Heron
Mancınık Yapımı
Βελοποιικά
71Felsefe uğraşının en büyük ve en gerekli kısmı dinginlikle ilgili olandır.
71 Τῆς ἐν φιλοσοφίᾳ διατρβῆς τὸ μέγιστον καὶ ἀναγκαιότατον μέρος ὑπάρχει τὸ περὶ ἀταραξίας, περὶ ἧς πλεῖσταί τε ὑπῆρ|
72 Bilgelikle uğraşanlar arasında bu konuda pek çok araştırma yapılmıştır ve hâlâ yapılmaktadır; sanırım sözle yürütülen bu araştırma hiçbir zaman sona da ermeyecektir. Mekanik ise bu konuda sözle verilen öğretimi aşmış, bütün insanlara kendisinin tek ve en küçük bir kısmıyla, yani mancınık yapımı denen kısmıyla dingin yaşamayı öğretmiştir. Bu sayede insanlar ne barış zamanında düşmanların ve hasımların saldırılarıyla tedirgin olurlar ne de savaş çıktığında, mekaniğin aletler aracılığıyla aktardığı hikmet sayesinde, tedirginliğe düşerler. Bu yüzden bu kısma her zaman hazır olmak ve onu bütün özenle gözetmek gerekir. Çünkü uzun bir barış hüküm sürerken insanlar mancınık yapımıyla uğraşırsa, barışın daha da uzun süreceği umulabilir: hem kendileri
72 ξαν ζητήσεις παρὰ τοῖς μεταχειριζομένοις τὴν σοίαν καὶ μέχρι νῦν ὑπάρχουσι· καὶ νομίω μηδὲ τέλος ποτὲ ἕξειν διὰ τῶν λόγων τὴν περὶ αὐτῆς ζήτησιν. μηχανικὴ δὲ ὑπερβᾶσα τὴν διὰ τῶν λόγων περὶ ταύτης διδασκαλίαν ἐδίδαξε πάντας ἀνθρώπους ἀταράχως ζῆν ἐπίστασθαι διʼ ἑνὸς καὶ ἐλαχίστου μέρους αὐτῆς, λέγω δὴ τοῦ κατὰ τὴν καλουμένην βελοποιίαν, διʼ ἧς οὔτε ἐν εἰρηνικῇ καταστάσει ταραχθήσονταί ποτε ἐχθρῶν καὶ πολεμίων ἐπανόδοις, οὔτε ἐνστάντος πολέμου ταραχθήσονταί ποτε τῇ παραδιδομένῃ ὑπʼ αὐτῆς διὰ τῶν ὀργάνων φιλοσοφίᾳ. διὸ τοῦ μέρους τούτου ἐν παντὶ χρόνῳ καταστῆναι δεῖ καὶ πᾶσαν πρόνοιαν ποιεῖσθαι. εἰρήνης γὰρ πολλῆς ὑπαρχούσης, προσδοκήσαιτο ἄν τις πλείονα ταύτην γενέσθαι, ὅταν ἐν τῷ περὶ τὴν βελοποιίαν μέρει καταγίνωνται· αὐτοί |
73 içleri rahat, dingin kalırlar hem de kötülük kurmak isteyenler onların bu işlerle uğraştığını görünce saldırıya geçmezler. Bunu ihmal ederlerse, şehirlerdekiler bu konuda hazırlıksız olduğundan her kötü niyet, en küçüğü bile olsa, galip gelir.
Bizden öncekiler mancınık yapımı üzerine pek çok eser yazmış, ölçüleri ve düzenleri kaydetmişlerdir; ama hiçbiri ne aletlerin yapımını ne de kullanılışını gereğince anlatır, sanki herkes biliyormuş gibi yazmışlardır. Bu yüzden onlardan yararlanarak mancınık yapımındaki aletleri, sanki hiç yokmuş gibi baştan açıklamayı yerinde buluyoruz; böylece anlatım herkesin kolayca izleyebileceği bir hâl alsın. Aletlerin bütününün ve tek tek parçalarının yapımından,
73 τε κατὰ συνείδησιν ἀτάραχοι διαμενοῦσι, καὶ οἱ ἐπιθυμοῦντες ἐπιβουλεύειν, ὁρῶντες τὴν περὶ αὐτὰ γιγνομένην αὐτῶν διατριβήν, οὐκ ἐπελεύσονται. ἀμελησάντων δέ, πᾶσα ἐπιβουλή, κἂν ἐλαχίστη τυγχάνῃ, ἐπικρατήσει, ἀπαρασκεύων τῶν ἐν ταῖς πόλεσι περὶ ταῦτα ὑπαρχόντων. Ἐπεὶ οὖν οἱ πρὸ ἡμῶν πλείστας μὲν ἀναγραφὰς περὶ βελοποιικῶν ἐποιήσαντο, μέτρα καὶ διαθέσεις ἀναγραψάμενοι, οὐδὲ εἷς δὲ αὐτῶν οὔτε τὰς κατασκευὰς τῶν ὀργάνων ἐκτίθεται κατὰ τρόπον οὔτε τὰς τούτων χρήσεις, ἀλλʼ ὥσπερ γινώσκουσι πᾶσι τὴν ἀναγραφὴν ἐποιήσαντο, καλῶς ἔχειν ὑπολαμβάνομεν ἐξ αὐτῶν τε ἀναλαβεῖν καὶ ἐμφανίσαι περὶ τῶν ὀργάνων τῶν ἐν τῇ βελοποιίᾳ, ὡς μηδὲ ἴσως ὑπαρχόντων, ὅπως πᾶσιν εὐπαρακολούθητος γένηται ἡ παράδοσις. ἐροῦμεν οὖν περὶ κατασκευῆς τῶν ὅλων τε καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς κατὰ μέρος τοῖς ὀργά|
74 adlarından, birleştirilmesinden ve donatılmasından, ayrıca her birinin kullanımından ve ölçülerinden söz edeceğiz; ama önce aletler arasındaki farkı ve her birinin başlangıçta nasıl geliştirildiğini anlatacağız.
Sözü edilen aletlerin bir kısmına “düz gerilimli”, bir kısmına “geri gerilimli” denir. Düz gerilimlilere bazıları biçimlerindeki benzerlikten ötürü “akrep” de der. Düz gerilimliler yalnız ok atar; geri gerilimlilere ise taş fırlattıkları için bazıları “taş atar” da der; bunlar ya ok ya taş ya da ikisini birden atar. Mancınık yapımının tarifi şudur: mermiyi verilen hedefe uzaktan ve kuvvetli bir darbeyle göndermek. Sözü edilen aletlerde bütün özen buna gösterilmelidir.
74 νοις, καὶ περὶ τῶν ὀνομάτων, καὶ περὶ τῆς συνθέσεως αὐτῶν καὶ ἐξαρτίσεως, ἔτι δὲ καὶ περὶ τῆς ἑκάστου χρείας καὶ μέτρων, προειπόντες περὶ τῆς τῶν ὀργάνων διαφορᾶς καὶ ὡς τὴν ἀρχὴν ἕκαστον αὐτῶν προεβιβάσθη. Τῶν οὖν εἰρημένων ὀργάνων τὰ μέν ἐστιν εὐθύτονα, τὰ δὲ παλίντονα καλεῖται· τὰ δὲ εὐθύτονά τινες καὶ σκορπίους καλοῦσιν ἀπὸ τῆς περὶ τὸ σχῆμα ὁμοιότητος. τὰ μὲν εὐθύτονα ὀιστοὺς μόνους ἀφίησι· τὰ δὲ παλίντονα ἔνιοι καὶ λιθοβόλα καλοῦσι διὰ τὸ λίθους ἐξαποστέλλειν· πέμπει δὲ ἤτοι ὀιστοὺς ἢ ⟨λίθους ἢ⟩ καὶ συναμφότερα. Ὅρος δὲ τῆς βελοποιικῆς ἐστι τὸ μακρὰν ἀποστέλλειν τὸ βέλος ἐπὶ τὸν δοθέντα σκοπόν, εὔτονον τὴν πληγὴν ἔχον· περὶ οὗ δεῖ πᾶσαν τὴν φροντίδα ποιῆσαι τοῖς εἰρημένοις ὀργάνος. |
75Aletlerin ya da başka bir kuvvetin, örneğin yayın, sapanın ya da başka bir şeyin fırlattığı her şeye “mermi” denir.
Sözü edilen aletlerin yapımı başlangıçta elle kullanılan yaylardan doğdu. İnsanlar bu yaylarla daha büyük bir mermiyi daha uzağa fırlatmak için zorladıkça, yayları ve onlardaki gerilimi, yani uçlardaki bükümü, başka bir deyişle boynuzların sertliğini büyüttüler. Bunun sonucunda yaylar güç büküldüğü için elle çekmenin sağladığından daha büyük bir kuvvet gerekti. Buna karşı şöyle bir şey buldular.
