐμβαλλομένων ἕως κάτω εἰς τὸ θωράκιον διὰ τῆς ἄνω οὔσης ἐκκοπῆς. ἵνα δὲ ἐν τῷ ναΐσκῳ ὦσι τεταμέναι, καθάπτονται εἰς κολλάβους δύο ἐκ τοῦ ἄνωθεν μέρους, ἵνα ἐπιστρεφομένων τῶν κολλάβων τὴν τάσιν ἔχωσιν. ἐγερθὲν δὲ σανίδιον λεπτὸν καὶ ὑπόμηκες, ὥστε χωρεῖν αὐτὸ διὰ τῶν ἐκκοπῶν εὐκόπως καὶ σταθὲν ἐκ τοῦ ὑπερθύρου μὴ ὑπερέχειν αὐτὸ τὸ ὑπέρθυρον εἰς τὸν πίνακα· τρυπηθὲν δὲ δυσὶ τρυπήμασι κατὰ μῆκος περιλαμβάνει τὰς χορδὰς ἐπιούροις· προσκολλᾶται δὲ καὶ ὄπισθεν τοῦ σανιδίου τὸ μολιβίδιον λεπτόν, ὅπως βάρος ἴσχῃ. ἐὰν οὖν ἄγωμεν τῇ χειρὶ | τὸ σανίδιον ἄνω διὰ τῆς ἐκκοπῆς, ἀποπέσῃ διὰ τοῦ πίνακος φερόμενον ὀρθόν, ὡς ἂν περὶ τὰς χορδὰς περικείμενον. αἱ μὲν οὖν χορδαὶ μέλανι μολύνονται, ἵνα μὴ δῆλαι ὦσι· τὸ δὲ ὑποσανίδιον ἐκ μὲν τοῦ κάτω μέρους χρυσοῦται καὶ λειοῦται ὡς μάλιστα. ἐκ δὲ τοῦ ἄνωθεν ὑπογράφεταί τι πυροειδές, ὡς τὴν τοῦ κεραυνοῦ φαντασίαν ποιεῖν. φέρεται δὲ τοῦτο, ὅταν ἀφεθῇ, κατὰ μέσον τὸ ζῴδιον, ὡς τεταμέναι εἰσὶν αἱ χορδαί. τοῦτο δὲ ἄνω μένει περονίῳ κρατούμενον, καθάπερ καὶ τὰ ὀθόνια, ὅπως ὅταν καθῆκον ᾖ, ἡ σπάρτος ἐπισπασαμένη τὸ περόνιον ῥίψῃ τὸν κεραυνόν. τὸ ζῴδιον πεσόντος τοῦ κεραυνοῦ ἀφανίζεται οὕτως· ἔστιν ἕτερον ὀθόνιον πεποιημένον καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἐπικαλύπτοντα, μικρὸν δέ, ὡς αὐτὸ τὸ ζῴδιον ἐπικαλύψηται τὸ ὀθόνιον. ἐν δὲ τούτῳ γέγραπται θάλασσα ὁμοία τῇ περιεχούσῃ τὸ ζῴδιον καὶ τὰ κύματα. καὶ εἴ τι ἄλλο φαινόμενόν ἐστι τῶν ἐγγείων, προσαπονενέμηται, ὅπως ἐπικαλυφθέντος τοῦ ζῳδίου τὸ ὅμοιον. καὶ ἐκ τῶν ὄπισθεν δεῖ τὸ ὀθόνιον ὁμοίως θαλασσοειδεῖ χρώματι προσαποκεχρῶσθαι. ἵνα δὲ ἐπικαλυπτόμενον μηδαμῶς φανῇ τὸ ὀθόνιον, ἔστιν ἄνω συνεστραμμένον καὶ κρατεῖται ὑπὸ τῆς μιᾶς περόνης, ὑφʼ ἧς καὶ ὁ κεραυνὸς κρατεῖται, ὥστε ἑλκυσθείσης αὐτῆς ἅμα τε τὸν κεραυνὸν ἐνεχθῆναι ἐπὶ τὸ ζῴδιον καὶ καλυφθῆναι αὐτὸ ὑπὸ τοῦ ὀθονίου, ὥστε δοκεῖν πληγὲν αὐτὸ ὑπὸ τοῦ κεραυνοῦ ἠφανίσθαι. Τὰ μὲν οὖν κατὰ τὸν πίνακα οὕτως οἰκονομεῖται. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ ἐν τοῖς ζῳδίοις καὶ αἱ τῆς πορείας κινήσεις διὰ τοιούτων ὀργάνων πᾶσαι γίνονται, οἵ τε πίνακες πάντες ὁμοίως διὰ τούτων οἰκονομοῦνται, πλὴν ὅτι […] διαλλάσσονται. # Kitap 2 ### ΠΕΡΙ ΥΔΡΙΩΝ ΩΡΟΣΚΟΠΕΙΩΝ

2.1II. Kitap

Su Saatleri Üzerine

Fragman.

