Heron
Dioptra
Περὶ διόπτρας
11.
Dioptra bilgisi pek çok ve gerekli yarar sağladığından ve bu konuda birçok kişi yazmış olduğundan, benden öncekilerin atladığı ve, söylendiği gibi, yararlı olan şeyleri yazmaya değer bulmayı, güç anlatılmış olanları kolaylaştırmayı, yanlış söylenmiş olanları da düzeltmeyi gerekli sayıyorum. Bizden öncekilerin hatalı ve güç biçimde açıkladıklarını ya da büsbütün yanlış söylediklerini şimdi ortaya dökmeyi ise gerekli görmüyorum; isteyenler okuyup aradaki farkı kendileri değerlendirebilir. Ayrıca bu konuda yazmış olanlar işlerinde tek ve aynı dioptrayı değil, pek çok farklı dioptrayı kullanmışlar ve bunlarla da az sayıda problemi çözebilmişlerdir. Biz ise önümüze koyduğumuz problemlerin hepsinin aynı aletle çözülmesini kendimize bir onur meselesi yaptık. Bununla birlikte biri başka problemler de düşünürse, bizim yaptığımız dioptra onları çözmekten de geri kalmayacaktır.
α. Τῆς διοπτρικῆς πραγματείας πολλὰς καὶ ἀναγκαίας παρεχομένης χρείας καὶ πολλῶν περὶ αὐτῆς λελεχότων ἀναγκαῖον εἶναι νομίζω τά τε ὑπὸ τῶν πρὸ ἐμοῦ παραλειφθέντα καὶ, ὡς προείρηται, χρείαν παρέχοντα γραφῆς ἀξιῶσαι, τὰ δὲ δυσχερῶς εἰρημένα εἰς εὐχέρειαν μεταγαγεῖν, τὰ δὲ ψευδῶς εἰρημένα εἰς διόρθωσιν προάξαι. οὐχ ἡγοῦμαι δὲ ἀναγκαῖον εἶναι τά τε ἡμαρτημένως καὶ δυσχερῶς ἐκτεθειμένα ἢ καὶ διημαρτημένα ὑπὸ τῶν πρὸ ἡμῶν νῦν εἰς μέσον φέρειν· ἐξέσται γὰρ τοῖς βουλομένοις ἐντυγχάνουσιν κρίνειν τὴν διαφοράν. ἔτι δὲ καὶ ὅσοι ἀναγραφὴν πεποίηνται περὶ τῆς πραγματείας, οὐ [διὰ] μιᾷ ἢ τῇ αὐτῇ διόπτρᾳ κέχρηνται πρὸς τὴν ἐνέργειαν, πολλαῖς δὲ καὶ διαφόροις, καὶ ὀλίγας διʼ αὐτῶν προτάσεις ἐπιτελέσαντες. ἡμεῖς μὲν οὖν καὶ τοῦτο αὐτὸ πεφιλοτιμήμεθα, ὥστε διὰ τῆς αὐτῆς τὰς προκειμένας ἡμῖν προτάσεις ἐνεργεῖσθαι. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἂν ἑτέρας τις ἐπινοήσῃ, οὐκ ἀμοιρήσει ἡ κατασκευασθεῖσα ὑφʼ ἡμῶν διόπτρα, ὥστε καὶ ταύτας ἐνεργεῖν.
22.
Bu bilginin hayata pek çok yarar sağladığını birkaç sözle göstermek mümkündür. Su yollarının açılmasında, surların, limanların ve her türlü yapının inşasında işe yarar. Gök cisimlerinin incelenmesine de çok yardımı dokunmuştur: Yıldızlar arasındaki uzaklıkları, Güneş ile Ay'ın büyüklüklerini, uzaklıklarını ve tutulmalarını ölçer. Coğrafya çalışmalarında da adaları, denizleri ve genel olarak her uzaklığı uzaktan [ölçmeye yarar]. Çünkü çoğu zaman bizi amacımızdan alıkoyan bir engel çıkar: Ya yer önceden düşman tarafından tutulmuştur ya da kendine özgü tabii bir durum yüzünden, yahut her şeyi hızla sürükleyen bir akıntı yüzünden oraya yaklaşılamaz, ayak basılamaz. Nitekim kuşatmaya girişen birçok kişi gerekenden kısa merdivenler ya da makineler yapmış, bunları surlara yanaştırınca da kendilerini düşmanın eline teslim etmiştir; çünkü dioptra bilgisinden habersiz oldukları için surları ölçerken yanılmışlardır. Oysa bu uzaklıkları her zaman ok menzilinin dışında kalarak ölçmek gerekir.
Önce dioptranın yapımını anlatacak, ardından kullanımlarını ekleyeceğiz.
β. Ὅτι δὲ πολλὰς παρέχεται τῷ βίῳ χρείας ἡ πραγματεία, διʼ ὀλίγων ἐστὶν ἐμφανίσαι. πρός τε γὰρ ὑδάτων ἀγωγὰς καὶ τειχῶν κατασκευὰς καὶ λιμένων καὶ παντὸς οἰκοδομήματος εὔχρηστος τυγχάνει, πολλὰ δὲ ὤνησεν καὶ τὴν περὶ τὰ οὐράνια θεωρίαν, ἀναμετροῦσα τά [τε] μεταξὺ τῶν ἀστέρων διαστήματα, καὶ τὰ περὶ μεγεθῶν καὶ ἀποστημάτων καὶ ἐκλείψεων ἡλίου καὶ σελήνης· πρός τε τὴν τῶν γεωγραφουμένων πραγματείαν, νήσους τε καὶ πελάγη καὶ καθόλου πᾶν διάστημα ἐξ ἀποστήματος ⟨ […] ⟩. πολλάκις γὰρ ἐμποδὼν ἵσταταί τι εἶργον ἡμᾶς τῆς προθέσεως, ἤτοι διὰ πολεμίων προκατάληψιν ἢ διὰ τὸ ἀπρόσιτον καὶ ἄβατον εἶναι τὸν τόπον παρεπομένου τινὸς ἰδιώματος φυσικοῦ ἢ ῥεύματος ὀξέα ὑποσύροντος. πολλοὶ γοῦν πολιορκεῖν ἐπιχειροῦντες κλίμακας ἢ μηχανήματα κατασκευασάμενοι ἐλάσσονα ὧν χρὴ καὶ προσα⟨γα⟩γόμενοι τοῖς τείχεσιν ὑποχειρίους ἑαυτούς παρέσχον τοῖς ἀντιπάλοις παραλογισθέντες τῇ ἀναμετρήσει τῶν τειχῶν διὰ τὸ ἀπείρους εἶναι τῆς διοπτρικῆς πραγματείας. αἰεὶ γὰρ ἐκτὸς ὄντας βέλους ἀναμετρεῖν δεῖ τὰ προειρημένα δια|στήματα. Πρότερον οὖν ἐκθέμενοι τὴν τῆς διόπτρας κατασκευὴν ἑξῆς καὶ τὰς χρείας προστάξομεν.
33.
Sözü edilen dioptranın yapımı şöyledir. Küçük bir sütuna benzeyen bir ayak yapılır; bunun üst ucunda yuvarlak bir mil vardır. Milin çevresine, onunla aynı merkezli bronz bir disk geçirilir. Milin çevresine ayrıca, onun etrafında rahatça dönebilen bronz bir kovan geçirilir. Kovanın alt ucunda kendisiyle bitişik dişli bir disk bulunur; bu disk öncekinden küçüktür ve onun üzerine oturur. Üst ucunda ise, güzel görünsün diye Dor sütun başlığına benzeyen bir kaide vardır. Dişli diskin yanına, sarmalı diskin dişlerine uyan küçük bir vida yerleştirilir. Vidanın taşıyıcıları büyük diske bitişiktir. Böylece vidayı döndürürsek dişli diski ve ona bitişik kovanı da döndürmüş oluruz. Kovan diske şöyle bitiştirilir: Kovanın oturduğu yerden aşağı doğru üç pim uzatılır ve bunlar doğrudan diske bağlanır. Vidanın üzerinde boydan boya, sarmalın derinliği kadar derin bir oluk açılır. Vidayı, bu oluk diskin dişlerinin hizasına gelinceye kadar döndürürsek disk serbestçe dönebilir. Diski ihtiyaç neyi gerektiriyorsa o konuma getirdikten sonra vidayı biraz çeviririz; böylece sarmal dişlere geçer ve disk kımıldamadan kalır.
Milin çevresindeki ve ayağa bitişik disk AB, kovana bitişik disk GD, bunun yanına konan vida EZ, GD diskine bitişik kovan HTh olsun; bu kovanın üzerinde, söylendiği gibi, KL Dor başlığı bulunsun. Kaidenin üzerine küçük cetvellere benzeyen iki bronz taşıyıcı dikilsin; aralarındaki uzaklık, aradaki boşluğa bir diskin kalınlığı sığacak kadar olsun. Kaidenin üzerinde, bu cetvellerin arasında dönen bir vida bulunsun; bu vidanın taşıyıcıları [...] sözü edilen pime uyar. Uzun olanlar ve pim üzerindekiler yukarıya doğru dört parmak kadar taşar. Taşan uçların arasındaki boşluğa, yaklaşık dört arşın uzunluğunda, eni ve kalınlığı bu boşluğa uyan yatay bir kol yerleştirilir; kol boşluğun içinden boyuna geçsin.
γ. Ἡ τοίνυν τῆς εἰρημένης διόπτρας κατασκευή ἐστιν τοιαύτη. παγεὺς γίνεται καθάπερ στυλίσκος, ἔχων ἐκ τοῦ ἄνω μέρους τόρμον στρογγύλον· περὶ δὲ τὸν τόρμον τυμπάνιον περιτίθεται χάλκεον περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τῷ τόρμῳ. περιτίθεται δὲ καὶ χοινικὶς χαλκῆ περὶ τὸν τόρμον εὐλύτως δυναμένη περὶ αὐτὸ⟨ν⟩ π⟨ο⟩λεῖσθαι, ἔχουσα ἐκ μὲν τοῦ κάτω μέρους τυμπάνιον ὠδοντωμένον συμφυὲς αὐτῇ, ἔλασσον τοῦ προει- ρημένου τυμπανίου καὶ ἐπικαθήμενον αὐτῷ, ἐκ δὲ τοῦ ἄνω μέρους πλίνθον καθάπερ Δωρικοῦ κιονίου κεφάλιον εὐπρεπείας ἕνεκα. τῷ δʼ εἰρημένῳ ὀδοντωτῷ τυμπανίῳ παρατίθεται κοχλίδιον ἔχον τὴν ἕλικα ἁρμοστὴν τοῖς ὀδοῦσι τοῦ τυμπανίου. τὰ δὲ στημάτια τοῦ κοχλιδίου συμφυῆ γίνεται τῷ μείζονι τυμπανίῳ. ἐὰν ἄρα ἐπιστρέφωμεν τὸ εἰρημένον κοχλίδιον, ἐπιστρέψομεν καὶ τὸ ὠδοντωμένον τυμπάνιον καὶ τὴν συμφυῆ αὐτῷ χοινικίδα. γίνεται δὲ συμφυὴς αὐτῷ τόρμων τριῶν ἀφιεμένων ἐκ τῆς ἕδρας τῆς χοινικίδος καὶ συγκοινουμένων αὐτῷ τῷ τυμπανίῳ. λαμβάνει δὲ ὁ κοχλίας κατὰ μῆκος σωλῆνα πάχος ἔχοντα ὅσον ἐστὶν τὸ τῆς ἕλικος αὐτοῦ βάθος· οὐκοῦν ἐὰν ἐπιστρέψωμεν τὸν κοχλίαν, ἄχρις ὁ εἰρημένος ἐν αὐτῷ σωλὴν κατὰ τοὺς ὀδόντας τοῦ τυ⟨μ⟩πανίου γένηται, ἰδίᾳ στραφήσεται τὸ τυμπάνιον. καταστήσαντες οὖν αὐτὸ ὡς ἂν ἡ χρεία ἀπαιτῇ, ἐπιστρέψομεν τὸν κοχλίαν βραχύ, ὥστε ἐμπλακῆναι τὴν ἕλικα τοῖς ὀδοῦσιν, καὶ οὕτως μενεῖ ἀκίνητον τὸ τυμπάνιον. Ἔστω οὖν τὸ μὲν περὶ τὸν τόρμον τυμπάνιον καὶ συμφυὲς τῷ παγεῖ τὸ ΑΒ, τὸ δὲ συμφυὲς τῇ χοινικίδι τὸ Γ∠, ὁ δὲ παρακείμενος τούτῳ κοχλίας ὁ ΕΖ, ἡ δὲ συμφυὴς χοινικὶς τῷ Γ∠ τυμπανίῳ ἡ ΗΘ, ἔχουσα ἐπικείμενον, ὡς εἴρηται, Δωρικὸν κεφάλιον τὸ ΚΛ. ἐπὶ δὲ τῆς πλίνθου ἐφεστάτω δύο χαλκᾶ στημάτια καθάπερ κανόνια, ἀπέχοντα ἀπʼ ἀλλήλων τοσοῦτον, ὥστε εἰς τὸν μεταξὺ τόπον αὐτῶν πάχος τυμπανίου δύνασθαι ἐναρμοσθῆναι. ἐπὶ δὲ τῆς πλίνθου μεταξὺ τῶν κανονίων κοχλίας ἔστω στρεφόμενος, οὗ τὰ στη⟨μάτια […] ⟩ | ἁρμοστὰ τῷ εἰρημένῳ τόρμῳ· οἱ δὲ μακροὶ καὶ οἱ ὄντες τῷ τόρμῳ παρυπεραίρουσιν εἰς τὸ ἄνω μέρος ὅσον δακτύλους δ. ἐν δὲ τῇ μεταξὺ τῶν ὑπεροχῶν χώρᾳ ἐναρμόζεται κανὼν πλάγιος, μῆκος μὲν ἔχων ὡς πήχεις τέσσαρας, πλάτος δὲ καὶ πάχος ὥστε ἁρμόζειν εἰς τὴν εἰρημένην χώραν· καὶ διατεμνέσθω ὑπʼ αὐτῆς κατὰ μῆκος.
44.
Kolun üst yüzüne yuvarlak ya da dörtgen bir oluk açılır; bu oluk, koldan on iki parmak kadar kısa bir bronz boruyu alacak uzunluktadır. Bronz borunun iki ucuna dik borular eklenir; öyle ki boru iki ucundan yukarı kıvrılmış gibi görünür. Kıvrımların yüksekliği iki parmaktan fazla olmaz. Sonra bronz borunun üstü, oluğa uyan uzun bir çıtayla kapatılır; çıta hem bronz boruyu yerinde tutar hem de görünüşü güzelleştirir. Borunun kıvrımlarının her birine, boruya uyan kalınlıkta ve yaklaşık on iki parmak yüksekliğinde cam bir silindircik yerleştirilir. Sonra cam silindircikler kıvrımlara mumla ya da başka bir yalıtım maddesiyle sıkıca tutturulur; böylece silindirciklerden birinden su dökülünce hiçbir yerden sızmaz.
Yatay kolun üzerine, cam silindirciklerin bulunduğu yerlerde iki küçük çerçeve geçirilir; camlar bunların içinden geçerek yerinde tutulur. Bu çerçevelere bronz plakacıklar yerleştirilir: Bunlar çerçevelerin duvarlarındaki oluklarda kayabilir ve cam silindirciklere değer; ortalarında, içlerinden bakarak nişan alınabilecek yarıklar vardır. Bu plakacıkların alt uçlarına yarım parmak yüksekliğinde küçük kovanlar bitiştirilir; bunlara da, uzunluğu cam silindirciklerden birinin yanındaki çerçevenin yüksekliği kadar olan bronz miller uyar; bu miller oluklu koldaki bir delikten yukarı çıkar. Millerin üzerine sarmallar açılır; bu sarmallara kola bitişik küçük pimler oturur. Biri millerin aşağıya taşan uçlarını döndürürse, yarıklı plakacıkları yukarı ve aşağı hareket ettirir; çünkü milin plakacığa bakan ucunda, küçük kovandaki bir oluğa giren bir pim bulunacaktır.
δ. Ἐν δὲ τῇ ἄνω ἐπιφανείᾳ τοῦ κανόνος σωλὴν ἐγκέκοπται ἤτοι στρογγύλος ἢ τετράγωνος, τῷ μήκει τηλικοῦτος, ὥστε δέξασθαι σωλῆνα χαλκοῦν μῆκος ἔχοντα ἔλασσον τοῦ κανόνος ὡς δακτύλους δώδεκα. τῷ δὲ χαλκῷ σωλῆνι πρόσκεινται ἕτεροι σωλῆνες ὀρθοὶ ἐκ τῶν ἄκρων, ὥστε δοκεῖν ἀνακεκάμφθαι τὸν σωλῆνα· τῆς δʼ ἀνακαμπῆς τὸ ὕψος οὐ πλεῖον γίνεται δακτύλων δύο. εἶτα μετὰ τοῦτο ἐπιπωμάζεται ὁ χαλκοῦς σωλὴν κανόνι ἐπιμήκει ἁρμόζοντι εἰς τὸν σωλῆνα, ὥστε συνέχειν τόν τε χαλκοῦν σωλῆνα καὶ εὐπρεπεστέραν τὴν ὄψιν παρέχειν. ἐν δὲ ταῖς εἰρημέναις ἀνακαμπαῖς τοῦ σωλῆνος ἐναρμόζεται ἐν ἑκατέρᾳ ὑάλινον κυλίνδριον πάχος μὲν ἔχον ἁρμοστὸν τῷ σωλῆνι, ὕψος δὲ ὡς δακτύλων δώδεκα· εἶτα περιστεγνοῦται εἰς τὰς ἀνακαμπὰς τὰ ὑάλινα κυλίνδρια κηρῷ ἢ ἄλλῳ τινὶ στεγνώματι, πρὸς τὸ ὕδατος ἐμβληθέντος διʼ ἑνὸς τῶν κυλινδρίων μηδαμόθεν διαρρεῖν. Περίκειται δὲ τῷ πλαγίῳ κανόνι πηγμάτια δύο κατὰ τοὺς τόπους, ἐν οἷς ἐστιν τὰ ὑάλινα κυλίνδρια, ὥστε διʼ αὐτῶν διελθόντα τὰ ὑάλινα συνέχεσθαι. ἐν δὲ τοῖς εἰρημένοις πηγματίοις λεπίδια χαλκᾶ ἐναρμόζεται, διατρέχειν μὲν δυνάμενα ἐν σωλῆσι διὰ τῶν τοίχων τῶν πηγματίων ψαύοντα τῶν ὑαλίνων κυλινδρίων, μέσας ἔχοντα ἀνατομὰς, διʼ ὧν δυνατὸν ἔσται διοπτεύειν. τοῖς δὲ εἰρημένοις λεπιδίοις συμφυῆ γίνεται ἐκ τῶν κάτω μερῶν χοινικίδια, ὕψος ἔχοντα ὡς ἡμιδακτυλ⟨ί⟩ου, καὶ τούτοις ἁρμοστὰ γίνεται ἀξόνια χαλκᾶ, μῆκος μὲν ἔχοντα ὅσον ἐστὶν τὸ ὕψος τοῦ πήγματος τοῦ πρὸς ἑνὶ τῶν ὑαλίνων κυλινδρίων, ἃ διὰ τρήματος ἀνέρχεται ἐν τῷ κανόνι τῷ τὸν σωλῆνα ἔχοντι. ἐν δὲ τοῖς ἀξονίοις ἕλικες ἐντέμνονται, | εἰς ἃς τυλάρια ἁρμοστὰ γίνεται συμφυῆ ὄντα τῷ κανόνι. ἐὰν ἄρα τὰς τῶν ἀξον⟨ί⟩ων ὑπεροχὰς τὰς εἰς τὸ κάτω μέρος ἐπιστρέφῃ τις, κινήσει τὰ λεπίδια τὰ τὰς ἀνατομὰς ἔχοντα ἔκ τε τοῦ ἄνω καὶ κάτω μέρους· ἕξει γὰρ τὸ πρὸς τῇ λεπίδι ἄκρον τοῦ ἀξονίου τυλάριον ἐμβαῖνον εἰς σωλῆνα ἐνόντα ἐν τῷ χοινικιδίῳ.
55.
Dioptranın yapımı anlatıldı; şimdi onunla birlikte kullanılan çubukları ve nişan levhalarını anlatacağız. Uzunluğu yaklaşık 10 arşın, eni yaklaşık 5 parmak, kalınlığı yaklaşık 3 parmak olan iki çubuk yapılır. Her birinin yüzünün ortasına, çubuk boyunca uzanan ve dar tarafı dışa bakan dişi bir kırlangıçkuyruğu oluk açılır. Buna, içinde rahatça kayabilen ama dışarı düşmeyen bir kızak uyar. Bu kızağa çapı yaklaşık on ya da on iki parmak olan küçük bir nişan levhası çivilenir; dairenin içinden bir doğru çizilir [...] [metin burada bozuktur] ... aşağı kaymak üzere; ipi yukarı çeker ya da gevşetirsek levha çubuğun dilediğimiz yerinde durur.
Çubuk da alt ucundan başlayarak, uzunluğunun elverdiği kadar arşınlara, avuçlara ve parmaklara tam olarak bölünsün; bölme noktalarında, çubuğun nişan levhasının sağında kalan kısımlarına çizgiler kazınsın. Nişan levhasının arka tarafında da, levhaya çizilen çaptan uzanıp çubuğun yan yüzündeki bu çizgilerin üzerine düşen bir gösterge bulunacaktır.
Çubuklar yere tam dik olarak şöyle dikilir: Çubukların, bölme çizgilerinin bulunmadığı yan yüzüne yaklaşık üç parmak uzunluğunda bir takoz çakılır; bunun ucunun yakınında, yukarıdan aşağıya, ucuna ağırlık asılmış bir ipi geçirebilecek bir delik açılır. Alt tarafa da, delik çubuktan ne kadar uzaktaysa o kadar çıkıntılı bir takoz konur. Alttaki takozun ucuna, ortasından dik bir çizgi çizilir; asılı ip bu çizgiye tam denk geldiğinde çubuk dik durmuş olur.
Bütün yapım anlatıldığına göre şimdi, elden geldiğince, kullanımını da açıklayacağız.
ε. Καὶ ἡ μὲν τῆς διόπτρας κατασκευὴ εἴρηται, τὴν δὲ τῶν παρατιθεμένων αὐτῇ κανόνων καὶ ἀσπίδων νῦν ἐροῦμεν. δύο γίνονται κανόνες μῆκος μὲν ὡς πηχῶν ι, πλάτος δὲ ὡς δακτύλων ε, πάχος δὲ ὡς δακτύλων τριῶν. ἐν δὲ τῷ μέσῳ πλάτει ἑκατέρων αὐτῶν πελεκῖνος γίνεται θῆλυς τὰ στενὰ εἰς τὸ ἔξω μέρος ἔχων, ἰσομήκης τῷ κανόνι. τούτῳ δὲ ἁρμοστὸν γίνεται χελωνάριον εὐλύτως διατρέχειν εἰς αὐτὸν δυνάμενον καὶ μὴ ἐκπίπτειν. τούτῳ δὲ τῷ χελωναρίῳ προσηλοῦται ἀσπιδίσκη τὴν διάμετρον ἔχουσα ὡς δακτύλων δέκα ἢ δώδεκα· καὶ διὰ τοῦ κύκλου εὐθείας βληθείσης πρὸς καταφέρεσθαι· πρὸς ὃ ἐὰν τὴν σπάρτον ἀνιῶμεν, κατασταθήσεται καὶ ἡ ἀσπιδίσκη καθ᾿ ὃν ἂν βουλώμεθα τοῦ κανόνος τόπον χαλωμένης⟨ […] ⟩. Διῃρήσθω δὲ καὶ ὁ κανὼν ἀπὸ τῆς κάτω κουρᾶς ἀκριβῶς εἰς πήχεις καὶ παλαιστὰς καὶ δακτύλους, ὅσους ἐὰν ἐπιδέχηται | τὸ μῆκος· καὶ κα⟨τὰ⟩ τὰς διαιρέσεις αἱ γραμμαὶ ἐγκεχαράχθωσαν ⟨τῶν⟩ τοῦ κανόνος μερῶν [τῶν] ἐπὶ τὰ δεξιὰ τῆς ἀσπιδίσκης· ἕξει δὲ καὶ ἡ ἀσπιδίσκη ἐκ τῶν ὄπισθεν μερῶν γνωμόνιον ἀπὸ τῆς εἰρημένης ἐν αὐτῇ διαμέτρου παραπῖπτον παρὰ τὰς εἰρημένας ἐν τῷ πλαγίῳ μέρει τοῦ κανόνος γραμμάς. Οἱ δὲ κανόνες ὀρθοὶ σταθήσονται ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἀκριβῶς οὕτως· ἐκ πλαγίων τῶν κανόνων, ὅπου οὔκ εἰσιν αἱ τῶν μερῶν γραμμαὶ, τύλος ἐμπήγνυται μῆκος ἔχων ὡς δακτύλους τρεῖς, οὗ παρὰ τὴν κουρὰν τρῆμα γίνεται ἀπὸ τῶν ἄνω μερῶν εἰς τὸ κάτω, δυνάμενον σπάρτον δέξασθαι βάρος ἔχουσαν κρεμάμενον. ὡς δὲ τὸ κάτω μέρος [σ]τύλος ἐγκείμενος γίνεται τοσοῦτος, ὅσον καὶ τὸ εἰρημένον τρύπημα ἀφέστηκεν ἀπὸ τοῦ εἰρημένου κανόνος. ἐν δὲ τῇ [εἰρημένῃ] κουρᾷ τῇ κάτω τοῦ τύλου μέση καὶ ὀρθὴ γραμμὴ γίνεται, ᾗ ἐφαρμόσασα ἡ εἰρημένη σπάρτος τὸν κανόνα ὀρθὸν καταστήσει. Τῆς οὖν κατασκευῆς πάσης εἰρημένης νῦν καὶ τὴν χρῆσιν ἐκθησόμεθα, ὡς δυνατὸν ἔσται.
66.
Herhangi bir uzaklıkta iki nokta verildiğinde, hangisinin daha yüksek ya da daha alçak olduğunu ve ne kadar olduğunu, yahut ikisinin de aynı seviyede, yani ufka paralel tek bir düzlemde bulunup bulunmadığını incelemek. Bundan başka, iki nokta arasında kalan belli yerlerin birbirine ve baştaki noktalara göre durumunu da inceleyelim. Verilen yerler, yani noktalar A ve B olsun; hangisinin daha yüksek ya da daha alçak olduğunu incelemek gereksin. B noktası suyun bulunduğu yer, A da suyun götürüleceği yer olsun.
Sözü edilen çubuklardan birini A'ya dikiyorum; bu AG çubuğu olsun. Sonra dioptrayı A'dan, AG çubuğunu görebileceğimiz kadar uzağa, B ile aynı tarafa koyuyor ve küçük sütunun tepesindeki, cam silindirciklerin bulunduğu yatay kolu AG doğrultusuna gelinceye kadar döndürüyorum. Ardından koldaki küçük vidaları çevirerek plakacıkları, yarıkları camlarda suyun yüzeyinin oluşturduğu çizgilerin hizasına gelinceye kadar yükseltiyorum. Plakacıklar böyle ayarlanınca yarıklardan AG çubuğuna bakarak nişan alıyorum; bu sırada nişan levhası, beyaz ile siyah rengin arasındaki orta çizgi görününceye kadar yükseltilip alçaltılır. Dioptra kımıldamadan dururken öbür tarafa geçip yine yarıklardan bakıyorum; öbür çubuğu da dioptradan görülebileceği kadar uzağa koymuşumdur. Bu çubuğun nişan levhası da indirilirken, üzerindeki renklerin ortasındaki çizgiyi görmeye çalışıyorum. İkinci çubuk DE, dioptra Z, dioptra aracılığıyla çubuklar üzerinde bulunan noktalar G ve E olsun; DE çubuğunun yere değdiği nokta da D olsun. AG ile DE'nin her birini ölçtüm; AG 6 arşın, DE 2 arşın bulunmuş olsun. İki sütun çiziyorum: birinin başına "iniş", öbürünün başına "çıkış" yazıyorum, aşağıda gösterildiği gibi. Altı arşını iniş sütununa, iki arşını çıkış sütununa kaydediyorum.
Sonra DE çubuğu yerinde dururken dioptrayı başka bir yere götürüyorum; dioptra K'nin yanında olsun. Kolu, yatay kol aracılığıyla DE çubuğunu yeniden görünceye kadar döndürüyorum. Plakacıkları ayarladıktan sonra AG çubuğunu dioptranın önüne, yani DE çubuğunun öbür tarafına koyuyorum. Yine dioptra kımıldamadan dururken nişan levhasını yarıklarla aynı doğruya getiriyorum; çubuklar üzerinde nişan levhalarının yanındaki noktalar H ve Th olsun. Yine H'den yere kadar olan uzaklığı iniş sütununa, Th'den yere kadar olanı çıkış sütununa kaydediyorum; iniş 4 arşın, çıkış 2 arşın olsun.
Yine Th'deki çubuk yerinde dururken dioptrayı ve öbür çubuğu başka yere götürüyor, önceden söylendiği gibi ayarlayıp nişan levhalarını yarıklarla aynı doğruya getiriyor ve çubuklar üzerinde L ve M noktalarını alıyorum. Yine L'deki ölçü iniş, M'deki çıkış olacaktır; iniş 1 arşın, çıkış 3 arşın olsun. Yine M'deki çubuk yerinde dururken dioptra ve öbür çubuk başka yere götürülsün; dioptradan geçen doğru XO olsun; X'te iniş 4 arşın, O'da çıkış 2 arşın olsun. Sonra B'ye varıncaya kadar aynı işlemler sırayla yapılsın. Dioptra T, yarıklardan geçen doğru RS olsun; iniş 5 arşın, çıkış 3 arşın. Sonra dioptra Kh, doğru YPh; iniş 1 arşın, çıkış 3 arşın. Sonra dioptra St, doğru PsŌ; iniş 2 arşın, çıkış 3 arşın. Yine dioptra A, doğru Q-Sp; iniş 5 arşın, çıkış 3 arşın. Sonra dioptra D, doğru [...]; iniş 2 arşın, çıkış 1 arşın. Yine dioptra Z, doğru EB; iniş 3 arşın, çıkış 1 arşın. Son çubuk suyun yüzeyinin hemen yanına konsun.
| İniş | Çıkış |
|---|---|
| 6 | 2 |
| 4 | 2 |
| 1 | 3 |
| 4 | 2 |
| 5 | 3 |
| 1 | 3 |
| 2 | 3 |
| 5 | 3 |
| 2 | 1 |
| 3 | 1 |
| 33 | 23 |
Sayılar bu sütunlara kaydedildikten sonra iniş sayılarının hepsini topluyorum: 33'tür. Aynı şekilde çıkış sayılarını da topluyorum: 23'tür. Dolayısıyla fark 10 arşındır. İniş sayısı, yani suyu götürmek istediğimiz yere doğru olan sayı daha büyük olduğundan su aşağı akacaktır; [B] A'daki yerden 10 arşın yüksek olacaktır. Sayılar eşit çıksaydı, A ile B noktaları aynı yükseklikte, yani ufka paralel tek bir düzlemde olurdu; bu durumda da suyu akıtmak mümkündür. İniş sayısı daha küçük olsaydı, suyun kendiliğinden akması imkânsız olurdu; o zaman suyu yukarı çekmeye ihtiyaç duyarız. Yer çok daha alçaksa su kovalı dolapla ya da "zincir" denen düzenekle, az alçaksa ya vidalarla ya da paralel çarklarla yukarı çekilir.
Suyu içinden geçirmeye karar verdiğimiz ara yerlerin de birbirine ve baştaki yerlere göre durumunu aynı yöntemle inceleyeceğiz; bu ara yerleri baştaki verilen yerler gibi kabul ederiz, çünkü hiçbir farkı yoktur. Bütün uzunluğu hesapladıktan sonra, toplam eğimin her stadiona ne kadar düştüğüne de bakmak gerekir; sonra ara yerlere, işçiler hiçbir noktada yanılmasın diye, işaretler ve üzerinde yazı bulunan sınır taşları gömmeli ya da dikmelidir. Su, eğimi belirlediğimiz yoldan değil, su yoluna elverişli başka bir yoldan götürülecektir. Çünkü çoğu zaman bir engel çıkar: daha sert ya da daha yüksek bir dağ, gevşek ya da kükürtlü yerler, yahut suyu bozan buna benzer yerler. Böyle yerlerle karşılaştığımızda, suyun iletimi hiçbir şekilde zarar görmesin diye onlardan sapacağız. Su daha uzun bir yol izleyip daha büyük masrafa yol açmasın diye de, az sonra, iki noktayı birleştiren doğrunun nasıl bulunabileceğini göstereceğiz; çünkü aynı uç noktalara sahip bütün çizgilerin en kısası odur. Sonra bu belirlenen doğru üzerinde sözü edilen elverişsiz yerlerden biri çıkarsa, ondan sapacağız.