Sözü edilen yay ABGD olsun; bükülen AB ve GD uçları, insanın eliyle aşağı çekilebilecek olandan daha sert olsun; yayın kirişi AD olsun. Yaya, iç bükey çizgisinin ortasında, bir EZHTh gövdesi bitişik olsun; gövdenin üst yüzünde KL kırlangıç kuyruğu oluğu bulunsun. Bu oluğa uyan, onunla aynı uzunlukta bir erkek parça yapılsın; bu parçanın
75 Βέλος δὲ καλεῖται πᾶν τὸ ἐξαποστελλόμενον ὑπὸ τῶν ὀργάνων ἢ ὑπὸ ἄλλης τινὸς δυνάμεως, οἷον τόξου, σφενδόνης, ἢ ἄλλου τινός. Τὴν μὲν οὖν ἀρχὴν ἤρξαντο γίνεσθαι τῶν προειρημένων ὀργάνων αἱ κατασκευαὶ ἀπὸ τῶν χειρουργικῶν τόξων. βιαζόμενοι γὰρ ἐξαποστέλλειν διʼ αὐτῶν μεῖζόν τι βέλος καὶ ἐπὶ πλείονα τόπον, αὐτὰ μείζονα ἐποίουν καὶ τοὺς ἐν αὐτοῖς τόνους, λέγω δὴ τὰς ἐκ τῶν ἄκρων κάμψεις, τουτέστι τὰς ἐκ τῶν κεράτων σκληρότητας. ἐκ τούτου δὲ συνέβαινε, δυσπειθῶς καμπτομένων αὐτῶν, μείζονος δυνάμεως δεῖσθαι ἢ τῆς γιγνομένης ἀπὸ τῆς χειρὸς ἕλξεως. πρὸς δὴ τοῦτο ἐμηχανήσαντό τι τοιοῦτον. Ἔστω γὰρ τὸ εἰρημένον τόξον τὸ ΑΒΓ∠, ἔχον τὰς ἐπικαμπτομένας ἄκρας τὰς ΑΒ, Γ∠ βιαιοτέρας τῆς διὰ τῆς χειρὸς τοῦ ἀνθρώπου γιγνομέντης καταγωγῆς· ἡ δὲ τοξῖτις νευρὰ ἡ Α∠. τῷ δὲ τόξῳ κατὰ μέσην τὴν κοίλην γραμμὴν συμφυὴς ἔστω κανὼν ὁ ΕΖΗΘ, ἔχων ἐν τῇ ἐπάνω ἐπιφανείᾳ σωλῆνα πελεκινοειδῆ τὸν ΚΛ. τούτῳ δὲ ἁρμοστὸς γεγονέτω ἄρρην ἰσομήκης αὐτῷ, ἔχων |
76 üst yüzüne, EZHTh gövdesinin bütün uzunluğunu ve genişliğini dolduran başka bir tahta bitişik olsun. Bu tahtanın üst yüzünün ortasında, kırlangıç kuyruğuyla aynı uzunlukta, merminin yerleştirildiği yuvarlak bir oyuk bulunsun. Üstteki tahtanın EZHTh tarafına düşen geri kalan kısmında, üst yüzde, alttan çivilenip birbirine bağlanmış ve birbirinden biraz uzakta duran iki dik demir dayanak olsun. Bunların arasına, tahtanın L tarafında aşağı doğru kıvrılmış bir demir parmak yerleştirilsin; kıvrık ucu, “skendylion” denen aletlerinki gibi çatallı olacak biçimde yarılsın, yarık da merminin kalınlığını alacak kadar geniş olsun. Dayanaklarla sözü edilen parmağın ortasından yuvarlak bir pim geçirilsin. Bu parmak NXO, çatallı ucu N, geçirilen pim de M olsun. Parmağın XO tarafının altına,
76 ἔκ τε τῆς ἄνω ἐπιφανείας συμφυῇ ἕτερον κανόνα ἀναπληροῦντα πᾶν τὸ μῆκος καὶ τὸ πλάτος τοῦ ΕΖΗΘ κανόνος, καὶ ἔχοντα ἐκ τῆς ἄνω ἐπιφανείας μέσον κοίλασμα περιφερὲς ἰσόμηκες τῷ πελεκίνῳ εἰς ὃ ἐπιτίθεται τὸ βέλος. ἐν δὲ τῷ λοιπῷ μέρει αὐτοῦ τῷ κατὰ τὸ ΕΖΗΘ μέρος ἐκ τῆς ἄνω ἐπιφανείας τοῦ ἐπάνω κανόνος ἔστω τινὰ στήματα ὀρθὰ σιδηρᾶ δύο, ἐνηλωμένα καὶ συγκεκοινωμένα ἐκ τῶν ὑποκάτω μερῶν, ἀπέχοντα ἀπʼ ἀλλήλων βραχύ· μεταξὺ δὲ τούτων ἐγκείσθω σιδηροῦς δάκτυλος ἐπικεκαμμένος εἰς τὰ κάτω μέρη ἐκ τῶν πρὸς τῷ Λ μερῶν τοῦ κανόνος, καὶ ἐσχισμένος ἔστω ἐκ τοῦ ἐπικεκαμμένου ἄκρου, ὥστε δίχηλον γενέσθαι καθάπερ τῶν καλουμένων σκενδυλίων· τοσοῦτον δὲ διεσχίσθω ὅσον μεταξὺ δέξασθαι τὸ τοῦ βέλους πάχος· καὶ διὰ τῶν στημάτων καὶ τοῦ εἰρημένου δακτύλου διώσθω περόνη μέση στρογγύλη. ἔστω οὖν ὁ εἰρημένος δάκτυλος ὁ ΝΞΟ, δίγηλον δὲ τὸ Ν, ἡ δὲ διωσμένη περόνη ἡ ⟨Μ⟩· πρὸς ⟨δὲ⟩ τῷ ΞΟ μέρει τοῦ δακτύλου ὑποβε|
77 üstteki tahtanın yüzüne dik çakılmış P piminin çevresinde dönen demir bir PR çubukçuğu sokulsun. PR çubukçuğu parmağın altına sokulunca onu sıkıştırır, parmak kalkamaz; R ucundan tutup PR çubukçuğunu XO tarafına doğru çekince ise parmak XN tarafından kalkar.
EZHTh gövdesine bitişik başka bir TYPhKhPs tahtası yapılsın; TYPh tarafı dış bükey, KhPs tarafı iç bükey olsun. EZHTh gövdesine “syrinks” (kılıf), onun üzerindeki tahtaya “diōstra” (sürgü), merminin konduğu oyuğa “epitoksis” (ok yatağı), üstteki tahtanın XO arasındaki kısmına da “khelōnion” (kaplumbağa) derlerdi
77 βλήσθω κανόνιον σιδηροῦν τὸ ΠΡ, κινούμενον περὶ περόνην τὴν Π, πεπηγυῖαν ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ ἐπικειμένου κανόνος ὀρθίαν. ἐπὰ οὖν ὑποβληθῇ τὸ ΠΡ κανόνιον ὑπὸ τὸν δάκτυλον, ἀποσφηνοῖ αὐτὸν ὥστε ἀνανεῦσαι μὴ δύνασθαι· ὅταν δέ, ἐπιλαβόμενοι τοῦ Ρ ἄκρου, ἐπισπασώμεθα τὸ ΠΡ κανόνιον ἐπὶ τὰ πρὸς τῷ ΞΟ μέρη, τότε ἀνανεύσει ὁ δάκτυλος ἐκ τῶν ΞΝ μερῶν. Τῷ δὲ ΕΖΗΘ κανόνι συμφυὴς γεγονέτω ἕτερος κανὼν ὁ ΤΥΦΧΨ, ἔχων τὴν ΤΥΦ κυρτήν, τὴν δὲ ΧΨ κοίλην. ἐκάλουν δὲ τὸν μὲν ΕΖΗΘ κανόνα σύριγγα, διώστραν δὲ τὸν ἐπικείμενον αὐτῷ κανόνα· τὸ δὲ δεχόμενον τὸ βέλος κοίλασμα ἐπιτοξίτιδα· τὸ δὲ μεταξὺ τῶν ΞΟ μέρος τοῦ ἐπικειμένου κανόνος χελώνιον |
78 (çünkü bu kısım üstteki tahtadan daha yüksekti). NXO parmağına “el”, sözü edilen dayanakçıklara “tutucular”, PR çubukçuğuna “tetik”, TYPhKhPs tahtasına “katagōgis” (çekme dayağı), yayın AB ve GD uçlarına da “dirsekler” derlerdi.
Bu düzenek kurulunca, yayı germek istediklerinde sürgüyü, el kalkıp yay kirişinin üstünden aşıncaya kadar ileri sürerlerdi; kiriş sürgünün üstünde durur. Sonra eli indirip tetiği altına sokarlardı; böylece el artık kalkamazdı. Bundan sonra sürgünün dışarı itilmiş ucunu bir duvara ya da yere dayar, elleriyle TYPhKhPs çekme dayağının uçlarını tutup karınlarını KhPs oyuğuna yaslarlardı; bütün bedenleriyle bastırarak sürgüyü içeri iter
78 (ἦν γὰρ καὶ ὑψηλότερον τοῦ ἐπικειμένου κανόνος)· τὸν δὲ ΝΞΟ δάκτυλον χεῖρα· τὰ δὲ εἰρημένα στημάτια κατοχεῖς· τὸ δὲ ΠΡ κανόνιον σχαστηρίαν· τὸν δὲ ΤΥΦΧΨ κανόνα καταγωγίδα· τὰ δὲ ΑΒ, Γ∠ ἄκρα τοῦ τόξου ἀγκῶνας. ταύτης δὲ τῆς κατασκευῆς γενηθείσης, εἰ ἠβούλοντο ἐντεῖναι τὸ τόξον, ἀνῆγον τὴν διώστραν ἐπὶ τὰ πρὸς τῷ μέρη, ἄχρι ἂν ἀνανεύσασα ἡ χεὶρ ὑπερβῇ τὴν τοξῖτιν νευράν· ἔστι δὲ ἐπάνω τῆς διώστρας. εἶτα ἐπινεύσαντες αὐτὴν ὑπέβαλλον τὴν σχαστηρίαν, ὥστε ἀνανεῦσαι μηκέτι δύνασθαι τὴν χεῖρα· καὶ μετὰ ταῦτα ⟨τὸ⟩ διωσθὲν ἄκρον τῆς διώστρας εἰς τὸ ἔξω μέρος ἀντήρειδον τοίχῳ τινὶ ἢ τῷ ἐδάφει, καὶ ταῖς χερσὶ κατέχοντες τὰ ἄκρα τῆς ΤΥΦΧΨ καταγωγίδος, ἐπήρειδον τὴν γαστέρα ἐπὶ τοῦ ΧΨ κοιλάσματος, καὶ βιαζόμενοι τῷ ὅλῳ σώματι διώθουν τὴν διώστραν, καὶ κατῆγον|
79 ve yay kirişini geri çekerlerdi; bu da yayın AB ve GD dirseklerini bükerdi. Çekme yeterli görününce mermiyi ok yatağına koyar, tetiği çekip eli boşaltırlardı; böylece mermi fırlatılırdı.
Sürgü geri çekildikten sonra yay kirişi onu artık yeniden ileri götürmemeli, konan mermi verilen hedefe atılıncaya kadar yerinde durmalıdır. Bu da şöyle sağlanırdı. EZHTh kılıfının uzunlamasına yan yüzü ŌSt düşünülsün; buna dişli bir QSp çubukçuğu çivilenmiş olsun. Sürgüye de A'B' noktasında, bir pim çevresinde dönen G'D' mandalı takılsın. Sürgü geri çekildikçe, “kilit” dedikleri G'D' mandalı dişlerin üzerinden yan yan kayardı. Sürgü sonuna kadar itilince
79 τὴν τοξῖτιν νευράν, διʼ ἧς συνέβαινε κάμπτεσθαι τοὺς ΑΒ, Γ∠ ἀγκῶνας τοῦ τόξου. ὅταν οὖν ἔδοξεν αὐτάρκης ἡ καταγωγὴ γεγονέναι, ἐπιθέντες τὸ βέλος ἐπὶ τὴν ἐπιτοξίτιδα, ἀπέσχαζον τὴν χεῖρα σπαράξαντες τὴν σχαστηρίαν, καὶ συνέβαινε τὴν ἐξαποστολὴν τοῦ βέλους γίνεσθαι. Δεῖ δὲ τὴν διώστραν καταχθεῖσαν μηκέτι ὑπὸ τῆς τοξίτιδος ἀνάγεσθαι εἰς τὸ ἄνω μέρος, ἀλλὰ μένειν, ἄχρι ἂν ἐπιτεθὲν τὸ βέλος ἐκτοξευθῇ ἐπὶ τὸν δοθέντα σκοπόν. ἐγίνετο οὖν καὶ τοῦτο οὕτως· νοείσθω γὰρ τῆς ΕΖΗΘ σύριγγος κρόταφος ὁ κατὰ τὸ μῆκος ὁ ΩϚ. ἐν δὲ τούτῳ προσηλωμένον κανόνιον ὠδοντωμένον τὸ ϥϡ· τῇ δὲ διώστρᾳ κατὰ τὸ ‚Α‚Β προσκείσθω κόραξ ὁ ‚Γ‚∠, κινούμενος περὶ περόνην. καταγομένης οὖν τῆς διώστρας, συνέβαινε τὸν ‚Γ‚∠ κόρακα, ὃν δὴ κατακλεῖδα ἐκάλουν, ἐπιπορεύεσθαι κατὰ τῶν ὀδόντων πλάγιον. διαχθείσης δὲ τῆς διώστρας, ἀντή|
80 kilidi dişlerden birine dayarlardı; böylece yay kirişi sürgüyü artık ileri götüremezdi. Aynısı kılıfın öbür
80 ρειδον τὴν κατακλεῖδα πρὸς ἕνα τῶν ὀδόντων, ὥστε μηκέτι ὑπὸ τῆς τοξίτιδος ἀνάγεσθαι τὴν διώστραν. τὸ δὲ αὐτὸ καὶ ἐκ τοῦ |
81 yanında da yapılırdı. Bütün alete “gastraphetēs” (karın yayı) derlerdi, çünkü yay kirişi karınla çekilirdi.