[…] Suyun düzgün akışıyla zamanı ölçmenin nasıl mümkün olduğunu anlatmak için, mühendis Heron'un Su Saatleri Üzerine'de öğrettiklerini aktarıyoruz:

"Klepsydra gibi, suyun her zamanki gibi düzgünce akabileceği bir deliği olan bir kap yapılır. Bu kap önceden öyle hazırlanır ki akış, güneş ufuktan ilk ışınını gönderdiği anda başlasın. Güneş kursu bütünüyle ufkun üstüne çıkıncaya kadar akan su ayrıca saklanır. Sonra bütün bir gece ve gündüz boyunca, ertesi doğuşa kadar düzgünce, eksilmeden ve durmadan başka bir kaba akan su toplanır. Akan bu suyun, doğuş sırasında alınan suyun kaç katı olduğu ölçülür. Heron 'Bu da zamanla orantılı olacaktır' der; 'su suya hangi orandaysa, zaman da zamana o orandadır.'"

2.1

FRAGMENTUM.1) […] ὅπως συμβαίνει καθʼ ὁμαλὴν ῥύσιν ὕδατος ἐκλαβεῖν χρόνον, λέγομεν ὅσα καὶ Ἥρων ὁ μηχανικὸς ἐν τοῖς Περὶ ὑδρίων ὡροσκοπείων ἐδίδαξε. ῾Κατασκευάζεται γὰρ ἀγγεῖόν τι ἔχον ὀπὴν ὡς ἂν κλεψύδρα, διʼ ἧς ὁμαλῶς, ὡς ἔθος, δύναται τὸ ὕδωρ ἐκρεῖν. ὅπερ προκατασκευάζεται τὴν ἀρχὴν τῆς ἐκρύσεως ἔχον ὅτε πρῶτον ἐκ τοῦ ὁρίζοντος ὁ ἥλιος τὴν πρώτην ἀκτῖνα προσβάλλει, καὶ τὸ ῥεῦσαν ὕδωρ ἐν ᾧ χρόνῳ ὁ δίσκος ὑπὲρ τὸν ὁρίζοντα γίνεται φυλάττεται χωρίς, εἶτα τὸ ἐφεξῆς ἐν ὅλῳ τῷ νυχθημέρῳ μέχρι τῆς ἑτέρας ἀνατολῆς ὁμαλῶς καὶ ἀνεκλείπτως καὶ ἀπαύστως ῥυὲν ἐν ἕτέρῳ ἀγγείῳ· καὶ τὸ ῥεῦσαν παραμετρεῖται, ποσαπλάσιόν ἐστι τοῦ κατὰ τὴν ἀνατολὴν ληφθέντος ὕδατος· καὶ τοῦτόʼ φησιν ἔσται ἀνάλογον τῷ χρόνῳ· καὶ ὡς τὸ ὕδωρ πρὸς τὸ ὕδωρ, οὕτως ὁ χρόνος πρὸς τὸν χρόνον.

1.2424.

Bu kısım böyle yapılır. İlk açılışta göstermemiz gereken […] şudur: panoda marangozluk yapan figürler nasıl görünür ve […] hareketlerini hangi yolla alırlar.

Figürlerin bütün öbür kısımları, olabildiğince inandırıcı duruşlarla panonun zeminine resmedilmelidir. Sağ elleri ise panoya resmedilmemeli; bunların yerine hafif boynuzdan yapılmış, ince ve çok iyi işlenmiş boynuz eller takılmalıdır ki resme iyice otursunlar ve göze çarpan bir aralık bırakmasınlar. Figürlerin çalıştığı aletler de boynuzdan olmalı ve ellere takılmalıdır. Eller de aletler de, yakıştığı gibi, gövdelerin geri kalanıyla aynı renge boyanmalıdır.

El AB olsun. Onu omuz hizasından deldim ve deliği, çizimde görüldüğü gibi, kare yaptım. Boynuzdan bir çivi aldım; omza girecek ucunu kare yapıp deliğe geçirdim ve yapıştırdım, çivinin geri kalanını ise güzelce yuvarlak ve pürüzsüz yaptım. Sonra figürün sağ omzunu delip çiviyi, kolcuk figüre oturuncaya kadar iyice içeri ittim. Panonun arka tarafında çivinin dışarı taşan ucunu parmaklarımızla tutup çevirirsek kolcuk hareket eder. Bunun ağırlıkla kendiliğinden olması için GD çubuğunu yapıyor, onu Th noktasından deliyorum; elden çıkıp panonun arkasına taşan çiviyi çubuğun deliğine sıkıca geçiriyor ve yapıştırıyorum ki çubuk hareket edince omuzdaki el de onunla birlikte hareket etsin. Bu çubuğa "start çubuğu" (hysplēngion) denir. Çubuğun bir ucunu delip bir ip bağladım ve ona I kurşun ağırlığını astım; çubuğun ucunun altına da Z çivisini çaktım ki çubuğun ucu onun üstüne yaslansın. Çubuğu G tarafından parmağımızla aşağı bastırırsak D tarafı ağırlıkla birlikte kalkar; bırakırsak, ağırlık çektiği için çivinin üstüne düşer ve ses çıkarır. Bu hareketi panonun ön tarafındaki ele de iletir. Sık sık ve kendiliğinden hareket etsin diye çubuğun yanına, panonun zeminine sıkıca çakılmış bir çivinin etrafında dönen bir yıldız çarkı koyuyorum. Yıldız çarkının kendisine bitişik bir H makarası olacak; ip bunun etrafına birçok kez sarılıp ağırlığa bağlanacak ki ağırlık çektikçe yıldız çarkını azar azar döndürsün, yıldız çarkı da döndükçe çubuğa sık sık vursun. İpin son ucu ilmik yapılıp H'deki çiviye geçirilir. El artık hareket etmemeli olduğunda ilmik çividen kurtulup çözülür.