ϛ. Δύο σημείων δοθέντων ἐν ἀποστήματι τυχόντι ἐπισκέψασθαι, ὁπότερον αὐτῶν μετεωρότερόν ἐστιν ἢ ταπεινότερον, καὶ πόσῳ, ἢ καὶ ἀμφότερα ἐξ ἴσου κεῖται, τουτέστιν ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῷ ὁρίζοντι. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοὺς δοθέντας τόπους ἐν τῷ μεταξὺ διαστήματι τῶν σημείων ἐπισκεψώμεθα, πῶς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους καὶ τὰ ἐξ ἀρχῆς δοθέντα σημεῖα. ἔστωσαν οἱ δοθέντες τόποι, τουτέστι τὰ σημεῖα, τὰ Α, Β. δεῖ δὲ ἐπισκέψασθαι, ὁπότερον αὐτῶν μετεωρότερόν ἐστιν ἢ ταπεινότερον· καὶ τὸ μὲν Β σημεῖον ἔστω ⟨τόπος⟩, ἐν [αὐτ]ᾧ τὸ ὕδωρ ἐστὶν, τὸ δὲ Α, εἰς ὃν μέλλει φέρεσθαι. ἕνα οὖν τῶν εἰρημένων κανόνων ἵστημι πρὸς τῷ Α, καὶ ἔστω ὁ Α εἶτα ἀποστήσας τὴν διόπτραν ἀπὸ τοῦ Α τοσοῦτον, ἐφʼ ὅσον δυνάμεθα ὁρᾶν τὸν ΑΓ κανόνα, ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τῷ Β, ἐπιστρέφω τὸν ἐπ᾿ ἄκρῳ τῷ στυλίσκῳ, ἐν ᾧ ἐστὶ τὰ ὑάλινα κυλίνδρια, ἄχρις ἂν ἐπʼ εὐθείας γένηται ὁ πλάγιος κανὼν τῷ ΑΓ. εἶτα ἐπιστρέψας τὰ κοχλίδια ἐν τῷ κανόνι | ἀνάγω τὰς λεπίδας, ἄχρις ἂν αἱ ἐν αὐταῖς ἀνατομαὶ γένωνται κατὰ τὰς ἐν τοῖς ὑαλίνοις γραμμάς, ἃς ποιεῖ ἡ τοῦ ὕδατος ἐν αὐτοῖς ἐπιφάνεια· καὶ κατασταθέντων οὕτως τῶν λεπιδίων διὰ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀνατομῶν διοπτεύω θεωρῶν τὸν ΑΓ κανόνα, τῆς ἀσπιδίσκης μετεωριζομένης ἢ ταπεινουμένης, ἄχρις ἂν φανῇ ἡ μέση τοῦ λευκοῦ καὶ μέλανος χρώματος γραμμή. καὶ μενούσης τῆς διόπτρας ἀκινήτου μεταβὰς ἐκ τοῦ ἑτέρου μέρους διοπτεύω διὰ τῶν ἀνατομῶν, ἀποστήσας ἀπὸ τῆς διόπτρας τὸν ἕτερον κανόνα τοσοῦτον ὥστε βλέπεσθαι· καὶ πάλιν χαλωμένης τῆς ἑτέρας ἀσπιδίσκης θεωρῶ τὴν ἐν αὐτῇ μέσην τῶν χρωμάτων γραμμήν. ἔστω οὖν ὁ δεύτερος κανὼν ὁ ∠Ε, διόπτρα δὲ ἡ Ζ, τὰ δὲ εἰλημμένα σημεῖα διὰ τῆς διόπτρας τὰ Γ, Ε· καθ᾿ ὃ δὲ ἐπίκειται ὁ ∠Ε κανὼν τῷ ἐδάφει, ἔστω τὸ ∠. ἐμέτρησα οὖν ἑκατέραν τῶν ΑΓ, ∠Ε· καὶ ἔστω ἡ μὲν ΑΓ ηὑρημένη πηχῶν ϛ, ἡ δὲ ∠Ε πηχῶν β. ἀπεγραψάμην οὖν δύο στίχους, ἐν μὲν τῷ ἑνὶ ἐπιγράψας καταβάσεως, ⟨ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ ἀναβάσεως⟩, ὡς ὑπογέγραπται· καὶ τοὺς μὲν ἓξ πήχεις ἐν τῷ τῆς καταβάσεως στίχῳ σημειοῦμαι, τοὺς δὲ δύο ἐν τῷ τῆς ἀναβάσεως. καὶ μένοντος τοῦ ∠Κ κανόνος μετατίθημι τὴν διόπτραν· καὶ ἔστω πρὸς τῷ Κ· καὶ ἐπιστρέφω τὸν [∠Ε] κανόνα, ἄχρις ἂν πάλιν ἴδω διὰ τοῦ πλαγίου κανόνος τὸν ∠Ε κανόνα. καὶ καταστήσας τά [τε] λεπίδια τίθημι τὸν ΑΓ κανόνα ἔμπροσθεν τῆς διόπτρας, τουτέστιν ἐπὶ τὰ ἕτερα μέρη τοῦ ∠Ε κανόνος. καὶ πάλιν ἀκινήτου τῆς διόπτρας οὔσης καθίστημι τὴν ἀσπιδίσκην ἐπ᾿ εὐθείας ταῖς ἀνατομαῖς, καὶ ἔστω τὰ πρὸς ταῖς ἀσπιδίσκαις σημεῖα ἐπὶ τῶν κανόνων τὰ Η, Θ. πάλιν οὖν τὸ μὲν ἀπὸ τοῦ Η διάστημα ἄχρι τοῦ ἐδάφους σημειοῦμαι εἰς τὸν τῆς καταβάσεως στίχον, τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ Θ εἰς τὸν τῆς ἀναβάσεως· καὶ ἔστωσαν μὲν καταβάσεως πήχεις τέσσαρες, ἀναβάσεως δὲ πήχεις δύο. καὶ πάλιν μένοντος τοῦ πρὸς τῷ Θ κανόνος μετατίθημι τὴν διόπτραν καὶ τὸν ἕτερον κανόνα ⟨καὶ⟩ καταστήσας, ὡς προείρηται, ἐπʼ εὐθείας τάς τε ἀσπιδίσκας καὶ τὰς ἀνατομὰς λαμβάνω [καὶ] ἐπὶ τῶν κανόνων σημεῖα τὰ Λ, Μ. | καὶ πάλιν τὸ μὲν πρὸς τῷ Λ μέτρον καταβάσεως ἔσται, τὸ δὲ πρὸς τῷ Μ ἀναβάσεως· ἔστω οὖν καταβάσεως πῆχυς εἷς, ἀναβάσεως δὲ πήχεις τρεῖς. πάλιν οὖν μένοντος τοῦ πρὸς τῷ Μ κανόνος μετακείσθω ἥ τε διόπτρα καὶ ὁ ἕτερος κανών. ἡ δὲ διὰ τῆς διόπτρας ἔστω εὐθεῖα ἡ ΞΟ, καὶ πρὸς μὲν τῷ Ξ καταβάσεως ἔστωσαν πήχεις τέσσαρες, πρὸς δὲ τῷ Ο ἀναβάσεως πήχεις δύο. εἶθ ἑξῆς τὰ αὐτὰ γινέσθω, ἄχρις ἂν ἐπὶ τὸ Β παραγενώμεθα· καὶ ἔστω διόπτρα μὲν ἡ Τ, ἡ δὲ διὰ τῶν ἀνατομῶν εὐθεῖα ἡ ΡΣ· καὶ καταβάσεως μὲν πήχεις ε, ἀναβάσεως δὲ πήχεις τρεῖς. εἶτα διόπτρα μὲν ἡ Χ, εὐθεῖα δὲ ἡ ΥΦ· καὶ καταβάσεως πῆχυς εἷς, ἀναβάσεως δὲ πήχεις τρεῖς. εἶτα διόπτρα μὲν ἡ ϛ, εὐθεῖα δὲ ἡ ΨΩ· καὶ καταβάσεως πήχεις δύο, ἀναβάσεως δὲ πήχεις τρεῖς. πάλιν διόπτρα μὲν ἡ Α, εὐθεῖα δὲ ἡ 𝔮Ϡ· καὶ καταβάσεως μὲν πήχεις ε, ἀναβάσεως ⟨δὲ⟩ πήχεις γ. εἶτα διόπτρα μὲν ἔστω ἡ ∠, εὐθεῖα δὲ ἡ καταβάσεως ϛ δ α δ ε α β ε β γ λγ ἀναβάσεως β β γ β γ γ γ γ α α κγ ,Β ,Γ. καὶ καταβάσεως μὲν πήχεις β,. ἀναβάσεως δὲ πῆχυς εἷς. καὶ πάλιν διόπτρα μὲν ἡ Ζ, εὐθεῖα δὲ ἡ ΕΒ· καὶ καταβάσεως μὲν πήχεις τρεῖς, ἀναβάσεως δὲ πῆχυς α. ὁ δὲ τελευταῖος κανὼν κείσθω πρὸς αὐτῇ τῇ τοῦ ὕδατος ἐπιφανείᾳ. Τῶν οὖν ἀριθμῶν σεσημειωμένων ἐν τοῖς εἰρημένοις στίχοις συντίθημι πάντας τοὺς τῆς καταβάσεως ἀριθμούς· εἰσὶ δὲ λγ· ὁμοίως καὶ τοὺς τῆς ἀναβάσεως· εἰσὶ δὲ κγ· ὥστε ὑπεροχὴ πήχεις ι. ἐπεὶ οὖν ὁ τῆς καταβάσεως ἀριθμός, τουτέστιν ὁ ἐπὶ τὰ μέρη τοῦ τόπου, εἰς ὃν θέλομεν ἄγειν τὸ ὕδωρ, μείζων ἐστὶν, κατενεχθήσεται τὸ ὑγρόν· καὶ ἔσται μετεωρότερον τοῦ πρὸς τῷ Α πήχεις δέκα. εἰ δʼ ἴσοι γεγόνασιν ἀριθμοί, ἰσοϋψῆ ὑπῆρχε τὰ Α, Β σημεῖα, τουτέστιν ἐν ἑνὶ ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῷ ὁρίζοντι· καὶ οὕτως δὲ δυνατὸν κατάγεσθαι τὸ ὕδωρ. εἰ δʼ ἐλάττων ἦν ὁ τῆς καταβάσεως ἀριθμός, ἀδύνατον αὐτοματίσαι τὸ ὕδωρ· ἀντλήματος ἄρα προσδεόμεθα. ἡ δʼ ἄντλησις γίνεται, εἰ μὲν πολὺ ταπεινότερος ἦν ὁ τόπος, διὰ πολυκαδίας ἢ τῆς καλουμένης ἁλύσεως· εἰ δʼ ὀλίγον, ἤτοι διὰ κοχλιῶν ἢ διὰ τῶν παραλλήλων τυμπανίων. καὶ τοὺς μέσους δὲ τόπους, διʼ ὧν | ἀνεκρίναμεν ἄγειν τὸ ὕδωρ, ἐπισκεψόμεθα, πῶς πρὸς ἀλλήλους τε καὶ τοὺς ἐξ ἀρχῆς τόπους ἔχουσι διὰ τῆς αὐτῆς μεθόδου, ὑπολαβόντες τοὺς εἰρημένους μέσους τόπους εἶναι τοὺς ἐξ ἀρχῆς δοθέντας· κατʼ οὐδὲν γὰρ διοίσει. δεῖ δὲ καὶ ἐκλογισάμενον πᾶν τὸ μῆκος ἐπισκέψασθαι ἐν τῷ σταδίῳ, πόσον κλίμα γενήσεται τοῦ παντὸς κλίματος· καὶ οὕτως εἰς τοὺς μέσους τόπους σημεῖα καὶ ὅρους [καὶ] ἐπιγραφὰς ἔχοντας συγχωννύειν ἢ προσανοικοδομεῖν πρὸς τὸ τοὺς ἐργαζομένους ἐν μηδενὶ πλανᾶσθαι. ἀχθήσεται δὲ τὸ ὑγρὸν οὐ διὰ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ, δι᾿ ἧς καὶ τὸ κλίμα ἐπέγνωμεν, ἀλλὰ δι᾿ ἑτέρας εὐθετούσης πρὸς τὸ ὑδραγώγιον. πολλάκις γὰρ ἐμποδὼν ἵσταταί τι, ἢ ὄρος σκληρότερον ἢ μετεωρότερον ἢ χαῦνοι τόποι ἢ θειώδεις ἢ τοιοῦτοί τινες τόποι βλάπτοντες τὸ ὕδωρ. τοιούτοις ὅταν περιτύχωμεν, ἐκνεύσομεν, ὥστε κατὰ μηδὲν βλάπτεσθαι τὴν τοῦ ὕδατος ἀγωγήν. ἕνεκα δὲ καὶ τοῦ μὴ μακροτέραν ὁδὸν φερόμενον τὸ ὕδωρ εἰς μείζονα δαπάνην ἐκπίπτειν δείξομεν ἑξῆς, ὡς δυνατὸν ἔσται τὴν ἐπὶ τὰ δύο σημεῖα ἐπιζευγνυμένην εὐθεῖαν εὑρίσκειν· αὕτη γὰρ ἐλαχίστη ἐστὶν πασῶν τῶν τὰ αὐτὰ πέρατα ἐχουσῶν γραμμῶν (Archimed. de sph. et cyl. l post. 1 t. I p. 8, 23 Heib.). εἶτα ὅταν ἐν ταύτῃ τῇ ὁρισθείσῃ ἐμπέσῃ ⟨τι⟩ τῶν εἰρημένων ἀτόπων, τότε ἐκεῖνο ἐκνεύσομεν.
77.
Verilen bir noktadan, görünmeyen başka bir verilen noktaya, aradaki uzaklık ne kadar olursa olsun, dioptra yardımıyla bir doğru çizmek. Verilen iki nokta A ve B olsun. Birbirine dik düzlemlerde nişan alabilecek biçimde kurulmuş dioptra A'ya konsun ve dioptra aracılığıyla düzlemde istediğimiz uzunlukta bir AG doğrusu alınsın. Dioptra G'ye götürülsün ve AG'ye dik, uzunluğu ne olursa olsun bir GD çizilsin. Aynı şekilde dioptra D'ye götürülsün ve GD'ye dik, uzunluğu ne olursa olsun DE çizilsin. Yine dioptra E'ye götürülsün ve dik EZ çizilsin; Z de aynı şekilde rastgele alınsın. ZE'ye dik ZH çizilip rastgele H, ZH'ye dik HTh çizilip rastgele Th, HTh'ye dik ThK çizilip rastgele K alınsın; ThK'ye de dik KL çizilsin. Bu, B noktası görününceye kadar sürdürülsün. Böyle olsun; dioptra KL boyunca, üzerindeki öbür doğrultudan B görününceye kadar kaydırılsın. Dioptra L'deyken B görünsün. Nişan alırken bir yandan da papirüse ya da bir levhaya nişan almanın şeklini, yani doğruların kırılışlarını çizeceğiz ve her birinin uzunluğunu da üzerine yazacağız. Örnek olsun diye AG 20 arşın, GD 22, DE 16, EZ 30, ZH 14, HTh 12, ThK 60, KL 8, LB de 50 arşın bulunmuş olsun.
Bunlar böyleyken AG'ye dik çizilmiş bir AM düşünülsün; LB, KTh, ZH ve ED, M, N, X ve O'ya kadar; EZ, HTh ve GD de P, R ve S'ye kadar uzatılsın. Bu durumda yazılı sayılara göre AO 22 arşın olacaktır, çünkü GD de öyledir; OX 30, çünkü EZ de öyledir; XN 12, çünkü HTh de öyledir; MN 8, çünkü KL de öyledir. Dolayısıyla bütün AM 72 arşın olacaktır. Yine MS 20 arşın olacaktır, çünkü AG de öyledir; PS 16, çünkü DE de öyledir; PR 14, çünkü ZH de öyledir. Öyleyse geriye kalan RS 2 arşın, bütün RM de 22 arşın olacaktır. Yine RL 60 arşın olacaktır, çünkü KTh de öyledir; bunun PR kısmı 14 arşındır; öyleyse geriye kalan LP 46 arşındır. Bütün LB 50 arşındır; öyleyse geriye kalan PB 4 arşın, BR de 10 arşındır. RM 22 arşın olduğundan bütün MB 32 arşın olacaktır. AM de 72 arşındır; öyleyse AM'nin MB'ye oranı 72'nin 32'ye oranıdır.
Bu oran bulununca AM üzerinde AT, diyelim ki 9 arşın alınsın ve buna dik TY çizilsin. 72'nin 32'ye oranı neyse, AT'nin, yani 9 arşının başka bir uzunluğa oranı o olsun; bu uzunluk 4 arşın çıkar. TY 4 arşın alınsın; böylece Y, A ile B'yi birleştiren doğru üzerinde olacaktır. Yine YT'ye dik YPh çizilip, diyelim ki 18 arşın alınsın; buna dik PhKh çizilsin. 72'nin 32'ye oranı neyse, 18 arşının başka bir uzunluğa oranı o olsun; bu 8 çıkar. PhKh 8 arşın alınsın; Kh de A ile B'yi birleştiren doğru üzerinde olacaktır. Aynı şekilde dioptrayla dikler çizip aynı oranı uygulayarak, aranan AB doğrusu üzerinde art arda noktalar elde ederiz.
ζ. Ἀπὸ τοῦ δοθέντος σημείου ἐπὶ τὸ δοθὲν σημεῖον, ἀθεώρητον ὑπάρχον, εὐθεῖαν ἐπιζεῦξαι διὰ διόπτρας, ἡλίκον ἂν τὸ μεταξὺ τῶν σημείων διάστημα. ἔστω γὰρ δοθέντα δύο σημεῖα τὰ Α, Β, καὶ κατεσκευάσθω ἡ διόπτρα ἡ δυναμένη ἐπίπεδα πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλοις διοπτεύειν, καὶ κείσθω πρὸς τῷ Α· καὶ εἰλήφθω διὰ τῆς διόπτρας ἐν τῷ ἐπιπέδῳ εὐθεῖα ἡ ΑΓ, ἡλίκην ἂν βουλώμεθα τῷ μεγέθει. καὶ μετακείσθω ἡ διόπτρα ⟨πρὸς τῷ Γ, καὶ τῇ ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ Γ∠, ἡλίκη ἂν ᾖ τῷ μεγέθει. καὶ ὁμοίως μετακείσθω ἡ διόπτρα⟩ πρὸς τῷ ∠, καὶ τῇ Γ∠ πρὸς ὀρθὰς | ἡ ∠Ε, ἡλίκη ἂν τῷ μεγέθει. καὶ πάλιν μετακείσθω ἡ διόπτρα πρὸς τῷ Ε, καὶ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΕΖ· καὶ ὁμοίως τυχὸν εἰλήφθω τὸ Ζ. καὶ τῇ ΖΕ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΖΗ, καὶ τυχὸν τὸ Η· καὶ τῇ ΖΗ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΗΘ, καὶ τυχὸν τὸ Θ καὶ τῇ ΗΘ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΘΚ, καὶ τυχὸν τὸ Κ· καὶ τῇ ΘΚ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΚΛ· καὶ τοῦτο γινέσθω, ἄχρις ἂν ὀφθῇ τὸ Β σημεῖον. γεγονέτω, καὶ παραγέ[γενή]σθω ἡ διόπτρα ἐπὶ τῆς ΚΛ, ἕως οὗ διὰ τῆς ἑτέρας ἐ⟨ν⟩ αὐτῇ εὐθείας φανῇ τὸ Β. πεφηνέτω οὔσης τῆς διόπτρας κατὰ τὸ Λ. ἅμα δὴ διοπτεύοντες γράψομεν ἐν χάρτῃ ἢ δέλτῳ τό τε σχῆμα τοῦ διοπτρισμοῦ, τουτέστιν τὰς κλάσεις τῶν εὐθειῶν, καὶ ἔτι τὰ μεγέθη ἑκάστης αὐτῶν ἐπιγράψομεν. ἔστω οὖν ἡ μὲν ΑΓ πηχῶν εὑρημένη λόγου χάριν κ· ἡ δὲ Γ∠ πηχῶν κβ ἡ δὲ ∠Ε πηχῶν ιϛ· ἡ δὲ ΕΖ πηχῶν λ· ἡ δὲ ΖΗ πηχῶν ιδ ἡ δὲ ΗΘ πηχῶν ιβ· ἡ δὲ ΘΚ πηχῶν ξ· ἡ δὲ ΚΛ πηχῶν η· ἡ δὲ ΛΒ πηχῶν ν. τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων νενοήσθω τῇ ΑΓ πρὸς ὀρθὰς ἠγμένη ἡ ΑΜ καὶ ἐκβεβλημέναι αἱ ΛΒ, ΚΘ, ΖΗ, Ε∠ ἐπὶ τὰ ⟨Μ⟩, Ν, Ξ, Ο· αἱ δὲ ΕΖ, ΗΘ, Γ∠ ἐπὶ τὰ Π, Ρ, Σ. ἔσται ἄρα διὰ τοὺς ἐπικειμένους ἀριθμοὺς ἡ μὲν ΑΟ πηχῶν κβ, ἐπεὶ καὶ ἡ Γ∠ ἡ δὲ ΟΞ λ, ἐκεὶ καὶ ἡ ΕΖ ἡ δὲ ΞΝ ιβ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΗΘ· ἡ δὲ ΜΝ η, ἐπεὶ καὶ ἡ ΚΛ· ὥστε ὅλη ἡ ΑΜ ἔσται πηχῶν οβ. πάλιν δὲ ἔσται ἡ μὲν ΜΣ πηχῶν κ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΑΓ· ἡ δὲ ΠΣ πηχῶν ιϛ, ἐπεὶ καὶ ἡ ∠Ε ἡ δὲ ΠΡ πηχῶν ιδ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΖΗ. λοιπὴ ἄρα ἡ ΡΣ ἔσται πηχῶν β· ὅλη ἄρα ἡ ΡΜ ἔσται πηχῶν κβ. πάλιν δὲ ἔσται ἡ ΡΛ πηχῶν ξ, ἐπεὶ καὶ ἡ ΚΘ ὧν ἡ ΠΡ πηχῶν ιδ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΛΠ πηχῶν μϛ· ὅλη δὲ ἡ ΛΒ πηχῶν ν· λοιπὴ οὗν ἡ ΠΒ πηχῶν δ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΒΡ πηχῶν ι. ἀλλὰ ἡ ΡΜ πηχῶν κβ· ὅλη ἄρα ἡ ΜΒ ἔσται πηχῶν λβ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΑΜ πηχῶν οβ· λόγος ἄρα τῆς ΑΜ ⟨πρὸς τὴν ΜΒ⟩, ὃν ἔχει τὰ οβ πρὸς λβ. τούτου δὲ εὑρεθέντος ἀπειλήφθω ⟨ἐπὶ τῆς ΑΜ⟩ ἡ ΑΤ πηχῶν, εἰ τύχοι, θ, καὶ ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΤΥ· καὶ πεποιήσθω ὡς τὰ οβ πρὸς λβ, ἡ ΑΤ, τουτέστιν οἱ θ πήχεις, πρὸς ἄλλον τινά· γίνεται δὲ πηχῶν δ ⟨ἀπειλήφθω οὖν ἡ ΤΥ πηχῶν δ.⟩ ἔσται οὖν τὸ Υ ἐπὶ τῆς ζευγνυούσης τὰ Α, Β σημεῖα. πάλιν δὲ τῇ ΥΤ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΥΦ, καὶ ἀπειλήφθω, εἰ τύχοι, πηχῶν ιη· καὶ ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΦΧ· καὶ πεποιήσθω | ὡς τὰ οβ πρὸς λβ, οὕτως οἱ ιη πήχεις πρὸς ἄλλον τινὰ· [καὶ] γίνεται δὲ πρὸς η. ἀπειλήφθω οὖν ἡ ΦΧ πηχῶν η· καὶ ἔσται τὸ Χ ἐπὶ τῆς ζευγνυούσης τὰ Α, Β σημεῖα. ὡσαύτως οὖν διὰ τῆς διόπτρας ⟨πρὸς ὀρθὰς⟩ ἄγοντες καὶ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ ποιοῦντες ἕξομεν συνεχῆ σημεῖα ἐπὶ τῆς ζητουμένης εὐθείας τῆς ΑΒ.
88.
Biri yakınımızda, öbürü uzakta iki nokta verildiğinde, uzaktaki noktaya yaklaşmadan aralarındaki yatay uzaklığı bulmak. Verilen iki nokta A ve B olsun; A yakınımızda, B uzakta bulunsun. Yarım daireli dioptra A'ya konsun ve diskin üzerindeki kol B görününceye kadar döndürülsün. Sonra kolun öbür ucuna geçip, öbür parçalar kımıldamadan dururken yarım daireyi eğiyor ve yakın tarafta, A ve B ile aynı doğru üzerinde bulunan bir G noktası alıyorum. Sonra dioptrayla A'dan BG'ye dik AD'yi, G'den de bir başka dik GE'yi çiziyorum ve bunun üzerinde rastgele bir E noktası alıyorum. Dioptrayı E'ye götürüp kolu, içinden B noktası görünecek biçimde ayarladım ve AD üzerinde, B ve E ile aynı doğru üzerinde bulunan bir D noktası aldım. Böylece AD'nin GE'ye paralel olduğu BGE üçgeni ortaya çıkar; öyleyse GE'nin AD'ye oranı, GB'nin BA'ya oranına eşittir. GE'nin AD'ye oranını, önceden gösterildiği gibi ikisinin de yatay uzunluğunu ölçerek bulabilirim. Diyelim ki GE, AD'nin beş katı bulunsun; öyleyse BG de BA'nın beş katı olacaktır, dolayısıyla GA, AB'nin dört katıdır. AG'nin yatay uzunluğunu ölçebilirim; böylece AB'nin yatay uzunluğunun ne kadar olduğu da bulunabilir.
η. Δύο σημείων δοθέντων, οὗ μὲν πρὸς ἡμᾶς, οὗ δὲ πόρρω, τὸ μεταξὺ αὐτῶν διάστημα λαβεῖν τὸ πρὸς διαβήτην, μὴ προσεγγίσαντα τῷ πόρρω σημείῳ. ἔστω τὰ δοθέντα δύο σημεῖα τὰ Α, Β· καὶ τὸ μὲν Α πρὸς ἡμᾶς, τὸ δὲ Β πόρρω κείσθω· ἡ δὲ διόπτρα ἡ τὸ ἡμικύκλιον ἔχουσα πρὸς τῷ Α· καὶ ἐπεστράφθω ὁ κανὼν ὁ ἐπὶ τῷ τυμπάνῳ, ἄχρις ἄν φανῇ τὸ Β. εἶτα ἀντιπεριστὰς ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος τοῦ κανόνος ἀνανεύω τὸ ἡμικύκλιον, τῶν ἄλλων ἀκινήτων μενόντων, καὶ λαμβάνω σημεῖον ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς μέρεσι τὸ Γ ἐπ᾿ εὐθείας τοῖς Α, Β κείμενον. εἶτα τῇ ΒΓ ἀπὸ τοῦ Α πρὸς ὀρθὰς ἄγω διὰ τῆς διόπτρας τὴν Α∠, καὶ ἑτέραν ἀπὸ τοῦ Γ διὰ τῆς διόπτρας τὴν ΓΕ, καὶ ἔλαβον ἐπ᾿ αὐτῆς τυχὸν τὸ Ε· καὶ μεταθεὶς τὴν διόπτραν πρὸς τὸ Ε κατέστησα τὸν κανόνα, ὥστε δι᾿ αὐτοῦ φανῆναι τὸ Β σημεῖον, καὶ ἕτερον ἐπὶ τῆς Α∠ τὸ ∠ ἐπ᾿ εὐθείας τοῖς Β, Ε. γίνεται δὴ τρίγωνον τὸ ΒΓΕ παράλληλον ἔχον τὴν Α∠ τῇ ΓΕ ἔστιν ἄρα ὡς ἡ ΓΕ πρὸς Α∠, οὕτως ἡ ΓΒ πρὸς ΒΑ ἐχ[έτ]ω δὲ τὸν τῆς ΓΕ πρὸς Α∠ λόγον ἐπιγνῶναι ἑκατέραν αὐτῶν μετρήσας πρὸς διαβήτην, ὡς προδέδεικται. ἔστω οὖν, εἰ τύχοι, εὑρημένη πενταπλῆ ἡ ΓΕ τῆς Α∠· ἔσται ἄρα ἡ ΒΓ τῆς ΒΑ πενταπλῆ· ἡ ἄρα ΓΑ τῆς ΑΒ τετραπλῆ. ἔχω δὲ μετρῆσαι τὴν ΑΓ πρὸς διαβήτην· ὥστε δυνατὸν εὑρεθῆναι καὶ τὴν ΑΒ πρὸς διαβήτην, ἡλίκη ἐστίν.
99.
Bir kıyısında durarak bir ırmağın en dar genişliğini bulmak. Irmağın kıyıları AB ile GD olsun. Dioptrayı GD kıyısına, diyelim E noktasına kurdum ve kolu, içinden GD kıyısı üzerinde bir D noktası görününceye kadar döndürdüm. Kolu çevirerek dioptrayla ED'ye dik EZ'yi çizdim. Sonra yarım daireyi, kol aracılığıyla AB kıyısı üzerinde bir nokta görününceye kadar eğiyorum. Görünen nokta Z olsun; ırmağın en dar genişliği EZ olacaktır, çünkü kıyıları paralel düşünürsek EZ iki kıyıya da dik gibidir. Yukarıda öğrendiğimiz gibi E'den [Z'ye] olan yatay uzaklık bulunsun; bunu ırmağın en dar genişliği olarak bildiririz.
θ. Ποταμοῦ πλάτος τὸ ἐλάχιστον λαβεῖν, πρὸς τῇ μιᾷ ὄχθῃ ὄντας. ἔστωσαν αἱ τοῦ ποταμοῦ ὄχθαι αἱ ΑΒ, Γ∠. στήσας οὖν τὴν διόπτραν πρὸς | τῇ Γ∠ ὄχθῃ, ὡς ἐπὶ τὸ Ε, ἐπέστρεψα τὸν κανόνα, ἄχρις ἂν φανῇ δι᾿ αὐτοῦ σημεῖον ἐπὶ τῆς Γ∠ ὄχθης τὸ ∠. καὶ τῇ Ε∠ διὰ τῆς διόπτρας πρὸς ὀρθὰς ἤγαγον τὴν ΕΖ ἐπιστρέψας τὸν κανόνα. εἶτα ἐγκλίνω τὸ ἡμικύκλιον, ἄχρις ἄν ἐπὶ τῆς ΑΒ ὄχθης φανῇ τι σημεῖον διὰ τοῦ κανόνος. πεφηνέτω τὸ Ζ· ἔσται δὴ τὸ ἐλάχιστον πλάτος τοῦ ποταμοῦ τὸ ΕΖ· ἡ γὰρ Ε ὡσανεὶ κάθετός ἐστιν ἐπ᾿ ἀμφοτέρας τὰς ὄχθας, εἴπερ παραλλήλους αὐτὰς ἐννοοίμεθα. ὡς οὖν ἐμάθομεν ἐπάνω, εἰλήφθω τὸ ἀπὸ τοῦ Ε διάστημα ἐπὶ τὸ τὸ πρὸς διαβήτην, ὃ καὶ ἀποφανούμεθα ἐλάχιστον εἶναι τοῦ ποταμοῦ πλάτος.
1010.
Uzakta görünen iki nokta verildiğinde, aralarındaki yatay uzaklığı ve ayrıca konumlarını bulmak. Verilen iki nokta A ve B olsun. Dioptra yakın tarafta, G'de kurulsun ve kol, içinden A noktası görününceye kadar döndürülsün; kolun doğrultusundaki doğru AG'dir. Buna dioptrayla dik GD'yi çizdim ve dioptrayı bunun üzerinde, kolun dik konumundan B noktası görününceye kadar kaydırıyorum. Dioptra E'ye gelmiş olsun; öyleyse BE, GD'ye diktir; dolayısıyla AG, BE'ye paraleldir. G'den A'ya olan uzaklığı yukarıda öğrendiğimiz gibi ölçüyorum, E'den B'ye olanı da. GA uzaklığı BE'ye eşitse, GE uzaklığının da AB'ye eşit olduğunu bildiririm; GE'yi ise ölçebiliriz, çünkü bizim tarafımızdadır. Eşit olmasın da, diyelim ki BE uzaklığı GA'dan 20 arşın kısa olsun. E'den, BE doğrultusunda bizim tarafımızda 20 arşınlık EZ'yi aldım. Böylece AG, BZ'ye uzunlukça eşit olacaktır; ona paralel de olduğundan AB de GZ'ye hem eşit hem paraleldir. GZ'yi ölçebiliriz; dolayısıyla AB'yi de. Konumunu da bulduğumuz açıktır, çünkü ona paralel olan doğruyu bulduk.