Bu aletle daha büyük bir mermi daha uzağa fırlatılabiliyordu. Hem mermiyi hem atış uzaklığını artırmak isteyince yayın dirseklerini daha kuvvetli yapmaya çalıştılar. Boynuzlarla amaca ulaşamayınca başka her şeyi öncekiler gibi yaptılar, ama dirsekleri kuvvetli tahtadan ve yaydakilerden daha büyük yaptılar. Dört sağlam tahtadan, ABGD gibi, dik AB ve GD tahtalarında delikler bulunan bir çerçeve çattılar. Yatay AD ve BG tahtalarının çevresine halattan örülmüş bir kiriş dolayıp yeterli bir çile yaptılar; sardıktan sonra ilk katı
81 ἑτέρου μέρους ἐγίγνετο τῆς σύριγγος. ἐκάλουν δὲ τὸ ὅλον ὄργανονν γαστραφέτην, ἐπειδήπερ διὰ τῆς γαστρὸς ἡ καταγωγὴ τῆς τοξίτιδος ἐγίγνετο. Διὰ δὲ τοῦ προειρημένου ὀργάνου συνέβαινε μεῖζον βέλος ἐξαποστέλλεσθαι καὶ ἐπὶ πλείονα τόπον. βουλόμενοι δὲ ἐπαυξῆσαι ἀμφότερα, τό τε βέλος καὶ τὴν ἐξαποστολήν, ζητοῦντες⟨τοὺς⟩ τοῦ τόξου ἀγκῶνας αὑτῶν εὐτονωτέρους ποιῆσαι, μὴ δυνάμενοι δὲ διὰ τῶν κεράτων τυχεῖν τοῦ προκειμένου, τὰ μὲν ἄλλλα ἐποίουν ὁμοίως τοῖς προειρημένοις, τοὺς δὲ ἀγκῶνας ποιήσαντες ἐξ εὐτόνου ξύλου καὶ μείζονας τῶν ἐν τῷ τόξῳ κατασκευάσαντες, τοιοῦτον πλινθίον ἔπηξαν ἐκ κανόνων ∠ ἰσχυρῶν, οἷον τὸ ΑΒΓ∠ τόρμους ἔχον ἐκ τῶν ὀρθίων κανόνων τῶν ΑΒ, Γ∠· περὶ δὲ τοὺς πλαγίους τοὺς Α∠, ΒΓ περιέβαλλον νευρὰν πλέξαντες ἐξ ὀργάνου σχοινίων συμβολίου, μήρυμα αὔταρκες ποιήσαντες, καὶ περιθέντες συνέτεινον |
82 çok sıkı ve zorla gerdiler. Sonra yanına başka bir kat koyup sargının kolları birbirine iyice otursun diye küçük bir kamayla vurdular; çilenin tamamı tükeninceye kadar başka katlar sarıp son ucu bütün tellerin altına soktular. Sonra sinir demetinin ortasından dirseklerden birini geçirdiler; ayrıca tellerin altına, AD ve BG çapraz tahtalarının üzerine kısa demir miller koydular. Bunları zorla çevirerek sinir demetini gerdiler; çevirme yapılınca dirsek, sinirlerin kuvvetiyle sıkıca tutulurdu. Sözü edilen dirsek EZ, sinir demeti HTh, miller de KL ve MN olsun. Böyle bir çerçeve daha yapıp ikisini tahtalarla tek bir kasada birleştirdiler; öyle ki dirseklerin geri sıçraması ve kuvveti dışa doğru olsun. Sonra dirseklerin uçlarına yay kirişini bağladılar.
82 σφόδρα καὶ βίᾳ πρῶτον δόμον. ἔπειτα κατὰ τὸ ἑξῆς θέντες ἄλλον δόμον καὶ σφηνιδίῳ κρούοντες τὰ κῶλα, ὅπως καλῶς συνερείδῃ πρὸς ἄλληλα, ἔπειτα ἑτέρους δόμους ποιοῦντες ἕως ἅπαν καταχρήσωνται τὸ μήρυμα, τὴν ἐσχάτην ἀρχὴν ὑπέβαλλον ὑπὸ πάντας τοὺς στήμονας. εἶτα διὰ μέσων τῶν νεύρων διέβαλλον ἕνα τῶν ἀγκώνων, καὶ ἔτι ὑπὸ τοὺς στήμονας ἐπὶ τῶν Α∠, ΒΓ διαπηγμάτων ἐτίθεσαν σιδηρᾶ ἀξόνια· ἃ δὴ ἐπιστρέφοντες βίᾳ συνέτεινον· τὰ νεῦρα, καὶ ὁ ἀγκὼν κατείχετο βίᾳ ὑπὸ τῶν νεύρων τῆς ἐπιστροφῆς γενομένης. ἔστω οὖν ὁ μὲν εἰρημένος ἀγκὼν ὁ ΕΖ, νευρὰ δὲ ἡ ΗΘ, ἀξόνια δὲ τὰ ΚΛ, ΜΝ. τοιοῦτον δὴ καὶ ἕτερον πλινθίον κατασκευάσαντες, καὶ συνδήσαντες ἀμφότερα ἑνὶ περιπήγματι διὰ κανόνων, ὥστε τοὺς ἀγκῶνας εἰς τὸ ἐκτὸς μέρος τὴν ἀνάπτωσιν καὶ τὴν βίαν ἔχειν, ἐξῆπτον ἐκ τῶν ἄκρων αὐτῶν τὴν τοξῖτιν νευράν, |
83Kirişin uçlarında halkalar yapıp bunları XO ve PR pimleriyle dirseklere tutturdular ki kiriş yerinden çıkmasın; geri kalanı öncekiler gibi yaptılar. Dirsekleri tutan sinirlere “tonos” (gerilim demeti), bazıları “enatonon”, bazıları da “hēmitonion” derdi; gerilim demetini çeviren millere de “epizygis” (sargı mili) derlerdi; bunları demirden yaparlardı. Sözü edilen düzenekte AD ve BG çapraz tahtaları gerilim demetini kaldıramadığından sinirlerin burulması ve gerilmesi pek ileri gidemiyordu; bu yüzden sargı millerini deliklerin üzerine koyup öncekilerin aynısını yaptılar. Böyle olunca da sargı milini çevirmek zorlaştı, çünkü çapraz tahtanın üzerine oturan mil dönmüyor, her yanıyla tahtaya sürtünüyordu. Bu yüzden “khoinikis” (yuva halkası) denen parçaları da eklemek zorunda kaldılar; bunlardan aşağıda söz edeceğiz.
83 ἀγκύλας ποιήσαντες, καὶ ταύτας τοῖς ἀγκῶσι περόναις ἀπολαβόντες ταῖς ΞΟ, ΠΡ, ὥστε μὴ ἐκπίπτειν τὴν νευράν· καὶ τὰ λοιπὰ τὰ αὐτὰ ἐποίουν τοῖς προειρημένοις. ἐκάλουν δὲ τὰ μὲν συνέχοντα τοὺς ἀγκῶνας νεῦρα τόνον· ἔνιοι δὲ ἐνάτονον· ἔνιοι δὲ ἡμιτόνιον· τὰ δὲ ἐπιστρέφοντα τὸν τόνον ἀξόνια ἐπιζυγίδας· ἐποίουν δὲ αὐτὰς σιδηρᾶς. ἐπειδὴ συνέβαινεν ἐκ τῆς εἰρημέντης κατασκευῆς τὴν ἐπιστροφὴν καὶ τάσιν τῶν νεύρων μὴ ἐπὶ πολὺ γίγνεσθαι διὰ τὰ Α∠, ΒΓ διαπήγματα μὴ δυνάμενα δέξασθαι τὸν τόνον, τὰς οὖν ἐπιζυγίδας ἐπιθέντες τοῖς τρυπήμασι τὰ αὐτὰ ἐποίουν τοῖς εἰρημένοις. καὶ οὕτω δὲ πάλιν ἡ ἐπιστροφὴ τῆς ἐπιζυγίδος δυσέργειαν εἶχε, διὰ τὸ τὴν ἐπιζυγίδα ἐπικαθεζομένην τῷ διαπήγματι μὴ στρέφεσθαι, καὶ κατὰ πᾶν μέμος ψαύειν αὐτοῦ· ὅθεν ἠναγκάσθησαν καὶ τὰς καλουμένας χοινικίδας προσθεῖναι, περὶ ὧν ἑξῆς ἐροῦμεν.|
84Dirseklerin kuvveti büyüyünce germenin de kuvvetli olması gerekir, çünkü dirsekleri geri çekmek için ona denk bir kuvvet ister. Bu yüzden yukarıdaki düzenekte “çekme dayağı” denen parçanın yerine kılıfın arka ucuna, yatay duran ve kolayca dönen bir mil eklediler; milin uçlarına dört köşe kollar takıp onu bunlarla çevirirlerdi. Bu çevirmeyle, yay kirişini taşıyan sürgü şöyle geri çekilirdi: sürgünün kaplumbağacık tarafındaki uçlarına halatlar bağlayıp sözü edilen mile sararlardı; halatlar sarıldıkça çekme gerçekleşirdi. Büyük aletlerde dirsekleri bu yolla germek de zor geliyordu; bu yüzden makaralı palangayla gerdiler. Palanganın bir makara kutusunu kaplumbağacığa, öbürünü kılıfın ucundaki mile, yani ırgata bağlar, palanganın çekilen uçlarını mile verip mili çevirirlerdi. Böylece germe
84 Τῆς οὖν τῶν ἀγκώνων βίας ἰσχυρᾶς γενομένης, δεῖ καὶ τὴν καταγωγὴν ἰσχυρὰν γενέσθαι διὰ τὸ ἴσης δεῖσθαι βίας πρὸς τὸ τοὺς ἀγκῶνας κατάγεσθαι. διό, ἀντὶ τῆς καλουμένης ἐπὶ τοῦ ἐπάνω θεωρήματος καταγωγίδος, ἄξονα προσέθηκαν τῇ σύριγγι ἐπὶ τοῦ ὀπίσω αὐτῆς ἄκρου πλάγιον στρεφόμενον εὐλύτως· ἐκ δὲ τῶν ἄκρων αὐτοῦ τετραγώνους σκυτάλας ποιοῦντες, ἐπέστρεφον αὐτόν. διὰ δὲ τῆς ἐπιστροφῆς συνέβαινε τὴν διώστραν κατάγεσθαι ἔχουσαν τὴν τοξῖτιν οὕτως. ἐκ γὰρ τῶν ἄκρων τῆς διώστρας τῶν πρὸς τῷ χελωναρίῳ ὅπλα ἐξάψαντες ἀπεδίδοσαν εἰς τὸν εἰρημένον ἄξονα· ὧν ἐπειλουμένων ἐγίγνετο ἡ καταγωγή. ἐπὶ δὲ τῶν μειζόνων καὶ οὕτως συνέβαινε βίᾳ κατάγεσθαι τοὺς ἀγκῶνας· ὅθεν πολυσπάστῳ κατῆγον. ἐξάψαντες τὸ μὲν ἓν μάγγανον τοῦ πολυσπάστου πρὸς τῷ χελωνίῳ, τὸ δὲ ἕτερον πρὸς τῷ ἄκρῳ τῆς σύριγγος τῷ ἄξονι ἤτοι ὀνίσκῳ, καὶ τὰς ἀγομένας ἀρχὰς τοῦ πολυσπάστου ἀποδόντες εἰς τὸν ἄξονα, ἐπέστρεφον αὐτόν. καὶ οὕτως συνέβαινε τὴν κατα|
85 daha kolay, ama daha yavaş olurdu, çünkü palanganın çok sayıdaki kolu tek bir yere sarılır ve iş bu yüzden ağırlaşırdı. Palanga başka türlü de yerleştirilebilir: bir makara kutusundaki makaralar kaplumbağacığa, öbüründekiler kılıfın alt tarafına, milin yanına konur.