1.24

XXIV ⟨Ταῦτα μὲν οὖν⟩ οὕτως γίνεται. γινομένης ⟨δὲ⟩ τῆς πρώτης ἀνοίξεως ἡμῖν […] ἐστί, πῶς […] ἐν τῷ πίνακι φανῆναι ζῴδια τεκταίνοντα· περιεμφανίσαι δὲ […] , τίνι τρόπῳ τὴν κίνησιν λαμβάνει. δεῖ οὖν τὰ μὲν ἄλλα πάντα μέρη τῶν ζῳδίων ἐν τῷ ἐδάφει τοῦ πίνακος γεγράφθαι διαθέσεις ἔχοντα πιθανωτάτας, τὰς δεξιὰς δὲ χεῖρας μὴ γεγραμμένας ἐν τῷ πίνακι, προσκεῖσθαι δὲ κερατίνας ἐξ ἐλαφρῶν κεράτων λεπτὰς εὖ μάλα κατειργασμένας, ἵνα προσπίπτωσι καὶ μηδὲν δῆλον ἀπόστημα ἔχωσι. δεῖ δὲ καὶ τὰ ἀρμένια, ἐν οἷς ἐργάζονται, κεράτινα εἶναι, προσκεῖσθαι δὲ ἐν ταῖς χερσὶ καὶ ἀπογεγράφθαι τὰς χεῖρας ὁμοχρόους τοῖς ἄλλοις σώμασι καὶ τὰ ἀρμένια, ὡς προσῆκόν ἐστιν. Ἔστω οὖν ἡ χεὶρ ἡ ΑΒ. ἐτρύπησα οὖν αὐτὴν κατὰ τὸν ὧμον καὶ ἐποίησα τὸ τρύπημα τετράγωνον, ὡς γέγραπται, καὶ λαβὼν κεράτινον ἐπίουρον ἐνήρμοσα εἰς μὲν τὸν ὧμον τετράγωνον ποιήσας καὶ ἐνεκόλλησα, τὸ δὲ λοιπὸν τοῦ ἐπιούρου στρογγύλον καὶ λεῖον καλῶς. τρυπήσας δὲ κατὰ τοῦ δεξιοῦ ὥμου ἐδίωσα τὸν ἐπίουρον καλῶς, ἕως οὗ προσκαθίσῃ τὸ χερίον εἰς τὸ ζῴδιον. ἐὰν οὖν καταλάβωμεν τοῖς δακτύλοις ἐκ τῶν ὄπισθεν μερῶν τοῦ πίνακος τὸ ὑπερέχον τοῦ ἐπιούρου στρέφοντες, κινηθήσεται τὸ χερίον. ὅπως οὖν ὑπὸ τῆς λείας αὐτόματον κινῆται, ποιῶ κανόνιον τὸ Γ∠ καὶ τρυπῶ κατὰ τὸ Θ καὶ τὸν ἐπίουρον τὸν ἐκ τῆς χειρὸς ὑπερέχοντα εἰς τὸ ὄπισθεν μέρος τοῦ πίνακος ἐναρμόζω εἰς τὸ τοῦ κανονίου τρύπημα ἀραρότως καὶ ἐγκολλῶ, ἵνα κινουμένου τοῦ κανονίου κινῆται | καὶ τὸ πρὸς τῷ ὤμῳ. τὸ δὲ κανόνιον τοῦτο καλεῖται ὑσπλήγγιον. εἰς τὸ ἓν οὖν μέρος τοῦ ὑσπληγγίου τρυπήσας ἐξέδησα σπάρτον καὶ ἐκρέμασα λείαν μολιβδίνην τὴν Ι καὶ ὑπέπηξα ἐπίουρον ὑπὸ τὸ ἄκρον τοῦ ὕσπληγγος, τὸ Ζ, ἵνα ἐπαναπαύηται τοῦ ὑσπληγγίου τὸ ἄκρον. οὐκοῦν ἐὰν τῷ δακτύλῳ κάτω βαρήσωμεν τὸ ὑσπλήγγιον κατὰ τὸ Γ μέρος, μετεωρισθήσεται τὸ ∠ μέρος σὺν τῇ λείᾳ· ἐὰν δὲ ἀφῶμεν, καταπεσεῖται ἐπὶ τὸν ἐπίουρον ἐπισπωμένης τῆς λείας καὶ ψόφον ποιήσει. ἐπιδώσει δὲ καὶ τῇ χειρὶ τὴν κίνησιν ἐν τῷ ἔμπροσθεν μέρει τοῦ πίνακος. ἵνα οὖν πυκνῶς καὶ αὐτομάτως κινῆται, παρατίθημι τὸν ἀστερίσκον στρεφόμενον περὶ ἐπίουρον ἐμπεπηγότα τῷ ἐδάφει τοῦ πίνακος ἀραρότως. ἕξει δὲ ὁ ἀστερίσκος προσόντα αὑτῷ προσφυῆ τροχίλον τὸν Η, περὶ ὃν ἡ σπάρτος περιειληθεῖσα πολλάκις ἀποδοθήσεται τῇ λείᾳ, ἵνα ἐπισπωμένη ἡ λεία κατὰ μικρὸν ἐπιστρέφῃ τὸν ἀστερίσκον καὶ ὁ ἀστερίσκος ταῖς στροφαῖς τὸν ὕσπληγγα κρούῃ πυκνά. τὸ δὲ ἔσχατον μέρος τῆς σπάρτου ἀγκυλωθὲν περὶ τὸν τύλον περιτίθεται ἐφʼ οὗ τὸ Η. ὅταν μηκέτι τὴν χεῖρα κινεῖσθαι, ἀποσχασθεῖσα ἀπὸ τοῦ τύλου περιγνοίη.