A ile B arasındaki uzaklığı başka bir yolla da bulmak mümkündür. Dioptrayı dilediğim bir noktaya, diyelim G'ye kurdum; dioptrayla GA'yı, aynı şekilde GB'yi aldım ve GA ile GB'nin her birini ölçtüm. G'den başlayarak GA'nın bir parçasını, diyelim onda birini, GD olarak, GB'nin de aynı parçasını GE olarak aldım. D ile E'yi birleştiren doğru da AB'nin onda biri olacak ve ona paralel olacaktır. DE bizim tarafımızda olduğu için onu ölçebilirim; öyleyse AB'nin hem konumunu hem uzunluğunu bilirim.
AB uzaklığını bir başka yolla da bulmak mümkündür. Dioptrayı G'ye kurdum ve AG'nin bir parçası olan GD'yi AG'nin uzantısında aldım; aynı şekilde BG'nin aynı parçası olan GE'yi de BG'nin uzantısında aldım. ED de AB'nin aynı parçası olacak ve ona paralel olacaktır. DE'yi ölçmek mümkündür; böylece AB'nin konumu da uzunluğu da bulunmuş olur.
ι. Δύο δοθέντων σημείων πόρρω ὁρωμένων εὑρεῖν τὸ μεταξὺ διάστημα αὐτῶν τὸ πρὸς διαβήτην καὶ ἔτι τὴν θέσιν. ἔστω τὰ δοθέντα δύο σημεῖα τὰ Α, Β· καὶ καθεστάσθω ἡ διόπτρα ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς μέρεσιν πρὸς τῷ Γ καὶ ἐπεστράφθω ὁ κανὼν, ἄχρις ἂν δι᾿ αὐτοῦ φανῇ τὸ Α σημεῖον· εὐθεῖα ἄρα ἐστὶν ἡ διὰ τοῦ κανόνος ἡ ΑΓ. ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς ἤγαγον διὰ τῆς διόπτρας τὴν Γ∠, καὶ παράγω ἐπ᾿ αὐτῆς τὴν διόπτραν, ἄχρις ἂν διὰ ⟨τῆς πρὸς ὀρθὰς θέσεως⟩ τοῦ κανόνος φανῇ τὸ Β σημεῖον. τετυχέτω οὖν ἡ διόπτρα πρὸς τὸ Ε ἡ ἄρα ΒΚ τῇ Γ∠ πρὸς ὀρθάς ἐστιν· παράλληλος ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΓ τῇ ΒΕ. μετρῶ οὖν τὸ ἀπὸ τοῦ Γ διάστημα ἐπὶ τὸ Α, ὡς ἐμάθομεν ἐπάνω, καὶ πάλιν τὸ ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τὸ Β. καὶ εἰ μὲν ἴσον ἐστὶν τὸ ΓΑ διάστημα τῷ ΒΕ, ἀποφανοῦμαι καὶ τὸ ΓΕ διάστημα ἴσον τῷ ΑΒ· δυνάμεθα δὲ τὸ ΓΕ μετρῆσαι, ἐν γὰρ τοῖς πρὸς ἡμᾶς ἐστι μέρεσι. μὴ ἔστω δὲ ἴσον, ἀλλ᾿ ἔστω ἔλασσον τὸ ΒΕ διάστημα τοῦ ΓΑ, εἰ τύχοι, πήχεσι κ· ἀπέλαβον οὖν ἀπὸ τοῦ Ε ἐπὶ τῆς ΒΕ ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς πήχεις κ τὴν ΕΖ. ἔσται δὴ ἴση ἡ ΑΓ τῇ ΒΖ τῷ μεγέθει· ἔστιν δὲ καὶ πάραλληλος αὐτῇ· ὥστε καὶ ἡ ΑΒ τῇ ΓΖ ἴση τέ ἐστι καὶ παράλληλος. δυνάμεθα δὲ μετρῆσαι τὴν ΓΖ, ὥστε καὶ τὴν ΑΒ· καὶ φανερόν, ὅτι καὶ τὴν θέσιν, τὴν γὰρ παράλληλον αὐτῆς, εὕραμεν. Δυνατὸν δέ ἐστι καὶ ἄλλως λαβεῖν τὸ μεταξὺ τῶν Α, Β διάστημα. ἔστησα τὴν διόπτραν ἐφ᾿ οὗ βούλομαι σημείου· ἔστω δὴ τοῦ Γ. καὶ ἔλαβον διὰ τῆς διόπτρας τὴν ΓΑ, καὶ ὁμοίως ἑτέραν τὴν ΓΒ, καὶ ἐμέτρησα ἑκατέραν τῶν ΓΑ, ΓΒ καὶ ἔλαβον ἀπὸ τοῦ Γ μέρος τι τῆς ΓΑ, οἱονεὶ | δέκατον, τὴν ∠Γ, καὶ τὸ αὐτὸ μέρος τῆς ΓΒ, τὴν ΓΕ ἔσται δὴ καὶ· ἡ ⟨τὰ⟩ ∠, Ε ἐπιζευγνύουσα μέρος ⟨δέκατον⟩ τῆς ΑΒ καὶ παράλληλος αὐτῇ. δύναμαι ⟨δὲ⟩ μετρῆσαι τὴν ∠Ε ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς μέρεσιν οὖσαν· ἔχω ἄρα καὶ τῆς ΑΒ καὶ τὴν θέσιν καὶ τὸ μέγεθος. Δυνατὸν δέ ἐστιν καὶ ἄλλως τὸ ΑΒ διάστημα λαβεῖν. ἔστησα τὴν διόπτραν πρὸς τῷ Γ καὶ ἔλαβον τῆς ΑΓ μέρος ⟨τι⟩, τὴν δὴ Γ∠, ἐπʼ εὐθείας τῇ ΑΓ καὶ ὁμοίως τῆς ΒΓ τὸ αὐτὸ μέρος τὴν ΓΕ, ἐπʼ εὐθείας τῇ ΒΓ. ἔσται δὴ καὶ ἡ Ε∠ τὸ αὐτὸ μέρος τῆς Α Β καὶ παράλληλος αὐτῇ. δυνατὸν δὲ μετρῆσαι τὴν ∠Ε ὥστε εὕρηται τῆς ΑΒ ἡ θέσις καὶ τὸ μέγεθος.
1111.
Verilen bir doğruya, ne doğruya ne de ucuna yaklaşmadan, ucundan bir dik çizmek. Verilen doğru A ile B noktalarını birleştiren doğru, dikin çizileceği nokta da A olsun. Öğrendiğimiz gibi AB'nin konumu bizim tarafımızdaki yerlerde bulunsun; bu GD doğrusu olsun. Dioptrayı, kolu hep GD üzerindeki bir noktaya bakacak biçimde tutarak GD doğrusu boyunca kaydırıyorum; ta ki kol dik konuma çevrildiğinde A noktasını görsün. Dioptra E noktasına gelmiş olsun; AE dik olacaktır.
ια. Τῇ δοθείσῃ εὐθείᾳ πρὸς ὀρθὰς ἀγαγεῖν ἀπὸ τοῦ πέρατος αὐτῆς, μὴ προσεγγίσαντα μήτε τῇ εὐθείᾳ μήτε τῷ πέρατι. ἔστω ἡ μὲν δοθεῖσα εὐθεῖα ἡ ἐπὶ τὰ Α, Β σημεῖα ἐπιζευγνυμένη· ἀφʼ οὗ δὲ δεῖ τὴν πρὸς ὀρθὰς ἀγομένην εὑρεῖν, ἔστω τὸ Α. εὑρήσθω ἡ θέσις τῆς ΑΒ ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς τόποις, ὡς ἐμάθομεν· καὶ ἔστω ἡ Γ∠ εὐθεῖα. παράγω οὖν τὴν διόπτραν ἐπὶ τῆς Γ∠ εὐθείας διατηρῶν τὸν κανόνα ἀεὶ ἀποβλέποντα σημείῳ τινὶ τῶν ἐπὶ τῆς Γ∠, ἄχρις ἂν ἐπιστραφεὶς ἐπὶ τὴν πρὸς ὀρθὰς θέσιν ἴδῃ τὸ Α σημεῖον. τετυχέτω οὖν ἡ διόπτρα πρὸς τὸ Ε σημεῖον· ἔσται δὴ πρὸς ὀρθὰς εἶναι τὴν ΑΕ.
1212.
Görünen bir noktadan, ona yaklaşmadan, bizim bulunduğumuz yerden geçen ve ufka paralel olan düzleme indirilen dikmeyi bulmak. Verilen yüksek nokta A, bizim bulunduğumuz yerden geçen düzlem de B'den geçen düzlem olsun. Dioptra B'ye konsun; küçük sütun BG, nişan aldığımız hareketli kol da DGE olarak düşünülsün. Kol, içinden A görününceye kadar hareket ettirilsin. Kol kımıldamadan dururken, dioptra ile A noktası arasına yükseklikleri farklı iki çubuk, ZH ile ThK, dik olarak konsun; büyüğü A'ya yakın tarafta olsun. Yer BZThL çizgisi boyunca rastgele bir biçimde uzanıyor, bizim bulunduğumuz yerden geçen ve ufka paralel olan düzlem de BL doğrusu boyunca uzanıyor düşünülsün. DGE kolu kımıldamadan dururken ZH ve ThK çubukları, A noktasıyla aynı doğru üzerinde görününceye kadar kaydırılsın. ZH çubuğu üzerinde [H] noktası, ThK üzerinde de K noktası görülmüş olsun. ZH ile ThK'nin M ve N'ye kadar uzatıldığı, BL'ye paralel HX ile KO'nun da çizildiği düşünülsün.
Z'nin B'den ne kadar yüksek olduğunu düzeçle ölçerek bulmak mümkündür, çünkü B ile Z noktalarının ikisi de yakınımızdadır; böylece ZM'yi bulmak mümkündür, aynı şekilde NTh'yi de. HZ ile KTh'nin her birini de biliyorum; dolayısıyla HM ile KN'nin her birinin ne kadar olduğu, böylece aralarındaki fark olan KX'in ne kadar olduğu da açıktır. HX'in ne kadar olduğunu da biliyoruz, çünkü bu Z ile Th arasındaki yatay uzaklıktır; böylece HX'in XK'ye oranını bulurum. Diyelim ki HX, XK'nin beş katı bulunsun. A'dan bizim bulunduğumuz düzleme, yani BL'ye AORP dikmesi indirilsin; öyleyse KO da OA'nın beş katı olacaktır. KO'nun ne kadar olduğunu bildiğimize göre —çünkü Th ile R arasındaki yatay uzaklıktır—, AO'nun ne kadar olduğunu da bulurum. OP'yi de bilirim, çünkü KN'ye eşittir; böylece bizim bulunduğumuz düzleme dik olan bütün AP'nin ne kadar olduğunu da bulurum.
ιβ. Σημείου ὁρωμένου εὑρεῖν τὴν ἀπʼ αὐτοῦ κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι, μὴ προσεγγίσαντα τῷ ὁρωμένῳ σημείῳ. ἔστω τὸ δοθὲν σημεῖον μετέωρον τὸ A, τὸ δὲ διʼ ἡμῶν ἐπίπεδον διὰ τοῦ Β. κείσθω οὖν ἡ διόπτρα πρὸς τῷ Β· καὶ στυλίσκος μὲν νοείσθω ὁ ΒΓ, ὁ δὲ κινούμενος κανὼν διʼ οὗ διοπτεύομεν ὁ ∠ΓΕ. καὶ κινείσθω, ἄχρις ἂν φανῇ διʼ αὐτοῦ τὸ Α· καὶ μένοντος αὐτοῦ ἀκινήτου, μεταξὺ τῆς διόπτρας καὶ τοῦ Α σημείου ἕτεροι δύο κανόνες ἐγκείσθωσαν οἱ ΖΗ, ΘΚ ὀρθοὶ, ἀνισοϋψεῖς, ὧν ὁ μὲν μείζων ἔστω ἐπὶ τὰ πρὸς τὸ Α μέρη. τὸ δὲ ἔδαφος νοείσθω κατὰ τῆς ΒΖΘΛ γραμμῆς ὡς ἔτυχεν ὑπάρχον· τὸ δὲ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι νοείσθω τὸ κατὰ τῆς ΒΛ εὐθείας. παραγέσθωσαν οὖν οἱ ΖΗ, ΘΚ κανόνες, ἄχρις ἂν ἐ|πʼ εὐθείας φανῶσι τῷ Α σημείφ, μένοντος ἀκινήτου τοῦ ∠ΓΕ κανόνος. τεθεωρήσθω οὖν ἐπὶ μὲν τοῦ ΖΗ κανόνος τὸ σημεῖον, ἐπὶ δὲ τοῦ ΘΚ τὸ Κ. καὶ νενοήσθωσαν ἐκβεβλημέναι αἱ ΖΗ, ΘΚ ἐπὶ τὰ Μ, Ν· καὶ τῷ ΒΛ παράλληλοι ἠγμέναι αἱ ΗΞ, ΚΟ. δυνατὸν δέ ἐστιν ἐπισκέψασθαι τίνι ἐστὶ μετεωρ⟨ότερ⟩ον τὸ Ζ τοῦ Β χωροβατήσαν⟨τα⟩· ἑκάτερον γὰρ τῶν Β, Ζ σημείων πρὸς ἡμᾶς· ὥστε δυνατὸν εὑρεῖν τὴν ΖΜ· ὁμοίως καὶ τὴν ΝΘ. ἔχω δὲ καὶ ἑκατέραν τῶν ΗΖ, ΚΘ, ὥστε φανερόν ἐστιν τῶν ΗΜ, ΚΝ, ἡλίκη ἐστὶν ⟨ἑκατέρα⟩, ὥστε καὶ ἡ ὑπεροχὴ αὐτῶν ἡ ΚΞ ἡλίκη ἐστίν. ἐπιστάμεθα δὲ καὶ ἡλίκη ἐστὶν ἡ ΗΞ τὸ γάρ μεταξὺ τῶν Ζ, Θ διάστημά ἐστιν τὸ πρὸς διαβήτην· ὥστε ἕξω τίνα λόγον ἔχει ἡ ΗΞ πρὸς τὴν ΞΚ. ἔστω οὖν εἰ τύχοι εὑρημένη ἡ ΗΞ τῆς ΞΚ πενταπλῆ. καὶ ἀπὸ τοῦ Α ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐπίπεδον, τουτέστιν ἐπὶ τὴν ΒΛ, κάθετος ἤχθω ἡ ΑΟΡΠ· ὥστʼ ἔσται καὶ ἡ ΚΟ πενταπλῆ τῆς ΟΑ. καὶ ἐπεὶ ἴσμεν ἡλίκη ἐστὶν ἡ ΚΟ — τὸ γὰρ μεταξὺ τῶν Θ, Ρ, διάστημά ἐστιν τὸ πρὸς διαβήτην —, ἕξω ἄρα καὶ τὴν ΑΟ ἡλίκη ἐστίν. ἔχω δὲ καὶ τὴν ΟΠ, ἴση γάρ ἐστι τῇ ΚΝ ὥστε καὶ ὅλην τὴν Α Π, κάθετον οὖσαν ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐπίπεδον, ἕξω ἡλίκη ἐστίν.
1313.
Görünen iki nokta verildiğinde, A ve B noktalarına yaklaşmadan, birinden öbüründen geçen ve ufka paralel olan düzleme indirilen dikmeyi bulmak.
Yukarıda gösterildiği gibi, A'dan bizim bulunduğumuz yerden geçen ve ufka paralel olan düzleme indirilen dikmeyi bulmak mümkündür; bu GA doğrultusunda düşünülsün. Aynı şekilde B'den bu düzleme indirilen dikme de bulunsun; bu BD olsun. A'dan GD'ye paralel bir AE düşünülsün ve BD'yi E'de kessin; aranan dikme BE'dir. Görünen iki noktayı birleştiren doğrunun ne kadar olduğunu bulmanın da mümkün olduğu açıktır. Çünkü birinden öbüründen geçen ufka paralel düzleme indirilen dikme verilmiştir, aralarındaki yatay uzaklık da verilmiştir; bu iki uzaklık da birbirine diktir. Dolayısıyla dik açının karşısındaki kenar, yani verilen noktaları birleştiren doğru da verilmiştir.
İki nokta verildiğinde, noktalara yaklaşmadan, onları birleştiren doğrunun konumunu bulmak.
Verilen noktalar A ve B olsun. Önceden öğrendiğimiz gibi, A ve B'den geçen ve ufka dik olan düzlemin konumunu bulmak mümkündür; yani A ve B noktalarının her birinden ufka paralel düzleme dikmeler indirilip AG ile BD verildiğinde, GD'nin konumunu bulmak mümkündür. Bulunsun ve bu HZ olsun; A'dan GD'ye paralel AE çizilsin; bu HZ'ye de paraleldir. Önceden gösterildiği gibi AE ile BE'nin her biri de verilmiş olacaktır. HZ üzerinde rastgele iki nokta, H ve Z alınsın; Z'de bir çubuk ya da başka bir şey konarak ufka dik bir ZTh dikilsin. Bu DB'ye paraleldir. AE'nin EB'ye oranı neyse, HZ'nin ZTh'ye oranı o olsun; HTh birleştirilince AB'ye paralel olacaktır. Bu, paraleller ve orantılar sayesinde açıktır. Böylece AB'nin konumu bizim tarafımızda bulunmuş olur.
Daha önce öğretilenlerden açıktır ki bir dağ varsa, dağa yaklaşmadan, onun tepesinden bizim bulunduğumuz yerden geçen ve ufka paralel olan düzleme indirilen dikmeyi ve dağın üzerinde bulunup görünen herhangi bir noktadan indirilen dikmeyi bulmak mümkündür. Çünkü görünen her noktadan indirilen dikmeyi bulmayı öğrendik; aynı şekilde dağın üzerinde görünen herhangi bir noktadan, dağın üzerinde bulunan ve görünen başka bir noktadan geçen ufka paralel düzleme indirilen dikmeyi bulmak da mümkündü. Kısacası, herhangi iki nokta verildiğinde aynı şeyleri, yani onlardan indirilen dikmeleri, aralarındaki yatay uzaklığı ve birbirlerine göre konumlarını noktalara yaklaşmadan bulmayı öğrendik.
ιγ. Δύο σημείων ὁρωμένων εὑρεῖν τὴν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς αὐτῶν κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διὰ τοῦ ἑτέρου ἐπίπεδον ἐκβαλλόμενον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι μὴ προσεγγίσαντα τοῖς εἰρημένοις δύο σημείοις τοῖς Α, Β. Δυνατὸν ἄρα ἐστὶν, ὡς ἐπάνω δέδεικται, ⟨ἐπιγνῶναι⟩ τὴν ἀπὸ τοῦ Α κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι· νοείσθω κατὰ τῆς ΓΑ. ὁμοίως δὴ πεπορίσθω καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ Β κάθετος ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι· καὶ ἔστω ἡ Β∠. καὶ διὰ τοῦ Α τῇ Γ∠ παράλληλος νοείσθω ἡ ΑΕ, καὶ τεμνέτω τὴν Β∠ κατὰ τὸ Ε ἡ ἄρα ζητουμένη κάθετός ἐστιν ἡ ΒΕ. καὶ ἔστιν φανερὸν ὅτι δυνατόν ἐστιν εὑρεῖν δύο ὁρωμένων σημείων τὴν ἐπιζευγνύουσαν αὐτὰ εὐθεῖαν | ἡλίκη ἐστίν, ἐπειδήπερ δοθεῖσά ἐστιν ἥ τε ἀπὸ τοῦ ἑτέρου αὐτῶν κάθετος ἀγομένη ἐπὶ τὸ διὰ τοῦ ἑτέρου ἐπίπεδον ἐκβαλλόμενον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι, καὶ ἔτι τὸ μεταξὺ αὐτῶν διάστημα τὸ πρὸς διαβήτην δοθέν ἐστι, τὰ δʼ εἰρημένα διαστήματα πρὸς ὀρθάς ἐστιν ἀλλήλοις· ὥστε καὶ ⟨ἡ⟩ ὑποτείνουσα τὴν ὀρθὴν, ἥτις ἐπὶ τὰ δοθέντα σημεῖα ἐπιζευγνυμένη, δοθεῖσά ἐστιν. Δύο δοθέντων σημείων εὑρεῖν τὴν θέσιν τῆς ἐπιζευγνυούσης αὐτὰ εὐθείας, μὴ προσεγγίσαντα τοῖς σημείοις. ἔστω τὰ δοθέντα σημεῖα τὰ Α, Β· δυνατὸν ἄρα ἐστὶ [τὴν] τοῦ διὰ τῶν Α, Β ἐκβαλλομένου ἐπιπέδου ὀρθοῦ πρὸς τὸν ὁρίζοντα τὴν θέσιν εὑρεῖν, ὡς ἐμάθομεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν· τουτέστιν καθέτου ἀχθείσης ⟨ἀφʼ ἑκατέρου τῶν σημείων Α, Β⟩ ἐπὶ τὸ παρὰ τὸν ὁρίζοντα ἐπίπεδον, δοθεισῶν τῶν ΑΓ, Β ∠, τὴν θέσιν τῆς Γ∠ εὑρεῖν. ηὑρήσθω καὶ ἔστω ἡ ΗΖ, καὶ διὰ τοῦ Α τῇ Γ∠ παράλληλος ἡ ΑΕ ἔστω, ⟨ἣ⟩ καὶ τῇ ΗΖ παράλληλός ἐστι, καὶ ⟨δοθεῖσα⟩ ἔσται λοιπὴ ἑκατέρα τῶν ΑΕ, ΒΕ, ὡς προδέδεικται. εἰλήφθω δὴ ἐπὶ τῆς ΗΖ δύο τυχόντα σημεῖα τὰ Η, Ζ, καὶ ἀπὸ τοῦ Ζ ἀνεστάτω τις ὀρθὴ πρὸς τὸν ὁρίζοντα ἡ ΖΘ κανόνος παρατεθέντος ἢ ἑτέρου τινός. παράλληλος ἄρα ἐστὶ τῇ ∠Β· καὶ πεποιήσθω ὡς ἡ ΑΕ πρὸς ΕΒ, ἡ ΗΖ πρὸς ΖΘ ἐπιζευχθεῖσα ἡ ΗΘ παράλληλος ἔσται τῇ ΑΒ· τοῦτο γὰρ φανερὸν διά τε τὰς παραλλήλους καὶ τὰς ἀναλογίας· πεπόρισται ἄρα ἡ θέσις τῆς ΑΒ ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς μέρεσιν. Ἐκ δὴ τῶν προδεδιδαγμένων φανερόν, ὅτι δυνατόν ἐστιν, ὄρους ὑπάρχοντος, εὑρεῖν τὴν ἀπὸ τῆς κορυφῆς αὐτοῦ κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι, μὴ προσεγγίσαντα τῷ ὄρει, καὶ τὴν ἀφʼ οἱουδηποτοῦν σημείου κειμένου ἐν τῷ ὄρει καὶ ὁρωμένου [τὴν] ἀγομένην κάθετον εὑρεῖν· ἐπειδήπερ ἐμάθομεν τὴν ἀπὸ παντὸς σημείου ὁρωμένου κάθετον πορίσασθαι, καὶ ὁμοίως δυνατὸν ἦν ⟨τὴν⟩ ἀπὸ παντὸς ⟨σημείου⟩ ὁρωμένου ἐν τῷ ὄρει κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διʼ ἑτέρου σημείου ἐν τῷ ὄρει κειμένου καὶ ὁρωμένου ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι. ἁπλῶς γὰρ δύο σημείων δοθέντων οἱωνδηποτοῦν τὰ αὐτὰ ἐμάθομεν πορίσασθαι, τουτέστιν τάς τε ἀγομένας ἀπʼ αὐτῶν καθέτους | καὶ ⟨τὸ⟩ μεταξὺ αὐτῶν διάστημα τό γε πρὸς διαβήτην, καὶ ὡς ἔχει θέσεως, μὴ προσιόντα τοῖς σημείοις.
1414.
Bir çukurun derinliğini bulmak; yani derinlikteki bir noktadan, bizim bulunduğumuz yerden ya da başka bir noktadan geçen ve ufka paralel olan düzleme indirilen dikmenin uzunluğunu bulmak.
Verilen çukur ABGD, derinliğindeki nokta B olsun. Dioptra D'ye ya da başka bir noktaya konsun; E'ye konmuş olsun ve ayağı EZ olsun; üzerindeki, nişan aldığımız kol da HTh olsun. Kol, içinden B noktası görününceye kadar eğilsin. Yerin yüzeyi DEKLM çizgisi boyunca, bizim bulunduğumuz yerden geçen düzlem de ADSO doğrusu boyunca uzanıyor düşünülsün. Yerin üzerine, HTh koluyla aynı doğrultuda olacak biçimde KN ve MX adlı iki dik çubuk dikilsin; KN çubuğu üzerinde N noktası, XM üzerinde de X noktası görülmüş olsun. B'den, D'den geçen ve ufka paralel olan düzleme, yani ADO çizgisine indirilen dikmeyi bulmak gereksin; B'den indirilen ve bulunması gereken dikme BA'dır.
B'den geçen ve ufka paralel olan düzlem de BP boyunca düşünülsün; XM çubuğunun P'ye, NK'nin S'ye kadar uzatıldığı düşünülsün ve N'den DO'ya paralel NR çizilsin. NR, K ile M noktaları arasındaki yatay uzaklıktır; dolayısıyla onu bulmak mümkündür, KS ile MO'yu da. XR, XRO ile NS'nin farkıdır; KS ile MO bulunabildiğine göre, tıpkı herhangi bir noktadan indirilen dikmeyi iki çubuk yardımıyla bulduğumuz zaman yaptığımız gibi, bunu da bulmak mümkündür. Diyelim ki NR, RX'in dört katı bulunsun; öyleyse BP de XP'nin dört katı olacaktır. BP'yi, yani AO'yu bulmak mümkündür, çünkü O'dan A'ya olan yatay uzaklık AO'dur, yani BP'dir. Dolayısıyla XP'yi de bulmak mümkündür, çünkü BP'nin dörtte biridir. XO'nun ne kadar olduğunu da biliyoruz; böylece OP'yi, yani AB dikmesini de buluruz.
ιδ. Ὀρύγματος δοθέντος τὸ βάθος λαβεῖν· τουτέστι ⟨τὸ μέγεθος⟩ τῆς ἀπὸ τοῦ ἐν τῷ βάθει σημείου καθέτου ἀγομένης ἐπὶ τὸ διʼ ἡμῶν ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι, ἢ καὶ [ἔτι] ἐπὶ τὸ διʼ ἑτέρου ημείου ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι. ἔστω τὸ δοθὲν ὄρυγμα τὸ ΑΒ Γ∠ τὸ δʼ ἐν τῷ βάθει αὐτοῦ σημεῖον τὸ Β. κείσθω δὴ ἡ διόπτρα πρὸς τῷ ∠, ἢ πρὸς ἄλλῳ τινὶ σημείῳ· ἔστω δὴ πρὸς τῷ Ε, καὶ ἔστω ΕΖ ὁ δὲ ἐν αὐτῇ κανών, διʼ οὗ διοπτεύομεν, ὁ ΗΘ ἐγκλινέσθω οὖν, ἕως οὗ φανῇ διʼ αὐτοῦ τὸ Β σημεῖον. ἡ δὲ ⟨τοῦ⟩ ἐδάφους ἐπιφάνεια νοείσθω κατὰ τῆς ∠ΕΚ ΛΜ γραμμῆς· τὸ δὲ διʼ ἡμῶν ἐπίπεδον ἐκπῖπτον νοείσθω κατὰ τῆς Α∠ ΣΟ εὐθείας. ἐπὶ δὲ τοῦ ἐδάφους ἐφεστ⟨άτ⟩ωσαν δύο κανόνες, οἱ ΚΝ, ΜΞ ὀρθοί, ἐπʼ εὐθείας τῷ ΗΘ κανόνι· καὶ τεθεωρήσθω ἐπὶ μὲν τοῦ ΚΝ κανόνος σημεῖον τὸ Ν, ἐπὶ δὲ τοῦ ΞΜ τὸ Ξ. καὶ δέον ἔστω τὴν ἀπὸ τοῦ Β κάθετον ἀγομένην ἐπὶ τὸ διὰ τοῦ ∠ ἐκβαλλόμενον ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι ⟨πορίσασθαι⟩, τουτέστιν τὴν ἐπὶ ⟨τὴν⟩ Α∠Ο γραμμὴν ἀγομένην κάθετον· ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ Β κάθετος ἡ ΒΑ ἐστίν, ἣν δεῖ πορίσασθαι. νενοήσθω οὖν καὶ τὸ διὰ τοῦ Β ἐπίπεδον παράλληλον τῷ ὁρίζοντι τὸ κατὰ τὸ ΒΠ γινόμενον καὶ νενοήσθω ἐκβεβλημένος ὁ ΞΜ κανὼν ἐπὶ τὸ Π, καὶ ὁ ΝΚ ἐπὶ τὸ Σ, παὶ διὰ τοῦ Ν τῇ ∠Ο παράλληλος ἤχθω ἡ ΝΡ. ἡ ἄρα ΝΡ τὸ μεταξὺ τῶν Κ, Μ σημείων ἐστὶ διάστημα τὸ πρὸς διαβήτην· δυνατὸν ἄρα ἐστὶν αὐτὸ πορίσασθαι, ἐπεὶ καὶ τὰς ΚΣ, ΜΟ. ἡ δὲ ΞΡ ὑπεροχή ἐστι τῶν ΞΡΟ, ΝΣ δυνατὸν ἄρα καὶ ταύτην πορίσασθαι, ἐπεὶ τὰς ΚΣ, ΜΟ δυνατόν ἐστι πορίσασθαι, ὥσπερ ἐποιήσαμεν ὅτε τὴν ἀπὸ παντὸς σημείου κάθετον ἀγομένην διὰ τῶν δύο κανόνων ἐπορισάμεθα. ἔστω οὖν εὑρημένη, εἰ τύχοι, τετραπλῆ ἡ ΝΡ τῆς Ρ ἔσται ἄρα καὶ ἡ ΒΠ τετραπλῆ τῆς ΞΠ. δυνατὸν δέ ἐστι πορίσασθαι τὴν ΒΠ, τουτέστι τὴν ΑΟ· τὸ γὰρ ἀπὸ τοῦ Ο ἐπὶ τὸ Α διάστημά ἐστιν τὸ πρὸς διαβήτην τὸ ΑΟ, τουτέστιν τὸ ΒΠ· ὥστε δυνατόν ἐστι πορίσασθαι καὶ τὴν ΞΠ ἔστιν γὰρ τέταρτον μέρος τῆς ΒΠ. ἔχομεν δὲ καὶ τὴν ΞΟ ἡλίκη ἐστίν· ὥστε καὶ τὴν ΟΠ ἕξομεν, τουτέστιν τὴν ΑΒ κάθετον.
1515.
Dağdaki ağızları verilmiş bir tüneli, dağın içinden düz bir doğrultuda kazmak. Dağın tabanı ABGD çizgisi, kazının yapılacağı ağızlar da B ve D olarak düşünülsün. B'den yerde rastgele bir BE doğrusu çizdim; rastgele bir E noktasından dioptrayla BE'ye dik EZ'yi çizdim; yine rastgele bir noktadan dioptrayla dik ZH'yi çizdim. Yine rastgele bir H'den ZH'ye dik HTh'yi, rastgele bir Th'den ThH'ye dik ThK'yi, ThK'ye de dik KL'yi çizdim. Dioptrayı, kolu hep KL üzerindeki bir noktaya bakacak biçimde tutarak KL boyunca, kolun dik konumundan D noktası görününceye kadar kaydırıyorum. Dioptra M'deyken D görünsün; MD de KL'ye dik olacaktır. EB'nin N'ye kadar uzatıldığı ve ona DN dikmesinin indirildiği düşünülsün. Herhangi bir noktadan görünmeyen bir başka noktaya doğru çizdiğimiz zaman yaptığımız gibi, EZ, HTh ve KL'den DN'nin ne kadar olduğunu hesaplamak mümkündür; aynı şekilde BN'yi de BE, ZH, ThK ve LD'den.