Büyük aletlerde sürgü güçlükle ileri sürülmesin, mil ters yönde çevrilince kendiliğinden ileri gitsin diye şöyle yapılır. Sürgünün ucunun altında, alt tarafta, erkek kırlangıç kuyruğuna yatay bir mil geçirir, bu mile iki halat bağlarız. Halatların öbür uçlarını kılıfın ucuna çakılmış birtakım makaralar üzerinden kılıfın üst tarafına götürür, yine aşağı indirip mile bağlarız; öyle ki mil ters yönde çevrilince palanganın halatları çözülürken bu halatlar sarılsın; sarıldıkça da
85 γωγὴν εὐχερεστέραν γίγνεσθαι, βραδυτέραν δὲ διὰ τὸ τὰ τοῦ πολυσπάστου κῶλα πλείονα ὄντα εἰς ἕνα τόπον τὴν ἐπείλησιν ποιεῖσθαι καὶ διὰ τοῦτο ἐμβραδύνειν. δύναται δὲ τὸ πολύσπαστον ἄλλως μετατεθῆναι, ὅταν οἱ μὲν ἐν τῷ ἑνὶ μαγγάνῳ αὐτοῦ τρόχιλοι ἐν τῷ χελωνίῳ τεθῶσιν, οἱ δὲ ἐν τῷ ἑτέρῳ ἐν τῇ σύριγγι παρὰ τὸ κάτω μέρος τὸ πρὸς τῷ ἄξονι. Ἵνα δὲ μὴ δυσχερῶς ἡ διώστρα ἀνάγηται ἐπὶ τῶν μειζόνων ὀργάνων, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ τὰ ἐναντία ἐπιστρεφομένου τοῦ ἄξονος ἀνάγηται, ἔσται οὕτως. ἐὰν τῷ ἄρρενι πελεκίνῳ ὑπὸ τὸ ἄκρον αὐτῆς τῆς διώστρας παρὰ τὸ κάτω μέρος ἄξονα πλάγιον ἐμβάλλωμεν, εἶτα πρὸς τῷ ἄξονι ἐξάπτωμεν ὅπλα δύο, ὧν τὰς ἑτέρας ἀρχὰς ἐνεγκόντες εἰς τὸ ἄνω μέρος τῆς σύριγγος διά τινων τροχίλων ἐν αὐτῷ τῷ ἄκρῳ πεπηγμένων, καὶ κατενεγκόντες ἐξάψωμεν πάλιν εἰς τὸν ἄξονα, ὥστε, ἐναντία αὐτοῦ πάλιν ἐπιστρεφομένου, τὰ μὲν τοῦ πολυσπάστου ὅπλα ἐτπειλεῖσθαι· ἐπειλούμενα γὰρ|
86 sürgüyü ileri götürürler. Palanga yerine, mile bitişik ve kollarla çevrilen bir tambur yapıp çekmeyi tek bir halatla yapmak gerekir.
Bütün alet de bir kaide üzerinde yerden yüksekte durmalıdır ki germe daha kolay olsun; ayrıca istenilen yöne döndürülebilmeli, başı kaldırılıp indirilebilmelidir; böylece mermiyi koyduktan sonra aleti hedefe çevirip kirişi bırakalım. Çünkü kılıfın uzunluğu boyunca nişan alarak hedefi tuttururuz. Şimdi aletin kaidesiyle ilgili şeyleri de anlatalım.
Kılıf STYPh, sürgü KhPsŌ, kılıfın başındaki ve iki kol deliği bulunan mil de SpA' olsun. Kollar SpA'B'G' olarak düşünülsün; sürgüden
86 ἀνάγει τὴν διώστραν. δεῖ δὲ ἀντὶ πολυσπάστου τύμπανον συμφυὲς γενόμενον τῷ ἄξονι καὶ διὰ σκυταλῶν ἐπιστρεφόμενον διʼ ὅπλου ἁπλοῦ τὴν καταγωγὴν ποιεῖσθαι. Δεῖ δὲ καὶ τὸ ὅλον ὄργανον μετέωρον ἐπὶ βάσεως κεῖσθαι, ὅπως ἡ καταγωγὴ εὐχερεστέρα γένηται, καὶ ἐπιστρέφεσθαι αὐτὸ ὡς ἄν τις προαιρῆται, καὶ ἀνανεύειν, ὡς μετὰ τὸ ἐπιτεθῆναι τὸ βέλος, καταστήσαντες αὐτὸ ἐπὶ τὸν σκοπόν, νεῦρον ἀποσχάσωμεν. διὰ γὰρ τοῦ μήκους τῆς σύριγγος διοπτεύοντες ἐπιτευξόμεθα τοῦ σκοποῦ. Ἑξῆς οὖν καὶ τὰ περὶ τὴν βάσιν τοῦ ὀργάνου ἐροῦμεν. ἔστω οὖν σῦριγξ ἡ ΣΤΥΦ· διώστρα δὲ ἡ ΧΨΩ· ὁ δὲ ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς σύριγγος ἄξων ὁ Ϡ‚Α, τρήματα ἔχων σκυταλίδων δύο. νοείσθωσαν οὖν σκυτάλαι αἱ Ϡ‚Α‚‚÷ ὅπλα δὲ τὰ ἐκ τῆς διώστρας |
87 mile giden, ya tek ya da palangalı halatlar da D'E'St'Z' olsun.
87 εἰς τὸν ἄξονα ἤτοι ἁπλᾶ ἤτοι καὶ διὰ πολυσπάστων τὰ ∠‚Ε‚Ϛ‚Ζ.|
88Kaide şöyle yapılır. Üzerindeki aleti taşıyabilecek kalınlıkta, bir buçuk arşın yüksekliğinde bir AB direği yapılsın; direk üç ayaklı GD kaidesine çakılmış olsun ve üst ucunda yuvarlak bir EZ mili bulunsun. Bu milin çevresine “karkhēsion” denen HThKL başlığı geçirilsin. Bu, dört duvardan çatılmış bir çatkıdır: yatay HTh ve MN duvarlarında EZ milini alabilecek yuvarlak delikler vardır; dik HK ve LTh duvarları ise MN duvarının, yani tahtasının üstüne taşar ve aralarına kılıfın genişliği sığacak kadar birbirinden uzaktır. Direğe, ortada, başka bir XO tahtası bağlansın;
88 Ἡ δὲ βάσις κατασκευάζεται τὸν τρόπον τοῦτον. γεγονέτω στυλίσκος ὁ ΑΒ, πάχος ἔχων ὥστε δύνασθαι τὸ ἐπικείμενον ὄργανον βαστάζειν, ὕφος ἔχων πήχεος ἑνὸς ἡμίσους, ἐπὶ βάσεως πεπηγὼς τρισκελοῦς τῆς Γ∠, τόρμον δὲ ἔχων ἐν τῷ ἄνω ἄκρῳ στρογγύλον τὸν ΕΖ, περὶ ὃν περικείσθω τὸ λεγόμενον καρχήσιον τὸ ΗΘΚΛ. τοῦτο δὲ πῆγμά ἐστιν ἐκ τεσσάρων τοίχων συμπεπτηγός, ὧν οἱ μὲν πλάγιοι οἱ ΗΘ, ΜΝ τρήματα ἔχουσι στρογγύλα δυνάμενα δέξασθαι τὸν ΕΖ τόρμον, οἱ δὲ ὄρθιοι οἱ ΗΚ, ΛΘ παρυπερέχουσι τοῦ ΜΝ τοίχου ἤτοι κανόνος ἐπὶ τὰ ἄνω, καὶ ἀπέχουσιν ἀπʼ ἀλλήλων τοσοῦτον ὥστε δέξασθαι μεταξὺ αὐτῶν τὸ τῆς σύριγγος πλάτος. ἔστω δὲ καὶ πρὸς τὸν κίονα ἐν μέσῳ ἕτερον ξύλον τὸ ΞΟ,|
89 X ucunda bir menteşe üzerinde dönsün ve menteşe direkten sökülebilsin. Öbür ucu O'dur: yere basan PR parçasına bitişik bir kaplumbağacık. XO'ya “antēreidion” (destek) denir. Bunun ortasında da S çevresinde dönen, böylece yatırılıp yeniden dikilebilen başka bir dik ST parçası bulunsun; buna “anapaustēria” (dayanak) denir.
Kılıf karkhēsionun duvarları arasına yerleştirilince, hem bu duvarlardan hem kılıfın yanından yuvarlak bir YPh demir pimi geçirilir; böylece kılıf kolayca dönebilir. Yay kirişini germek gerektiğinde kılıfın başını kaldırıp onu dayanağa koyarlar; kılıfın alt yüzünde bir çıkıntı bulunduğundan kılıf dayanağa yaslanır. Sonra sürgüyü geri çekip kılıfı dayanaktan kaldırırlar; karkhēsion sayesinde çevirir, pim sayesinde başını indirip kaldırarak hedefe nişan alır,
89 πρὸς μὲν τῷ Ξ ἄκρῳ ἐν στροφώματι κινούμενον, καὶ ἔστω τὸ στρόφωμα ἀφαιρετὸν ἀπὸ τοῦ κίονος. τὸ δὲ ἕτερον ἄκρον ἐστὶ τὸ Ο χελωνάριον. ἔχον τὸ ΠΡ συμφυὲς βεβηκὸς ἐπὶ τοῦ ἐδάφους· καλεῖται δὲ τὸ ΞΟ ἀντηρείδιον. πρὸς δὲ τούτῳ κατὰ μέσον ἕτερον ὄρθιον ἔστω τὸ ΣΤ, κινούμενον περὶ Σ, ὥστε κατακλίνεσθαι καὶ ἀνορθοῦσθαι δύνασθαι· καλεῖται δὲ ἀναπαυστηρία. Ἐμβληθείσης οὖν τῆς σύριγγος μεταξὺ τῶν τοίχων τοῦ καρχησίου διαβάλλεται περόνη σιδηρᾶ στρογγύλη ἡ ΥΦ διά τε τῶν τοίχων τοῦ καρχησίου καὶ διὰ τοῦ πλευροῦ τῆς σύριγγος, ὥστε εὐλύτως στρέφεσθαι. ὅταν οὖν δέῃ κατάγειν τὴν τοξῖτιν, ἐπιτιθέασι τὴν σύριγγα ἐπὶ τὴν ἀναπαυστηρίαν, ἀνανεύσαντες αὐτὴν καὶ ἀντερείσαντες τῷ ὑπὸ γαστέρα μέρει τῆς σύριγγος ὄντος τινὸς κωλύματος. εἶτα κατάξαντες τὴν διώστραν, ἐπαίρουσι τὴν σύριγγα ἀπὸ τῆς ἀναπαυστηρίας, καὶ περιάξαντες αὐτὴν διὰ τοῦ καρχησίου, ἐπινεύσαντες καὶ ἀνανεύσαντες διὰ τῆς περόνης, καὶ διοπτεύσαντες τὸν σκο|
90 mermiyi koyup tetiği çekerler.
Bütün aletin parçalarının çoğu sökülebilir yapılır ki alet taşınacaksa söküp kolayca taşınabilsin. Yalnız yarım çerçeveler sökülmeden kalır, ki gerilim demetleri onlara kolayca takılabilsin.
90 πόν, ἐπιθέντες τὸ βέλος, ἀποσχάρυσι τὴν σχαστηρίαν. Γίνεται δὲ τὰ πλεῖστα μέρη τοῦ παντὸς ὀργάνου ἀφαιρετά, ὅπως, ἐὰν δέῃ μεταφέρεσθαι τὸ ὄργανον, λύσαντες αὐτὸ εὐκόπως μεταφέρωσιν. μόνα δὲ τὰ ἡμιτόνια ἀδιάλυτα διαμένει, ἕνεκα τοῦ τοὺς τόνους εὐκόλως ἐντίθεσθαι εἰς αὐτά.|
91Kılıfla ilgili şeyler gösterilen biçimde yapılır. Şimdi çerçevenin, yani yarım çerçevenin nasıl farklılaştığını ve ona ait parçaların her birinin, daha önce geri gerilimli alette de yapıldığı gibi, nasıl yapıldığını anlatacağız. Yarım çerçeve dört duvardan, ikisi dik ikisi yatay olmak üzere, oluşur; yatay duvarlarda gerilim demetinin geçirildiği delikler vardır. Ayrıca yatay duvarların üzerine oturan yuva halkaları ve gerilim demetinin dolandığı sargı milleri bulunur. Bunların her birinin adlarını ve biçimlerini anlatmak gerekir.