1.2525.

Panodaki marangozlarla ilgili kısım böyle yapılır. Pano kapanıp ardından yeniden açılınca marangozlar artık görünmemeli, onların yerine denize indirilen gemiler görünmelidir.

Bu da şimdi anlatacağımız şekilde olur. İnce ve sık dokunmuş, panonun zeminiyle aynı büyüklükte bir keten bez almalı; kolayca sarılabilsin diye onu çok sulu bir beyaz boyayla sıvamalı ve üzerine denize indirilen gemileri resmetmelidir. Bezi panoya koyup üst kenarını, tam kasanın kenarının altından, küçük çivilerle panonun yüzeyine tutturmalı; alt kenarına ise boydan boya uygun kalınlıkta bir bronz şiş eklemelidir. Böylece bezi şişin etrafına sararak panonun üst kısmına toplar, iyice dürüp kasanın kenarının altında tutarız; istediğimizde de bırakırız. Bırakılan bez şişin ağırlığıyla açılır ve hızla çözülerek panodaki resimleri örter. Bunun, pano kapalıyken kendiliğinden olması gerekir; ondan önce ise bez yukarıda sarılı kalmalıdır.

Bu şöyle olur. Bez yukarıya iyice sarılıp kasanın kenarının altına yerleştirilince, sargının hemen altından panonun zemini delinir. Bu delikten, panonun arkasından önüne doğru bir ip ilmiği, uygun bir uzunlukta dışarı taşıncaya kadar itilir ve bir çiviyle sıkıca tutturulur. Ne uzunlukta olması gerektiğini işin kendisi gösterecektir. Sonra zemindeki deliğin tam hizasında, kasanın kenarına alttakinden daha geniş bir delik açıyor ve daha da genişlesin diye törpülüyorum. Bezin sargısını ilmikle sıkıca bağlamalı, ilmiği kenardaki küçük delikten geçirmeli ve yukarıdan ilmiğin içine bir pim sokmalıdır. Böylece bezin sargısı ilmiğin tuttuğu yerde sıkıca bağlı kalır. Panodaki resimlerin örtülmesi gerektiğinde, kapılar kapalıyken, pime bağlı olan ve ağırlığa uzanan ip pimi çekip çıkarır. Örtülen bütün resimler bu şekilde yapılıyordu: sarılıp sırayla yukarıya üst üste yerleştiriliyor, her birine ayrı bir ilmik ve pim takılıyordu. Sarılı bezler ne kadar yer kaplıyorsa, görünmesinler diye o kadarlık yer tahtalarla kapatılmalıdır. Bu tahta, kapıların üst pervazı olur. Pürüzsüz bir görünüşü olsun diye üzerine yuvarlak silmeli bir saçak işlemek gerekir.