Diyelim ki BN, DN'nin beş katı bulunsun. BD birleştirilip X'e kadar uzatılmış düşünülsün ve BE'ye XO dikmesi indirilsin; aynı şekilde BD'nin P'ye kadar uzatıldığı düşünülsün ve DM'ye PR dikmesi indirilsin. Öyleyse BO, OX'in; DR de RP'nin aynı şekilde beş katı olacaktır. Böylece BE üzerinde rastgele bir O noktası alıp BO'ya dik OX'i çizer ve OX'i BO'nun beşte biri yaparız; XB, B'ye yönelmiş olacaktır. Aynı şekilde PR'yi DR'nin beşte biri yaparsak, D'ye yönelen PD'yi elde ederiz. Böylece kazıya B'den XB doğrultusunda, D'den de PD doğrultusunda başlarız. Kazının geri kalanı, bulunan XB ya da PD doğrusu boyunca, yahut her iki taraftan bir çubuk uzatılarak sürdürülür. Kazı böyle yapılırsa işçiler birbiriyle buluşur.
| ιε. Ὄρος διορύξαι ἐπʼ εὐθείας τῶν στομάτων τοῦ ὀρύγματος ἐν τῷ ὄρει δοθέντων. νενοήσθω τοῦ ὄρους ἕδρα ἡ ΑΒΓ∠ γραμμὴ, τὰ δὲ στόματα, διʼ ὧν δεῖ ὀρύξαι, τὰ Β, ∠. ἤγαγον εὐθεῖαν ἀπὸ τοῦ Β ἐν τῷ ἐδάφει τὴν ΒΕ, ὡς ἔτυχεν· καὶ ἀπὸ τυχόντος τοῦ Ε τῇ ΒΕ πρὸς ὀρθὰς ἤγαγον τὴν ΕΖ διὰ τῆς διόπτρας· καὶ ἔτι ἀπὸ τοῦ τυχόντος διὰ τῆς διόπτρας πρὸς. ὀρθὰς ἤγαγον τὴν ΖΗ. καὶ πάλιν ἀπὸ τυχόντος τοῦ Η, τῇ ΖΗ πρὸς ὀρθὰς τὴν ΗΘ καὶ ἔτι ἀπὸ τυχόντος τοῦ Θ, τῇ ΘΗ πρὸς ὀρθὰς τὴν ΘΚ, καὶ τῇ ΘΚ πρὸς ὀρθὰς τὴν ΚΛ. καὶ παραφέρω τὴν διόπτραν ἐπὶ τῆς ΚΛ ⟨εὐθείας διατηρῶν τὸν κανόνα οβλέποντα σημείῳ τινὶ τῶν ἐπὶ τῆς ΚΛ,⟩ ἄχρις ἂν διὰ τῆς πρὸς ὀρθὰς θέσεως τοῦ κανόνος φανῇ τὸ ∠ σημεῖον. πεφηνέτω ⟨οὔσης τῆς διόπτρας κατὰ τὸ Μ⟩ ἔσται δὴ ἡ Μ∠ καὶ ἐπὶ τὴν ΚΛ κάθετος. καὶ νενοήσθω ἐκβεβλημένη ἡ ΕΒ ἐπὶ τὸ Ν, καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἡ ∠Ν. δυνατὸν δή ἐστιν ἐκ τῶν ΕΖ, ΗΘ, ΚΛ ἐπιλογίσασθαι ἡλίκη ἐστὶν ἡ ∠Ν, ὥσπερ ἐποιοῦμεν, ὅτε τὴν ἀπὸ παντὸς σημείου ἐπὶ ἕτερον ἀθεώρητον ἐπεζευγνύομεν εὐθεῖαν· ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ΒΝ ἐκ τῶν ΒΕ, ΖH, ΘΚ, Λ∠. εὑρήσθω οὖν, εἰ τύχοι, πενταπλῆ ἡ ΒΝ τῆς ∠Ν καὶ ἐπιζευχθεῖσα ἡ Β∠ νενοήσθω ἐκβεβλημένη ἐπὶ τὸ Ξ, καὶ ἐπὶ τὴν ΒΕ κάθετος ἤχθω ἡ ΞΟ ὁμοίως δὲ καὶ ἡ Β∠ νενοήσθω ἐκβεβλημένη ἐπὶ τὸ Π, καὶ κάθετος ἐπὶ τὴν ∠Μ ἡ ΠΡ ἔσται δὴ ὁμοίως πενταπλῆ ἡ μὲν ΒΟ τῆς ΟΞ, ἡ δὲ ∠Ρ τῆς ΡΠ. λαβόντες οὖν ἐπὶ τῆς Β Ε σημεῖον τυχὸν τὸ Ο, καὶ πρὸς ὀρθὰς ἀγαγόντες τὴν ΟΞ τῇ ΒΟ, πέμπτον μέρος θήσομεν τὴν ΟΞ τῆς ΒΟ. καὶ ἔσται ἡ ΒΞ νεύουσα ἐπὶ τὸ Β ὁμοίως δὴ πάλιν τῆς ∠Ρ πέμπτον μέρος θέντες τὴν ΠΡ, ἕξομεν τὴν ∠Π νεύουσαν ἐπὶ τὸ ∠. διορύξομεν οὖν ἀπὸ μὲν τοῦ Β ποιοῦντες τὸ ὄρυγμα ἐπʼ εὐθείας τῆς ΒΞ, ἀπὸ δὲ τοῦ ∠ ἐπʼ εὐθείας τῆς ∠Π. γίνεται δὲ λοιπὸν τὸ ὄρυγμα κανόνος παρατιθεμένου ἐπὶ τῆς εὑρημένης εὐθείας τῆς ΞΒ, ἤτοι ἐπὶ τῆς Π∠, ἢ καὶ ἐπʼ ἀμφότερα τὰ μέρη. γινομένου τοῦ ὀρύγματος οὕτως ὑπαντήσουσιν ἀλλήλοις οἱ ἐργαζόμενοι.
1616.
Bir dağın içindeki bir tünele, tünelin tam üzerine düşecek dikey kuyular kazmak. Tünelin uçları A ve B olsun; öğrendiğimiz gibi AB ile aynı doğrultuda GA ve BD alınsın. A ile G'ye GE ve AZ adlı iki dik çubuk diktim; dioptrayı da dağın yanına, uygun bir uzaklıkta, içindeki kol aracılığıyla GE ile AZ çubukları birlikte görünecek biçimde yerleştirdim. Dioptra HTh, üzerindeki kol KL olsun. KL kolu kımıldamadan dururken GE ile AZ çubuklarından birini dioptranın ön tarafına, diyelim M noktasına, MN olarak götürüyor ve onu dik tutarak, MN çubuğu KL kolu aracılığıyla görününceye kadar yerini değiştiriyorum. Böylece M noktası tünelin tam üzerinde olacaktır. Sonra dioptrayı MN çubuğunun ön tarafına, X'e götürüp AZ ile MN çubukları dioptradaki kol aracılığıyla birlikte görününceye kadar çeviriyorum. Yine dioptradaki kol kımıldamadan dururken A'daki çubuğu dioptranın ön tarafına, diyelim O noktasına, dik olarak götürüyor ve OP çubuğu dioptradaki kol aracılığıyla görününceye kadar yerini değiştiriyorum; O da aynı şekilde tünelin tam üzerinde olacaktır. Aynı biçimde daha başka noktalar da alarak dağın üzerine, bütünüyle tünelin tam üzerine düşen bir çizgi çizeceğim. Aynı şeyleri B ve D tarafından yapmak istesek de bir fark olmaz. Dağın üzerinde böylece elde edilen çizgi üzerinde dilediğimiz aralıklar alıp kuyuları dikine kazarsak tünele ulaşırız. Bu gösterimde de tünelin tek bir doğru üzerinde olduğunu varsaymak gerekir.
ις. Φρεατίας ὑπονόμῳ εἰς ὄρος διορύξαι | κατὰ κάθετον οὔσας τῷ ὑπονόμῳ. ἔστω τὰ ὑπονόμου πέρατα τὰ Α, Β· καὶ εἰλήφθωσαν, ἐπʼ εὐθείας τῇ ΑΒ, αἱ ΓΑ, Β∠, ὡς ἐμάθομεν. ἔστησα οὖν δύο κανόνας ὀρθοὺς πρὸς τοῖς Α, Γ τοὺς ΓΕ, ΑΖ καὶ τὴν διόπτραν πρὸς τῷ ὄρει ἀποστήσας σύμμετρον διάστημα, ὥστε διὰ τοῦ ἐν τῇ διόπτρᾳ κανόνος ἅμα φανῆναι τοὺς ΓΕ, ΑΖ κανόνας. ἔστω οὖν ἡ μὲν διόπτρα ἡ ΗΘ, ὁ δὲ ἐν αὐτῇ κανὼν ὁ ΚΛ· καὶ μένοντος τοῦ ΚΛ κανόνος ἀκινήτου μετατίθημι ἕνα τῶν ΓΕ, ΑΖ κανόνων, ὡς ἐπὶ τὸ M σημεῖον, ἔμπροσθεν τῆς διόπτρας, ὡς τὸν ΜΝ, περιφέρων αὐτὸν ὀρθόν, ἄχρις ἂν διὰ τοῦ ΚΛ κανόνος φανῇ ὁ ΜΝ κανών. καὶ ἔσται τὸ Μ σημεῖον κατὰ κάθετον κείμενον τῷ ὑπονόμῳ. πάλιν δὴ μετατεθείσης τῆς διόπτρας ἔμπροσθεν τοῦ ΜΝ κανόνος ἐπὶ τὸ Ξ περιφέρω, ἄχρις ἂν διὰ τοῦ ἐν τῇ διόπτρᾳ κανόνος ἅμα φανῶσιν οἱ ΑΖ, ΜΝ κανόνες· καὶ πάλιν μένοντος τοῦ ἐν τῇ διόπτρῳ κανόνος ἀκινήτου μεταφέρω τὸν Α κανόνα ἔμπροσθεν τῆς διόπτρας ὀρθὸν ὡς ἐπὶ τὸ Ο σημεῖον περιφέρων αὐτὸν, ἕως οὗ διὰ τοῦ ἐν τῇ διόπτρᾳ κανόνος φανῇ ὁ ΟΠ κανών· καὶ ἔσται ὁμοίως τὸ Ο κατὰ κάθετον τῷ ὑπονόμῳ. ὡσαύτως δὲ καὶ ἕτερα πλείονα λαμβάνων σημεῖα γράψω ἐν τῷ ὄρει γραμμήν, ἥτις πᾶσα κατὰ κάθετον ἔσται τῷ ὑπονόμῳ. κἂν βουλώμεθα δὲ καὶ ἐκ τῶν Β, ∠ μερῶν τὰ αὐτὰ ποιεῖν, οὐδὲν διοίσει. ἐπὶ τῆς ληφθείσης οὖν ἐν τῷ ὄρει γραμμῆς διαστήματα λαμβάνοντες, ἡλίκα ἄν βουλώμεθα, καὶ κατὰ κάθετον ὀρύσσοντες τὰς φρεατίας ἐπιτευξόμεθα τοῦ ὑπονόμου. χρὴ δὲ νοεῖν καὶ ταύτην τὴν δεῖξιν, ὡς τοῦ ὑπονόμου ἐπὶ μιᾶς εὐθειας ὄντος.
1717.
Uçları verilmiş olan, verilen bir daire kesmesine göre bir liman [kıyısı] çizmek. [...] [metnin bir kısmı düşmüştür] ... alınan noktalarla çizilen çizgi ufka paralel bir düzlemdedir. BThA çizgisinin bir daire yayı olduğu ve GDE'ye benzer olduğu açıktır. Çünkü tabanı GDE dairesi, tepesi Z noktası, kenarları da bu noktadan GDE çevresine inen doğrular olan bir koni meydana gelir. Bu koni, A ve [B] noktalarının bulunduğu, tabana paralel düzlemle kesilir; kenarları da ZGB ile ZEA'dır. Öyleyse BThA çizgisi bir daire yayıdır ve GDE'ye benzerdir.
Aynı şekilde, çizilecek çizginin bir daire yayı değil de bir elips yayı, ya da bütün bir elips, yahut parabol, hiperbol veya başka bir çizgi olmasını istersek, ona benzer bir çizgiyi tahtadan keseriz. Bunu GD diskine, ona bitişik olacak ve tahtadan kesilen çizgi diskin dışına taşacak biçimde tutturur, GDE yayı için söylenenlerin aynısını yaparız. Böylece verilen her çizgiye benzer bir çizgi çizeriz. Çizginin ufka paralel olan zeminde değil de başka bir düzlemde çizilmesini istersek, diski çizginin çizileceği düzleme paralel olarak yerleştirir ve aynı şeyleri yaparız; çünkü yine, çizginin bulunduğu ve tabana paralel olan düzlemle kesilen bir koni ortaya çıkar. Bir köprü[nün kemerini] de aynı şekilde çizeriz.
GD diskini verilen düzleme şöyle paralel yerleştiririz: Verilen düzlem KLMN olsun ve içinde KL ile LM adlı iki doğru bulunsun. KL'nin konumu bizim tarafımızda bulunsun; bu XO olsun. Aynı şekilde LM'nin konumu da bulunsun; bu OP olsun. Öyleyse KLMN düzlemi, XO ile OP'den geçen düzleme paraleldir. Diski, XO ile OP onun düzleminde kalacak biçimde eğersem, onu KLMN düzlemine paralel olarak yerleştirmiş olurum.
| ιζ. Λιμένα περιγράψαι πρὸς τὸ δοθὲν κύκλου τμῆμα, τῶν περάτων αὐτοῦ δοθέντων. βανομένων σημείων ἡ περιγραφομένη γραμμὴ [ἡ] ἐν ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῷ ὁρίζοντι. ὅτι δὲ ἡ ΒΘΑ γραμμὴ κύκλου περιφέρειά ἐστι καὶ ὁμοία τῇ Γ∠Ε, φανερόν· κῶνος γὰρ γίνεται, οὗ βάσις μὲν ὁ Γ∠Ε κύκλος, κορυφὴ δὲ τὸ Ζ σημεῖον, πλευραὶ δὲ αὐτοῦ αἱ ἀπὸ τοῦ σημείου προσπίπτουσαι πρὸς τὴν Γ∠Ε περιφέρειαν. καὶ τέμνεται ἐπιπέδῳ παραλλήλῳ τῇ βάσει, τῷ ἐν ᾧ ἐστι τὰ Α, σημεῖα, καὶ πλευραὶ αὐτοῦ εἰσὶν αἱ ΖΓΒ, ΖΕΑ ἡ ἄρα ΒΘΑ γραμμὴ κύκλου γίνεται περιφέρεια καὶ ὁμοία τῇ Γ∠Ε. ὁμοίως δέ ἐὰν βουλώμεθα τὴν περιγραφομένην μὴ εἶναι κύκλου περιφέρειαν, ἀλλὰ ἐλλείψεως, ἢ καὶ ὅλην ἔλλειψιν ἢ καὶ παραβολὴν ἢ ὑπερβολὴν ἢ ἄλλην τινὰ γραμμήν, ποιήσομεν ὁμοίαν αὐτῇ ἐκ σανίδος· καὶ ἐφαρμόσαντες ἐπὶ τὸ Γ∠ τύμπανον, ὥστε συμφυὲς αὐτῷ γενέσθαι, ὑπερέχειν ⟨δὲ⟩ εἰς τὸ ἐκτὸς τοῦ τυμπάνου τὴν ἐκ τῆς σανίδος περιτμηθεῖσαν γραμμὴν, τὰ αὐτὰ ποιήσομεν τοῖς ἐπὶ τῆς Γ∠Ε περιφερείας εἰρημένοις. οὕτως οὖν πάσῃ τῇ δοθείσῃ γραμμῇ ὁμοίαν περιγράψομεν. ἐὰν δὲ βουλώμεθα τὴν περιγραφομένην γραμμὴν μὴ ἐν τῷ ἐδάφει γράφεσθαι παραλλήλῳ τῷ ὁρίζοντι, ἀλλʼ ἐν ἑτέρῳ ἐπιπέδῳ, καταστήσομεν τὸ τύμπανον παράλληλον τῷ ἐπιπέδῳ, ἐν ᾧ μέλλει γράφεσθαι ἡ γραμμή, καὶ τὰ αὐτὰ ποιήσομεν· πάλιν γὰρ γίνεται κῶνος ἐπιπέδῳ τεμνόμενος τῷ ἐν ᾧ ἐστὶν ἡ γραμμὴ παράλληλος τῇ βάσει. ὁμοίως καὶ γέφυραν περιγράψομεν. τὸ δὲ τύμπανον τὸ Γ∠Ζ καταστήσομεν καὶ παράλληλον τῷ δοθέντι ἐπιπέδῳ οὕτως. ἔστω γὰρ τὸ δοθὲν ἐπίπεδον τὸ ΚΛΜΝ καὶ ἐν αὐτῷ δύο εὐθεῖαι ἔστωσαν αἱ ΚΛ, ΜΝ καὶ εὑρήσθω ἡ θέσις τῆς ΚΛ ἐν τοῖς πρὸς ἡμᾶς μέρεσιν, καὶ ἔστω ἡ ΞΟ. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ θέσις τῆς ΛΜ εὑρήσθω, καὶ ἔστω ἡ ΟΠ. τὸ ἄρα ΚΛΜΝ ἐπίπεδον παράλληλόν ἐστιν τῷ διὰ τῶν ΞΟ, ΟΠ. | ἐγκλίνας οὖν τὸ τύμπανον, ὥστε ἐν τῷ ἐπιπέδῳ αὐτοῦ γενέσθαι τὰς ΞΟ, ΟΠ, ἕξω καθεσταμένον παράλληλον τῷ ΚΛΜΝ ἐπιπέδῳ.
1818.
Bir zemini, verilen bir kesmeye göre küresel yüzeyli olacak biçimde tümsekleştirmek. Verilen yer ABGD, ortasındaki nokta E olsun. E noktasından, dioptra yardımıyla, zemin üzerinde istenildiği kadar doğru çizilsin: AG, BD, ZH ve KTh. Bunların üzerine dik kazıklar çakılsın. Bir doğru üzerinde göstereceğimiz şey öbür doğrular için de öyle düşünülsün. BD üzerine LM, NX, OP, RS ve TY kazıkları çakılmış olsun. Dioptranın diski PhKhPs olsun ve tümseğin kesmesine benzer olsun. Disk yine ufka dik yerleştirilsin; öyle ki aynı şekilde konan ŌSt kolu ile, Ō'dan Ph ve Ps'ye çizilip uzatılan görüş çizgileri B ve D noktalarına yönelsin. Sonra yine Ō'dan ve PhKhPs yayı üzerinden bakılarak kazıklar üzerinde M, X, P, S ve Y noktaları görülsün; bu noktalar tümseğin kesmesi üzerinde olacaktır. Öbür doğrular üzerinde de aynı kazık çakma ve dioptrayla nişan alma işi yapılsın; kazıklar üzerinde noktalar alındıktan sonra yer, bu noktalara kadar toprakla doldurulsun. Böylece yerin tümseği, sözü edilen kesmeye benzer biçimde küresel olacaktır.
ιη. Ἕδαφος κυρτῶσαι, ὥστε σφαιρικὴν ἔχειν ἐπιφάνειαν πρὸς τὸ δοθὲν τμῆμα. ἔστω ὁ δοθεὶς τόπος ὁ ΑΒΓ∠ μέσον δὲ αὐτοῦ σημεῖον τὸ Ε. διὰ δὲ τοῦ Ε σημείου διήχθωσαν εὐθεῖαι διὰ τῆς διόπτρας οὖσαι ἐν τῷ ἐδάφει, ὁσαιδηποτοῦν, αἱ ΑΓ Β∠, ΖΗ, ΚΘ, ἐφʼ ὧν πάσσαλοι ἐγκεκρούσθωσαν ὀρθοί. ὡς δʼ ἂν ἐπὶ μιᾶς ὑποδείξομεν, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν νοείσθω εὐθειῶν. πεπασσαλοκοπήσθω οὖν ἡ Β∠ τοῖς ΛΜ, ΝΞ, ΟΠ, PΣ, ΤΥ πασσάλοις· τὸ δὲ τῆς διόπτρας τύμπανον ἔστω τὸ ΦΧΨ, ὅμοιον τῷ τῆς κυρτώσεως τμήματι· καὶ πάλιν καθεστάτω ὀρθῶς πρὸς τὸν ὁρίζοντα, ὥστε κανόνος ὁμοίως παρατεθέντος τοῦ Ωϛ, τὰς ἀπὸ τοῦ Ω ἐπὶ τὰ Φ, Ψ ἐπιζευγνυμένας ἀκτῖνας καὶ ἐκβαλλομένας νεύειν ἐπὶ Β, ∠ σημεῖα. εἶτα διὰ τοῦ Ω πάλιν καὶ τῆς ΦΧΨ περιφερείας τεθεωρήσθω ἐπὶ τῶν πασσάλων σημεῖα τὰ Μ, Ξ, Π, Σ, Υ· ταῦτα δὲ ἔσται ἐπὶ τοῦ τμήματος τῆς κυρτώσεως. καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν δὲ εὐθειῶν ἡ αὐτὴ πασσαλοκοπία καὶ διοπτρ⟨εί⟩α γεγενήσθω, καὶ ληφθέντων ἐν τοῖς πασσάλοις σημείων ἐγχωννύσθω ὁ τόπος ἄχρι τῶν ληφθέντων σημείων καὶ ἔσται ἡ κύρτωσις τοῦ τόπου σφαιρικὴ ὁμοία τῷ εἰρημένῳ τμήματι.
1919.
Kenarları eşit bir paralelkenar biçimindeki eğimsiz bir yer verildiğinde, zemini, eğimi tek bir noktaya yönelecek biçimde verilen bir açıyla eğimlendirmek.
Kenarları eşit paralelkenar ABGD, zemini eğimlendirmek istediğimiz açı da EZH açısı olsun. A, B ve D noktalarından temel düzleme dik ATh, BK ve DL dikilsin; G noktası da eğimin yöneleceği yer olsun. AG'ye eşit ZH alınsın; ZH'ye dik EH çizilsin; EH'ye eşit ATh alınsın; yani ATh, EH dik olmak üzere, AG'ye ZH'nin HE'ye oranında bulunsun. ThG'nin birleştirildiğini düşünürsek ThGA açısı eğim açısı olacaktır. B'den AG'ye indirilen dikme BM olsun; GM'ye eşit ZN alınsın, HE'ye paralel NX çizilsin, BK ile DL'nin her biri NX'e eşit alınsın; ThK, KG, GL ve LTh birleştirilsin. ThKGL düzlemi ABGD'ye ThGA açısıyla, yani EZH açısıyla eğik olacaktır. Çünkü ATh'ye paralel bir MO düşünür ve L'ye uzanan OK'yi birleştirirsek, MO, NX'e eşit olacaktır; KO da BM'ye hem eşit hem paraleldir ve ThG'ye diktir; dolayısıyla düzlem söylendiği gibi eğiktir.
Verilen yer, köşegenleri birbirine dik olmayan herhangi bir dörtgen biçimindeyse, B'den AG'ye BM dikmesini indirir, söylendiği gibi XN'yi ve ona eşit BK'yi alırız. BM için yapılanların aynısını [D için] yaparak DL'nin uzunluğunu buluruz. Yer ThK, KG, GL ve LTh doğrularına kadar toprakla doldurulur; böylece işlenen düzlem sözü edilen eğime sahip olur.
ιθ. Ἔδαφος ἐγκλῖναι ἐν δοθείσῃ γωνίᾳ, ὥστε τὸ κλίμα αὐτοῦ ἐφʼ ἓν νεύειν σημεῖον δοθέντος ἀκλινοῦς τόπου ἐν παραλληλογράμμῳ ἰσοπλεύρῳ. Ἔστω παραλληλόγραμμον ἰσόπλευρον τὸ ΑΒΓ∠, ἡ δὲ γωνία, ἐν ᾗ βουλόμεθα ἐγκλῖναι τὸ ἔδαφος, ἡ ὑπὸ ΕΖΗ. ἀπὸ δὲ τῶν Α, Β, ∠ ⟨σημείων⟩ τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἀνεστάτωσαν αἱ ΑΘ, ΒΚ, ∠Λ· τὸ δὲ Γ σημεῖον ἔστω, ὅπου βουλόμεθα τὴν κλίσιν νεύειν. καὶ τῇ ΑΓ ἴση κείσθω ἡ ΖΗ, τῇ δὲ ΖΗ πρὸς ὀρθὰς ἤχθω ἡ ΕΗ· τῇ δὲ ΕΗ ἴση κείσθω ἡ ΑΘ· καὶ τῇ ΑΓ προσευρήσθω ἡ ΑΘ, ἐν τῷ τῆς ΖΗ πρὸς ΗΕ λόγῳ καθέτου οὔσης τῆς ΕΗ. ἐὰν δὴ νοήσωμεν ἐπιζευγνυμένην | τὴν ΘΓ, ἔσται ἡ ὑπὸ ΘΓΑ γωνία κλίσις. ἔστω δὲ ἡ ἀπὸ τοῦ Β ἐπὶ τὴν ΑΓ κάθετος ἡ ΒΜ· καὶ τῇ ΓΜ ἴση κείσθω ἡ ΖΝ, τῇ δὲ ΗΕ παράλληλος ἤχθω ἡ ΝΞ, τῇ δὲ ΝΞ ἴση κείσθω ἑκατέρα τῶν ΒΚ, ∠Λ· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΘΚ, ΚΓ, ΓΑ, ΛΘ. ἔσται δὴ τὸ ΘΚΓ⟨Λ⟩ ἐπίπεδον κεκλιμένον πρὸς τὸ Α⟨Β⟩Γ∠ ἐν τῇ ὑπὸ ΘΓΑ γωνίᾳ, τουτέστι τῇ ὑπὸ ΕΖΗ. ἐὰν γὰρ νοήσωμεν τῇ ΑΘ παράλληλον γινομένην τὴν ΜΟ, καὶ ἐπιζεύξωμεν τὴν ΟΚ πίπτουσαν ἐπὶ τὸ Λ, ἡ μὲν ΜΟ ἴση ⟨ἔσται⟩ τῇ ΝΞ. ἡ δὲ ΚΟ ἴση ⟨καὶ⟩ παράλληλος τῇ ΒΜ, πρὸς ὀρθὰς δὲ τῇ ΘΓ· ὥστε κέκλιται, ὡς εἴρηται, τὸ ἐπίπεδον. ἐὰν δὲ ὁ τόπος ὁ δοθεὶς ἐν τυχόντι ᾖ τετραπλεύρῳ, ὥστε τὰς διαγωνίους αὐτοῦ μὴ πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλαις ⟨εἶναι⟩, τῆς ΒΜ πρὸς ὀρθὰς οὔσης τῇ ΑΓ, ἴσην θήσομεν τὴν ΞΝ, τῇ δὲ ΞΝ τὴν ΒΚ, ὡς εἴρηται, ἀπὸ τοῦ Β κάθετον ἀγαγόντες ἐπὶ τὴν ΑΓ. καὶ ταὐτὰ ποιήσαντες τοῖς ἐπὶ τῆς ΒΜ, ποριούμεθα τὸ μέγεθος τῆς ∠Λ. ἐγχωσθήσεται οὖν ὁ τόπος ἄχρι τῶν ΘΚ, ΚΓ, ΓΛ, ΛΘ εὐθειῶν· καὶ τὸ ἐπίπεδον ἀπεργασθὲν ἕξει τὴν εἰρημένην ἔγκλισιν.
2020.
Yerin altında bir tünel varken, üstteki zeminde öyle bir yer, yani nokta bulmak ki oradan kuyu kazıldığında tünelin verilen noktasına varılsın; böylece tünelde bir göçük olursa, temizlik ve onarım için gereken malzeme bu kuyudan yukarı çıkarılabilsin.
Verilen tünel ABGDE, ona inen kuyular da HTh ve KL olsun; tünelde kuyunun varması gereken verilen nokta M olsun. HTh ve KL kuyularından, uçlarında ağırlık bulunan NX ve OP ipleri sarkıtılsın. İpler kımıldamadan durunca üstteki zeminde O ve N noktalarından geçen bir ONR doğrusu, tünelde de P ile X'ten geçip tünelin duvarlarından birine S noktasında değen bir PXS doğrusu alınsın; PS'ye eşit OR alınsın.
Şimdi iyice gerilmiş ve önceden denenmiş, yani artık ne uzayan ne kısalan bir ip alıp ucunu S'ye koyuyorum. ABG duvarı üzerinde bir T noktası alıyor, ipi T'ye kadar, aynı biçimde P'ye kadar geriyorum; TS ile TP uzunluklarını işaretleyip üstteki zemine aktarıyorum. Böylece RY kenarı TS'ye, YO kenarı TP'ye eşit bir RYO üçgeni oluşur. Sonra yine başka bir nokta alıp ipi oraya kadar gererek TSKh üçgenini kuruyorum ve bunu da üstteki zemine aktarıyorum; böylece RPh kenarı KhS'ye, YPh kenarı TKh'ye eşit bir RYPh üçgeni oluşur. Sonra SKh üzerine başka bir üçgen kurup aynısını PhR üzerine de kuruyorum ve M noktasına yaklaşıncaya kadar böyle devam ediyorum.
Şekli karıştırmamak için, ipin geçtiği SM doğrusu St'ye kadar uzatılsın ve StKh birleştirilsin; PhR üzerine de RPs kenarı SSt'ye, PhPs kenarı StKh'ye eşit bir PhPsR üçgeni kurulsun; MS'ye eşit RŌ alınsın. O zaman Ō noktası M noktasının tam düşeyinde bulunur; dolayısıyla Ō'dan kuyu kazılırsa kazı dimdik inip M'ye varır. Bu açıktır, çünkü tüneldeki üçgenlerle zemindeki üçgenler hem eşit hem benzerdir ve aynı biçimde yerleşmiştir. Üçgenleri yatay kurmaya çalışmak gerekir ki aşağıdaki köşeleri yukarıdaki karşılıklarına birleştiren doğrular ufka dik olsun.
| κ. Ὑπονόμου ὄντος, εὑρεῖν ἐν τῷ ὑπερκειμένῳ ἐδάφει τόπον, τουτέστι σημεῖον, ἀφʼ οὗ φρεατίας γενηθείσης ἐπὶ τὸν δοθέντα ὑπόνομον καταντήσομεν τόπον, ὥστε εἰ τύχοι πτώματος ἐν τῷ ὑπονόμῳ γενηθέντος διὰ τῆς φρεατίας ἀναφέρεσθαι τὴν ὕλην τὴν πρὸς τὴν κάθαρσιν τοῦ ὑπονόμου καὶ τὴν πρὸς τὴν ἐπισκευήν. ἔστω ὁ δοθεὶς ὑπόνομος ὁ ΑΒΓ∠Ε· φρεατίαι δὲ φέρουσαι εἰς αὐτὸν αἱ ΗΘ, ΚΛ· τὸ δὲ σημεῖον τὸ δοθὲν ἐν τῷ ὑπονόμῳ, ἐφʼ ὃ δεῖ τὴν φρεατίαν ἐλθεῖν, τὸ Μ. κεχαλάσθωσαν σπάρτοι διὰ τῶν ΗΘ, ΚΛ φρεατιῶν βάρη ἔχουσαι, αἱ ΝΞ, ΟΠ· καὶ κατασταθεισῶν αὐτῶν ἀκινήτων διὰ μὲν τῶν Ο, Ν σημείων εὐθεῖά τις εἰλήφθω ἐν τῷ ἐπάνω ἐδάφει ἡ ΟΝΡ· διὰ δὲ τῶν Π, Ξ, ἐν τῷ ὑπονόμω, ἡ ΠΞΣ, προσπίπτουσα ἑνὶ τῶν τοῦ ὑπονόμου τοίχων κατὰ τὸ Σ· καὶ τῇ ΠΣ ἴση ⟨κείσθω⟩ ἡ ΟΡ. καὶ λαβὼν σχοινίον εὖ ἐκτεταμένον καὶ προβεβασανισμένον, ὥστε μηκέτι ἐπεκτείνεσθαι ἢ συστέλλεσθαι, τὴν μὲν ἀρχὴν αὐτοῦ | τίθημι πρὸς τῷ Σ. λαβὼν δέ τι σημεῖον ἐπὶ τοῦ ΑΒΓ τοίχου τὸ Τ, ἐπεκτείνω τί σχοινίον ἐπὶ τὸ Τ, καὶ ὁμοίως ἐπὶ τὸ Π, καὶ σημειωσάμενος τὰ μήκη τῶν ΤΣ, ΤΠ ἐφαρμόζω αὐτὰ ἐν τῷ ἐπάνω ἐδάφει, ὥστε γενέσθαι τρίγωνον τὸ ΡΥΟ, τὴν μὲν ΡΥ ἴσην ἔχον τῇ ΤΣ, τὴν δὲ ΥΟ τῇ ΤΠ. εἶτα πάλιν λαβὼν ἕτερον σημεῖον τὸ ἐπεξέτεινα τὸ σχοινίον, ὥστε ποιῆσαι τὸ ΤΣΧ τρίγωνον· καὶ πάλιν τοῦτο ἐν τῷ ἐπάνω ἐδάφει ἐφαρμόζω, ὥστε γενέσθαι τὸ ΡΥΦ, τὴν μὲν ΡΦ ἴσην ἔχον τῇ ΧΣ, τὴν δὲ ΥΦ τῇ ΤΧ. εἶτα πάλιν ἐπὶ τῆς ΣΧ ἔτερον τρίγωνον συστησάμενος τὸ αὐτὸ συνίσταμαι καὶ ἐπὶ τῆς ΦΡ, ἄχρις ἂν συνεγγίσω τῷ Μ σημείῳ. καὶ ἵνα μὴ ποικιλογραφῶμεν, ἐπιχθεῖσα τῷ σχοινίῳ ἡ ΣΜ ἐπὶ τὸ ϛ ἐκβεβλήσθω, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ϛΧ· καὶ ἐπὶ τῆς ΦΡ τρίγωνον ἔστω ΦΨΡ, ἴσην ἔχον τὴν μὲν ΡΨ τῇ Σϛ, τὴν δὲ ΦΨ τῇ ϛΧ· καὶ τῇ ΜΣ ἴση κείσθω ἡ ΡΩ· ἔσται δὴ τὸ Ω σημεῖον κατὰ κάθετον κείμενον τῷ Μ σημείῳ. φρεατίας ἄρα ὀρυχθείσης ἀπὸ τοῦ Ω, ὀρθὴ ἔσται ἡ ὀρυγὴ πίπτουσα ἐπὶ τὸ Μ· τοῦτο δὴ φανερὸν διὰ τὸ τὰ τρίγωνα τὰ ἐν τῷ ὑπονόμῳ καὶ τὰ ἐν τῷ ἐδάφει ἴσα τε καὶ ὅμοια εἶναι, καὶ ὁμοίως κείμενα. πειρᾶσθαι δὲ δεῖ τὰ τρίγωνα ἀκλινῆ καθιστᾶν, ὅπως αἱ ἀπὸ τῶν γωνιῶν ἐπὶ τὰς γωνίας ἐπιζευγνύμεναι κάθετοι ὦσιν ἐπὶ τὸν ὁρίζοντα.