Dik duvarlardan, dirseğin yaslandığına “parastatēs” (yan dikme), dirseğin topuğunun bulunduğu öbürüne de “antistatēs” (karşı dikme) denir. Yan dikme şöyle yapılır. Kuvvetli tahtadan bir kalas alıp dik açılı dörtgen biçiminde işlemek gerekir (üzerinde A, B, G, D harfleri bulunsun). GD kenarının ortasında, kalasın kalınlığı içinde,
91 Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τὴν σύριγγα γίνεται κατὰ τὸν ὑποδεδειγμένον τρόπον. τὰ δὲ περὶ τὸ πλινθίον, λέγω δὴ τὸ ἡμιτόνιον, ὅπως διαλλάσσῃ, ἐροῦμεν δὴ ὡς ἕκαστον τῶν περὶ αὐτὸ γινομένων καὶ πρότερον ἐπὶ τοῦ παλιντόνου. ἐπεὶ οὖν σύγκειται ἐκ τεσσάρων τοίχων, δύο τε τῶν ὀρθίων καὶ δύο τῶν πλαγίωνν, ἐν οἷς τὰ τρήματά ἐστι διʼ ὧν ὁ τόνος διαβάλλεται, ἔτι τε τῶν ἐπικειμένων τοῖς πλαγίοις τοίχοις χοινικίδων, καὶ ἔτι τῶν ἐπιζυγίδων περὶ ἃς ὁ τόνος καθάπτεται, ἑκάστου τῶν προειρημένων δεῖ τά τε ὀνόματα καὶ τὰ σχήματα ἐκθέσθαι. Τῶν οὖν ὀρθίων τοίχων ὁ μὲν καλεῖται παραστάτης, ᾧ προσαναπίπτει ὁ ἀγκών· ὁ δὲ ἕτερος ἀντιστάτης, πρὸς ᾧ ἐστιν ἡ τοῦ ἀκγῶνος πτέρνα. ὁ μὲν οὖν παραστάτης γίνεται τόνδε τὸν τρόπον· δεῖ λαβόντα σανίδα ἐξ εὐτόνου ξύλου ὀρθογώνιον ἀπεργάσασθαι (ἔστω δὲ ἐφʼ ἦς τὰ ΑΒΓ∠) καὶ ἐκ μὲν τῆς Γ∠ πλευρᾶς κατὰ τὸ|
92 yarım daire gibi bir EZH oyuğu açılmalıdır; böylece dirsekler daha geriye yatabilir ve birbirinden daha çok açılabilir. Oyuk dirseğin kalınlığını alacak kadar olsun, çünkü dirsek ona yaslanır. Öbür kenarda da oyuğa eşit ve onunla aynı hizada bir ThKL tümseği işlenir; böylece EZH oyuğunun tahtada yarattığı zayıflığı ThKL tümseği giderir. MTh ile LN, DH ile EG'ye paralel olarak düz kesilmelidir. Yan dikmenin kalınlığından her iki uçta, X, O ve P, R gibi çift zıvanalar bırakmak gerekir. Tahtanın lifleri yan dikmenin yüksekliği doğrultusunda olmalıdır. Her iki yüz, MThKLN çizgisi ve GEZHD çizgisi boyunca levhalarla kaplanmalı ve levhalar çivilerle tutturulmalıdır. Çift zıvanaların çevresine de MD ve GN boyunca halka biçiminde levhalar geçirip yine çivilerle tutturmalı; böylece yan dikme her yandan
92 μέσον κοίλασμα ποιῆσαι καθάπερ ἡμικύκλιον ἐν τῷ πάχει αὐτῆς, ὑπὲρ τοῦ τοὺς ἀγκῶνας ἔτι μᾶλλον προσαναπίπτειν καὶ πλέον ἀλλήλων ἀπέχειν, ὡς τὸ ΕΖΗ, χωροῦν τὸ τοῦ ἀγκῶνος πάχος· ἐν τούτῳ γὰρ ἀναπίπτει ὁ ἀγκών. ἐκ δὲ τῆς ἑτέρας τὸ ἴσον τῇ ἐκκοπῇ κυρτὸν ἀπεργάζεται κατὰ τὰ αὐτὰ κείμενον τῷ κοίλῳ, οἷόν ἐστι τὸ ΘΚΛ, ὅπως τὴν τῆς ΕΖΗ ἐκκοπῆς ἀσθένειαν ἐν τῷ ξύλῳ ἀναπληρώσῃ ἡ ΘΚΛ κυρτότης. τὰ δὲ ΜΘ, ΛΝ ἀπευθῦναι παράλληλα ταῖς ∠Η, ΕΓ. δεῖ δὲ καὶ ἐκ τοῦ πλήθους τοῦ παραστάτου καταλεῖψαι ἐξ ἑκατέρων μέρους διτορμίαν, οἵα ἐστὶν ἡ Ξ, Ο καὶ ἡ Π, Ρ. τὰς δὲ κτηδόνας τοῦ ξύλου εἰς τὸ ὕψος τοῦ παραστάτου ⟨ζδεῖ ποιεῖν καὶ⟩ ἐξ ἑκατέρου μέρους κατὰ τὴν ΜΘΚΛΝ γραμμὴν καὶ κατὰ τὴν ΓΕΖΗ∠ ⟨λεπίσι περιλαβεῖν⟩ καὶ ἥλοις συγκοινῶσαι ταύτας· περιτιθέναι δὲ καὶ περὶ τὰς διτορμίας κατά τε τὴν Μ∠ καὶ κατὰ τὴν ΓΝ κυκλικὰς λεπίδας καὶ ὁμοίως ἥλοις συγκοινῶσαι, ὅπως πάντοθεν ὁ παραστάτης |
93 bağlanmış olur ve büyük zorlamalara dayanır.
Karşı dikmeyi de buna eşit yapmak gerekir: uzunluğu MN'ye, genişliği MD'ye eşit olsun ve aynı biçimde her iki uçta MNGD gibi dik çift zıvanaları bulunsun. Ama bunda ne iç bükey ne dış bükey yay vardır. Bunu da aynı biçimde levhalarla kaplayıp çivilerle tutturmak gerekir. Karşı dikme bir yanında, dirseğin topuğu hizasında bir kaplumbağacık taşır; dirsek topuğunu buna dayayarak durur. Buna “hypopternis” (topuk yastığı) denir.
Yatay duvarlara “peritrēton” (delikli levha) denir ve şöyle
93 συνδεδεμένος ὑπάρχῃ πολλὴν ὑπομένων κακοπάθειαν. Δεῖ δὲ καὶ τὸν ἀντιστάτην τούτῳ ἴσον ποιῆσαι, ἴσον μὲν ἔχοντα μῆκος τῷ ΜΝ, πλάτος δὲ ἴσον τῷ Μ∠, καὶ ὁμοίως διτορμίας ἐξ ἑκατέρου μέρους οἵας τὰς ΜΝΓ∠ ὀρθάς. οὗτος δέ οὐ λαμβάνει οὔτε τὴν κοίλην οὔτε τὴν κυρτὴν περιφέρειαν. καὶ τοῦτον δὴ ὁμοίως ταῖς λεπίσι περιλαμβάνοντας τοῖς ἥλοις δεῖ συγκοινοῦν. λαμβάνει δὲ οὗτος ὁ ἀντιστάτης ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους χελώνιον κατὰ τὴν τοῦ ἀγκῶνος πτέρναν, πρὸς ἣν ἐρείσας ὁ ἀγκὼν ἀναπαύεται· καλεῖται δὲ ὑποπτερνίς. Οἱ δὲ πλάγιοι τοῖχοι καλοῦνται μὲν περίτρητα· γίνονται δὲ |
94 yapılırlar. AB kenarı BG'nin iki katı olan dik açılı bir ABGD paralelkenarı alınmalı; AG birleştirilip D'den ona paralel DE çizilmelidir; delikli levhanın biçimi AGED olur. Sonra Z merkezli, gerilim demetini alacak deliğe eşit bir çember çizip sözü edilen delik bu çember boyunca oyulmalıdır. AD ve GE'ye paralel HTh ve KL çizilip bunlarla AD ve GE arasında yan dikmeyle karşı dikmenin kalınlıklarına eşit aralıklar bırakılmalı ve yan dikmeyle karşı dikmenin zıvanalarına uyan M, N, X, O delikleri oyulmalıdır. Ama bunlar delikli levhanın bütün kalınlığı boyunca değil, sağlamlık ve güzel görünüş için kalınlığın üçte biri kadarı bırakılarak oyulur. Delikli levhaları da kuvvetli
94 τὸν τρόπον τοῦτον. ἐγκείσθαι δεῖ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον τὸ ΑΒΓ∠, διπλῆν ἔχον τὴν ΑΒ τῆς ΒΓ, καὶ ἐπιζευχθείσης τῆς ΑΓ, παράλληλον ἀγαγεῖν δεῖ ταύτῃ διὰ τοῦ ∠ τὴν ∠Ε, καὶ ἔσται τὸ σχῆμα τοῦ περιτρήτου τὸ ΑΓΕ∠· ἐπιζευχθείσης δὲ καὶ τῆς ΑΒ, περὶ κέντρον τὸ Ζ κύκλον γράψαι ἴσον τῷ τρήματι τῷ τὸν τόνον δεχομένῳ, καὶ διὰ τούτου τοῦ κύκλου ἐκκόψαι τὸ εἰρημένον τρῆμα· ἀγαγόντα δὴ ταῖς Α∠ΓΕ παραλλήλους τὰς ΗΘΚΛ ἀπολαμβανούσας πρὸς τὰς Α∠ΓΕ πλάτη τὰ αὐτὰ τοῖς πάχεσι τοῦ παραστάτου καὶ ἀντιστάτου, ἐκκόψαι τὰ τρήματα τοῖς τόρμοις ἀραρότα τοῦ τε παραστάτου καὶ τοῦ ἀντιστάτου τὰ Μ, Ν, Ξ, Ο, μὴ διʼ ὅλου δὴ τοῦ πάχους τοῦ περιτρήτου, ἀλλὰ καταλείποντα τοῖς τορμικοῖς ὡς τὸ τρίτον μέρος τοῦ πάχους στερεώματος καὶ εὐπρεπείας ἕνεκα. καὶ τὰ περίτρητα δὲ δεῖ ποιεῖν ἐξ εὐτόνου |
95 tahtadan yapmalı, kalınlıkları boyunca çevrelerine levhalar geçirip çivilerle tutturmalıdır; yan ve karşı dikmeler için söylendiği gibi. Çivileri sağlam kısma çakmaya dikkat ederiz ki ne gerilim demetini alan delikten ne de zıvanaların girdiği öteki deliklerden birinden yan yan geçip dışarı çıksınlar; yoksa çakılmaları, yani tahtanın onları tutuşu zayıf olur. AG ve DE kenarları da düz değil, APG ve DRE gibi yay biçiminde olmalıdır; bu da delikli levhanın sağlamlığı içindir. Yaylar, çapı gerilim demetini alan
95 ξύλου, καὶ περιτιθέντας κύκλῳ κατὰ τὸ πάγος λεπίδας ἥλοις συγκοινοῦν, καθάπερ ἐπὶ τῶν παραστατῶν καὶ ἀντιστατῶν εἴρηται. τοὺς δὲ ἥλους διὰ τῆς στερεᾶς φυλάσσομεν, ὅπως μήτε διὰ τοῦ τρήματος τοῦ τὸν τόνον δεχομένου, μήτε διʼ ἑτέρου τῶν τρημάτων, ἐν οἷς εἰσιν οἱ τόρμοι, οἱ ἧλοι διεκπίπτωσι πλαγίως διερχόμενοι· ἐπεὶ ἀσθενὴς αὐτῶν γίνεται ἡ καθήλωσις, τουτέστιν ἡ ἀπὸ τοῦ ξύλου κατοχή. τὰ δὲ ΑΓ∠Ε πάχη οὐκ ἐπ᾿ εὐθείας εἶναι δεῖ ἀλλὰ περιφερείας, οἷαί εἰσιν αἱ ΑΠΓ, ∠ΡΕ· καὶ αὗται δὲ στερεώματος ἕνεκα τοῦ περιτρήτου. γίνονται δὲ αἱ περιφέρειαι κύκλῳ οὖσαι· τηλικούτου οὖν ἡ διάμετρος τριπλασία ἐστὶ τῆς διαμέτρου τοῦ |
96 deliğin çapının üç katı olan bir çemberden alınır. Delikli levha her yanından delinmiş olduğu için zayıf kaldığından, ona yan ve karşı dikmelere oturan ve APG ile DRE yayları boyunca da uzanan demir şeritler geçirmeye çalışırlar.