1.25

XXV Τὰ μὲν περὶ τοὺς τεκτονεύοντας οὕτως ⟨⟩ἐν τῷ πίνακι ⟨γίνεται⟩. | κλεισθέντος δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀνοιχθέντος, δεῖ τοὺς μὲν τεκτονεύοντας μηκέτι φαίνεσθαι, τὰς δὲ ναῦς καθελκομένας. Γίνεται οὖν καὶ τοῦτο, καθὼς μέλλομεν λέγειν. ὀθόνιον δεῖ λαβεῖν λεπτὸν καὶ πυκνόν, ἴσον ἔχον μέγεθος τῷ τοῦ πίνακος ἐδάφει, τοῦτο δὲ χρίσαντας ὑγροτάτῳ λευκῷ χρωματίῳ, ἵνα εὐλύτως δύνηται συνειλεῖσθαι, ζωγραφῆσαι τὰς καθελκομένας ναῦς καὶ προσθέντας πρὸς τὸν πίνακα τὸ μὲν ἄνω μέρος προσηλῶσαι κεντρίοις πρὸς τὸ τοῦ πίνακος ἐπίπεδον ὑπʼ αὐτὴν τὴν τοῦ πλινθίου πλευράν, πρὸς δὲ τὸ κάτω μέρος τοῦ ὀθονίου προσάψαι χαλκοῦν ὀβελίσκον διʼ ὅλου πάχος ἔχοντα σύμμετρον, ἵνα εἰλοῦντες περὶ τὸν ὀβελίσκον τὸ ὀθόνιον εἰς τὸ ἄνω μέρος τοῦ πίνακος καὶ συστρέψαντες καλῶς κρατήσωμεν ὑπὸ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου καί, ὅταν βουλώ- μεθα, ἀφῶμεν, ἀφεθὲν δὲ τὸ ὀθόνιον ἐξελίσσηται ὑπὸ τοῦ βάρους τοῦ ὀβελίσκου καὶ συντόμως ἀπειλισσόμενον καλύψῃ τὰ ἐν τῷ πίνακι γεγραμμένα. τοῦτο οὖν δεῖ γενέσθαι κεκλεισμένου τοῦ πίνακος αὐτόματον. ἐν δὲ τῷ προτέρῳ δεῖ μένειν αὐτὸ συνειλημένον ἄνω. γίνεται οὗν οὕτως. ὅταν εἰληθῇ καλῶς εἰς τὸ ἄνω μέρος καὶ τεθῇ ὑπὸ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου, ὑποκάτω τοῦ εἰλήματος παῤ αὐτῷ ἐτρυπήθη εἰς τὸ ἔδαφος τοῦ πίνακος, καὶ ὠθήθη διὰ τοῦ τρυπήματος ἐκ τοῦ ὄπισθεν μέρους τοῦ πίνακος εἰς τὸ ἔμπροσθεν μέρος ἀγκύλη σπάρτου, ἕως μὲν προεῖχε σύμμετρόν τι διάστημα καὶ ἐπιούρῳ ἀποληφθῇ ἀραρότως. ἡλίκον δὲ δεῖ εἶναι, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα δείξει. εἶτα κατʼ αὐτὸ τὸ ἐν τῷ ἐδάφει τρύπημα τρυπῶ παρὰ τὴν πλευρὰν τοῦ πλινθίου τρύπημα εὐρύτερον τοῦ κάτω καὶ διαρρινῶ αὐτό, ὅπως πλείω. καὶ περὶ τοῦτο εἰλημένον τοῦ ὀθονίου περισφίγξαι εἰς τὴν ἀγκύλην καὶ διῶσαι διὰ τρυ|πηματίου τοῦ ἐν τῇ πλευρᾷ καὶ ἄνωθεν περόνιον διώσας διὰ τῆς ἀγκύλης. μένει οὖν συνεσφιγμένον τὸ εἴλημα τοῦ ὀθονίου συνεχόμενον ὑπʼ αὐτῆς. ὅταν δὲ δέῃ καλυφθῆναι τὰ ἐν τῷ πίνακι, κεκλεισμένων τῶν θυρῶν ἐκσπάσαι τὴν σπάρτον τὴν προσδεδεμένην τῇ περόνῃ, ἀποδεδομένην δὲ εἰς τὴν λείαν. οὕτως οὖν πάντα τὰ ἐπικαλυπτόμενα ἐποιεῖτο, συνειληθένια καὶ ἑξῆς ἄνω ἐπάλληλα τεθέντα καὶ ἕκαστον αὐτῶν ἀγκύλην καὶ περόνην λαβόν. ὅσον δʼ ἂν τόπον καταλάβῃ τὰ εἰλημένα τῶν ὀθονίων, ἐπὶ τοσοῦτον ἀντιφράσσειν σανίσιν, ἵνα μὴ βλέπηται. τὸ δὲ σανίδιον γίνεται ὑπέρθυρον τῶν θυρῶν. δεῖ δὲ ἐν αὐτῷ ποιῆσαι ἐπιστύλιον στρογγυλόγλυφον, ἵνα ἔχῃ λείαν ὄψιν.

1.2626.

Bu da böyle olur. Dediğimiz gibi, pano kapanıp yeniden açılınca resmedilmiş gökyüzü ve denizden başka hiçbir şey görünmez; ardından gemiler önünden geçerek yol alır.

Bu yolculuğu da şöyle düzenleyeceğiz. Pano, kapıların iki yanında, menteşe millerinin bitişiğinde, önden kapatılıp söve gibi ayrıca işlenmiş boş yerlere sahip olacak. Altı tahtayla kapatılmış bu boşluklara, orta kısımları eşit kenarlı kare kesitte ve dik işlenmiş çubuklar yerleştirilir; köşeleri yontulmuş olacaktır. İnce oldukları için eğrilmesinler diye bu çubuklar köknardan yapılacak. Alt uçlarına tornada işlenmiş küçük bronz mil başları takılacak, bunların altına da kolay dönsünler diye küçük yuvalar konacak; üst uçları ise yuvarlak ve pürüzsüz işlenecek ve kasanın kenarı yukarıdan delinerek oradan geçirilecek; öyle ki ne sıkışsınlar ne de dönerken fazla boşluk kalsın.