2121.
Dioptrayla, verilen bir doğru üzerinde, bulunduğumuz yerden başlayarak verilen uzaklığa eşit bir uzaklık ayırmak.
Üzerinde ayırma yapılacak verilen doğru AB, ayrılacak verilen uzaklık da AB olsun; ayırmaya başlanacak nokta A olsun. Yatay ve düz bir yere, örneğin GD'ye gidip dioptrayı, yani EZ'yi kuruyorum; önüne de aşağı yukarı on arşın uzunluğunda dik bir HTh çubuğu dikiyorum. Çubuk dioptradan, yani E noktasından, istediğim bir uzaklıkta dursun; diyelim üç arşın. Sonra düzlemde E'den istediğim uzunlukta bir ED doğrusu ayırdım, diyelim beş yüz arşın; D'ye bir işaret koyup D noktası dioptranın kolundan görününceye kadar kolu eğiyorum. Kol kımıldamadan dururken öbür tarafa geçip yine koldan bakarak HTh çubuğu üzerinde bir M noktası aldım ve yanına “500 arşın” yazdım. Sonra ED üzerinde istediğim kadar başka bir uzunluk ayırdım, örneğin EN üzerinde dört yüz arşın; N'ye bir işaret koydum ve aynı biçimde öbür tarafa geçerek HTh çubuğu üzerinde başka bir E noktası alıp yanına “400 arşın” yazdım. Böylece istediğim ölçüleri alarak HTh çubuğunun üzerine yazılı işaretler koymuş olurum.
Ardından dioptrayı A'ya kurdum; yazılı çubuğu A'dan, yazıları alırken uzaklaştırdığım kadar, yani üç arşın uzağa koydum ve ayrılacak ölçünün yazısı koldan görününceye kadar dioptranın kolunu eğdim. Sonra öbür tarafa geçip koldan bakarak AB doğrusu üzerinde B noktasını aldım. Böylece verilen yerden itibaren AB uzaklığı ayrılmış olur.
Dioptra AO, onun üzerinde içinden nişan aldığımız kol PR, yazıları taşıyan çubuk da ST olsun.
κα. | Διὰ διόπτρας ἀπολαβεῖν ἀπὸ ἡμῶν διάστημα ἐπὶ τῆς δοθείσης εὐθείας, ἴσον τῷ δοθέντι διαστήματι. ἔστω ἡ δοθεῖσα εὐθεῖα ἐφʼ ἧς δεῖ ἀπολαβεῖν ⟨ἡ ΑΒ· τὸ δὲ δοθὲν διάστημα ὃ δεῖ ἀπολαβεῖν⟩ ἔστω τὸ ΑΒ· ἀφʼ οὗ δὲ δεῖ σημείου ἀπολαβεῖν, ἔστω τοῦ Α. ἐλθὼν ἐπί τινος ἀκλινοῦς ἐπιπέδου τόπου οἷον τοῦ Γ∠, τίθημι τὴν διόπτραν τὴν ΕΖ· καὶ ταύτης ἔμπροσθεν κανόνα ὀρθὸν, μήκους ὡς πηχῶν ι, τὸν ΗΘ, ἀπέχοντα ἀπὸ τῆς διόπτρας, τουτέστιν ἀπὸ τοῦ Ε σημείου, ὃ βούλομαι διάστημα, ἔστω δὴ πηχῶν γ. ἀπέλαβον οὖν ἀπὸ τοῦ Ε ἐν ἐπιπέδῳ εὐθεῖαν τὴν Ε∠ πηχῶν ὅσων ἐὰν βούλωμαι, ἔστω δὴ πηχῶν φ, καὶ καταλείψας σημεῖον πρὸς τῷ ∠, ἐγκλίνω τὸν ἐν τῇ διόπτρᾳ κανόνα, ἄχρις ἂν φανῇ διʼ αὐτοῦ τὸ ∠ σημεῖον. καὶ μένοντος αὐτοῦ ἀκινήτου, ἀντιπεριστὰς ἔλαβον | διʼ αὐτοῦ σημεῖον ἐπὶ τοῦ ΗΘ κανόνος τὸ Μ, καὶ ἐπέγραψα πηχῶν φ. εἶτα πάλιν ἀπολαβὼν ἑτέρους πήχεις ὅσους ἂν βούλωμαι ἐπὶ τῆς Ε∠, οἷον εἰ τύχοι πήχεις ῡ ἐπὶ τῆς ΕΝ, καὶ καταλείψας πρὸς τῷ Ν σημεῖον, ὡσαύτως ἔλαβον ἀντιπεριστὰς ἐπὶ τοῦ ΗΘ κανόνος ἕτερον σημεῖον τὸ Ε, πρὸς ὃ ἐπέγραψα πήχεις υ. καὶ οὕτως λαμβάνων ἃ βούλομαι μέτρα ἕξω ἐν τῷ ΗΘ κανόνι τὰς ἐπιγραφάς. στήσας οὖν καὶ τὴν διόπτραν ἐπὶ τοῦ Α καὶ ἀποστήσας τὸν τὰς ἐπιγραφὰς ἔχοντα κανόνα ἀπὸ τοῦ Α πήχεις γ, ὅσους καὶ ὅτε τὰς ἐπιγραφὰς λαμβάνων ἀπέστησα, ἐνέκλινα τὸν ἐπὶ τῇ διόπτρᾳ κανόνα, ἄχρις ἂν δι᾿ αὐτοῦ φανῇ ἡ ἐπιγραφὴ τοῦ μέλλοντος ἀπολαμβάνεσθαι μέτρου· εἶτα ἀντιπεριστὰς ἔλαβον ἐπὶ τῆς ΑΒ εὐθείας διὰ τοῦ κανόνος σημεῖον τὸ Β· καὶ ἔσται ἀπειλημμένον τὸ ΑΒ διάστημα τοῦ δοθέντος τόπου. ἔστω οὖν διόπτρα μὲν ἡ ΑΟ, ὁ δὲ ἐν αὐτῇ κανών, διʼ οὗ διοπτεύομεν, ὁ ΠΡ, ὁ δὲ τὰς ἐπιγραφὰς ἔχων κανὼν ὁ ΣΤ.
2222.
Dioptrayla, verilen başka bir noktadan başlayarak, verilen doğruya paralel bir doğru üzerinde, verilen uzaklığa eşit bir uzaklık ayırmak; hem o noktaya gitmeden hem de üzerinde ayırma yapılacak doğruya erişmeden.
Verilen nokta A olsun; dioptra B'ye kurulsun ve AB doğrusunun uzunluğu öğrendiğimiz yolla bulunsun. Ondan istediğimiz bir parça olarak BG ayrılsın. İstediğimiz doğruya paralel bir GD çizilsin; GD, verilen uzaklığın, BG'nin BA'ya göre olduğu parçası olsun. Dioptrayla BD doğrusu ileri uzatılsın ve üzerinde, AB BG'nin kaç katıysa BD'nin o kadar katı olan BE ayrılsın. O zaman AE hem verilen ölçüde olur hem de DG'ye paraleldir. Bu açıktır, çünkü AB'nin GB'ye oranı, EB'nin DB'ye ve AE'nin GD'ye oranına eşittir.
κβ. Διὰ διόπτρας ἀπολαβεῖν διάστημα, ἀπὸ ἑτέρου δοθέντος σημείου ἐπί τινος εὐθείας παραλλήλου τῇ δοθείσῃ ἴσον τῷ δοθέντι διαστήματι, μὴ προσελθόντα τῷ σημείῳ μηδʼ ἔχοντα τὴν εἰρημένην εὐθεῖαν, ἐφʼ ἧς δεῖ ἀπολαβεῖν. ἔστω δοθὲν σημεῖον τὸ Α· καὶ κείσθω πρὸς τῷ Β ἡ διόπτρα· καὶ εὑρήσθω ἡ ΑΒ εὐθεῖα ἡλίκη ἐστὶν, ὡς ἐμάθομεν· καὶ ἀπειλήφθω αὐτῆς ἡ ΒΓ, μέρος ὃ βουλόμεθα. ἡ δὲ Γ∠ ἤχθω παράλληλος βουλόμεθα εὐθείᾳ, μέρος οὖσα τοῦ δοθέντος διαστήματος, ὃ μέρος ἐστὶν καὶ ἡ ΒΓ τῆς ΒΑ. καὶ διὰ τῆς διόπτρας ἡ Β∠ εὐθεῖα προεκβεβλήσθω, καὶ ἀπʼ αὐτῆς ἀπειλήφθω ἡ ΒΕ, τοσαυταπλασία οὖσα τῆς Β∠, ὁσαπλασία καὶ ἡ ΑΒ τῆς ΒΓ. ἔσται οὖν ἡ ΑΕ τοῦ τε δοθέντος μέτρου καὶ παράλληλος τῇ ∠Γ· τοῦτο γὰρ φανερόν ἐστι διὰ τὸ εἶναι ὡς τὴν ΑΒ πρὸς τὴν ΓΒ, τήν τε ΕΒ πρὸς ∠Β καὶ τὴν ΑΕ πρὸς Γ∠.
2323.
Verilen bir alanı dioptrayla ölçmek.
Verilen alan, düzensiz bir çizgi olan ABGDEZHTh ile çevrili olsun. Hazırladığımız dioptrayla verilen her doğruya dik bir doğru çizmeyi öğrendiğimiz için, alanı çevreleyen çizgi üzerinde bir B noktası aldım ve dioptrayla rastgele bir BH doğrusu çizdim; buna dik BG'yi, buna dik başka bir doğru olarak GZ'yi ve aynı biçimde GZ'ye dik ZTh'yi çizdim. Çizilen doğrular üzerinde art arda noktalar aldım: BH üzerinde K, L, M, N, X, O; BG üzerinde P, R; GZ üzerinde S, T, Y, Ph, Kh, Ps, Ō; ZTh üzerinde St, Q. Alınan noktalardan, bulundukları doğrulara dik olarak KSp, LA, MA, NB, EG, OD, PE, RSt, SZ, TH, YTh, PhD, KhM, PsM, ŌE, StM, QM doğrularını çizdim [bu harfler elyazmasında bozuk gelmiştir]; öyle ki dikmelerin uçları alanı çevreleyen çizgiden aşağı yukarı düz parçalar ayırsın. Bunlar yapılınca alanı ölçmek mümkün olur.
Çünkü BGZM dik açılı bir paralelkenardır; kenarlarını zincirle ya da denenmiş, yani ne uzayabilen ne kısalabilen bir iple ölçerek paralelkenarın alanını buluruz. Bunun dışında kalan dik üçgenleri ve yamukları da, kenarları elimizde olduğu için aynı biçimde ölçeriz: BKSp, BPE, GRSt, GSZ, ZŌE, ZStM ve ThHM dik üçgendir, geri kalanlar dik yamuktur. Üçgenleri ölçmek için dik açıyı çevreleyen iki kenar birbiriyle çarpılır ve çıkanın yarısı alınır. Yamuklarda ise iki paralel kenarın toplamının yarısı, bunlara inen dikmeyle çarpılır; örneğin KSp ile AL'nin toplamının yarısı KL ile; ötekiler de böyle. Böylece ortadaki paralelkenarla onun dışındaki üçgenler ve yamuklar aracılığıyla bütün alan ölçülmüş olur.
Paralelkenarın kenarlarına dik çizilen doğrular arasında bazen düz sayılamayacak kadar eğri bir çizgi bulunursa (örneğin XG ile OD arasındaki GD çizgisi), şöyle ölçeriz: OD'ye dik DM'yi çizer, üzerinde art arda M, M noktaları alır ve bunlardan MD'ye dik MM, MM doğrularını, aralarında kalan parçalar aşağı yukarı düz olacak biçimde çizeriz. Sonra yine MXOD paralelkenarını, MMD üçgenini, GMMM yamuğunu ve öteki yamuğu ölçeriz; böylece GMMD çizgisiyle GX, XO, OD doğrularının çevrelediği alanı da ölçmüş oluruz.
κγ. Τὸ δοθὲν χωρίον μετρῆσαι διὰ διόπτρας. ἔστω τὸ δοθὲν χωρίον περιεχόμενον ὑπὸ γραμμῆς ἀτάκτου τῆς ΑΒΓ∠ΕΖΗΘ. ἐπεὶ οὖν ἐμάθομεν διὰ τῆς κατασκευασθείσης διόπτρας διάγειν πάσῃ τῇ δοθείσῃ εὐθείᾳ ⟨ἑτέραν⟩ πρὸς ὀρθάς, ἔλαβόν τι σημεῖον ἐπὶ τῆς περιεχούσης τὸ χωρίον γραμμῆς τὸ Β, καὶ ἤγαγον εὐθεῖαν τυχοῦσαν διὰ τῆς διόπτρας τὴν ΒΗ, καὶ ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς τὴν ΒΓ, ⟨καὶ ταύτῃ⟩ ἑτέραν πρὸς ὀρθὰς τὴν ΓΖ, καὶ ὁμοίως τῇ ΓΖ πρὸς ὀρθὰς τὴν ΖΘ. καὶ ἔλαβον ἐπὶ τῶν ἀχθεισῶν εὐθειῶν συνεχῆ σημεῖα, ἐπὶ μὲν τῆς ΒΗ τὰ Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο· ἐπὶ δὲ τῆς ΒΓ τὰ Π, Ρ· ἐπὶ δὲ τῆς ΓΖ τὰ Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω· ἐπὶ δὲ τῆς ΖΘ τὰ ϛ, 𝔮. καὶ ἀπὸ τῶν ληφθέντων σημείων ταῖς εὐθείαις, ἐφʼ ὧν ἐστὶ τὰ σημεῖα, πρὸς ὀρθὰς ἤγαγον τὰς ΚϠ, ΛΑ, ΜΑ, ΝΒ, ΕΓ, Ο∠ ΠΕ, Ρϛ ⟨ΣΖ⟩, ΤΗ, ΥΘ, Φ∠, ΧΜ, ΨΜ, ΩΕ, ϛΜ, 𝔮??Μ οὕτως ὥστε [τὰς ἐπὶ] τὰ πέρατα τῶν ἀχθεισῶν πρὸς ὀρθὰς [ἐπιζευγνυμένας] ἀπολαμβάνειν γραμμὰς ἀπὸ τῆς περιεχούσης τὸ χωρίον γραμμῆς σύνεγγυς εὐθείας· καὶ τούτων γενηθέντων ἔσται δυνατὸν τὸ χωρίον μετρεῖν. τὸ μὲν γὰρ ΒΓΖΜ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιόν ἐστιν· ἔπειτα τὰς πλευρὰς ἁλύσει ἢ σχοινίῳ βεβασανισμένῳ, τουτέστιν μήτʼ ἐκτείνεσθαι μήτε συστέλλεσθαι δυναμένῳ, μετρήσαντες ἕξομεν τὸ ἐμβαδὸν τοῦ παραλληλογράμμου. τὰ δʼ ἐκτὸς τούτου τρίγωνα ὀρθογώνια καὶ τραπέζια ὁμοίως μετρήσομεν, ἔχοντες τὰς πλευρὰς αὐτῶν· ἔσται γὰρ τρίγωνα μὲν ὀρθογώνια τὰ ΒΚϠ, ΒΠΕ, ΓΡϛ, ΓΣΖ, ΖΩΕ, ΖϛΜ, ΘΗΜ· τὰ δὲ λοιπὰ τραπέζια ὀρθογώνια. τὰ μὲν οὖν τρίγωνα μετρεῖται τῶν περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν πολλαπλασιαζομένων ἐπʼ ἄλληλα· καὶ τοῦ γενομένου τὸ ἥμισυ. τὰ δὲ τραπέζια· συναμφοτέρων τῶν παραλλήλων τὸ ἥμισυ ἐπὶ τὴν ἐπʼ αὐτὰς κάθετον οὖσαν, οἷον τῶν ΚϠ, ΑΛ τὸ ἥμισυ ἐπὶ τὴν ΚΛ· καὶ τῶν λοιπῶν δὲ ὁμοίως. ἔσται ἄρα μεμετρημένον ὅλον τὸ χωρίον διά τε τοῦ μέσου παραλληλογράμμου καὶ τῶν ἐκτὸς αὐτοῦ τριγώνων καὶ τραπεζίων. ἐὰν δὲ τύχῃ ποτὲ μεταξὺ αὐτῶν τῶν ἀχθεισῶν πρὸς ὀρθὰς ταῖς τοῦ παραλληλογράμμου πλευραῖς καμπύλη γραμμὴ μὴ συνεγγίζουσα εὐθείᾳ (οἷον μεταξὺ τῶν ΞΓ, Ο∠ γραμμὴ ἡ Γ ∠), ἀλλὰ περιφερεῖ, μετρήσομεν οὕτως· ἀγαγόντες ⟨τῇ⟩ Ο∠ πρὸς ὀρθὰς τὴν ∠Μ, καὶ ἐπʼ αὐτῆς λαβόντες σημεῖα συνεχῆ τὰ Μ, Μ, καὶ ἀ|π᾿ αὐτῶν πρὸς ὀρθὰς ἀγαγόντες τῇ Μ∠ τὰς ΜΜ, ΜΜ, ὥστε τὰς μεταξὺ τῶν ἀχθεισῶν σύνεγγυς εὐθείας εἶναι, πάλιν μετρήσομεν τό τε ΜΞΟ∠ παραλληλόγραμμον καὶ τὸ ΜΜ ∠ τρίγωνον, καὶ τὸ ΓΜΜΜ τραπέζιον, καὶ ἔτι τὸ ἕτερον τραπέζιον, καὶ ἕξομεν τὸ περιεχόμενον χωρίον ὑπό τε τῆς ΓΜΜ ∠ γραμμῆς καὶ τῶν ΓΞ ⟨ΞΟ,⟩ Ο ∠ εὐθειῶν μεμετρημένον.
2424.
Başka bir ölçme yolu da vardır.
Ölçülmesi gereken alan aşağıda çizilen alan olsun. İçinde dioptrayla, boydan boya ve olabildiğince alanın tam ortasından geçen bir AB doğrusu çizilsin. Bunun üzerinde art arda G, D, E, Z, H, Th noktaları alınsın; bu noktalardan dioptrayla AB'ye dik GK, GL, DM, DN, EX, EO, ZP, ZR, HS, HT, ThY, ThPh doğruları çizilsin; yine aradaki çizgiler aşağı yukarı düz olsun. Böylece alan yine AGK, AGL, BThPh, BThY üçgenlerine ve geri kalan yamuklara bölünmüş olur; dolayısıyla bu üçgenler ve yamuklar aracılığıyla ölçülebilir. Arada yine eğri bir çizgi bulunursa, ona bitişik yamuğu yukarıdaki gibi böler ve öyle ölçeriz.
Bu ölçme yolu, alanı verilen parçalara bölmek de gerektiğinde işe yarar. Diyelim ki alanı paralel doğrularla yedi eşit parçaya bölmek gereksin. Alanı ölçtüm ve sonucun yedide birini aldım; her parçaya bu kadar düşecek. Sonra KAL alanını ölçtüm: yedide bire eşitse, KAL alanı bir parça olarak elimizdedir. Değilse KAL'nin alanına KLMN'nin alanını ekliyorum; toplam yedide bire eşit çıkarsa parçalardan birini MN sınırlar. Az çıkarsa, yedide bire eşit oluncaya ya da onu aşıncaya kadar MNXO'nun alanını da eklemek gerekir. XOPR eklenince yedide bir aşılmış olsun. O zaman XOPR'den aşan kısma eşit bir alanı, örneğin PRKhPs'yi çıkarmak gerekir; bunun için verilen bir yamuktan verilen alana eşit bir yamuğun nasıl çıkarılacağını bilmek lazımdır, bunu ileride göstereceğiz. Böylece KhAPs alanı parçalardan biri olur. Sonra PKhPsR'ye PRST'yi ekledim: alan yedide bire eşitse ikinci parçayı ST sınırlar; aşarsa aşan kısmı yine PRST yamuğundan çıkarmak gerekir. Geri kalan parçalarda da böyle düşünülsün.
κδ. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλος τρόπος μετρήσεως. ἔστω χωρίον, ὃ δεῖ μετρῆσαι, τὸ ὑπογεγραμμένον, ἐν ᾧ διὰ τῆς διόπτρας διʼ ὅλου τοῦ μήκους διήχθω τις εὐθεῖα, κατὰ τὸ δυνατὸν μέση τοῦ χωρίου ὡς ἔγγιστα, ἡ ΑΒ. ἐπὶ δὲ ταύτης εἰλήφθω συνεχῆ σημεῖα τὰ Γ, ∠, Ε, Ζ, Η, Θ· ἀπὸ δὲ τῶν ληφθέντων σημείων τῇ ΑΒ πρὸς ὀρθὰς ἤχθωσαν διὰ τῆς διόπτρας αἱ ΓΚ, ΓΛ, ∠Μ, ∠Ν, ΕΞ, ΕΟ, ΖΠ, ΖΡ, ΗΣ, ΗΤ, ΘΥ, ΘΦ, ὥστε πάλιν τὰς μεταξὺ γραμμὰς σύνεγγυς εὐθείας εἶναι. πάλιν οὖν διῄρηται τὸ χωρίον εἰς τρίγωνα τὰ ΑΓΚ, ΑΓΛ, ΒΘΦ, ΒΘΥ, καὶ τὰ λοιπὰ τραπέζια. δυνατὸν οὖν διά τε τῶν εἰρημένων τριγώνων καὶ διὰ [τε] τῶν τραπεζίων τὸ χωρίον μετρηθῆναι. ἐὰν δὲ πάλιν ἐμπέσῃ τις μεταξὺ περιφερὴς γραμμή, διελοῦμεν τὸ πρὸς αὐτῇ τραπέζιον ὡσαύτως τῷ ἐπάνω, καὶ οὕτως μετρήσομεν. αὕτη δʼ ἡ μέτρησις εὔχρηστός ἐστιν, ὅταν δέῃ καὶ διελεῖν τὸ χωρίον εἰς τὰ δοθέντα μέρη. δέον γὰρ ἔστω διελεῖν αὐτὸ εἰς ἴσα μέρη ἑπτὰ διὰ παραλλήλων εὐθειῶν. ἐμέτρησα οὖν τὸ χωρίον, καὶ ἔλαβον τοῦ γενομένου τὸ ἕβδομον μέρος, ὥστε ἑκάστῳ μέρει τοσοῦτον ἀπονέμειν· ἐμέτρησα οὖν τὸ ΚΑΛ χωρίον, καὶ εἰ μὲν ἴσον ἐστὶν τῷ ἑβδόμῳ μέρει, ἔχομεν τὸ ΚΑΛ χωρίον· εἰ δὲ μὴ, προστίθημι τῷ τοῦ ΚΑΛ τὸ τοῦ ΚΛΜΝ ἐμβαδόν· καὶ εἰ μὲν ἴσον εὑρεθείη τῷ ⟨ἑβδόμῳ⟩ μέρει, ἔσται ἡ ΜΝ ἀφορίζουσα τὸ ἓν τῶν μερῶν. εἰ δὲ μεῖον εὑρεθείη, δεήσει πάλιν προσθεῖναι καὶ τὸ τοῦ ΜΝΞΟ ἐμβαδόν, ἄχρις ἂν ἴσον γένηται τῷ ἑβδόμῳ μέρει ἢ ὑπερβάλῃ. ὑπερβεβληκέτω οὖν προστεθέντος τοῦ ΕΟΠΡ. δεήσει ἄρα ἀπὸ τοῦ ΞΟΠΡ ἀφελεῖν χωρίον ἴσον τῷ ὑπερβάλλοντι, οἷον τὸ ΠΡΧΨ |. ὥστε δεήσει ἐπίστασθαι, ἀπὸ τοῦ δοθέντος τραπεζίου ὡς δεῖ ἀφελεῖν τραπέζιον ἴσον τῷ δοθέντι· τοῦτο δὲ ἑξῆς δείξομεν. οὐκοῦν ἔσται τὸ ΧΑΨ χωρίον ἓν τῶν μερῶν. πάλιν οὖν τῷ ΠΧΨΡ προσέθηκα τὸ ΠΡΣΤ· καὶ εἰ μὲν ἴσον εἴη αὐτὸ τὸ ἐμβαδὸν ⟨τῷ ἑβδόμῳ⟩ μέρει, ἔσται ἡ ΣΤ ἀφορίζουσα τὸ δεύτερον μέρος· εἰ δὲ ὑπερβάλοι, πάλιν δεήσει ἀφελεῖν τὸ ὑπερβάλλον ἀπὸ τοῦ ΠΡΣΤ τραπεζίου. καὶ οὕτως νοείσθω ἐπὶ τῶν λοιπῶν μερῶν.
2525.
Bir arazinin sınır taşları kaybolmuş, yalnız iki üçü kalmışsa ve arazinin planı elimizdeyse, öteki sınır taşlarının yerini bulmak.
Daha genel olsun diye daha girintili çıkıntılı bir ölçüm ve plan ortaya koyacağız. Verilen arazi, yani plan, aşağı yukarı düz olan AB, BG, GD, DE, EZ, ZH, HTh, ThA doğrularıyla çevrili ABGDEZHTh olsun. BG'ye dik BK çizilsin ve ona KA dikmesi indirilsin; ATh'ye dik ThL çizilsin ve ona HL dikmesi indirilsin; HZ'ye dik ZM çizilsin ve ona ME dikmesi indirilsin; yine BG'ye dik GN çizilsin ve ona DN dikmesi indirilsin. O hâlde ABK, HThL, EZM, GDN üçgenleri ölçülebilir; geri kalanı da dik doğruları uzatarak BX, NE, HM, ThR, XP paralelkenarlarına bölüp ölçebiliriz.
Şimdi plan, söylendiği gibi üçgenlerden ve paralelkenarlardan oluşmuş olarak verilsin; sınır taşlarından yalnız Th, B ve G görünsün. B ile G arasındaki doğru uzatılsın; B ve Th noktalarından geçen doğrunun konumu ve uzunluğu dioptrayla belirlensin, ondan verilen bir parça olarak BT ayrılsın; BG'ye ThS ve TY dikmeleri indirilsin. O zaman TY, ThS'nin, BY de BS'nin, BT'nin BTh'ye göre olduğu parçası olur. BS ile STh'nin her birini plandan biliyoruz; dolayısıyla BY ile YT'yi de buluruz. Şimdi uzamayan ve BY ile YT'nin toplamına eşit bir PhPs ipi alır, üzerinde BY'ye eşit PhKh parçasını ayırırız; bu da BS'nin, TY'nin ThS'ye ve BT'nin BTh'ye göre olduğu parçasıdır. İpin uçlarını BT'ye yerleştiririz: Ph ucu B'de, Ps ucu T'de olsun. Kh noktasından tutup ipi gerersek Kh ister istemez Y ile aynı yere düşer. Ardından BY'yi iple ya da dioptrayla birleştirip üzerine plandan bildiğimiz BK uzunluğunu koyarız ve K noktasını buluruz. Sonra BK'ye dik KA'yı çizip üzerine KA uzunluğunu koyunca A noktasını bulmuş oluruz. Öteki noktaları da plandaki dik doğruları ve onların üzerindeki ölçüleri izleyerek buluruz.
κε. Ὅρων χωρίου ἀφανῶν γενομένων, καταλειπομένων δὲ δύο ἢ τριῶν καὶ τοῦ μιμήματος ὑπάρχοντος, πορίσασθαι τοὺς λοιποὺς ὅρους. τοῦ δὲ καθολικωτέρου ἕνεκα σκολιωτέραν μέτρησιν καὶ μίμημα ἐκθησόμεθα. ἔστω τὸ δοθὲν χωρίον, τουτέστιν τὸ μίμημα, τὸ ΑΒΓ∠ΕΖΗΘ, περιεχόμενον ὑπὸ τῶν σύνεγγυς εὐθειῶν τῶν ΑΒ, ΒΓ, Γ∠, ∠Ε, ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΑ. καὶ ἤχθω τῇ ΒΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΒΚ, καὶ ἐπʼ αὐτὴν ⟨κάθετος ἡ ΚΑ· τῇ δὲ ΑΘ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΘΛ, καὶ ἐπʼ αὐτὴν⟩ κάθετος ἡ Η∠· τῇ δὲ ΗΖ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΖΜ, καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἡ ΜΕ· πάλιν δὲ τῇ ΒΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΓΝ, καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἡ ∠Ν. δυνατὸν ἄρα ἐστὶ τὰ ΑΒΚ, ΗΘΛ, ΕΖΜ, Γ∠Ν τρίγωνα μετρῆσαι, τὰ δὲ καταλειπόμενα παραλληλόγραμμα τεμόντα μετρῆσαι, ἐκβάλλοντα τὰς πρὸς ὀρθὰς εὐθείας, ὥστ᾿ εἶναι παραλληλόγραμμα τὰ ΒΞ, ΝΕ, ΗΜ, ΘΡ, ΞΠ. δεδόσθω οὖν τὸ μίμημα, οἷον εἴρηται, ἐκ τριγώνων καὶ παραλληλογράμμων ⟨ […] ⟩ περιεχόμενον· μόνοι δὲ φαινέσθωσαν οἱ Θ, Β, Γ ὅροι. καὶ ἐκβεβλήσθω ἡ ΒΚ ἐπὶ τὸ Γ· καὶ εἰλήφθω ἡ διὰ τῶν Β, Θ σημείων εὐθεῖα διὰ τῆς διόπτρας τῇ θέσει καὶ τῷ μεγέθει· καὶ ἀπειλήφθω αὐτῆς δοθὲν ⟨μέρος⟩ ἡ ΒΤ, ἐπὶ δὲ τὴν ΒΓ κάθετος ⟨ἤχθω ἡ ΘΣ, καὶ⟩ ἡ ΤΥ. ἔσται ἄρα καὶ ἡ ΤΥ τὸ αὐτὸ μέρος τῆς ΘΣ, ὃ μέρος ἐστὶν ἡ ΒΥ τῆς ΒΣ, ⟨καὶ ἡ ΒΤ τῆς ΒΘ⟩. ἔχομεν δὲ ἑκατέραν τῶν ΒΣ, ΣΘ, ἐκ τοῦ μιμήματος· ὥστε ἕξομεν καὶ ἑκατέραν τῶν ΒΥ, ΥΤ. λαβόντες οὖν σχοινίον μὴ ἐκτείνεσθαι δυνάμενον, ἴσον τῇ ΒΥΤ, τὸ ΦΨ, ἐπʼ αὐτοῦ μέρος ἀποληψόμεθα τὴν ΦΧ ⟨ἴσον τῇ ΒΥ, τὸ αὐτὸ μέρος τῆς ΒΣ⟩ ὃ μέρος ἐστὶν ⟨ἡ ΤΥ τῆς ΘΣ⟩ καὶ ἡ ΒΤ τῆς ΒΘ. τὰ δὲ πέρατα τοῦ σχοινίου τὰ Φ, Ψ θήσομεν πρὸς τὴν ΒΤ ὥστε τὸ μὲν Φ πρὸς τῷ Β εἶναι, τὸ δὲ Ψ πρὸς τῷ Τ· καὶ λαβόμενοι τὸ Χ σημεῖον ἐκτενοῦμεν τὸ σχοινίον, καὶ πάντως τὸ Χ τὴν αὐτὴν θέσιν ἕξει τῷ Υ |. ἐπιζεύξαντες οὖν τὴν ΒΥ ἤτοι σπάρτῳ ἢ διόπτρᾳ ἐπʼ αὐτῆς θήσομεν τὸ μέτρον τῆς ΒΚ, ὃ ὑπάρχει ἐκ τοῦ μιμήματος, καὶ ἕξομεν τὸ Κ σημεῖον. εἶτα τῇ ΒΚ πρὸς ὀρθὰς ἀγαγόντες τὴν ΚΑ καὶ θέντες ἐπʼ αὐτῆς τὸ μέτρον τῆς ΚΑ ἕξομεν πεπορισμένον τὸ Α σημεῖον. καὶ τὰ λοιπὰ δὲ ποριούμεθα ἀκολουθοῦντες ταῖς ἐν τῷ μιμήματι πρὸς ὀρθὰς εὐθείαις, καὶ τοῖς ἐπʼ αὐταῖς μέτροις.