Yuva halkası şöyle yapılır. Aşağıda çizilen ABGDEZ'ye benzer bir kalıp hazırlanmalıdır: AE ile BZ'si yay, EG ile ZD'si düz, AB'si de deliğin çapına eşit olsun; yuva halkası buna göre tornada işlenir. Tunçtan olacaksa çevresi biçimlendirilip dövülebilir tunçtan dökülmeli ve kalınlığı aletin kuvvetine yetecek kadar yapılmalıdır. Büyük aletlerde ahşap yapılacaksa tahtanın lifleri yuva halkasının
96 τρήματος τοῦ τὸν τόνον δεχομένου. ἐπεὶ οὖν τὸ περίτρητον ἀσθενὲς ὑπάρχει διὰ τὸ πάντη ἐκτετρῆσθαι, πειρῶνται σιδηρᾶς κανονίδας περιτιθέναι αὐτοῖς, ἐγκειμένας τοῖς τε παραστάταις καὶ ἀντιστάταις, κειμένας δὲ καὶ κατὰ τὰς ΑΠΓ, ∠ΡΕ περιφερείας. Ἡ δὲ χοινικὶς γίνεται τόνδε τὸν τρόπον. ἐμβολέα δεῖ κατασκευάσαι ὅμοιον τῷ ΑΒΓ∠ΕΖ ὑπογεγραμμένῳ, ἔχοντι τὰς μὲν ΑΕ, ΒΖ περιφερείας, τὰς δὲ ΕΓ, Ζ∠ εὐθείας, τὴν δὲ ΑΒ ἴσην τῇ τοῦ τρήματος διαμέτρῳ, καὶ πρὸς τοῦτον ἐκτορνεύσασθαι τὴν χοινικίδα· ἐὰν μὲν χαλκῆ μέλλῃ ὑπάρχειν, διαπλάσαντα κύκλῳ χυτὴν ποιῆσαι ἀπὸ ἐλατοῦ χαλκοῦ, πάχος ποιοῦντα τὸ αὔταρκες πρὸς τὴν τοῦ ὀργάνου βίαν· ἐπὶ δὲ τῶν μειζόνων ὀργάνων, ἐὰν ξύλιναι γίνωνται, τὰς κτηδόνας τοῦ ξύλου εἰς τὸ ὕψος τῆς χοινι|
97 yüksekliği doğrultusunda olmalı; yine üst AB kenarı ve alt GD kenarı boyunca çevresine levhalar geçirilip çivilerle tutturulmalıdır. Alt kenarda çepeçevre HTh gibi zıvanalar bırakılmalı ki bunlar, delikli levhanın çevresinde zıvana yuvası olarak açılan deliklere girsin. Zıvanalar yerine baştan başa tornalanmış bir bilezik de yapılır; bu, yuva halkası yerinden kaymasın diye delikli levhanın çevresinde açılan halka biçiminde bir oluğa oturur. Bazen de yuva halkasının altına konan ve delikli levhaya tutturulan bir altlık yapılır; sözü edilen oluk bunun içindedir. Bu, delikli levha oluk yüzünden oyulup zayıflamasın diye yapılır. Bırakılan bileziğe “tribeus” (sürtünme halkası) denir. Zıvanalar yerine bilezik bırakıldığında, AB doğrusu boyunca uzanan üst kenarda, çapın iki ucunda karşılıklı
97 κίδος δεῖ ποιεῖν, καὶ περιτιθέναι ὁμοίως κατὰ τὴν ἄνω πλευρὰν τὴν ΑΒ καὶ κατὰ τὴν κάτω τὴν Γ∠ κύκλῳ λεπίδας, καὶ πάλιν ἥλοις συγκοινοῦν, καταλιπόντα ἐκ τῆς κάτω πλευρᾶς κύκλῳ τόρμους ὁποῖοί εἰσιν οἱ ΗΘ, ὥστε ἐμβαλεῖν αὐτοὺς ἐν ὀπαῖς περὶ τὸ περίτρητον γινομέναις ἀντὶ τόρμων. καὶ διʼ ὅλου ἐντορνία γίνεται, καὶ εἴς τινα σωλῆνα ἐμπίπτει περὶ τὸ περίτρητον γινόμενον ἐν κύκλῳ πρὸς τὸ μὴ παραβαίνειν τὴν χοινικίδα τόπον ἐκ τόπου. γίνεται δὲ ἔσθ᾿ ὅτε ὑπόθεμα, τῇ χοινικίδι ἐπικείμενον καὶ συγκεκοινωμένον τῷ περιτρήτῳ, ἐν ᾧ ἐστιν ὁ εἰρημένος σωλήν. τοῦτο δὲ γίνεται ἕνεκα τοῦ μὴ ἐκκοπῆναι τὸ περίτρητον ὑπὸ τοῦ σωλῆνος καὶ ἀσθενὲς γενέσθαι. καλεῖται δὲ ἡ καταλειφθεῖσα ἐντορνία τριβεύς. ὅταν δὲ ἐντορνία ἀντὶ τόρμων καταλειφθῇ, ἐκ τῆς ἄνω πλευρᾶς τῆς κατὰ τὸ ΑΒ εὐθείας ἐκκοπαὶ γίνονται Β κατὰ διά|
98 iki kertik açılır; “epizygis” denen sargı mili yatık olarak bunlara oturur. Bu mil demirden, saf demirden yapılmalı ve demirhanede iyice işlenmiş olmalıdır ki aletin bütün kuvvetine dayanabilsin; çünkü gerilim demeti onun çevresinde bükülür. Mil KLMN gibi olsun.
Bunlar açıklandıktan sonra yarım çerçeveyi yan dikmeden, karşı dikmeden, iki delikli levhadan ve iki yuva halkasından birleştirip sargı millerini yerlerine oturtmalı; gerilim demetinin bir ucunu bunlardan birine bağlayıp öbür ucunu deliklerden geçirerek demeti sarmalıdır; öyle ki sarıldıkça deliklerin bütün boşluğu dolsun. Gerilim demetini
98 μετρον κείμεναι, ἐν αἷς ἐστι κατερχομένη ἡ καλουμένη ἐπιζυγὶς κατὰ κρόταφον κειμένη. αὕτη δὲ ἔσται σιδηρᾶ, ἐκ καθαροῦ σιδήρου γιγνομένη, καὶ ἐν τῇ χαλκείᾳ καλῶς τετελειωμένη, ὡς πᾶσαν ὑπομενοῦσα τὴν τοῦ ὀργάνου βίαν· περὶ γὰρ ταύτην ὁ τόνος καμπτόμενος γίγνεται. ἔσται δὲ αὕτη ὡς ΚΛΜΝ. Τούτων δὲ ἤδη διασεσαφηνισμένων, δεῖ συνθέντα τὸ ἡμιτόνιον ἔκ τε τοῦ ⟨παραστάτου⟩ καὶ ἀντιστάτου τῶν τε δύο περιτρήτων καὶ τῶν δύο χοινικίδων τὰς ἐπιζυγίδας ἐναρμόσαι, καὶ περὶ μίαν αὐτῶν ἐξάψαντα τὴν μίαν ἀρχὴν τοῦ τόνου, τὴν δὲ ἑτέραν διὰ τῶν τρημάτων διεκβάλλοντα, μηρύεσθαι τὸν τόνον, ὅπως πᾶς ὁ τῶν τρημάτων τόπος πληρωθῇ τοῦ τόνου διαμεμηρυσμένου. δεῖ δὲ |
99 “entonion” (gergi) denen aletle iyice germek gerekir; bunun yapımını ileride anlatacağız. Aynı şeyleri öbür yarım çerçevede de aynı biçimde birleştirmek gerekir.
İki yarım çerçevenin söylendiği gibi gerilmiş olduğunu, birtakım tahtaların üzerinde durduğunu ve birbirinden bir dirseğin uzunluğunun iki katından biraz fazla uzakta bulunduğunu düşünelim. Yarım çerçevelerin alt delikli levhaları ABGD ve EZHTh olsun; bunlardan çıkan KLMNXOPR zıvanaları STYPh tahtalarına girsin ve levhalar bu tahtalarla birbirine tutturulmuş olsun. Üstte de aynısını düşünmek gerekir. Alt tahtalar ayrıca KhPhPsŌ gibi birkaç çapraz kirişle birbirine bağlanır ve bu çapraz kirişlerin üzerine, tahtalar arasındaki bütün boşluğu dolduran bir levha konur. Tahtalardan, çapraz kirişlerden
99 εὖ μάλα διεκτείνειν τὸν τόνον διὰ τοῦ καλουμένου ἐντονίου, περὶ οὗ τῆς κατασκευῆς ἐροῦμεν. ὁμοίως δεῖ κατὰ τὰ αὐτὰ ἐν τῷ ἑτέρῳ ἡμιτονίῳ συνθεῖναι. Νοείσθω οὖν ἐντεταμένα, ὡς εἴρηται, τὰ δύο ἡμιτόνια, καὶ κείμενα ἐπί τινων κανόνων, καὶ ἀφεστῶτα ἀπʼ ἀλλήλων μικρῷ μεῖζον διπλάσιον τὸ τοῦ ἑνὸς ἀγκῶνος μῆκος. νοείσθω δὲ τὰ κάτω περίτρητα τῶν ἡμιτονίων τὰ ΑΒΓ∠, ΕΖΗΘ, τόρμους ἔχοντα ἐξ αὐτῶν τοὺς ΚΛΜΝΞΟΠΡ, συνεχόμενα ὑπὸ κανόνων ΣΤΥΦ, ἐν οἷς εἰσιν οἱ τόρμοι. καὶ ἄνω δὲ τὰ αὐτὰ ἐπινοεῖν δεῖ. οἱ δὲ κάτω κανόνες καὶ διαπήγμασι συνέχονται πλείοσιν ὥσπερ τοῖς ΧΦΨΩ, καὶ ἐπὶ τάδε διαπήγματα σανὶς ἐπιτίθεται ἀναπληροῦσα πάντα τὸν μεταξὺ τῶν κανόνων τόπον. καλεῖται δὲ τὸ πῆγμα τὸ συγκείμενον ἔκ τε τῶν κανόνων καὶ τῶν διαπηγμάτων|
100 ve levhadan oluşan bu çatkıya “trapeza” (masa) denir.
Yarım çerçeveler böyle gerilince ve dirsekler dışa doğru, ABGD'deki StSp gibi Y'ye doğru, EZHTh'deki Kh gibi Ph'ye doğru geri yatınca, yay kirişini söylendiği gibi geri çekmek, mermiyi koyup bırakmak gerekir. Sürgünün, kaplumbağacığın ve elin bulunduğu kılıfa düz gerilimli aletlerde “syrinks”, geri gerilimlilerde ise “klimakis” (merdivencik) denir, çünkü daha geniştir ve masa gibi birçok çapraz kirişle bağlanmıştır.