Bunlar yapıldıktan sonra, "kraliyet kâğıdı" denen papirüslerin en incesinden alıp boyunu, panonun zemininden sarılı bezlere kadar olan yükseklik kadar kesmelidir. Papirüsün sarma çubuğunu kesip atarak papirüsü panonun sağındaki çubuğa yapıştırmalı, böylece sarma çubuğunun yerini bu çubuk almalıdır. Sonra pano kapalıyken papirüsün panodan taşan kısmını geri çevirerek onu çubuğun etrafına sarmalıdır. [Panonun bütün zemini papirüsle örtülünceye kadar çevrilir. Bu da öbür çubuğun yerine varıncaya kadar sürer […]; artan bir kısım olursa kesilir.] Papirüsün baş tarafının altına da çok ince işlenmiş bir çubuk yapıştırmalıdır. Sarılı kısım, pano açıkken görünmeyecek şekilde sövenin yanında gizli dursun. Papirüsün başına yapıştırılmış çubuğa ince ipler bağlıyorum: birini alttan panonun sövesi boyunca, ötekini üstten üst pervaz boyunca geçirip sol taraftaki öbür çubuğa uzatıyorum. Bu çubuğu çevirirsek ipleri kendine çeker; papirüsün başına bağlı ipler onun etrafına sarılır ve papirüs de ardından gelir. Pano kapalıyken, panonun bütün zemini papirüsle örtülünceye kadar çevrilsin. Papirüsün üzerinde gökyüzü ve deniz resmedilmiş olacak. Papirüsün kendiliğinden gelmesi ve ağırlık yavaş yavaş çekerken de, çok sayıda gemi önünden geçebilsin diye hızla ilerlemesi için şu düzenek önceden kurulmalıdır.

Pano arkadan görünüşüyle ABGD olsun; papirüsün etrafına sarıldığı çubuğun üst kısmı da tornada işlenmiş ZH sarma makarası […]. Panonun üzerine, kolcukları hareket ettiren start çubuklarıyla yıldız çarklarının üstüne, biraz uzağa ThK tekerleğini yerleştiriyorum. Tekerleğin çevresinde, kenarı boyunca […] tornada açılmış bir oluk olsun. Tekerleğin eksenine de ona sıkıca bağlı küçük bir M ekseni geçiriyorum ki büyük tekerlekle tek parça gibi birlikte dönsün. ZH sarma makarasının etrafına, papirüsü açmaya yetecek kadar ip sarıyorum ve bunu […] öbür makaranın etrafına […] veriyorum; ilk tekerleğin M ekseninin etrafına da ağırlığa uzanan ipi sarıyorum; bu ip N olsun. Açıktır ki ağırlık ipi azıcık çektiğinde papirüsün büyük bir kısmı hızla sarılacaktır. Tekerleğin üzerinde durduğu eksen […] NX'tir. Yıldız çarklarının ve tekerleğin engelsiz hareket etmesi gerekir.