2626.
Verilen bir araziyi, verilen bir noktadan geçen doğrularla verilen parçalara bölmek.
Verilen nokta, örneğin bir su kaynağı olsun; öyle ki parçaları alanların hepsi aynı sudan yararlanabilsin. Verilen arazi AB, BG, GD, DE, EZ, ZH, HTh, ThK, KL, LA doğrularıyla çevrili olsun; araziyi doğrular değil de düzensiz bir çizgi çevreliyorsa, bu çizgi üzerinde, aralarında kalan parçalar aşağı yukarı düz olacak biçimde art arda noktalar alırız. Verilen nokta M olsun ve araziyi M noktasından geçen doğrularla yedi eşit parçaya bölmek gereksin.
Dioptrayla AB'ye MN dikmesi indirilsin; böylece MA ile MB'nin birleştirildiğini düşünürsek AMB üçgenini ölçebiliriz, çünkü AB ile MN'nin çarpımı AMB üçgeninin iki katıdır. Bütün araziyi de daha önce anlatıldığı gibi ölçebiliriz. AMB üçgeni bütün arazinin yedide biriyse, parçalardan biri odur. Daha büyükse, MX doğrusu çizilerek ondan bir kısım çıkarılmalı ve AMX üçgeni bütün arazinin yedide birine eşit yapılmalıdır. AMB üçgeni yedide birden küçükse, BGM üçgeninden öyle bir BMO üçgeni ayırmak gerekir ki AMB üçgeniyle birlikte bütün arazinin yedide birini versin. Bir üçgenin nasıl çıkarılacağını ya da ekleneceğini ileride göstereceğiz. Öteki üçgenlerde de böyle hesap ederek araziyi M noktasından verilen parçalara böleriz.
κς. Τὸ δοθὲν χωρίον διελεῖν διὰ τοῦ δοθέντος σημείου εἰς τὰ δοθέντα μέρη. ἔστω δὲ τὸ δοθὲν σημεῖον ὥσπερ ὕδρευμα, [ἢ] ὡς πάντες οἱ τὰς διαιρέσεις λαβόντες τῷ αὐτῷ χρῶνται ὕδατι. ἔστω τὸ δοθὲν χωρίον περιεχόμενον ὑπὸ εὐθειῶν τῶν ΑΒ, ΒΓ ⟨Γ∠⟩, ∠Ε, ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΚ, ΚΛ, ΛΑ· ἐὰν γὰρ μὴ ὦσιν αἱ τὸ χωρίον περιέχουσαι εὐθεῖαι, ἀλλʼ ἄτακτός τις γραμμή, ληψόμεθα ἐπʼ αὐτῆς ⟨συνεχῆ⟩ σημεῖα, ὥστε τὰς μεταξὺ αὐτῶν σύνεγγυς εὐθείας εἶναι. τὸ δὲ δοθὲν σημεῖον ἔστω τὸ Μ, καὶ δέον ἔστω διελεῖν εἰς ἑπτὰ ἴσα μέρη τὸ χωρίον διὰ τοῦ Μ σημείου. ἤχθω ἐπὶ τὴν ΑΒ κάθετος ἡ ΜΝ διὰ τῆς διόπτρας, ὥστʼ ἐὰν νοήσωμεν ἐπιζευχθείσας τὰς ΜΑ, ΜΒ, δυνατὸν ἔσται μετρεῖν τὸ ΑΜ⟨Β⟩ τρίγωνον. τὸ γὰρ ὑπὸ τῶν ΑΒ, ΜΝ διπλάσιόν ἐστιν τοῦ ΑΒΜ τριγώνου. δυνατὸν δέ ἐστι μετρῆσαι, ὡς προγέγραπται, καὶ ὅλον τὸ χωρίον. εὶ μὲν οὖν τὸ ΑΒΜ τρίγωνον ἕβδομον μέρος ἐστὶν τοῦ ὅλου χωρίου, ἔσται τὸ ΑΒΜ τρίγωνον ἓν τῶν μερῶν· εἰ δὲ μεῖζον, ἀφελεῖν δεῖ ἀπʼ αὐτοῦ, διαγαγόντα τὴν ΜΞ, καὶ ποιεῖν τὸ ΑΜΞ τρίγωνον ἴσον τῷ ἑβδόμῳ μέρει τοῦ ὅλου χωρίου· ⟨εἰ⟩ δὲ μεῖόν ἐστι τὸ ΑΒΜ τρίγωνον τοῦ ἑβδόμου, δεήσει ἀπὸ τοῦ ΒΓΜ τριγώνου ἀφελεῖν τὸ ΒΜΟ τρίγωνον, ὃ, μετὰ τοῦ ΑΜ⟨Β⟩ τριγώνου, ἕβδομον ἔσται μέρος τοῦ ὅλου χωρίου· ὡς δεῖ δὲ ἀφελεῖν τρίγωνον ἢ προσθεῖναι, ἑξῆς δείξομεν. οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν τριγώνων ἐπιλογιζόμενοι διεξελοῦμεν τὸ χωρίον εἰς τὰ δοθέντα μέρη ἀπὸ τοῦ Μ σημείου.
2727.
Verilen bir araziyi içine girmeden ölçmek; ister ağaçlar sık olduğu için, ister binalar engel olduğu için, ister araziye girmek yasak olduğu için.
Verilen arazi AB, BG, GD, DE, EZ, ZH, HTh, ThA doğrularıyla çevrili olsun. ZH ile ThH, cetvellerle ya da iple arazinin dışına doğru uzatılsın; ZH'nin bir parçası olarak HK, ThH'nin aynı parçası olarak HL alınsın ve KL birleştirilsin. O zaman KL de ThZ'nin aynı parçası olur. ThZ, KL'ye paralel olduğundan ZH üzerindeki karenin HK üzerindeki kareye oranı neyse, ZHTh üçgeninin HKL üçgenine oranı da odur; örneğin ZH, HK'nin beş katıysa ZHTh üçgeni HKL üçgeninin yirmi beş katı olur. HKL üçgenini, kenarları elimde olduğu için ölçebilirim (bunu ileride göstereceğiz); dolayısıyla ZHTh üçgeninin alanı da bulunabilir. ThZ, ThE, ThD, ThG ve ThB'nin birleştirildiğini düşünür, ThEZ, ThED, ThDG, ThGB ve ThBA üçgenlerinin her birinin alanını bulursak, bütün arazinin alanı da bulunmuş olur.
HZ, M'ye kadar uzatılsın ve HK'ye eşit ZM alınsın; ZM üzerinde iple, ZN KL'ye, NM de HL'ye eşit olacak biçimde kırık bir ZNM çizgisi kurulsun. O zaman ZM, HZ ile, NZ de ZTh ile aynı doğru üzerinde olur. Ayrıca EZ de X'e kadar uzatılsın; EZ'nin bir parçası olarak ZX, ThZ'nin aynı parçası olarak ZO alınsın ve XO birleştirilsin. O zaman XO da ThE'nin aynı parçası olur ve ona paraleldir. EZ üzerindeki karenin ZX üzerindeki kareye oranı, EThZ üçgeninin XZO üçgenine oranına eşittir. Her kenarı ölçülebildiği için XZO üçgenini bulabiliriz; dolayısıyla EThZ üçgenini bulmak da mümkündür. Öteki üçgenlerin her birinin alanını da böyle buluruz; böylece bütün arazinin alanını bulmak mümkün olur.
κζ. Τὺ δοθὲν χωρίον μετρῆσαι μὴ εἰσελθόντα εἰς τὸ χωρίον, ἤτοι διὰ φυτείας πυκνότητα ἢ διὰ οἰκοδομημάτων ἐμποδισμὸν ἢ διὰ τὸ μὴ ἐξεῖναι εἰς τὸ χωρίον εἰσιέναι. ἔστω τὸ δοθὲν χωρίον περιεχόμενον ὑπὸ εὐθειῶν τῶν ΑΒ, ΒΓ, Γ∠, ∠Ε, ΕΖ, ΖΗ, ΗΘ, ΘΑ. ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ΖΗ, ΘΗ ἐπὶ τὰ ἐκτὸς τοῦ χωρίου μέρη, ἤτοι διὰ | κανόνων ἢ σπάρτου· καὶ τῆς μὲν ΖΗ μέρος τι κείσθω ἡ ΗΚ, τῆς δὲ ΘΗ τὸ αὐτὸ μέρος ἡ ΗΛ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΚΛ· ἔσται δὴ καὶ ἡ ΚΛ τὸ αὐτὸ μέρος τῆς ΘΖ. καὶ ὃν λόγον ἔχει τὸ ἀπὸ τῆς ΖΗ πρὸς τὸ ἀπὸ τῆς ΗΚ, τὸν αὐτὸν λόγον ἔχει καὶ τὸ ΖΗΘ τρίγωνον πρὸς τὸ ΗΚΛ τρίγωνον, διὰ τὸ παράλληλον γίνεσθαι τὴν ΘΖ τῇ ΚΛ· οἷον, εἰ τύχοι, εἰ πενταπλασία ἐστὶν ἡ ΖΗ τῆς ΗΚ, ἔσται τὸ ΖΗΘ τρίγωνον πεντεκαιεικοσαπλάσιον τοῦ ΗΚΛ τριγώνου. δυνατὸν δὲ μετρῆσαι τὸ ΗΚΑ τρίγωνον, ἐπειδήπερ ἔχω τὰς πλευρὰς αὐτοῦ· τοῦτο γὰρ ἑξῆς δείξομεν· δυνατὸν οὖν καὶ τοῦ ΖΗΘ τριγώνου τὸ ἐμβαδὸν πορισθῆναι. ἐὰν οὖν νοήσωμεν ἐπιζευχθείσας τὰς ΘΖ, ΘΕ, Θ∠, ΘΓ, ΘΒ, καὶ εὕρωμεν ἑκάστου τῶν ΘΕΖ, ΘΕ∠, Θ∠Γ, ΘΓΒ, ΘΒΑ τριγώνων τὸ ἐμιβαδὸν, ἔστιν καὶ ὅλου τοῦ χωρίου ⟨τὸ ἐμβαδὸν⟩ πεπορισμένον. ἐκβεβλήσθω ἡ ΗΖ ἐπὶ τὸ Μ, καὶ κείσθω τῇ ΗΚ ἴση ἡ ΖΜ· καὶ ἐπὶ τῆς ΖΜ σχοινίῳ κεκλάσθωσαν αἱ ΖΝ, ΝΜ, ὥστʼ ἴσην εἶναι τὴν μὲν ΖΝ τῇ ΚΛ, τὴν δὲ ΝΜ τῇ ΗΛ· ἔσται δὴ ⟨ἡ ΖΜ τῇ ΗΖ⟩ καὶ ἡ ΝΖ τῇ ΖΘ ἐπʼ εὐθείας. ἐκβεβλήσθω δὴ καὶ ἡ ΕΖ ἐπὶ τὸ Ξ· καὶ τῆς μὲν ΕΖ μέρος ἔστω ἡ ΖΞ, τῆς δὲ ΘΖ τὸ αὐτὸ μέρος ἡ ΖΟ· καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΞΟ· ἔσται δὴ καὶ ἡ ΞΟ τὸ αὐτὸ μέρος τῆς ΘΕ καὶ παράλληλος αὐτῇ. καὶ ἔστι ὡς τὸ ἀπὸ ΕΖ πρὸς τὸ ἀπὸ ΖΞ τὸ ΕΘΖ τρίγωνον πρὸς τὸ ΞΖΟ τρίγωνον· δυνάμεθα δὲ πορίσασθαι τὸ ΞΖΟ, ἐπειδήπερ ἑκάστην τῶν πλευρῶν αὐτοῦ δυνατόν ἐστιν μετρῆσαι· ὥστε καὶ τὸ ΞΘΖ τρίγωνον πορίσασθαι δυνατόν ἐστιν. ὁμοίως δὴ καὶ ἑκάστου τῶν λοιπῶν τριγώνων τὸ ἐμβαδὸν ποριούμεθα· ὥστε καὶ τοῦ ὅλου χωρίου δυνατόν ἐστιν τὸ ἐμβαδὸν πορίσασθαι.
2828.
Ertelediklerimizi şimdi gösterelim.
AD'ye paralel BG kenarı olan bir ABGD yamuğu verilmiş, ayrıca bu iki kenarın her biri ve onlara inen dikme verilmişse, AD'ye paralel, EZ gibi öyle bir doğru çizmek ki büyüklüğü verilmiş bir ADEZ yamuğu ayırsın.
Bunun yapıldığını varsayalım; BA ile GD H'ye kadar uzatılsın ve HTh dikmesi indirilsin. AD ile BG'nin her birinin uzunluğu verildiğine göre BG'nin AD'ye oranı verilmiştir; dolayısıyla ThH'nin HK'ye, buradan da ThK'nin KH'ye oranı verilmiştir. ThK verildiğine göre KH de verilmiştir. AD de verilmiştir; öyleyse ADH üçgeninin büyüklüğü verilmiştir, dolayısıyla bütün HEZ üçgeni de verilmiştir. Buna göre HEZ üçgeninin HAD üçgenine oranı verilmiştir; bu yüzden LH üzerindeki karenin KH üzerindeki kareye oranı da verilmiştir. HK üzerindeki kare verildiğine göre HL üzerindeki kare de, dolayısıyla HL de verilmiştir. HTh de verildiğinden geri kalan LTh, HK de verildiğinden geri kalan KL verilmiştir; öyleyse EZ'nin konumu bellidir.
Çözüm şöyle kurulur. BG 14 birim, AD 7 birim, onlara inen dikme 6 birim olsun. BG, AD'nin iki katı olduğundan bütün HTh de HK'nin iki katıdır; KTh 6 birim olduğuna göre geri kalan HK de 6 birimdir. AD de 7 birim olduğundan ADH üçgeni 21 birim olur. Çıkarılacak yamuğu 19 birim yapmak gereksin; o zaman bütün HEZ üçgeni 40 birim olur. HK 6 birim olduğundan karesi 36 birimdir. 36'yı 40 ile çarpıyorum: 1440 eder; bunu 21'e bölüyorum: 68 1/2 1/14 çıkar. Bunun karekökü aşağı yukarı 8 ve 2 [kesir; metin burada bozuktur, gerçek değer 8 2/7'ye yakındır]. Demek ki HK 6 birimken HL 8 ve 2 birim olur; geri kalan KL de 2 ve 2 birimdir. Dolayısıyla dikmeden 2 ve 2 birim ayırıp paralel bir doğru çizersem, çıkarılan yamuk 19 birim olur.
κη. Τὰ δὲ ὑπερτεθέντα νῦν δείξομεν. τραπεζίου δοθέντος τοῦ ΑΒΓ∠, παράλληλον ἔχοντος τῇ Α∠ τὴν ΒΓ, καὶ ἔτι ἑκατέραν αὐτῶν καὶ τὴν [μὲν] ἐπʼ αὐτὰς κάθετον δοθεῖσαν, ἀγαγεῖν παράλληλον τῇ Α∠, ὡς τὴν ΕΖ, ἀπολαμβάνουσαν τὸ Α∠ΕΖ τραπέζιον δοθὲν τῷ μεγέθει. γεγονέτω δὴ καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ΒΑ, Γ∠ ἐπὶ τὸ Η· καὶ κάθετος ἡ ΗΘ. ἐπεὶ οὖν ἑκατέρα τῶν Α∠, ΒΓ δοθεῖσά ἐστι τῷ μεγέθει, λόγος ἄρα τῆς ΒΓ πρὸς Α∠ δοθείς, ὥστε καὶ τῆς ΘΗ πρὸς ΗΚ, καὶ τῆς ΘΚ ἄρα πρὸς ΚΗ· καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΘΚ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΚΗ. ἀλλὰ καὶ ἡ Α∠ δοθεῖσα. δέδοται οὖν καὶ τὸ Α∠Η τρίγωνον τῷ μεγέθει· δέδοται ἄρα καὶ ὅλον τὸ ΗΕΖ τρίγωνον· λόγος ἄρα τοῦ ΗΕΖ τριγώνου πρὸς τὸ ΗΑ∠ τρίγωνον δοθείς, ὥστε καὶ τοῦ ἀπὸ ΛΗ πρὸς τὸ ἀπὸ ΚΗ λόγος ἐστὶ δοθείς· καὶ ἔστιν δοθὲν τὸ ἀπὸ ΗΚ, δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἀπὸ ΗΛ· δοθεῖσα ἄρα ἡ ΗΛ. ἀλλὰ καὶ ἡ ΗΘ, καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΑΘ δοθεῖσά ἐστι. θέσει ἄρα ἡ ΕΖ· ἀλλὰ καὶ ἡ ΗΚ δοθεῖσα, καὶ λοιπὴ ἄρα ἡ ΚΛ δοθεῖσά ἐστι. θέσει ἄρα καὶ ἡ ΕΖ. συντεθήσεται δὴ | οὕτως. ἔστω ἡ μὲν ΒΓ μοιρῶν ιδ, ἡ ⟨δὲ⟩ Α∠ μοιρῶν ἑπτὰ, ἡ δὲ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος μοιρῶν ϛ. ἐπεὶ οὖν διπλασία ἐστὶν ἡ ΒΓ τῆς Α∠, ὅλη ἄρα ἡ ΗΘ τῆς ΗΚ ἐστὶ διπλασίων· καὶ ἔστιν ἡ ΚΘ μοιρῶν ϛ· ἔσται ἄρα καὶ ⟨ἡ⟩ λοιπὴ μοιρῶν ϛ· ἀλλὰ καὶ ἡ Α∠ μοιρῶν ζ· τὸ ἄρα Α∠Η τρίγωνον ἔσται μοιρῶν κα. δέον οὖν ἔστω τὸ ἀφαιρούμενον τραπέζιον ποιεῖν μοιρῶν ιθ· ὅλον ἄρα τὸ ΗΕΖ τρίγωνον ἔσται μοιρῶν υ· καὶ ἐπεὶ ἡ ΗΚ μοιρῶν ἐστὶν ϛ, τὸ ἄρα ἀπʼ αὐτῆς μοιρῶν ἐστὶ λϛ. πολλαπλασιάζω οὖν τὰ λϛ ἐπὶ τὰ υ· γίνεται αυμ· καὶ παραβάλλω παρὰ τὸν κα, γίνεται ξη U+2220 ιδʹ· καὶ τούτων πλευρὰ τετραγωνικὴ γίνεται ὡς ἔγγιστα η καὶ β· ἔσται οὖν ἡ ΗΛ μοιρῶν η καὶ β, ὧν ἡ ΗΚ μοιρῶν ϛ· λοιπὴ ἄρα ἡ ΚΛ μοιρῶν β καὶ β· ὥστʼ ἐὰν ἀπὸ τῆς καθέτου ἀφέλω μοίρας δύο καὶ β, καὶ παράλληλον ἀγάγω, ἔσται τὸ ἀφαιρούμενον τραπέζιον μοιρῶν ιθ.
2929.
ABG üçgeni ve AD dikmesi verildiğinde, büyüklüğü verilmiş bir ABE üçgeni ayıran AE doğrusunu çizmek.
Bunun yapıldığını varsayalım. O zaman AD ile BE'nin çarpımı da verilmiştir; dolayısıyla E noktası verilmiştir. AD dikmesi 6 birim, çıkarılacak üçgen 45 birim olsun. 45'in iki katı 90 eder; bunu 6'ya bölüyorum, 15 çıkar. BE 15 birim olarak ayrılsın ve AE birleştirilsin; ABE üçgeni 45 birim olur.
κθ. Τριγώνου ὄντος τοῦ ΑΒΓ, καὶ καθέτου τῆς Α∠ διαγαγεῖν τὴν ΑΕ ἀπολαμβάνουσαν τὸ ΑΒΕ τρίγωνον δοθέν. γεγονέτω. δοθὲν οὖν καὶ τὸ ὑπὸ ΑΒΕ· δοθὲν ἄρα τὸ Ε. ἔστω οὖν ἡ Α∠ κάθετος μοιρῶν ϛ· τὸ δὲ ἀφαιρούμενον τρίγωνον μοιρῶν με. δὶς τὰ με γίνονται 𝔮. παραβάλλω παρὰ τὸν ϛ, γίνονται ιε. ⟨ἀπειλήφθω οὖν ἡ ΒΕ μοιρῶν ιε⟩ καὶ ἐπεζεύχθω ἡ ΑΕ. ἔσται δὴ τὸ ΑΒΕ τρίγωνον μοιρῶν με.
3030.
Kenarları verilmiş bir üçgenin alanını bulmak.
Bir dikme indirip uzunluğunu bularak üçgenin alanını bulmak elbette mümkündür; ama alanı dikme olmadan bulmak gereksin. Verilen üçgen ABG olsun ve kenarlarının her biri verilmiş olsun; alanını bulmak istiyoruz.
Üçgenin içine merkezi H olan DEZ çemberi çizilsin ve HA, HB, HG, HD, HE, HZ birleştirilsin. O zaman BG ile HE'nin çarpımı BHG üçgeninin, AB ile HD'nin çarpımı AHB üçgeninin, AG ile HZ'nin çarpımı da AGH üçgeninin iki katıdır. Dolayısıyla ABG üçgeninin çevresiyle HE'nin, yani DZE çemberinin yarıçapının çarpımı ABG üçgeninin iki katıdır. GB uzatılsın ve AD'ye eşit BTh alınsın; o zaman ThG çevrenin yarısıdır. Demek ki ThG ile EH'nin çarpımı ABG üçgeninin alanına eşittir. Ama ThG ile EH'nin çarpımı, ThG'nin karesiyle EH'nin karesinin çarpımının kareköküdür; öyleyse ThG'nin karesiyle EH'nin karesinin çarpımının karekökü üçgenin alanı olacaktır.
HG'ye dik HL, BG'ye dik BL çizilsin ve GL birleştirilsin. GHL ve GBL açılarının her biri dik olduğundan G, H, B, L noktaları bir çember üzerindedir; dolayısıyla GHB ile GLB açılarının toplamı iki dik açıya eşittir. H'deki açılar AH, BH ve GH ile ikiye bölündüğünden AHD açısı GLB açısına eşittir. Öyleyse AHD üçgeni GBL üçgenine benzerdir; buna göre GB'nin BL'ye oranı AD'nin DH'ye, yani ThB'nin HE'ye oranına eşittir. Terimlerin yeri değiştirilirse GB'nin BTh'ye oranı BL'nin HE'ye, yani BK'nin KE'ye oranına eşittir; oranlar birleştirilirse GTh'nin ThB'ye oranı BE'nin EK'ye oranına eşittir. Dolayısıyla GTh'nin karesinin GTh ile ThB'nin çarpımına oranı, BE ile EG'nin çarpımının GE ile EK'nin çarpımına, yani HE'nin karesine oranına eşittir. Buna göre karekökü üçgenin alanını veren, GTh'nin karesiyle EH'nin karesinin çarpımı, GTh ile ThB'nin çarpımının GE ile EB'nin çarpımıyla çarpılmasına eşit olacaktır. GTh, ThB, BE ve EG'nin her biri verilmiştir: GTh çevrenin yarısıdır; ThB, çevrenin yarısının BG'yi aştığı miktardır; BE, AG'yi aştığı miktar, GE de AB'yi aştığı miktardır. Öyleyse üçgenin alanı da verilmiştir.
Çözüm şöyle kurulur. AB 13, BG 14, GA 15 birim olsun. Üçünü topla: 42 eder; yarısı 21'dir. Bundan 13'ü çıkar, 8 kalır; 14'ü çıkar, 7 kalır; 15'i çıkar, 6 kalır. 21, 8, 7 ve 6 birbiriyle çarpılınca 7056 eder; bunun karekökü 84'tür. Üçgenin alanı 84'tür.
λ. Τριγώνου δοθεισῶν τῶν πλευρῶν εὑρεῖν τὸ ἐμβαδόν. δυνατὸν μὲν οὖν ἐστὶν ἀγαγόντα μίαν κάθετον καὶ πορισάμενον αὐτῆς τὸ μέγεθος εὑρεῖν τοῦ τριγώνου τὸ ἐμβαδόν· δέον δὲ ἔστω χωρὶς τῆς καθέτου τὸ ἐμβαδὸν πορίσασθαι. ἔστω τὸ δοθὲν τρίγωνον τὸ ΑΒΓ, καὶ ἔστω ἑκάστη τῶν πλευρῶν δοθεῖσα· εὑρεῖν τὸ ἐμβαδόν. ἐγγεγράφθω δὲ εἰς τὸ τρίγωνον κύκλος ὁ ∠ΕΖ, οὗ κέντρον ἔστω τὸ Η· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΗΑ, ΗΒ, ΗΓ. Η∠, ΗΕ ΗΖ. τὸ μὲν ἄρα ὑπὸ ΒΓ, ΗΕ διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΒΗΓ τριγώνου, τὸ δὲ ὑπὸ ΑΒ, Η∠ τοῦ ΑΗΒ, τὸ δὲ ὑπὸ ΑΓ, ΗΖ τοῦ ΑΓΗ. τὸ οὖν ὑπὸ τῆς περιμέτρου τοῦ ΑΒΓ τριγώνου καὶ τῆς ΗΕ, τουτέστι τῆς ἐκ τοῦ κέντρου τοῦ ∠ΖΕ κύκλου, διπλάσιόν ἐστι τοῦ ΑΒΓ τριγώνου. ἐκβεβλήσθω ἡ ΓΒ, καὶ τῇ Α∠ ἴση κείσθω ἡ ΒΘ· ἡ ἄρα ΘΓ ἡμίσειʼ ἐστὶ τῆς περιμέτρου· τὸ ἄρα ὑπὸ ΘΓ, ΕΗ, ἴσον ἐστὶ τῷ τοῦ ΑΒΓ τριγώνου ἐμβαδῷ· ἀλλὰ τὸ ὑπὸ ΘΓ, ΕΗ, πλευρά ἐστι τοῦ ἀπὸ ΘΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ΕΗ· τοῦ ἄρα ἀπὸ ΘΓ ἐπὶ τὸ ἀπὸ ΕΗ ἡ πλευρὰ ἔσται τὸ τοῦ τριγώνου ἐμβαδόν. ἤχθω τῇ ΗΓ πρὸς ὀρθὰς ἡ ΗΛ, τῇ δὲ ΒΓ ἡ ΒΛ· καὶ ἐπεξεύχθω ἡ ΓΛ. ἐπεὶ οὖν ὀρθή ἐστιν ἑκατέρα τῶν ὑπὸ ΓΗΛ, ⟨ΓΒΛ, γωνιῶν⟩, ἐν κύκλῳ | ἄρα ἐστὶ τὰ Γ, Η, Β, Λ· αἱ ἄρα ὑπὸ ΓΗ, ΓΛ, δυσὶν ὀρθαῖς ἴσαι· ⟨καί⟩ διὰ τὸ δίχα τέμνεσθαι τὰς πρὸς τῷ Η γωνίας, ταῖς ΑΗ, ΒΗ, ΓΗ, ἴση ἄρα ἐστὶν ἡ ὑπὸ ΑΗ∠ τῇ ὑπὸ ΓΛΒ. ὅμοιον ἄρα τὸ ΑΗ∠ τῷ ΓΒΛ τριγώνῳ· ὡς ἄρα ἡ ΓΒ πρὸς ΒΛ, ἡ Α∠ πρὸς ∠Η, τουτέστιν ἡ ΘΒ πρὸς ΗΕ· καὶ ἐναλλάξ, ὡς ἡ ΓΒ πρὸς ΒΘ, ἡ ΒΛ πρὸς ΗΕ, τουτέστιν ἡ ΒΚ πρὸς ΚΕ· καὶ συνθέντι, ὡς ἡ ΓΘ πρὸς ΘΒ, οὕτως ἡ ΒΕ πρὸς ΕΚ. ὥστε καὶ ὡς τὸ ἀπὸ ΓΘ πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΘ, ⟨Θ⟩Β, οὕτως τὸ ὑπὸ ΒΕ, ⟨Ε⟩Γ, πρὸς τὸ ὑπὸ ΓΕ, ⟨Ε⟩Κ, τουτέστι πρὸς τὸ ἀπὸ ΗΕ· ὥστε τὸ ἀπὸ ΓΘ ἐπὶ τὸ ἀπὸ ΕΗ, οὗ πλευρὰ ἦν τὸ τρίγωνον, ἴσον ἔσται τῷ ὑπὸ ΓΘ, ⟨Θ⟩Β, ἐπὶ τὸ ὑπὸ ΓΕ, ⟨Ε⟩Β. καὶ ἔσται δοθεῖσα ἑκάστη τῶν ΓΘ, ΘΒ, ΒΕ, ΕΓ· ἡ μὲν γὰρ ΓΘ ἡμίσειά ἐστι τῆς περιμέτρου· ἡ δὲ ΘΒ ὑπεροχή, ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΒΓ· ⟨ἡ δὲ ΒΕ, ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΑΓ⟩, ἡ δὲ ΓΕ, ᾗ ὑπερέχει ἡ ἡμίσεια τῆς περιμέτρου τῆς ΑΒ· δοθὲν ἄρα καὶ τὸ ἐμβαδὸν ⟨τοῦ⟩ τριγώνου. συντεθήσεται δὴ οὕτως· ἔστω ἡ μὲν ΑΒ μοιρῶν ιγ, ἡ δὲ ΒΓ μοιρῶν ιδ, ἡ δὲ ΓΑ μοιρῶν ιε. σύνθες τὰς τρεῖς, γίνονται μβ· τούτων τὸ ἥμισυ κα. ἄφελε τὰ ιγ, λοιπὸν η· καὶ τὰ ιδ, λοιπὸν ζ· καὶ τὰ ιε, λοιπὸν ϛ. τὰ κα, η, ζ, ϛ ⟨πολλαπλασιασθέντα⟩ διʼ ἀλλήλων γίνονται ζνϛ· τούτων ἡ πλευρὰ ἔσται πδ. τὸ ἐμβαδὸν τοῦ τριγώνου πδ.
3131.
Bir pınarın akışını, yani ne kadar su verdiğini ölçmek.
Şunu bilmek gerekir ki pınarın verdiği su hep aynı kalmaz. Yağmurlu zamanlarda artar, çünkü dağlarda çoğalan su daha büyük bir kuvvetle dışarı itilir; kuraklıkta ise daha fazla su gelmediği için akış azalır. Gür pınarların verdiği su ise pek fazla değişmez.
Pınarın bütün suyunu hiçbir yerden kaçmayacak biçimde toplamak ve akıştan çok daha büyük olacağını kestirerek dört köşe kurşun bir oluk yapmak gerekir. Sonra bu oluk, pınardaki su yalnız onun içinden akacak biçimde tek bir yere yerleştirilir. Oluk, pınarın daha alçak bir yerine konmalıdır ki pınar ondan boşalabilsin; pınarın daha alçak yerini dioptrayla belirleriz. Oluktan akan su, oluğun ağzında belli bir yükseklik tutar, diyelim iki parmak; oluğun ağzının genişliği de altı parmak olsun. Altı kere iki on iki eder; o hâlde pınarın verdiği suyun on iki parmak olduğunu söyleriz.
Ama bilmek gerekir ki pınarın ne kadar su sağladığını anlamak için, on iki parmak dediğimiz akıntının kesitini bulmak yetmez; hızını da bilmek gerekir. Çünkü akış daha hızlıysa daha çok, daha yavaşsa daha az su verir. Bu yüzden pınarın akışının altına bir hendek kazıp güneş saatiyle belli bir sürede hendeğe ne kadar su aktığını gözlemek, böylece bir günde ne kadar su verildiğini kestirmek gerekir. Böyle yapınca akıntının kesitini gözlemeye bile gerek kalmaz, çünkü verilen suyun miktarı süreden anlaşılır.