Merdivencik şöyle yapılır. Dört tahtadan oluşan bir çatkı hazırlanır; bunun ortasında, enine olarak, uzunlamasına tahtaların
100 καὶ τῆς σανίδος τράπεζα. οὕτως δὲ ταθέντων τῶν ἡμιτονίων καὶ τῶν ἀγκώνων εἰς τὸ ἐκτὸς ἀναπεπτωκότων, τοῦ μὲν ἐν τῷ ΑΒΓ∠ ἐπὶ τὰ πρὸς τὸ Υ ὥσπερ τοῦ Ϛϡ, τοῦ δὲ ἐν τῷ ΕΖΗΘ ἐπὶ τὰ πρὸς τὸ Φ ὥσπερ τοῦ Χ(??), δεῖ τὴν τοξῖτιν νευρὰν κατάγειν, ὡς εἴρηται, καὶ ἐπιθέντα τὸ βέλος ἀποσχάζειν. ἡ δὲ σῦριγξ, ἐν ᾖ ἐστιν ἡ διώστρα καὶ τὸ χελώνιον καὶ ἡ χείρ, ἐπὶ μὲν τῶν εὐθυτόνων σῦριγξ κέκληται, ἐπὶ δὲ τῶν παλιντόνων κλιμακίς, ἐπειδήπερ πλεῖον πλάτος ἔχει καὶ διαπήγμασι συνέχεται πλείοσι, καθάπερ καὶ ἡ τράπεζα. Γίνεται δὲ ἡ κλιμακὶς οὕτως. διάπηγμα κατασκευάζεται ἐκ τεσσάρων κανόνων συνεστηκός, ἐπὶ δὲ τὸ μέσον ἔχον κατὰ τὸ πλάτος ἄλλους κανόνας πεπηγότας ἐπὶ τῶν κατὰ τὸ μῆκος κανό|
101 üzerine çakılmış başka tahtalar bulunur; böylece ortaya bir merdivencik çıkar. Uzunlamasına tahtaların, yani çatkının üzerine, merdivenciğin kenarlarına bitişik, onunla aynı uzunlukta, ama kenarlarından daha alçak iki çubukçuk konur; genişliği merdivenciğin çatkısına eşit olan sürgü bunların üzerinde hareket eder. Bu merdivencik, KhPhPsŌ çapraz kirişlerinin üzerindeki levhaya konur. Bütün parçalardan birleştirilen alet de kaidenin üzerine yerleştirilir. Bütün alete “pteryks” (kanat) denir. Yarım çerçeveler destekler de alır; bunların bir ucu merdivenciğe, öbür ucu üst delikli levhalara dayanır; böylece germe sırasında kiriş yarım çerçeveleri kendine doğru çekip zorlamaz. Dirsekler gerilim demetlerinin ortasından geçirildikten sonra yuva halkalarını, sargı milinin taşan ucunun geçirildiği halkalı bir demir levyeyle çevirmek gerekir;
101 νων, ἵνα ᾖ τὸ γινόμενον κλιμακίς. ἐπάνω δὲ τῶν κατὰ τὸ μῆκος κανόνων, τουτέστι τῶν διαπηγμάτων, κανόνια Β ἐπιτίθεται ἰσομήκη τῇ κλιμακίδι παρὰ τὰ σκέλη αὐτῆς, ταπεινότερα δὲ τῶν σκελῶν τῆς κλιμακίδος, ἐφʼ ἃ ἡ διώστρα κινεῖται ἔχουσα τὸ πλάτος ἴσον τῷ διαπήγματι τῆς κλιμακίδος. αὕτη οὖν ἡ κλιμακὶς τίθεται ἐπὶ τὴν σανίδα τὴν ἐπικειμένην ἐπὶ τῶν ΧΦΨΩ διαπηγμάτων. ὅλον δὲ τὸ ἐκ πάντων συντεθὲν ὄργανον ἐπιτίθεται ἐπὶ τὴν βάσιν. καλεῖται δὲ πτέρυξ αὐτὸ τὸ ὄργανον ὅλον. λαμβάνει δὲ καὶ τὰ ἡμιτόνια ἀντηρείδας, ὧν τὰ μὲν ἄκρα ἐν τῇ κλιμακίδι ἐρήρεισται, τὰ δὲ ἕτερα πρὸς τοῖς ἄνω περιτρήτοις, ὅπως τῆς καταγωγῆς γινομένης μὴ ἐντείνηται τὰ ἡμιτόνια τῆς νευρᾶς αὐτὰ ἐπισπωμένης. διαβληθέντων δὲ τῶν ἀγκώνων διὰ μέσων τῶν τόνων, δεῖ ἐπιστρέφειν τὰς χοινικίδας μοχλῷ σιδηρῷ κρίκον ἔχοντι, εἰς ὃν ἐμβάλλεται ἡ τῆς ἐπιζυγίδος ὑπεροχή, ὅπως οἱ|
102 böylece dirsekler sözü edilen geri yatışı kazanır.
Yay kirişi öyle gerilmelidir ki dirsekler yan dikmelerden biraz uzakta dursun; yoksa çarpışıp hem kendileri kırılır hem de çarptıklarını kırarlar. Gereken yerlere, yani zorlanmaya maruz kalanlara demir levhalar koyup çivilerle tutturmak, kuvvetli tahtalar kullanmak ve bu yerleri her bakımdan sağlamlaştırmak gerekir. Hiç zorlanmayan yerleri ise, aletlerin çatısını, hacmini ve ağırlığını göz önünde tutarak hafif ve küçük tahtalardan yapmalıdır. Çünkü bu aletler sıkışık ihtiyaçlar için pek çok sayıda yapılmaz; bu yüzden taşınabilmeleri için kolay sökülebilir, hafif ve masrafsız olmaları gerekir.
102 ἀγκῶνες τὴν ἀνάπτωσιν ἔχωσι τὴν εἰρημένην. δεῖ δʼ ἐντείνειν τὴν τοξῖτιν νευρὰν οὕτως, ὥστε τοὺς ἀγκῶνας βραχὺ ἀπέχειν ἀπὸ τῶν παραστατῶν, ὅπως μὴ συγκρουόμενοι θραύωνταί τε καὶ θραύωσιν. δεῖ δὲ καὶ ἐπὶ τοὺς δέοντας τόπους, λέγω δὴ τοὺς ὑπομένοντάς τινα κακοπάθειαν, λεπίδας σιδηρᾶς ἐπιθεῖναι καὶ ἥλοις συγκοινοῦν, καὶ ξύλοις εὐτόνοις χρᾶσθαι, καὶ κατὰ πάντα τρόπον ἀσφαλίζεσθαι τοὺς εἰρημένους τόπους· τοὺς ⟨δὲ⟩ μηδὲν πάσχοντας ἐκ κούφων καὶ μικρῶν συντελεῖν ξύλων, στοχαζόμενον τοῦ τε διαπήγματος καὶ τοῦ ὄγκου καὶ ἐπιβαροῦς τῶν ὀργάνων. οὐ γὰρ κατασκευάζεται πάμπολλα δὴ πρὸς τὰς κατεπειγούσας χρείας· διὸ δεήσει πρὸς τὰς μεταφορὰς εὔλυτά τε αὐτὰ εἶναι καὶ κοῦφα καὶ οὐ πολυδάπανα. Τὰ δὲ περίτρητα ῥερόμβωται ἕνεκα τοῦ ⟨τὰ⟩ τῶν |
103Delikli levhalar, yay kirişini taşıyan dirsek uçları birbirinden daha çok uzakta
103 ἀγκώνων ἄκρα τὴν τοξῖτιν δεχόμενα πλεῖον ἀπʼ ἀλλήλων ἀπέ|
104 dursun diye eşkenar dörtgen biçiminde yapılmıştır. Yan dikmelere de aynı sebeple sözü edilen oyuklar açılmıştır. Geri gerilimliler hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Düz gerilimlilerin geri kalan her şeyi geri gerilimliyle aynıdır; yalnız iki yarım çerçeve, aralarında sürgünün genişliği kadar boşluk kalacak biçimde tek bir çerçevede birleşir. Bu yüzden ne masa ne üst tahtalar ne de destekler alır. Alttaki iki delikli levha tek bir tahtadan yapılır, üsttekiler de öyle. Yan dikmelerin ve orta dikmelerin (geri gerilimlilerde bunlara karşı dikme diyoruz) kalınlıklarını, ayrıca deliklerin çaplarını ve sürgünün genişliğini (bu, orta dikmeler arasında kalır) hesaplayıp bir tahta üzerine bu uzunlukta bir AB doğrusu çiz. Ona dik olarak, her biri deliğin çapına eşit ya da biraz küçük AG ile BD'yi çizip G ve D'den geçen
104 χειν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οἱ παραστάται ἐξεκόπησαν τὰς εἰρημένας κοιλασίας τῆς αὐτῆς αἰτίας ἕνεκεν. καὶ τὰ μὲν ἐπὶ τῶν παλιντόνων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω. Τὰ δὲ εὐθύτονα τὰ μὲν ἄλλα πάντα τὰ αὐτὰ ἔχει τῷ παλιντόνῳ, πλὴν ὅτι τὰ δύο ἡμιτόνια εἰς ἓν πλινθίον σύγκειται, ἀπέχοντα ἀλλήλων τὸ τῆς διώστρας πλάτος· δἰ ὃ δὴ οὔτε τράπεζαν, οὔτε τοὺς ἄνω κανόνας, οὔτε τὰς ἀντηρείδας λαμβάνει. γίγνεται δὲ τὰ κάτω δύο περίτρητα ἐξ ἑνὸς ξύλου, καὶ ὁμοίως τὰ ἄνω. συλλογισάμενος δὴ τά τε πάχη τῶν παραστατῶν καὶ τῶν μεσοστατῶν (οὓς δὴ ἀντιστάτας ἐπὶ τῶν παλιντόνων ἐκκαλοῦμεν), καὶ ἔτι τὰς τῶν τρημάτων διαμέτρους, καὶ τὸ τῆς διώστρας πλάτος (ὃ δὴ μεταξύ ἐστι τῶν μεσοστατῶν), ἐκθοῦ ἐπὶ σανίδος τηλικαύτην εὐθεῖαν τὴν ΑΒ, καὶ ταύτῃ πρὸς ὀρθὰς ἀγαγὼν τὰς ΑΒΓ∠, ὧν ἑκατέρα ἴση ἐστὶ τῇ τοῦ τρήματος διαμέτρῳ ἢ καὶ μικρῷ μείων, περίγραψον περιφέρειαν κύκλου διὰ τῶν Γ∠|
105 GED çember yayını çiz. ABGDE şekli, iki delikli levhanın birleşmesinden oluşan düz gerilimlide delikli levhanın alt kısmı olur. AZ ile ThB'yi yan dikmenin kalınlığına eşit alıp tahta üzerinde AB'ye dik ZH ile ThK'yi çiz; gerilim demetini alacak M ve L deliklerini de ZH ile ThK'den biraz uzakta çiz. Sonra bunların yanına orta dikmelerin NX ve OP kalınlıklarını koyup AB'ye dik çiz; X ile O arasında kalan kısım sürgünün genişliği olur. Bu şekle benzer başka bir şekil daha yapmak gerekir; bunu, yan dikmeler ve orta dikmeler elbette zıvanalarla çakıldıktan sonra üste koyarız. Geri kalanında sinirleri, yuva halkalarını ve yukarıda sözü edilen öteki parçaları takıp dirsekleri de geçirince aletin birçok parçasını tek bir çerçevede toplamış oluruz. Dirsekler, TR ve YS gibi, yan dikmelere doğru geri yatık konur. Orta dikmeler bütün genişlikleri
105 τὴν ΓΕ∠· καὶ ἔσται σοι τὸ ΑΒΓ∠Ε σχῆμα τὸ κάτω μέρος τοῦ περιτρήτου ἐν τῷ εὐθυτόνῳ τῷ συγκειμένῳ ἐκ τῶν δύο περιτρήτωνν. ἀπολαβὼν οὖν τὰς ΑΖ ΘΒ ἴσας τῷ πάχει τοῦ παραστάτου, καὶ ἀγαγὼν πρὸς ὀρθὰς ἐν τῇ σανίδι τῇ ΑΒ τὰς ΖΗ ΘΚ, περίγραψον τὰ τρήματα τὰ δεχόμενα τὸν τόνον τὰ ΜΛ μικρὸν ἀπέχοντα ἀπὸ τῶν ΖΗ ΘΚ· εἶτα ἐφεξῆς θεὶς τὰ πάχη τῶν μεσοστατῶν τὰ ΝΞ ΟΠ, ἄγαγε πρὸς ὀρθὰς τῇ ΑΒ, καὶ ἔσται τὸ μεταξὺ τῶν ΞΟ τὸ πλάτος τῆς διώστρας. Δεῖ οὖν καὶ ἄλλο κατασκευάσαι ὅμοιον σχῆμα τῷ εἰρημένῳ, ὅπερ μετὰ τὸ παγῆναι τοὺς παραστάτας καὶ τοὺς μεσοστάτας, δηλονότι τόρμων γενομένων, ἐπάνω ἐπιτιθέαμεν· καὶ λοιπὸν ἐμβάλλοντες τὰ νεῦρα καὶ τὰς χοινικίδας καὶ τὰ λοιπὰ τὰ ἄνω εἰρημένα, διαβάλλοντες δὲ καὶ τοὺς ἀγκῶνας, ἔχομεν ἐν ἑνὶ πλινθίῳ συνεσταλμένα πολλὰ μέρη τοῦ ὀργάνου. οἱ δὲ ἀγκῶνες τίθενται, ὡς οἱ ΤΡ, ΥΣ, ἀναπεπτωκότες πρὸς τοῖς παραστάταις. οἱ δὲ μεσοστάται λαμβάνουσι δύο ἴσα διαπήγματα πλάγια δἰ ὅλου τοῦ πλά|
106 boyunca iki eşit yatay çapraz kiriş alır; kılıfı üstünde taşıyan levha bunlara oturur. Kılıftan ve çapraz kirişten bir mil geçirilir ve alt delikli levhanın ortasında açılan bir deliğe oturur; bu mil bütün çerçeveyi taşır. Geri kalan her şey geri gerilimlide söylendiği gibi yapılır.