1.26

XXVI Ταῦτα μὲν οὖν οὕτω γίνεται. κλεισθέντος δὲ καὶ ἀνοιχθέντος τοῦ πίνακός φαμεν μηδὲν φαίνεσθαι πλὴν ἀέρος καὶ θαλάσσης γεγραμμένων καὶ μετὰ ταῦτα παραπλεῖν τὰς ναῦς. Ποιήσομεν οὖν καὶ τὰ περὶ τὸν πλοῦν οὕτως. ἐξ ἑκατέρου μέρους τῶν θυρῶν παρὰ τοὺς στροφεῖς ἕξει ὁ πίναξ τόπους κενοὺς καταπεφραγμένους ἐκ τοῦ κατὰ πρόσθεν ἰδίως ἀπεργαζομένους οἷον παραστάδων. ἐν δὲ τοῖς κενώμασι τούτοις ὑποπεφραγμένα σανίδια ἐπιτίθεται κανόνια ἔχοντα μέσα τετράγωνα ἰσόπλευρα εἰργασμένα καὶ ὀρθά, ὧν αἱ γωνίαι ἔσονται καταδεδεμέναι. ἔσονται δὲ ταῦτα ἐλάτινα, ἵνα μὴ λεπτὰ ὄντα διαστρέφωνται. καὶ κάτωθεν μὲν αὐτῶν ἔσται προσκείμενα πυρηνίδια χαλκᾶ ἔντορνα, οἷς ὑποκείσονται ἐμπυελίδια, ἵνα ὦσιν εὔστροφα, ἄνωθεν δὲ στρογγύλα ἐργασθέντα καὶ λεῖα. καὶ ἄνωθεν τῆς πλευρᾶς τοῦ πλινθίου τρυπηθείσης διωθήσεται, ὥστε μὴ σφίγγειν μήτε λίαν εὔλυτον εἶναι ὡς στρέφεσθαι. τούτων γενομένων δεῖ χάρτην λαβόντα λεπτότατον τῶν βασιλικῶν καλουμένων ἀποτεμεῖν αὐτοῦ τὸ μῆκος, ἡλίκον ἂν περιέχῃ ὕψος τὸ τοῦ πίνακος ἔδαφος ἕως τῶν ὀθονίων τῶν συνειλημένων καὶ ἀποτεμνόντων τὸν ὀμφαλὸν τοῦ χάρτου προσκολλῆσαι αὐτὸν πρὸς τὸν κανόνα τὸν ἐκ δεξιῶν τοῦ πίνακος, ὥστε ἀντὶ τοῦ ὀμφαλοῦ τὸν κανόνα προσκεκολλῆσθαι, καὶ οὕτως ὑποστρέφοντα τὸ ὑπερέχον τοῦ πίνακος περιει λεῖν τὸν χάρτην περὶ τὸν κανόνα κεκλεισμένου τοῦ πίνακος. [τοῦτο δὲ ἐπιστρέφεται, ἕως ἂν ἐπικαλυφθῇ ὅλον τὸ ἔδαφος τοῦ πίνακος τῷ χάρτῃ. ἔσται δὲ τοῦτο, ἕως ἂν ἐπὶ τὸν τοῦ ἑτέρου κανόνος τόπον ἐγγίσῃς […] πεπληρωκέναι τε καὶ οὕτως, ἐάν τι πλεονάζῃ, ἀποτέμνειν.] δεῖ δὲ ὑποκολλῆσαι ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τοῦ χάρτου κανόνα σφόδρα λεπτὸν εἰργασμένον. ἔστω οὖν τὸ εἰλημένον παρὰ τὴν παραστάδα κεκρυμμένον, ὥστε ἀνεῳγμένου τοῦ πίνακος μὴ ὁρᾶσθαι. ἐναρτῶ οὖν σπάρτους λεπτὰς | εἰς τὸ κανόνιον τὸ πρὸς τῇ ἀρχῇ τοῦ χάρτου προσκεκολλημένον […] κάτωθεν παρὰ τὸ παραστάδιον τοῦ πίνακος, ἄλλην δὲ ἄνωθεν παρὰ τὸ ὑπερθύριον καὶ ἀποδίδωμι εἰς τὸν ἄλλον κανόνα τὸν ἐν τοῖς εὐωνύμοις μέρεσιν. οὐκοῦν ἐὰν περιάγωμεν τὸν κανόνα, ἐπισπάσεται τὰς σπάρτους· ἐπειληθήσονται γὰρ αἱ σπάρτοι ἐξηρτημέναι εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ χάρτου, καὶ· ἀκολουθήσει ὁ χάρτης. κεκλεισμένου οὖν τοῦ πίνακος ἕως τοσούτου ἐπιστρεφέσθω, ἕως ἂν ἐπικαλυφθῇ ὅλον τὸ ἔδαφος τῷ χάρτῃ. ἔσται δὲ οὗτος ἀέρα καὶ θάλασσαν ἔχων γεγραμμένα. ἵνα οὖν αὐτόματος παραγένηται ὁ χάρτης καὶ τῆς λείας βαρέως ἐπισπωμένης ταχεῖα παραγωγὴ γίνηται πρὸς τὸ πολὺ πλῆθος τῶν πλοίων παραπλεῦσαι, δεῖ προμηχανήσασθαι ταῦτα. Ἔστω γὰρ κατὰ τὸ ὄπισθεν μέρος φαινόμενος ὁ πίναξ ὁ ΑΒΓ∠, καὶ τοῦ κανόνος, περὶ ὃν ἑλίσσεται ὁ χάρτης, τὸ ὑπεράνω μέρος ἐξελίκτραν τετορνευμένην τὴν ΖΗ […] , καὶ πρὸς τὸν πίνακα ἐπάνω τῶν ὑσπληγγίων καὶ τῶν ἀστερίσκων τῶν τὰ χερία κινούντων ἀποσπάσας μικρὸν περιτίθημι τύμπανον τὸ ΘΚ. ἐχέτω δὲ τὸ τύμπανον […] κατὰ κουρὰν μέρος κύκλῳ τετορνευμένον τρόχιλον. καὶ περὶ τὸν ἄξονα τοῦ τυμπάνου ἄλλον περιτίθημι ἄξονα μικρὸν προσαραρότα τῷ ἄξονι τὸν Μ, ὅπως συμφυῆ ὡς ἅμα στραφήσεται μείζονι τυμπάνῳ. περιειλήσας οὖν σπάρτον περὶ τὴν ΗΖ ἐξελίκτραν, ὅση μέλλει ἐξελίσσειν τὸν χάρτην, ὃν ἀποδίδωμι […] περὶ ἕτερον τροχίλον […] τῷ πρώτῳ τυμπάνῳ τὸν Μ περιειλῶ τὴν εἰς τὴν λείαν ἀποδεδομένην σπάρτον· ἔστω δὲ ἡ Ν. δῆλον οὖν ὅτι μικρὸν τῆς σπάρτου ἑλκυσθείσης ὑπὸ τῆς λείας πολὺ μέρος τοῦ χάρτου καὶ ταχὺ ἐπειληθήσεται. ἄξων δέ, ἐν ᾠ ἔχει τὸ τύμπανον, […] τὸ ΝΞ. χρὴ δὲ τοὺς ἀστερίσκους καὶ τὸ τύμπανον ἀνεμποδίστως κινεῖσθαι.