λα. Πηγῆς ὑπαρχούσης ἐπισκέψασθαι τὴν ἀπόρρυσιν αὐτῆς, τουτέστι τὴν ἀνάβλυσιν, ὅση ἐστίν. εἰδέναι μέντοι χρὴ ὅτι οὐκ ἀεὶ ἡ ἀνάβλυσις ἡ αὐτὴ διαμένει. ὄμβρων. μὲν γὰρ ὄντων ἐπιτείνεται διὰ τὸ ἐπὶ τῶν ὁρῶν τὸ ὕδωρ πλεονάζον βιαιότερον ἐκθλίβεσθαι, αὐχμῶν δὲ ὄντων ἀπολήγει ἡ ῥύσις διὰ τὸ μὴ ἐπιφέρεσθαι πλέον ὕδωρ. αἱ μέντοι γενναῖαι πηγαὶ οὐ παρὰ πολὺ τὴν ἀνάβλυσιν ἴσχουσιν. δεῖ οὖν περιλαβόντα τὸ πᾶν τῆς πηγῆς ὕδωρ, ὥστε μηδαμόθεν ἀπορρεῖν, σωλῆνα τετράγωνον μολιβοῦν ποιῆσαι, στοχασάμενον μενον μᾶλλον μείζονα πολλῷ τῆς ἀποθύσεως· εἶτα διʼ ἑνὸς τόπου ἐναρμόσαι αὐτὸν ὥστε διʼ αὐτοῦ τὸ ἐν τῇ πηγῇ ὕδωρ ἀπορρεῖν. δεῖ δὲ αὐτὸν κεῖσθαι εἰς τὸν ταπεινότερον τῆς πηγῆς τόπον, ὥστε ἔχειν αὐτὴν ἀπόρρυσιν· τὸν δὲ ταπεινότερον ἐπιγνωσόμεθα τῆς πηγῆς τόπον διὰ τῆς διόπτρας. ἀπολήψεται οὖν τὸ ἀπορέον διὰ τοῦ σωλῆνος ὕδωρ ἐν τῷ περιστομίῳ τοῦ σωλῆνος· οἷον ἀπολαμβάνει[ν] δακτύλους β· ἐχέτω δὲ καὶ τὸ πλάτος τοῦ περιστομίου τοῦ σωλῆνος δακτύλους ϛ· ἑξάκις δύο γίνονται ιβ· ⟨ἀποφανούμεθα δὴ τὴν ἀνάβλυσιν τῆς πηγῆς δακτύλων ιβ⟩. εἰδέναι δὲ χρὴ ὅτι οὐκ ἔστιν αὔ|ταρκες πρὸς τὸ ἐπιγνῶναι, πόσον χορηγεῖ ὕδωρ ἡ πηγή, [ἢ] τὸ εὑρεῖν τὸν ὄγκον τοῦ ῥεύματος, ὃν λέγομεν εἶναι δακτύλων ιβ, ἀλλὰ καὶ τὸ τάχος αὐτοῦ· ταχυτέρας μὲν γὰρ οὔσης τῆς ῥύσεως πλέον ἐπιχορηγεῖ τὸ ὕδωρ, βραδυτέρας δὲ μεῖον. διὸ δεῖ ὑπὸ τὴν τῆς πηγῆς ῥύσιν ὀρύξαντα τάφρον τηρῆσαι ἐξ ἡλιακοῦ ὡροσκοπίου, ἐν τινὶ ὥρᾳ πόσον ἀπορρεῖ ὕδωρ ἐν τῇ τάφρῳ, καὶ οὕτως στοχάσασθαι τὸ ἐπιχορηγούμενον ὕδωρ ἐν τῇ ἡμέρᾳ πόσον ἐστὶν, ὥστʼ οὐδὲ ἀναγκαῖόν ἐστι τὸν ὄγκον τῆς ῥύσεως τηρεῖν· διὰ γὰρ τοῦ χρόνου δήλη ἐστὶν ἡ χορηγία. [ἀποφανούμεθα δὴ τὴν ἀνάβλυσιν τῆς πηγῆς δακτύλων ιβ].
3232.
Hazırladığımız dioptrayla yeryüzündeki işlerde nişan almanın vaat ettiklerini nasıl yerine getirdiğimizi gösterdik. Ama dioptra gökteki şeyler için de, sabit yıldızların ya da gezegenlerin aralarındaki uzaklıkları bilmek bakımından birçok işe yarar; bu yüzden onların uzaklıklarının da dioptrayla nasıl ölçüleceğini göstereceğiz.
Dioptradaki diskin alt yüzüne, diskle aynı merkezli ve koldaki derece göstergesinin ucunun çizeceği bir çember çizer, bunu 360 dereceye böleriz. İki yıldız arasındaki uzaklığın kaç derece olduğunu incelemek istediğimizde, ister ikisi de gezegen ya da sabit yıldız olsun, ister biri sabit yıldız öteki gezegen, içinden nişan aldığımız kolu diskten çıkarır, sözü edilen iki yıldız diskin düzlemi boyunca aynı anda görününceye kadar diski eğeriz. Sonra kolu her zamanki gibi yerine takarım; öteki parçalar kımıldamadan dururken kolu, yıldızlardan biri görününceye kadar çeviririm. Göstergelerden birinin bulunduğu dereceyi işaretleyip kolu, öteki yıldız da içinden görününceye kadar çeviririm. Ardından aynı göstergenin bulunduğu dereceyi de işaretleyince, alınan iki nokta arasındaki derece sayısını öğrenir ve yıldızların birbirinden o kadar derece uzak olduğunu söylerim.
λβ. Ἐπεὶ οὖν διὰ τῆς κατασκευασθείσης ἡμῖν διόπτρας τὰς ἐπὶ γῆς χρείας πρὸς τὰς διοπτρικὰς ἐπαγγελίας ἀπεδείξαμεν, εὔχρηστον δέ ἐστιν εἰς πολλὰ καὶ πρὸς τὰ οὐράνια πρὸς τὸ τὰς τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων ἢ παὶ τῶν πλανητῶν ἀποστάσεις εἰδέναι, ἀποδείξομεν διὰ τῆς διόπτρας ὡς δεῖ καὶ τὰ ⟨τούτων⟩ ἀποστήματα λαμβάνειν. ἐν γὰρ τῷ ὑπὸ γαστέρα τοῦ τυμπάνου τοῦ ἐν τῇ διόπτρᾳ κύκλον γράψομεν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον τῷ τυμπάνῳ, ὃν γράψει τὸ τοῦ μοιρογνωμονίου ἄκρον τοῦ ἐν τῷ κανόνι· καὶ τοῦτον διελοῦμεν εἰς μοίρας τξ. ὅταν οὖν βουλώμεθα δύο ἀστέρων τὸ μεταξὺ διάστημα ἐπισκέψασθαι, ὅσων μοιρῶν ὑπάρχει, ἐάν τε τῶν πλανητῶν εἴησάν τινες ἢ καὶ τῶν ἀπλανῶν ἢ καὶ ὁ μὲν ἕτερος αὐτῶν εἴη τῶν ἀπλανῶν, ὁ δὲ ἕτερος τῶν πλανητῶν, ἀφελόντες τὸν κανόνα, διʼ οὗ διοπτεύομεν, ἀπὸ τοῦ τυμπάνου ἐγκλίνομεν αὐτὸ τὸ τύμπανον, ἄχρις ἂν διὰ τοῦ ἐπιπέδου αὐτοῦ φανῶσιν οἱ εἰρημένοι ἀστέρες ἅμα ἀμφότεροι. εἶτʼ ἐντιθεὶς τὸν κανόνα ὡς εἴθισται, τῶν ἄλλων ἀκινήτων, ἐπιστρέψω αὐτὸν, ἄχρις ἂν εἷς τῶν ἀστέρων φανῇ· καὶ παρασημηνάμενος τὴν μοῖραν, καθʼ ἣν ἓν τῶν μοιρογνωμονίων ὑπάρχει [τὸ μέρος αὐτῆς], ἐπιστρέφω τὸν κανόνα, ἄχρις οὗ καὶ ὁ ἕτερος ἀστὴρ διʼ αὐτοῦ φανῇ. εἶτα ὁμοίως παρασημηνάμενος τὴν μοῖραν, καθʼ ἣν τὸ αὐτὸ μοιρογνωμόνιον ὑπάρχει, ἐπιγνώσομαι τὸ πλῆθος τῶν μοιρῶν τὸ μεταξὺ τῶν ληφθέντων δύο σημείων· καὶ τοσαύτας ἀποφανοῦμαι τοὺς ἀστέρας ἀπέχειν ἀπʼ ἀλλήλων μοίρας.
3333.
Bazıları pek az sayıda nişan alma işi için “yıldızcık” denen aleti kullandığından, onu kullanmaya kalkışanlara bu aletin kusurlarını bildirmeyi yerinde buluyoruz; bilmedikleri için farkına varmadan yanılmasınlar.
Onu kullanmış olanlar, sanırım, aletin ne kadar kullanışsız olduğunu görmüşlerdir: ağırlıkların asılı olduğu ipler çabucak durulmaz, bir süre sallanmaya devam eder, hele sert bir rüzgâr esiyorsa. Bu yüzden bazıları bu kusura çare bulmak isteyerek oyuk tahta borular yapar ve rüzgâr çarpmasın diye ağırlıkları bunların içine koymaya çalışır. Ama ağırlıklar borulara sürtündüğü için ipler ufka tam dik kalmaz. Üstelik ipleri durdurmayı ve ufka dik tutmayı başarsalar bile, iplerden geçen düzlemler her zaman birbirine dik olmaz; bu olmayınca da söyleyeceğimiz işlerin hiçbiri onlar için gerektiği gibi sonuç vermez. Bunu şimdi göstereceğiz.
Bir düzlemde birbirini dik açıyla kesmeyen iki doğru, AB ile GD olsun; AED açısı geniş olsun. E'den, AB ile GD'den geçen düzleme dik EZ dikilsin; o hâlde EZ, AE ile EG'nin her birine diktir. EAZ'den geçen düzlemin GEZ'den geçen düzleme göre eğimi, AE ile EG'nin oluşturduğu açıdır ve bu açı dardır; demek ki sözü edilen düzlemler birbirine dik değildir.
Şimdi AE ve ED olmak üzere iki eşit doğru ayrılsın, AD birleştirilsin ve ona EH dikmesi indirilsin. O zaman AH de HD'ye eşittir ve her biri HE'den büyüktür; dolayısıyla H'den AH'ye eşit bir HZ doğrusu çizilebilir. Doğrular K ve L'ye kadar uzatılıp birleştirilsin; KZ ile ZL'nin her biri AZ'ye eşit olsun. A, D, K ve L'den EZ'ye paralel AM, DN, KX ve LO çizilsin. EZ, AB ile GD'den geçen düzleme dik olduğundan AM, DN, KX ve LO'nun her biri de ABGD'den geçen düzleme diktir. AH, HD ve HZ eşit olduğundan AL, DK'ye diktir.
Şimdi yıldızcığın çubuklarının AL ile DK olduğunu, AB ile GD'den geçen düzlemin ufka paralel düzlem olduğunu, iplerin de A, L, D ve K'den sarktığını varsayarsak, ipler AM, DN, KX ve LO olur. Oysa iplerden geçen düzlemler birbirine dik değildir; yani AM ile LO'dan geçen düzlem, DN ile KX'ten geçen düzleme dik değildir, çünkü bunların dar olan AEG açısıyla birbirine eğik durduğu gösterildi.
λγ. Ἐπεὶ οὖν τινὲς χρῶνται τῷ καλουμένῳ ἀστερίσκῳ πρὸς ὀλίγας | παντελῶς διοπτρικὰς χρείας, εὔλογον ἡγούμεθα τὰ περὶ αὐτὸν συμβαίνοντα μηνῦσαι τοῖς πειρωμένοις χρήσασθαι αὐτῷ, ὅπως μὴ παρὰ τὴν ἄγνοιαν ἁμαρτάνοντες λανθάνωσιν. τοὺς μὲν οὖν κεχρημένους οἶμαι ⟨πε⟩πειρᾶσθαι τῆς δυσχρηστίας αὐτοῦ, ὅτι αἱ σπάρται, ἐξ ὧν τὰ βάρη κρέμανται, οὐ ταχέως ἠρεμοῦσιν, ἀλλὰ χρόνον τινὰ διαμένουσι κινούμεναι, καὶ μάλιστα ὅταν σφοδρὸς ἄνεμος πνέῃ. διὸ πειρῶνταί τινες, παραβοηθεῖν βουλόμενοι ταύτῃ τῇ δυσχρηστίᾳ, ξυλίνας σύριγγας κοίλας ποιοῦντες, ἐμβαλεῖν τὰ βάρη εἰς ταύτας, ὥστε μὴ ὑπὸ τοῦ ἀνέμου τύπτεσθαι. παρατρίψεως οὖν γινομένης τῶν βαρῶν πρὸς τὰς σύριγγας οὐκ ἀκριβῶς αἱ σπάρτοι ὀρθαὶ διαμένουσιν πρὸς τὸν ὁρίζοντα· ἔτι δὲ καὶ ἐὰν ἐπιτύχωσιν, ὥστε τὰς σπάρτας ἠρεμεῖν καὶ ὀρθὰς διαμένειν πρὸς τὸν ὁρίζοντα, οὐ πάντως τὰ διὰ τῶν σπάρτων ἐπίπεδα πρὸς ὀρθὰς γίνεται ἀλλήλοις· τούτου δὲ μὴ γινομένου, οὐδʼ αὐτοῖς κατὰ τρόπον ἀκολουθεῖ τι τῶν εν ω ερουμενων· τοῦτο γὰρ δείξομεν. ἔστω⟨σαν⟩ γὰρ ἐν ἐπιπέδῳ δύο εὐθεῖαι αἱ ΑΒ, Γ∠, μὴ πρὸς ὀρθὰς ἀλλήλας τέμνουσαι· ἀμβλεῖα δὲ ἔστω ἡ ὑπὸ ΑΕ∠ γωνία· καὶ ἀπὸ τοῦ Ε τῷ διὰ τῶν ΑΒ, Γ∠ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρθὰς ἀνεστάτω ἡ ΕΖ· καὶ πρὸς ἑκατέραν ἄρα τῶν ΑΕ, ΕΓ, ὀρθή ἐστιν. ἡ δὲ ὑπὸ τῶν ΑΕ, ⟨Ε⟩Γ, γωνία ἡ κλίσις ἐστίν, ἐν κέκλιται τὸ διὰ τῶν ΕΑΖ πρὸς τὸ διὰ τῶν ΓΕΖ, καὶ ἔστιν ὀξεῖα· τὰ ⟨οὖν⟩ εἰρημένα ἐπίπεδα οὔκ ἐστιν ὀρθὰ πρὸς ἄλληλα. ἀπειλήφθωσαν οὖν δύο ἴσαι εὐθεῖαι αἱ ΑΕ, Ε∠, καὶ ἐπεζεύχθω ἡ Α∠· καὶ ἐπʼ αὐτὴν κάθετος ἤχθω ἡ ⟨Ε⟩Η· ἴση ἄρα καὶ ἡ ΑΗ τῇ Η∠· καὶ ἑκατέρα αὐτῶν μείζων ἐστὶ τῆς ΗΕ· δυνατὸν ἄρα ἐστὶ προσβαλεῖν ἀπὸ τοῦ Η ἴσην τῇ ΑΗ τὴν ΗΖ. προσεκβεβλήσθωσαν καὶ ἐπεζεύχθωσαν ἐπὶ τὰ Κ, Λ, καὶ τῇ ΑΖ ἴση ἐκατέρα τῶν ΚΖ, ΖΛ. διὰ δὲ τῶν Α, ∠, Κ, Λ τῇ ΕΖ παράλληλοι ἤχθωσαν αἱ ΑΜ, ∠Ν, ΚΞ ΛΟ· ἡ δὲ ΕΖ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ διὰ τῶν ΑΒ, Γ∠ ἐπίπεδον· καὶ ἑκάστη ἄρα τῶν ΑΜ, ∠Ν, ΚΞ, ΛΟ ὀρθή ἐστι πρὸς τὸ διὰ τῶν ΑΒΓ∠ ἐπίπεδον. καὶ ἐπεὶ αἱ τρεῖς αἱ ΑΗ, Η∠, ΗΖ ἴσαι εἰσί, πρὸς ὀρθὰς ἄρα ἐστὶν ἡ ΑΛ τῇ ∠Κ. ἐὰν ἄρα ὑποστησώμεθα τὰς τοῦ ἀστερίσκου ῥάβδους εἶναι τὰς ΑΛ, ∠Κ, τὸ δὲ διὰ τῶν ΑΒ, Γ∠ ἐπίπεδον τὸ παρὰ τὸν ὁρίζοντα, τὰς δὲ κρεμαμένας σπάρτους εἶναι ἐκ τῶν Α, Λ, ∠, Κ, ἔσονται αἱ σπάρτοι αἱ ΑΜ, ∠Ν, ΚΞ, ΛΟ. καὶ οὐκ εἰσὶ τὰ διὰ τῶν σπάρτων ἐπίπεδα ὀρθὰ καὶ πρὸς ἄλληλα, λέγω δὴ ⟨τὸ⟩ διὰ τῶν ΑΜ, ΛΟ πρὸς τὸ διὰ τῶν ∠Ν, ΚΞ· δέδεικται γὰρ | κεκλιμένα πρὸς ἄλληλα ἐν τῇ ὑπὸ ΑΕΓ γωνίᾳ ὀξείᾳ οὔσῃ.
3434.
Yeryüzündeki uzaklıkları “yol ölçer” denen aletle ölçmeyi de nişan alma işinin devamı sayıyoruz. Böylece zincirle ya da iple zahmetle ve ağır ağır ölçmek yerine, arabayla yol alırken tekerleklerin dönüşünden bu uzaklıkları öğrenebiliriz. Bizden öncekiler bunun yapılabileceği bazı yöntemler ortaya koymuşlardır; bizim anlattığımız aletle öncekilerinkini karşılaştırıp değerlendirmek okura kalmıştır.
Sandık gibi bir kasa yapılsın; anlatılacak düzeneğin tamamı bunun içinde bulunacak. Sandığın tabanında [metinde boşluk var] bronz ABGD diski bulunsun; sözü edilen çiviler ona bitişik olsun. Sandığın tabanında bir yarık açılsın. Arabanın tekerleklerinden birinin göbeğine bitişik bir pim her dönüşte bu yarıktan içeri girip çivilerden birini ileri itsin; böylece sıradaki çivi bir öncekinin yerine gelsin ve bu böyle sürüp gitsin. Sonuç olarak tekerlek sekiz kez dönünce çivili disk bir tam tur atmış olur.
Sözü edilen çivili diske, merkezinden ona dik olarak çakılmış bir vida bitişik olsun; vidanın öbür ucu sandığın duvarlarına çakılmış bir kirişe otursun. Bu vidanın yanına, dişleri vidanın sarmalına uyan bir dişli disk konsun; disk elbette tabana dik dursun ve onun da kendisine bitişik bir mili olsun, milin uçları sandığın duvarlarında dönsün. Milin bir yanına da yine sarmal oyulsun, öyle ki mil kendisi bir vida olsun. Bu vidanın yanına da, elbette tabana paralel duran ve kendisine bitişik bir mili olan küçük bir dişli disk konsun; milin bir ucu sandığın tabanında, öbür ucu sandığın duvarlarına çakılmış bir kirişte dönsün. Bu milin de bir yanında, tabana dik duran başka bir diskin dişlerine uyan bir sarmal bulunsun. Bu, istediğimiz kadar ya da sandığın içinde yer olduğu kadar sürdürülsün; çünkü diskler ve vidalar ne kadar çok olursa ölçülen yol da o kadar uzun olur.
Her vida bir kez döndüğünde yanındaki küçük diskin bir dişini oynatır. Dolayısıyla çivili diske bitişik vida bir kez dönünce tekerleğin sekiz turunu gösterir ve yanındaki diskin bir dişini oynatmış olur. Diyelim ki yanındaki diskin otuz dişi var; vida onu bir tam tur döndürünce tekerleğin 240 dönüşünü göstermiş olur. Sonra bu dişli disk bir kez dönünce ona bitişik vida da bir kez döner ve vidanın yanındaki diskin bir dişi oynar. Bu diskin de 30 dişi varsa (daha fazla olması da akla yatkındır), o bir kez dönünce tekerleğin 7200 dönüşü gösterilmiş olur. Tekerleğin çevresi 10 arşınsa bu 72.000 arşın, yani 180 stadion eder. Üstelik bu yalnız ikinci küçük diskte bulunan sonuçtur; diskler daha çok olur ve dişlerin sayısı artarsa ölçülen yol kat kat büyür. Ama öyle bir düzenek kullanmak gerekir ki alet, arabanın bir günde alabileceği yoldan çok daha uzun bir yolu gösterebilecek kadar büyük olmasın; çünkü her gün o günün yolunu ölçüp ertesi gün yeni yola yeniden başlangıç yapmak mümkündür.
Ama her vidanın dönüşü yanındaki dişleri tam ve ölçülü biçimde çevirmediği için, ilk vidayı deneme yoluyla, yanındaki dişli disk bir tam tur atıncaya kadar çeviririz ve vidanın kaç kez döndüğünü sayarız. Diyelim ki yanındaki disk bir tam tur atarken vida 20 kez dönmüş olsun; bu diskin de 30 dişi vardı. Demek ki çivili diskin 20 dönüşü, vidanın yanındaki diskin 30 dişini oynattı. 20 dönüş 160 çiviyi ilerletir; tekerleğin dönüşleri de o kadardır; bu da 1600 arşın eder. 30 diş 1600 arşını gösteriyorsa, sözü edilen küçük diskin bir dişi yolun 53 1/3 arşınını gösterir. Öyleyse dişli disk harekete başladıktan sonra 15 diş ilerlemişse 800 arşınlık, yani iki stadionluk bir yolu gösterir. Sözü edilen dişli diskin ortasına “53 1/3 arşın” yazarız; öteki dişli diskler için de aynı hesabı yapıp sayıları üzerlerine yazarız. Böylece her birinin kaç diş ilerlediğine bakarak alınan yolu öğrenebiliriz.
Yolun uzunluğuna bakmak istediğimizde sandığı açıp her diskin dişlerine bakmak zorunda kalmayalım diye, sandığın yüzeyinde dönen birtakım göstergelerle yolun uzunluğunun nasıl bulunabileceğini göstereceğiz. Sözü edilen dişli diskler sandığın yan duvarlarına değmeyecek biçimde yerleştirilsin, milleri ise duvarların dışına taşsın. Taşan uçlar dört köşe olsun ki göstergeler dört köşe deliklerle bunlara geçirilebilsin; böylece disk miliyle birlikte dönünce gösterge de onunla birlikte dönsün. Göstergenin ucu dönerken aynı duvarın dış yüzünde bir çember çizer; bu çemberi içerideki diskin diş sayısı kadar parçaya böleriz. Gösterge, diş bölümleri daha geniş aralıklarla yer alsın diye daha büyük bir çember çizecek uzunlukta olsun. Çizilen çember, içerideki diskle aynı yazıyı taşır; böylece alınan yolun uzunluğunu dış yüzeyden okuruz.
Bütün küçük disklerin sandığın duvarlarına değmemesi, birbirlerini ya da yanlarındaki vidaları engelledikleri için ya da başka bir sebeple mümkün olmazsa, her birini hiçbir engel kalmayacak kadar uzaklaştırırız. Dişli disklerin bazıları tabana paralel, bazıları ona dik olduğuna göre, göstergelerin çizdiği çemberlerin de bazıları sandığın dik duvarlarında, bazıları kapağında bulunacaktır. Bu yüzden çember taşımayan dik duvarlardan biri kapak yapılmalıdır; böylece kapak işini bir duvar görür.
λδ. Ἀκόλουθον δὲ εἶναι νομίζομεν τῇ διοπτρικῇ πραγματείᾳ καὶ διὰ τοῦ καλουμένου ὁδομέτρου τὰ ἐπὶ τῆς γῆς μετρεῖν διαστήματα, ὥστε μὴ διʼ ἀλύσεως μετροῦντα ἢ σχοινίου κακοπαθῶς καὶ βραδέως ἐκμετρεῖν, ἀλλʼ ἐπʼ ὀχήματος πορευόμενον, διὰ τῆς τῶν τροχῶν ἐκκυλίσεως ἐπίστασθαι τὰ προειρημένα διαστήματα. οἱ μὲν οὖν πρὸ ἡμῶν ἐξέθεντό τινας μεθόδους, διʼ ὧν τοῦτο γίνεται, ἐξέσται δὲ κρίνειν τό τε ὑπὸ ἡμῶν γραφόμενον ὄργανον καὶ τὰ ὑπὸ τῶν προτέρων. γεγονέτω οὖν πῆγμα, καθάπερ κιβώτιον, ἐν ᾧ πᾶσα ἔσται ἡ μέλλουσα λέγεσθαι κατασκευή· ἐν δὲ τῷ πυθμένι τοῦ κιβωταρίου ⟨ […] ⟩ τὸ ΑΒΓ∠ χάλκεον, συμφυῆ ἔχον τὰ εἰρημένα σκυτάλια· διʼ ὧν ἀνατομὴ γεγονέτω ἐν τῷ πυθμένι τοῦ κιβωταρίου, διʼ ἧς περόνη συμφυὴς γενηθεῖσα τῇ χοινικίδι ἑνὸς τῶν τοῦ ὀχήματος τροχῶν, κατὰ μίαν στροφὴν παρεμβαίνουσα εἰς τὴν ἀνατομὴν τὴν ἐν τῷ τοῦ κιβωταρίου πυθμένι, παράξει ἓν τῶν σκυταλίων, ὥστε τὸ ἑξῆς σκυτάλιον τὴν αὐτὴν πάλιν θέσιν ἔχειν τῷ πρότερον, καὶ τοῦτο ἐπʼ ἄπειρον. συμβήσεται οὖν τοῦ τροχοῦ ὀκτὼ στροφὰς ποιησαμένου τὸ σκυταλωτὸν τύμπανον μίαν ἀποκατάστασιν εἰληφέναι. τῷ οὖν εἰρημένῳ σκυταλωτῷ τυμπάνῳ συμφυὴς ἔστω κοχλίας, ἀπὸ τοῦ κέντρου πρὸς ὀρθὰς αὐτῷ πεπηγὼς, τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον ἔχων ἐν διαπήγματι πεπηγότι εἰς τοὺς τοῦ κιβωταρίου τοίχους. τῷ δὲ εἰρημένῳ κοχλίᾳ παρακείσθω τύμπανον ὠδοντωμένον, τοὺς ὀδόντας ἁρμοστοὺς ἔχον τῇ ἕλικι τοῦ κοχλίου, δηλονότι πρὸς ὀρθὰς τῷ πυθμένι κείμενον, καὶ ἔχον ὁμοίως συμφυῆ ἄξονα, οὗ τὰ ἄκρα πολείσθω εἰς τοὺς τοῦ κιβωταρίου τοίχους. ἐκ δὲ τοῦ ἑνὸς μέρους ὁ ἄξων πάλιν ἐγγεγλυμμένην ἐχέτω ἕλικα, ὥστε εἶναι αὐτὸν κοχλίαν. καὶ πάλιν τούτῳ τῷ κοχλίᾳ παρακείσθω ὀδοντωτὸν τυμπάνιον, δηλονότι παράλληλον τῷ πυθμένι κείμενον, ἔχον συμφυῆ ἄξονα· οὗ τὸ μὲν ἕτερον ⟨ἄκρον⟩ πολείσθω ἐν τῷ τοῦ κιβωταρίου πυθμένι, τὸ δὲ λοιπὸν ἐν δι|ατοναίῳ πεπηγότι ἐν τοῖς τοῦ κιβωταρίου τοίχοις· καὶ οὗτος οὖν ὁ ἄξων ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους ἐχέτω ἕλικα πάλιν ἁρμόζουσαν εἰς ἑτέρου τυμπάνου ὀδόντας, δηλονότι τοῦ τυμπάνου ὀρθοῦ πρὸς τὸν πυθμένα κειμένου. καὶ τοῦτο γινέσθω ἐφʼ ὅσον ἂν βουλώμεθα ἢ ὁ τόπος ὁ τοῦ κιβωταρίου χώραν ἔχῃ· ὅσῳ γὰρ πλείονα γίνεται τά τε τύμπανα καὶ οἱ κοχλίαι, τοσούτῳ καὶ ἡ ὁδὸς ἐπὶ πλεῖον μετρουμένη εὑρεθήσεται. ἕκαστος γὰρ κοχλίας ἅπαξ στραφεὶς τοῦ παρακειμένου αὐτῷ τυμπανίου ἕνα ὀδόντα κινήσει· ὥστε τὸν μὲν συμφυῆ τῷ σκυταλωτῷ τυμπανίῳ ἅπαξ στραφέντα, ὀκτὼ μὲν περιμέτρους τοῦ τροχοῦ σημαίνειν, τοῦ δὲ παρακειμένου αὑτῷ τυμπανίου ἕνα ὀδόντα κεκινηκέναι. εἰ τύχοι οὖν, τὸ παρακείμενον τύμπανον, ἐὰν ὀδόντας ἔχῃ τριάκοντα, ἅπαξ στραφὲν ὑπὸ τοῦ κοχλίου στροφὰς δηλώσει τοῦ τροχοῦ σμ. καὶ πάλιν τοῦ εἰρημένου ὀδοντωτοῦ τυμπανίου ἅπαξ στραφέντος ὁ μὲν συμφυὴς αὐτῷ κοχλίας ἅπαξ στραφήσεται, τοῦ δὲ παρακειμένου τῷ κοχλίᾳ τυμπανίου εἷς ὁδοὺς κινηθήσεται. ἐὰν ἄρα καὶ τοῦτο τὸ τύμπανον ἔχῃ ὀδόντας λ, ὅπερ εἶναι εἰκὸς καὶ πλείονας γίνεσθαι, ἅπαξ στραφέντος αὐτοῦ, στροφαὶ τοῦ τροχοῦ δηλωθήσονται ζσ· ἂν [δὲ] ἄρα ὁ τροχὸς ἔχῃ τὴν περίμετρον πηχῶν ι, ἔσονται πήχεις μ β. ἔστιν στάδια ρπ. καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοῦ β΄ τυμπανίου εὕρηται· πλειόνων δὲ ὄντων καὶ τῶν ὀδόντων κατὰ τὸ πλῆθος αὐξομένων πολλοστὸ⟨ν⟩ τῆς ὁδοῦ μέγεθος ⟨εὑρεθ⟩ήσεται μετρούμενον. δεῖ δὲ τοιαύτῃ χρήσασθαι κατασκευῇ, ὥστε μὴ πολλῷ πλείονα ὁδὸν δύνασθαι σημαίνειν τὸ ὄργανον ⟨ἢ⟩ τὴν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ δυναμένην ἐξανύεσθαι ὑπὸ τοῦ ὀχήματος· δυνατὸν γὰρ καθʼ ἑκάστην ἡμέραν ἐκμετροῦντα τὴν τῆς ἡμέρας ὁδὸν εἰς τὴν ἑξῆς πάλιν ἀρχὴν ποιεῖσθαι τῆς ἑξῆς ὁδοῦ. ἀλλʼ ἐπεὶ ἡ ἑκάστου κοχλίου στροφὴ οὐκ ἀκριβῶς οὐδὲ μεμετρημένως τοὺς παρακειμένους ὀδόντας στρέφει, ἡμεῖς τῇ πείρᾳ ἐπιστρέφομεν τὸν πρῶτον κοχλίαν, ἕως οὗ τὸ παρακείμενον αὐτῷ ὀδοντωτὸν τύμπανον μίαν ἀποκατάστασιν λάβῃ, μετροῦντες ὁσάκις αὐτὸς ἐπιστρέφεται. καὶ, εἰ τύχοι, εἰληφέτω | στροφὰς κ, ἐν ᾧ τὸ παρακείμενον αὑτῷ τύμπανυν μίαν ἀποκατάστασιν λαμβάνει· τοῦτο δὲ εἶχεν ὀδόντας λ· αἱ ἄρα κ στροφαὶ τοῦ σκυταλωτοῦ τυμπάνου λ ὀδόντας ἐκίνησαν τοῦ παρακειμένου τῷ κοχλίᾳ τυμπάνου· αἱ δὲ κ στροφαὶ σκυτάλια ἐπιστρέφουσιν ρξ· τοσαῦται δὲ καὶ τοῦ τροχοῦ εἰσὶ στροφαί· γίνονται ἄρα πήχεις αχ. εἰ δὲ οἱ λ ὀδόντες μηνύουσιν πήχεις αχ, ὁ ἄρα α ὀδοὺς τοῦ εἰρημένου τυμπανίου σημαίνει τῆς ὁδοῦ πήχεις νγ γ΄. ὅταν ἄρα ἀρξάμενον τὸ ὀδοντωτὸν κινεῖσθαι τύμπανον εὑρεθῇ κεκινημένον ὀδόντας ιε, σημαίνει ὁδὸν πηχῶν ω, τουτέστι στάδια δύο. ἐπιγράψομεν οὖν ἐν μέσῳ τῷ εἰρημένῳ ὀδοντωτῷ τυμπάνῳ πήχεις νγ γ΄· τὰ δὲ αὐτὰ ἐπιλογισάμενοι καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὀδοντωτῶν τυμπανίων ἐπιγράψομεν τοὺς ἀριθμούς· ὥστε ἑκάστου αὐτῶν παραχθέντων τινῶν ὀδόντων ἐπιγνῶναι τὴν ἐξανυσθεῖσαν ὁδόν. ἵνα δὲ μὴ, ὅταν βουλώμεθα ἐπισκέψασθαι τὸ μῆκος τῆς ὁδοῦ, ἀνοίγοντες τὸ κιβωτάριον ἐπισκοπῶμεν τοὺς ἑκάστου τυμπάνου ὀδόντας, δείξομεν ὡς δυνατὸν διὰ τῆς ἑκάστου κιβωταρίου ἐπιφανείας, γνωμονίων τινῶν περιαγομένων, εὑρίσκειν τὸ τῆς ὁδοῦ μῆκος. τὰ μὲν γὰρ εἰρημένα ὠδοντωμένα τυμπάνια κείσεται μὴ ψαύοντα τῶν πλευρῶν τοῦ κιβωταρίου, οἱ δὲ ἄξονες αὐτῶν εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος ὑπερεχέτωσαν τῶν τοίχων· αἱ δʼ ὑπεροχαὶ τετράγωνοι ἔστωσαν, ὡς ἂν προσειληφυῖαι μοιρογνωμόνια ἐν τετραγώνοις τρήμασιν· ὥστε στρεφομένου τοῦ τυμπάνου σὺν τῷ ἄξονι συστρέφεσθαι καὶ τὸ μοιρογνωμόνιον· οὗ δὴ περιαγόμενον τὸ ἄκρον κύκλον γράψει ἐν τῇ ἑτέρᾳ πλευρᾷ τοῦ αὐτοῦ τοίχου, ὃν διελοῦμεν εἰς τὸ αὐτὸ πλῆθος τῶν ὀδόντων τοῦ ἐντὸς τυμπανίου. τὸ δὲ μοιρογνωμόνιον μεγέθει ἔστω τηλικοῦτο, ὥστε μείζονα γράφειν κύκλον, πρὸς τὸ τὴν διαίρεσιν τῶν ὀδόντων ἐν μείζοσι διαστήμασιν εἶναι· ἕξει δὲ ὁ γραφόμενος κύκλος τὴν αὐτὴν ἐπιγραφὴν τῷ ἐντὸς τυμπάνῳ· καὶ οὕτως διὰ τῆς ἐκτὸς ἐπιφανείας ἐπιθεωρήσομεν τὸ μῆκος τῆς ἀνυσθείσης ὁδοῦ. ἐὰν δὲ μὴ ᾖ δυνατὸν πάντα τὰ τυμπάνια μὴ ψαύειν τῶν τοίχων τοῦ κιβωταρίου, διὰ τὸ ἐμποδίζεσθαι ὑπὸ ἀλλήλων, ἢ διὰ τοὺς παρακειμένους κοχλίας, ἢ διʼ | ἕτερόν τι, ἀπο⟨σ⟩τήσομεν ἕκαστον αὐτῶν τοσοῦτον, ὥστε μηδὲν ἐμποδὼν εἶναι. Ἐπεὶ οὖν τῶν ὀδοντωτῶν τυμπάνων ἃ μὲν παράλληλα τῷ πυθμένι ἐστὶν, ἃ δʼ ὀρθά, καὶ τῶν γραφομένων ἄρα κύκλων ὑπὸ τῶν μοιρογνωμονίων οἳ μὲν ἐν τοῖς ὀρθοὶς τοίχοις ἔσονται τοῦ κιβωταρίου, οἳ δ᾿ ἐν τῷ ἐπιπώματι. δεήσει ἄρα διὰ τοῦτο, ἕνα τῶν ὀρθῶν τοίχων τῶν μὴ ἐχόντων τοὺς κύκλους πῶμα γενέσθαι, ἵνα τὸ ὡσανεὶ πῶμα τοῖχος ᾖ.