1.2727.

Gemilerin geçişi böyle olur. Yunuslar ise aşağıda anlatılan şekilde kimi zaman dalacak, kimi zaman görünecektir. Kasanın, kutuya oturtulmuş alt kenarında, menteşe millerinden biraz uzakta, zıvana yuvası gibi dar oyuklar açtım; öyle ki bunlardan aşağıya, kutunun içine geçilebilsin. Bir tahta alıp üzerine istediğim büyüklükte küçük yunuslar çizdim, onları kesip dış çizgilerini törpüledim. Yunusçuğun göğsünün altında bir mil olsun; bu mile bir demir pim çaktım ve […] yunusçuğun göğsüne. Oyukta, bir yanından taşınan bir makara olsun, aşağıda çizildiği gibi: kenardaki oyuk AB, mil GD, makara EZ. Mili oyuğun hizasında, Th noktasından deldim ve yunusçuğun pimini oraya çaktım. Biri makarayı eliyle çevirirse yunusçuk kimi zaman oyuktan aşağı, kutunun içine dalar, kimi zaman yeniden panoda yüzeye çıkar. Bunun kendiliğinden olması için bir ipin ucunu ilmik yapıp makaradaki Z çivisine geçiriyor, ipi makaraya sarıp ağırlığa veriyorum. Yunusçuk mile, […] K'nin bulunduğu yerde mile dik duracak şekilde çakılmış olacak; GD mili de kutuya diktir.

1.27

XXVII Ὁ μὲν οὖν παράπλους οὕτω γίνεται. οἱ δὲ δελφῖνες ὁτὲ μὲν καταδύσονται, ὁτὲ δὲ φανήσονται κατὰ τὸν ὑπογεγραμμένον τρόπον. ἐκ τῆς κάτω πλευρᾶς τοῦ πλινθίου τῆς πρὸς τὸ θωράκιον ἡρμοσμένης μικρὸν ἀπὸ τῶν στροφέων ἀπολιπὼν ἐποίησα ἐκκοπὰς στενὰς ὡσεὶ γομφωτηρίων, ὥστε διαφαίνειν εἰς τὸ θωράκιον κάτω. καταλαβὼν σανίδα ἔγραψα τὰ δελφινάρια, ἡλίκα βούλομαι, καὶ περιέτεμον καὶ περιερρίνησα τὴν ἐκτὸς γραμμήν. ἔστω δὲ ἀξόνιον ὑπὸ τὰ στέρνα τοῦ δελφιναρίου, ἐν ᾧ ἔπηξα περόνην σιδηρᾶν καὶ […] εἰς τὰ στέρνα τοῦ δελφιναρίου. ἔστω εἰς τὴν ἐκκοπὴν ὀχούμενον ἐξ ἑνὸς μέρους τρόχιλος καθάπερ τὸ ὑπογεγραμμένον· ἡ δὲ ἐκκοπὴ ἡ ἐκ τῆς πλευρᾶς ἡ ΑΒ, ἄξων δὲ ὁ Γ ∠, τρόχιλος δὲ ὁ ΕΖ. τρυπῶ οὖν τὸν ἄξονα κατὰ τὴν ἐκκοπὴν ⟨κατὰ ⟩ τὸ Θ καὶ ἐνέπηξα τὴν περόνην τοῦ δελφιναρίου. οὐκοῦν ἐάν τις περιάγῃ τὸν τρόχιλον τῇ χειρί, ὁτὲ μὲν καταδύσεται ὁ δελφινίσκος κάτω διὰ τῆς ἐκκοπῆς εἰς τὸ θωράκιον, ὁτὲ δὲ ἀναδύσεται ἐν τῷ πίνακι. ἵνα οὖν αὐτόματον ⟨τοῦτο⟩ γένηται, σπάρτον ἀπαγκυλώσας περιτίθημι περὶ τὸν τύλον τὸν ἐνόντα ἐν τῷ τροχίλῳ τὸν Ζ καὶ περιελίξας τὸν τρόχιλον ἀποδίδωμι εἰς τὴν λείαν. ὁ δὲ δελφινίσκος οὕτως ἐμπεπηγὼς ἔσται εἰς τὸν ἄξονα ὡς […] ἐφʼ οὗ ὁ Κ, πρὸς ὀρθὰς ὢν τῷ ἄξονι, ὁ δὲ Γ ∠ ἄξων πρὸς ὀρθὰς τῷ θωρακίῳ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…