3535.
Yürünebilen yerlerin uzunlukları ya hazırladığımız dioptrayla ya da anlattığımız yol ölçerle bulunur. Ama araya adaların, denizlerin, belki de geçit vermeyen bazı yerlerin girdiği iki bölge arasındaki yolun ne uzunlukta olduğunu bilmek de yararlı olduğundan, ortaya koyduğumuz inceleme bütünüyle tamam olsun diye bunun için de bir yöntem bulunması gerekir.
Diyelim ki İskenderiye ile Roma arasındaki yolu en kısa çizgi üzerinden, yani yeryüzündeki büyük çemberin yayı boyunca ölçmek gereksin. Yerin çevresinin, bu konuyu herkesten titizlikle incelemiş olan Eratosthenes'in Yerin Ölçülmesi Üzerine adlı eserinde gösterdiği gibi 252.000 stadion olduğu kabul edilsin. Şimdi İskenderiye'de ve Roma'da aynı ay tutulması gözlenmiş olsun. Kayıtlarda böyle bir tutulma bulunursa onu kullanırız; bulunmazsa kendimiz gözleyip bildirebiliriz, çünkü ay tutulmaları beş ya da altı aylık aralıklarla olur. Bu tutulma sözü edilen bölgelerde, İskenderiye'de gecenin beşinci saatinde, Roma'da ise aynı gece üçüncü saatte gözlenmiş olsun. O gece, yani güneşin o gece üzerinde hareket ettiği gün çemberi, ilkbahar gece-gündüz eşitliğinden kış dönümüne doğru on gün uzakta olsun.
Dönenceler arasında kalan yarımküre çizilsin: İskenderiye'deysek İskenderiye'nin, Roma'daysak Roma'nın enlemine göre. İskenderiye'de olduğumuzu varsayalım; dönenceler arasını İskenderiye'nin enlemine göre göstermek için oyuk bir yarımküre konsun. Ağzının çevresindeki çember ABGD olsun; içindeki meridyen BEZHD, ekvator AHG olsun; paralel çemberlerin kutbu E, yarımkürenin ağzındaki çemberin kutbu da Z olsun. Güneşin o gece beşinci saatte üzerinde hareket ettiği çembere karşılık gelen çember, ki güneş o sırada ilkbahar gece-gündüz eşitliğinden kış dönümüne doğru on gün uzaktadır, ThKL olarak çizilsin. ThKD yayı on iki parçaya bölünsün ve bunların beşincisi ThM olsun, çünkü tutulma İskenderiye'de beşinci saatte gözlendi. O hâlde M, tutulma olduğu sırada güneşin bulunduğu noktaya karşılık gelir.
Roma'dan geçen analemma da çizilsin; içine ThKL'ye karşılık gelen gün çemberi de çizilsin. Ufkun çapı NX, gnomon OP, gün çemberinin çapı RS, ayırıcı doğru da TY olsun. GPhS yayı altı saatlik olduğu ölçüyle YPh yayı üç saat olsun, çünkü gözlem Roma'da üçüncü saatte yapıldı; YPh yayına benzer MKh yayı alınsın. O hâlde Kh noktası Roma'dan geçen ufkun üzerindedir. Analemmadaki eksen PsŌ olsun; YPhS yayına benzer KhKSt yayı alınsın; o zaman St, Roma'dan geçen meridyenin üzerinde olur. E de paralel çemberlerin kutbu olduğuna göre E ile St'den geçen ESt büyük çemberi çizilsin; bu, Roma'dan geçen meridyen olur. XŌ yayına benzer bir yay alınsın ve St'den itibaren bir çeyrek çember konsun [metin burada bozuktur]; o hâlde B noktası Roma'dan geçen ufkun kutbu olur, Z de İskenderiye'den geçen ufkun kutbudur. B ve Z'den geçen büyük çember yayı BZ çizilsin ve ABGD çemberine göre kaç derece tuttuğu incelensin; diyelim 20 derece bulunsun. Demek ki yeryüzünde Roma ile İskenderiye arasında kalan yay, büyük çember 360 derece olmak üzere 20 derecedir. Bütün çevre 252.000 stadionsa yeryüzünde bir derece 700 stadiondur; 20 derece de 14.000 stadion eder. Sözü edilen yolun uzunluğunu da bu kadar stadion olarak bildiririz.
[Metnin kalanı bozuk ve eksiktir:] Nokta [çemberin dışına] taşarsa, taşan yayın ucunu G olarak alırız; B de taşan noktanın çapça karşısında olur. Yine bir çeyrek çember koyarak B noktasını buluruz.
λε. | Ὅσοι μὲν οὖν τόποι βαδίζεσθαι δύνανται, τούτων τὰ μήκη ἢ διὰ τῆς κατασκευασθείσης διόπτρας ἢ τοῦ ῥηθέντος ὁδομέτρου εὑρίσκεται· ἐπεὶ δὲ εὔχρηστον ὑπάρχει καὶ τὴν μεταξὺ δύο κλιμάτων ὁδὸν ἡλίκη ἐστὶν ἐπίστασθαι, ἐμπιπτόντων εἰς αὐτὴν νήσων τε καὶ πελαγῶν καὶ, εἰ τύχοι, ἀβάτων τινῶν τόπων, ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ πρὸς τοῦτο μέθοδόν τινα ὑπάρχειν, ὅπως παντελῶς εἴη ἡμῖν ἡ ἐκδεδομένη πραγματεία. δέον δὲ ἔστω, εἰ τύχοι, τὴν μεταξὺ Ἀλεξανδρείας καὶ Ῥώμης ὁδὸν ἐκμετρῆσαι τὴν ἐπʼ εὐθείας, τήν γε ἐπὶ κύκλου περιφερείας μεγίστου τοῦ ἐν τῇ γῇ, προσομολογουμένου τοῦ ὅτι περίμετρος τῆς γῆς σταδίων ἐστὶ καὶ ἔτι β, ὡς ὁ μάλιστα τῶν ἄλλων ἀκριβέστερον πεπραγματευμένος Ἐρατοσθένης δείκνυσιν ἐν ⟨τῷ⟩ ἐπιγραφομένῳ περὶ τῆς ἀναμετρήσεως τῆς γῆς. τετηρήσθω οὖν ἔν τε Ἀλεξανδρείᾳ καὶ Ῥώμῃ ⟨ἡ⟩ αὐτὴ ἔκλειψις τῆς σελήνης· εἰ μὲν γὰρ ἐν ταῖς ἀναγραφείσαις εὑρίσκεται, ταύτῃ χρησόμεθα· εἰ δὲ οὔ, δυνατὸν ἔσται ἡμᾶς αὐτοὺς τηρήσαντας εἰπεῖν διὰ τὸ τὰς τῆς σελήνης ἐκλείψεις διὰ πενταμήνων καὶ ἑξαμήνων γίνεσθαι. ἔστω οὖν εὑρημένη ἐν τοῖς εἰρημένοις κλίμασιν αὕτη ⟨ἡ⟩ ἔκλειψις, ἐν Ἀλεξανδρείᾳ μὲν νυκτὸς ὥρας ε, ἐν Ῥώμῃ δὲ ἡ αὐτὴ νυκτὸς ὥρας γ, δηλονότι τῇ αὐτῇ νυκτί. ἔστω δὲ καὶ ἡ νύξ, τουτέστιν ὁ ἡμερήσιος κύκλος, καθʼ οὗ φέρεται ὁ ἥλιος ἐν τῇ εἰρημένῃ νυκτί, ἀπέχων ἀπὸ ἰσημερίας ἐαρινῆς, ὡς ἐπὶ τροπὰς χειμερινὰς, ἡμέρας δέκα· καὶ καταγεγράφθω ἡμισφαίριον τὸ διὰ τῶν τροπικῶν, εἰ μὲν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐσμὲν, πρὸς τὸ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ, εἰ δὲ ἐν Ῥώμῃ, πρὸς τὸ ἐν Ῥώμῃ κλίμα. ἔστω δὴ ἡμᾶς εἶναι ἐν Ἀλεξανδρείᾳ· καὶ ἐγκείσθω κοῖλον ἡμισφαίριόν τι[η]διὰ τῶν τροπικῶν καταγράφειν πρὸς τὸ ἐν Ἀλεξανδρείᾳ κλίμα. καὶ ἔστω αὐτοῦ ὁ περὶ τὸ χεῖλος κύκλος ὁ ΑΒΓ∠ μεσημβρινὸς δὲ ἐν αὐτῷ ἔστω ὁ ΒΕΖΗ⟨∠⟩ ἰσημερινὸς δὲ ὁ ΑΗΓ· πόλος δὲ τῶν παραλλήλων ὁ Ε· τοῦ δὲ περὶ τὸ χεῖλος τοῦ ἡμισφαιρίου πόλος ὁ Ζ. καὶ ἐντετάχθω ὁμοταγὴς τῷ κύκλῳ τῷ καθʼ ὃν φέρεται ἐν τῇ εἰρημένῃ νυκτὶ ὁ ἥλιος ὥρας πέμπτης, τότε μὲν ἀπέχων ἀπὸ ἰσημερίας ἐαρινῆς καὶ ἐπὶ τροπὰς χειμερινὰς ἡμέρας ι, καὶ ἔστω ὁ ΘΚΛ· καὶ διῃρήσθω ἡ ΘΚ∠ περιφέρεια εἰς τὰς ιβ· καὶ ἔστω τούτων ἡ πέμπτη ἡ ΘΜ, ἐπειδήπερ πέμπτης ὥρας ἡ ἔκλειψις ἐτηρήθη ἐν Ἀλεξανδρείᾳ· ἔσται ἄρα τὸ Μ ὁμοταγὲς τῷ πρὸς ὃ ἦν ὁ ἥλιος τῆς ἐκλείψεως γενομένης. καὶ γεγράφθω δὲ καὶ τὸ διὰ Ῥώμης ἀνάλημμα, ἐν ᾧ ἐγγεγράφθω καὶ ὁ ἡμερήσιος κύκλος ὁ ὁμοταγὴς τῷ ΘΚΛ. καὶ ὁρίζοντος μὲν διάμετρος ἡ ΝΞ· γνώμων ⟨δὲ⟩ ὁ ΟΠ· ἡ δὲ τοῦ ἡμερησίου διάμετρος ἡ ΡΣ· δίορον δὲ ἡ ΤΥ. καὶ οἵων ἐστὶν ἡ ΓΦΣ περιφέρεια ἡμερησίων ὡρῶν ϛ, τοιούτων ὡρῶν ἡ ΥΦ γ, ἐπειδήπερ ἡ τήρησις ἐν Ῥώμῃ γεγένηται ὥρας γ καὶ τῇ ΥΦ περιφερείᾳ ὁμοία κείσθω ἡ ΜΧ. τὸ ἄρα Χ σημεῖον πρὸς τῷ ὁρίζοντι τῷ διὰ Ῥώμης. ἔστω δὲ καὶ ἄξων ἐν τῷ ἀναλήμματι ὁ ΨΩ, καὶ τῇ ΥΦΣ περιφερείᾳ ὁμοία κείσθω ἡ ΧΚϛ· ἔσται δὴ τὸ ϛ ἐπὶ τοῦ μεσημβρινοῦ τοῦ διὰ Ῥώμης· ἀλλὰ καὶ τὸ Ε πόλος τῶν παραλλήλων· γεγράφθω διὰ τῶν Ε, ϛ μέγιστος κύκλος ὁ Εϛ· τοῦτο δὴ ἔσται ὁ εἰρημένος διὰ Ῥώμης μεσημβρινός. καὶ τῇ ΞΩ περιφερείᾳ ὁμοία κείσθω ἡ ⟨Α Β,⟩ ἀπὸ δὲ τοῦ ϛ Α τετραγώνου κείσθω ἡ ΑΒΖ· τὸ ἄρα Β σημεῖον ἔσται τοῦ διὰ Ῥώμης ὁρίζοντος πόλος, ἀλλὰ καὶ τὸ Ζ τοῦ διʼ Ἀλεξανδρείας. γεγράφθω οὖν διὰ τῶν Β, Ζ, μεγίστου κύκλου περιφέρεια ἡ Β Ζ, καὶ ἐξητάσθω πόσων γίνεται μοιρῶν πρὸς τὸν ΑΒΓ∠ κύκλον· εὑρήσθω, εἰ τύχοι, μοιρῶν | κ. ἔσται οὖν ἡ ἀπολαμβανομένη ἐν τῇ γῇ μεταξὺ Ῥώμης καὶ Ἀλεξανδρείας μοιρῶν κ, οἵων ἐσ⟨τὶν⟩ καὶ ὁ μέγας κύκλος μοιρῶν τξ. ἔχει δὲ ἡ μία μοῖρα τῶν ἐν τῇ γῇ σταδίους ψ, εἴ γε ὅλη ⟨ἡ⟩ περίμετρός ἐστι μ καὶ β. αἱ ἄρα κ μοῖραι γίνονται εἰς μ δ. τοσούτους δὴ σταδίους ἀποφανούμεθα καὶ τὸ τῆς εἰρημένης ὁδοῦ μῆκος. ἐὰν δὲ τὸ Α σημεῖον ὑπερπίπτῃ τοῦ ⟨ […] ⟩ τῆς ὑπερπιπτούσης περιφερείας ἣν θήσομεν τὴν Γ, καὶ ἔσται τὸ Β τε διάμετρον τῷ ὑπερπίπτοντι σημείῳ. πάλιν οὖν τετραγώνου θέντες τὴν ΣΒ ἕξομεν τὸ Β σημεῖον.
3737.
Verilen bir kuvvetle verilen bir yükü, dişli diskleri yan yana dizerek hareket ettirmek.
Kutu biçiminde bir çatkı yapılsın. Uzun ve paralel duvarlarına, birbirine paralel ve aralarında öyle aralıklar bulunan miller geçirilsin ki onlara bitişik dişli diskler, göstereceğimiz gibi, yan yana durup birbirine geçsin. Sözü edilen kutu ABGD olsun; içinde, söylendiği gibi yerleştirilmiş ve kolayca dönebilen EZ mili bulunsun. Buna bitişik, çapı diyelim EZ milinin çapının beş katı olan HTh dişli diski olsun.
Düzeneği bir örnek üzerinde kuralım: çekilecek yük bin talant, onu hareket ettirecek kuvvet de beş talant olsun; yani hareket ettiren insan ya da çocuk kendi başına, makine olmadan beş talant çekebilsin. Yüke bağlı halatlar AB duvarındaki bir delikten geçirilip EZ milinin çevresine sarılırsa, [mil döndükçe] sarılan halatlar yükü hareket ettirir. Ama HTh diskinin hareket etmesi için iki yüz talantı aşan bir kuvvet gerekir, çünkü varsaydığımız gibi diskin çapı milin çapının beş katıdır; bu, beş basit makineye dair ispatlarda gösterilmiştir. Oysa elimizdeki kuvvet iki yüz değil, beş talanttır.
Şimdi EZ'ye paralel başka bir KL mili yerleştirilsin; ona bitişik dişli bir MN diski olsun. HTh diski de MN diskinin dişlerine geçecek biçimde dişli olsun. Aynı KL miline bitişik, çapı yine MN diskinin çapının beş katı olan bir XO diski bulunsun. Bu yüzden yükü XO diski aracılığıyla hareket ettirmek isteyenin 40 talantlık bir kuvveti olması gerekir, çünkü 200 talantın beşte biri 40 talanttır. Sonra XO dişli diskinin yanına başka bir dişli disk, PR konsun; PR diskine bitişik, çapı yine PR diskinin çapının beş katı olan başka bir disk, ST bulunsun. ST diskine karşılık gelen kuvvet yükü sekiz talantla tutar; oysa elimizdeki kuvvet beş talant olarak verilmiştir. Aynı biçimde ST dişli diskinin yanına başka bir dişli disk, YPh konsun; bu YPh diskinin miline bitişik dişli bir KhPs diski olsun ve bunun çapının YPh diskinin çapına oranı, sekiz talantın verilen kuvvetin beş talantına oranı olsun.
Bunlar kurulduktan sonra ABGD kutusunun havada durduğunu düşünür, yükü EZ milinden, çeken kuvveti de KhPs diskinden asarsak, miller kolayca dönüyor ve diskler birbirine iyi geçiyorsa ikisinden hiçbiri aşağı inmez; kuvvet yükü bir terazideki gibi dengeler. Birine biraz ağırlık eklersek, ağırlık eklenen taraf ağır basıp aşağı iner; öyle ki beş talantlık kuvvete diyelim bir minalık bir ağırlık eklense, yükü yenip kendine çeker.
Ekleme yerine KhPs diskinin yanına, sarmalı diskin dişlerine uyan bir vida konsun. Vida, yuvarlak deliklere oturan mil uçları üzerinde kolayca dönsün; uçlardan biri, vidanın yanındaki GD duvarının dışına taşsın. Taşan uç dört köşe yapılıp ona bir kol takılsın; biri bunu tutup çevirince vidayı ve KhPs diskini, dolayısıyla ona bitişik YPh'yi de çevirir. Bu yüzden yanındaki ST de döner, ona bitişik PR de, onun yanındaki XO da, buna bitişik MN de, onun yanındaki HTh de; böylece buna bitişik EZ mili de döner ve çevresine sarılan halatlar yükü hareket ettirir. Hareket ettireceği açıktır, çünkü kuvvete kolun kuvveti de eklenmiştir ve kol, vidanın çevresinden daha büyük bir çember çizer; aynı merkez çevresinde dönen büyük çemberlerin küçükleri yendiği ise gösterilmiştir.
λζ. Τῇ δοθείσῃ δυνάμει τὸ δοθὲν βάρος κινῆσαι διὰ τυμπάνων ὀδοντωτῶν παραθέσεως. κατεσκευάσθω πῆγμα καθάπερ γλωσσόκομον· εἰς τοὺς μακροὺς καὶ παραλλήλους τοίχους διακείσθωσαν ἄξονες παράλληλοι ἑαυτοῖς, ἐν διαστήμασι κείμενοι ὥστε τὰ συμφυῆ αὐτοῖς ὀδοντωτὰ τύμπανα παρακεῖσθαι καὶ συμπεπλέχθαι ἀλλήλοις, καθὰ μέλλομεν δηλοῦν. ἔστω τὸ εἰρημένον γλωσσόκομον τὸ ΑΒΓ∠, ἐν ᾧ ἄξων ἔστω διακείμενος, ὡς εἴρηται, καὶ δυνάμενος εὐλύτως στρέφεσθαι, ὁ ΕΖ. τούτῳ δὲ συμφυὲς ἔστω τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΗΘ ἔχον τὴν διάμετρον, εἰ τύχοι, πενταπλασίονα ⟨τῆς⟩ τοῦ ΕΖ ἄξονος διαμέτρου. καὶ ἵνα ἐπὶ παραδείγματος τὴν κατασκευὴν ποιησώμεθα, ἔστω τὸ μὲν ἀγόμενον βάρος ταλάντων χιλίων, ἡ δὲ κινοῦσα δύναμις ἔστω ταλάντων ε, τουτέστιν ὁ κινῶν ἄνθρωπος ἢ παιδάριον, ὥστε δύνασθαι καθʼ ἑαυτὸν ἄνευ μηχανῆς ἕλκειν τάλαντα ε. οὐκοῦν ἐὰν τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ἐκδεδεμένα ὅπλα διά τινος ⟨ὀπῆς οὔσης⟩ ἐν τῷ ΑΒ τοίχῳ ἐπειληθῇ περὶ τὸν ΕΖ ἄξονα ⟨ […] ⟩ κατειλούμενα τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα | κινήσει τὸ βάρος· ἵνα δὲ κινηθῇ τὸ ΗΘ τύμπανον, ⟨δεῖ δυνά⟩μει ὑπάρχειν πλέον ταλάντων διακοσίων, διὰ τὸ τὴν διάμετρον τοῦ τυμπάνου τῆς διαμέτρου τοῦ ἄξονος, ὡς ὑπεθέμεθα, πενταπλῆν ⟨εἶναι⟩· ταῦτα γὰρ ἀπεδείχθη ἐν ταῖς τῶν ε δυνάμεων ἀποδείξεσιν. ἀλλʼ ⟨ […] ⟩ ἔχομεν τί τὴν δύναμιν ταλάντων διακοσίων, ἀλλὰ πέντε. γεγονέτω οὖν ἕτερος ἄξων ⟨παβάλληλος⟩ διακείμενος τῷ ΕΖ, ὁ ΚΛ, ἔχων συμφυὲς τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΜΝ. ὀδοντῶδες δὲ καὶ τὸ ΗΘ τύμπανον, ὥστε ἐναρμόζειν ταῖς ὀδοντώσεσι τοῦ ΜΝ τυμπάνου. τῷ δὲ αὐτῷ ἄξονι τῷ ΚΛ συμφυὲς τύμπανον τὸ Ξ⟨Ο⟩, ἔχον ὁμοίως τὴν διάμετρον πενταπλασίονα τῆς τοῦ ΜΝ τυμπάνου διαμέτρου. διὰ δὴ τοῦτο δεήσει τὸν βουλόμενον κινεῖν διὰ τοῦ ΞΟ τυμπάνου τὸ βάρος ἔχειν δύναμιν ταλάντων μ, ἐπειδήπερ τῶν σ ταλάντων τὸ πέμπτον ἐστὶ τάλαντα μ. πάλιν οὖν παρακείσθω ⟨τῷ ΞΟ τυμπάνῳ ὠδοντωμένῳ⟩ τύμπανον ὀδοντωθὲν ἕτερον ⟨τὸ ΠΡ, καὶ ἔστω τῷ⟩ τυμπάνῳ ὠδοντωμένῳ τῷ ΠΡ συμφυὲς ἕτερον συμφυὲς ἔχον ὁμοίως πενταπλῆν τὴν διάμετρον τῆς ΠΡ τυμπάνου διαμέτρου· ἡ δὲ ἀ⟨νάλογος ἔσται δύναμις⟩ τοῦ ΣΤ τυμπάνου ἡ ἔχουσα τὸ βάρος ταλάντων η· ἄλλʼ ἡ ὑπάρχουσα ἡμῖν δύναμις δέδοται ταλάντων ε. ὁμοίως ἕτερον παρακείσθω τύμπανον ὠδοντωμένον τὸ ΥΦ τῷ ΣΤ ὀδοντωθέντι· τοῦδε τοῦ ΥΦ τυμπάνου ⟨τῷ⟩ ἄξονι συμφυὲς ἔστω τύμπανον τὸ ΧΨ ὠδοντωμένον, οὗ ἡ διάμετρος πρὸς τὴν τοῦ ΥΦ τυμπάνου διάμετρον λόγον ἐχέτω, ὃν τὰ ὀκτὼ τάλαντα πρὸς τὰ τῆς δοθείσης δυνάμεως τάλαντα ε. καὶ τούτων κατασκευασθέντων, ἐὰν ἐπινοήσωμεν τὸ ΑΒΓ∠ ⟨γλωσσόκομον⟩ μετέωρον κείμενον, καὶ ἐκ μὲν τοῦ ΕΖ ἄξονος τὸ βάρος ἐξάψωμεν. ἐκ δὲ τοῦ ΧΨ τυμπάνου τὴν ἕλκουσαν δύναμιν, οὐδοπότερον πότερον αὐτῶν κατενεχθήσεται, εὐλύτως στρεφομένων τῶν ἀξόνων, καὶ τῆς τῶν τυμπάνων παραθέσεως καλῶς ἁρμο⟨ζού⟩σης, ἀλλʼ ὥσπερ ζυγοῦ τινὸς ἰσορροπήσει ἡ δύναμις τῷ βάρει. ἐὰν δὲ ἑνὶ αὐτῶν προσθῶμεν ὀλίγον ἕτερον βάρος, καταρρέψει καὶ ἐνεχθήσεται ἐφʼ ὃ προσετέθη βάρος, ὥστε ἐὰν ἓν τῶν ε ταλάντων δυνάμει ⟨ […] ⟩ εἰ τύχοι μ⟨ν⟩αϊαῖον προστεθῇ βάρος, κατακρατήσει καὶ ἐπισπάσεται τὸ βάρος. ἀντὶ τῆς προσθέσεως τούτῳ δὲ παρακείσθω | κοχλίας ἔχων τὴν ἕλικα ἁρμοστὴν τοῖς ὀδοῦσι τοῦ τυμπάνου, στρεφόμενος εὐλύτως περὶ τόρμους ἐνόντας ἐν τρήμασι στρογγύλοις, ὧν ὁ μὲν ἕτερος ὑπερεχέτω εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος τοῦ γλωσσοκόμου κατὰ τὸν Γ∠ ⟨τοῖχον τὸν παρακείμενον⟩ τῷ κοχλίᾳ· ἡ ἄρα ὑπεροχὴ τετραγωνισθεῖσα λαβέτω χειρολάβην τὴν Ϟϛ, διʼ ἧς ἐπιλαμβανόμενός τις καὶ ἐπιστρέφων ἐπιστρέψει τὸν κοχλίαν καὶ τὸ ΧΨ τύμπανον, ὥστε καὶ τὸ ΥΦ συμφυὲς αὐτῷ. διὰ δὲ τοῦτο καὶ τὸ παρακείμενον τὸ ΣΤ ἐπιστραφήσεται, καὶ τὸ συμφυὲς αὐτῷ τὸ ΠΡ, καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΞΘ, καὶ τὸ τούτῳ συμφυὲς τὸ ΜΝ, καὶ τὸ τούτῳ παρακείμενον τὸ ΗΘ, ὥστε καὶ ὁ τούτῳ συμφυὴς ἄξων ὁ ΕΖ, περὶ ὃν ἐπειλούμενα τὰ ἐκ τοῦ φορτίου ὅπλα κινήσει τὸ βάρος. ὅτι γὰρ κινήσει, πρόδηλον ἐκ τοῦ προστεθῆναι ἑτέρᾳ δυνάμει ⟨τὴν⟩ τῆς χειρολάβης, ἥτις περιγράφει κύκλον τῆς τοῦ κοχλίου περιμέτρου μείζονα· ἀπεδείχθη γὰρ ὅτι οἱ μείζονες κύκλοι τῶν ἐλασσόνων κατακρατοῦσιν, ὅταν περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον κυλίωνται.
3838.
AB vidası birtakım yuvalar üzerinde dönsün; ona bitişik 81 dişli D diski olsun. Buna bitişik 9 dişli bir E diski olsun; bunun yanında ona paralel 100 dişli Z, Z'ye bitişik 18 dişli H bulunsun. Yanına 12 dişli Th konsun; buna da aynı biçimde 18 dişli K bitişik olsun; sonra aynı biçimde 100 dişli L gelsin; onun yanında da 30 dişli başka bir disk bulunsun ve stadion sayısını gösteren gösterge bundan çıksın.
Kanatlı bir M çarkı yapılsın; çevresi bütün kanatlarıyla tornada düzgünce işlenmiş olsun ve gemiyle aynı hızda dönsün [metin burada bozuktur]. Bu çarkın miline öyle bir diş takılsın ki M'nin her tam dönüşünde D'nin bir dişini ilerletsin. Açıktır ki gemi 100 mil yol alınca L diski bir tam tur atar. Dolayısıyla L'nin merkezi çevresinde bir çember çizilip 100 parçaya bölünürse, L'ye bitişik gösterge bu çember üzerinde dolaşarak yolun her bir adımını gösterir.
λξ. Ἔστω κοχλίας ἐπί τινων στηματίων κινούμενος ὁ ΑΒ, ᾧ συμφυὲς ἔστω τύμπανον τὸ ∠ ὀδόντων ⟨πα⟩. τούτῳ δὲ συμφυὲς ἔστω ⟨τύμπανον τὸ Ε⟩ ὀδόντων ⟨θ⟩. καὶ τούτῳ παράλληλον ἔστω τὸ Ζ ὀδόντων ρ· συμφυὲς δὲ ἔστω αὐτῷ τὸ Η, ὀδόντων ιη. παρακείσθω δὲ τὸ Θ ὀδόντων ιβ. |ὁμοίως δὲ συμφυὲς ἔστω αὐτῷ τὸ Κ ὀδόντων ιη. ὁμοίως δὲ τὸ Λ ὀδόντων ρ· πρὸς ᾧ ἕτερον ὁμοίως ὀδόντων λ, ἀφʼ οὗ μοιρογνωμόνιον ἔστω [τὸ] δηλοῦν τὸ πλῆθος τῶν σταδίων. κατεσκευάσθω δὲ τροχὸς πτερωτὸς ὁ Μ, τὴν περίμετρον ἔχων τὴν ὑπὸ τῶν πτερῶν ⟨ […] ⟩ πάσ⟨σ⟩ων, τετορνευμένος, ἰσοχρόνιος ὢν τῇ νηῒ. ⟨ […] ⟩ σὺν τῷδε καὶ τοῦ αὐτοῦ| ἐκφυρομένω, ἄξονι τούτῳ τῷ τροχῷ προσειλήφθω ὀδοῦ· ἐᾶν δυνάμενος ἐν μιᾷ ἀποκαταστάσει τοῦ Μ ἕνα ὀδόντα τοῦ ∠ πίπτειν. δῆλον οὖν ὅτι τῆς νεὼς ρ μίλια πορευθείσης τὸ Λ τύμπανον μίαν ἀποκατάστασιν ἕξει· ὥστε ἐὰν μὲν εν τις κύκλος περὶ τὸ κέντρον τοῦ Λ διαιρεθῇ εἰς ρ, τὸ μοιρογνωμόνιον τὸ συμφυὲς τῷ Λ, φερόμενον ἐπὶ τοῦ εἰρημένου κύκλου, δηλώσει τὸ καθʼ ἕκαστον κίνημα τῆς κινήσεως.