106 τους αὐτῶν· δἰ ὧν βαστάζεται ἡ σανὶς ἡ τὴν σύριγγα ἔχουσα ἐπάνω. ἐκ δὲ τῆς σύριγγος καὶ τοῦ διαπήγματος τόρμος ἁρμοστὸς διωθεῖται, ὀπῆς γενομένης ἐν μέσῳ τοῦ κάτω περιτρήτου, ἀνέχων ὅλον τὸ πλινθίον. τὰ δʼ ἄλλα πάντα, ὡς εἴρηται ἐπὶ τοῦ παλιντόνου, τὰ αὐτὰ γίνεται. |
107“Entonion” (gergi) denen aletler şöyle yapılır. AB ve GD gibi iki eşit dört köşe kalas almalı ve bunları E, Z, H, Th gibi dört eşit çapraz kirişle birleştirmelidir; bunlardan ikisinin uçlarında dışa taşan zıvanalar olsun ki taşan kısımlardaki deliklere çatkıyı bir arada tutan kamalar sokulabilsin. Dört köşe kalasların uçlarında, yatay duran ve dönen KL ve MN ırgatları bulunsun; bunlarda, uçlarına ya da ortalarına onları çevirecek kolların takılabileceği delikler olsun. E, Z, H, Th çapraz kirişlerinin üzerinde de dört köşe kalasların yukarısına taşan iki tahta daha bulunsun.
Geri gerilimlinin yarım çerçevelerini ya da düz gerilimlinin çerçevesini germek istediğimizde, daha önce söylendiği gibi yan dikmeyi, karşı dikmeyi ve iki delikli levhayı birleştirip sargı millerini takarak çerçeveyi ortadaki E, Z, H, Th çapraz kirişlerinin üzerine yatırırız. Çapraz kirişlerden taşan kısımlara karşı iyice kamaladıktan sonra
107 Τὰ δὲ καλούμενα ἐντόνια κατασκευάζεται τόνδε τὸν τρόπον. ξύλα δεῖ λαμβάνειν τετράγωνα Β ἴσα τὰ ΑΒ, Γ∠· καὶ διαπήγμασι τέσσαρσι συλλαβεῖν ἴσοις τοῖς Ε, Ζ, Η, Θ, ὧν δύο τὰ ἄκρα τόρμους ἐχέτω διεκπίπτοντας εἰς τὸ ἔξω μέρος, ὥστε εἰς τὰς ὑπεροχὰς τρημάτων ὄντων σφῆνας διῶσαι τοὺς συνέχοντας τὸ πῆγμα. πρὸς δὲ τοῖς ἄκροις τῶν τετραγώνων ξύλων ὀνίσκοι ἔστωσαν πλάγιοι στρεφόμενοι οἱ ΚΛ, ΜΝ, τρήματα ἔχοντες, ὥστε ἐμβάλλεσθαι σκυτάλας ἐν τοῖς ἄκροις ἢ καὶ ἐν μέσῳ, διʼ ὧν ἐπιστραφήσονται. ἐπὶ δὲ τῶν Ε, Ζ, Η, Θ διαπήγματων ⟨δύο ἄλλα ἔστωσαν ξύλα⟩ ὑπερέχοντα τῶν τετραγώνων ξύλων εἰς τὸ ἄνω μέρος. Ὅταν οὖν βουλώμεθα ἐντεῖναι ἤτοι τὰ τοῦ παλιντόνου ἡμιτόνια ἢ τοῦ εὐθυτόνου τὸ πλινθίον, συνθέντες, ὡς προείρηται, τόν τε παραστάτην καὶ ἀντιστάτην καὶ τὰ δύο περίτρητα, καὶ προσθέντες τὰς ἐπιζυγίδας, κατακλινοῦμεν ἐπὶ τὰ μέσα διαπήγματα τὰ Ε, Ζ, Η, Θ καὶ σφηνώσαντες καλῶς πρὸς τὰς ἐκ τῶν διαπηγμάτων ὑπεροχὰς
108 gerilim demetinin bir ucunu sargı millerinden birine bağlarız. Öbür ucunu karşıdaki delikten geçirip yandaki ırgata verir ve demetin kılının kalınlığı üçte bir azalıncaya kadar gereriz. Sonra demeti yuva halkasının yanında bir kıskaçla tutup ırgattan çözeriz; ucunu deliklerden geçirip öbür ırgata verir, sarma sırasında kıskacı azar azar gevşeterek aynı şeyleri yaparız. Kıskaç, iki ya da üç avuç uzunluğunda, kuyruk tarafında gerilim demetinin kalınlığına göre bir yarık bulunan bir tahtadır. Demet sarıldıkça delikler dolar ve demeti güçlükle almaya başlar; o zaman yuvarlak, düzgün ve ucu ince demir şişleri sözü edilen deliklerden sokup çekiçle çakmak gerekir. Demeti alacak kadar yer açıldığı görülünce demet öyle geçirilmelidir.
108 ἐξάψομεν τὴν μίαν ἀρχὴν τοῦ τόνου ἐκ τῆς μιᾶς ἐπιζυγίδος· τὴν δὲ ἄλλην ἀποδόντες διὰ τοῦ ἀντικειμένου τρήματος εἰς τὸν ἐφεξῆς ὀνίσκον ⟨ἐκτενοῦμεν⟩ ἄχρις οὗ ἀναιρεθῇ τοῦ πάχους τῆς τριχέας τοῦ τόνου τὸ τρίτον μέρος· εἶτα ἀπολαβόντες παρὰ τὴν χοινικίδα τὸν τόνον περιστομίδι τινί, ἐκλύσομεν τὸν τόνον ἐκ τοῦ ὀνίσκου· καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ διαβαλόντες διὰ τῶν τρημάτων ἀποδώσομεν εἰς τὸν ἕτερον ὀνίσκον, καὶ ταὐτὰ ποιήσομεν ἀνιέντες κατὰ βραχύ τὴν περὶ τὴν ἐπείλησιν περιστομίδα. ἡ δὲ περιστομίς ἐστι ξύλον μῆκος ἔχον ὡς παλαιστῶν Β ἢ Γ, καὶ ἐκ τῆς οὐρᾶς ἀνατομὴν ἔχον πρὸς τὸ τοῦ τόνου πάχος. διαμηρυθέντος δὲ τοῦ τόνου, ὅταν τὰ τρήματα τὰ δεχόμενα αὐτὸν δυσχερῶς παραλαμβάνῃ διὰ τὸ πεπληρῶσθαι, δεῖ σιδηρᾶς κέστρας στρογγύλας καὶ λείας οὔσας καὶ ἐκ τοῦ ἄκρου λεπτὰς διωθεῖν διὰ τῶν εἰρημένων τρημάτων καὶ σφύρᾳ ἐγκρούειν. ἐπὰν δὲ δόξῃ ἱκανὸς τόπος γεγενῆσθαι πρὸς τὸ παραδέξασθαι τὸν τόνον, οὕτως δεῖ διαβάλλειν αὐτόν. ὅταν |
109 Böyle de güçlükle giriyorsa, demir bir iğne alıp demetin ucunu iğnenin deliğinden geçirmeli, iğneyi itip demeti peşinden çekmelidir. Deliklerin iyice dolduğu kanısına varınca, demetin artakalan kısmı çoksa biraz bırakarak kesersin; azsa bırakır ve demetin yarısının çevresine sararsın. Sonra dirseği geçirip sonrasını söylendiği gibi yaparsın.
109 δὲ καὶ οὕτως δυσχερῶς παραδέχηται, ῥαφίδα σιδηρᾶν δεῖ λαβόντα διεῖραι τὴν ἀρχὴν τοῦ τόνου διὰ τοῦ ἐν αὐτῇ τρήματος, καὶ αὐτὴν τὴν ῥαφίδα διώσαντα ἐπισπᾶσθαι τὸν τόνον. ὅταν δὲ καλῶς δόξῃ σοι πεπληρῶσθαι τὰ τρήματα, τὸ καταλειπόμενον τοῦ τόνου, ἐὰν μὲν πολὺ ᾖ, ἀποκόψεις παῤ ὀλίγον· ἐὰν δὲ ὀλίγον ᾖ, ἐάσεις καὶ ἐπειλήσεις αὐτὸ περὶ τὸ ἥμισυ τοῦ τόνου· εἶτα διαβαλὼν τὸν ἀγκῶνα, τὰ ἑξῆς πρᾶττε ὡς προείρηται.|
110 Sık sık germe yapılırken gerilim demeti gevşerse, söylendiği gibi, yuva halkalarını halkalı demir levyeyle çevirirsin.
Domuz dışında bütün hayvanların ya omuz ya da sırt sinirleri kullanılmalıdır; domuzunkiler işe yaramaz. Şunu bilmek gerekir ki öteki hayvanların sırt ya da omuz sinirleri işe yarar; çünkü hayvanın daha çok çalıştırdığı sinirlerin daha kuvvetli olduğu görülmüştür, örneğin geyiğin ayaklarındakiler, boğanın boynundakiler. Ötekiler için de böyle düşün.
Yay kirişini en kuvvetli sinirlerden örmek gerekir; çünkü tek olduğu hâlde çok iş görür ve atışın şiddetine dayanır. Yay kirişleri örgüleri bakımından farklıdır. Düz gerilimlinin kirişi yuvarlak yapılır, çünkü okun
110 ἐὰν δὲ ἐν ταῖς πυκναῖς καταγωγαῖς ὁ τόνος χάλασμα λάβῃ, ἐπιστρέψεις τὰς χοινικίδας, ὡς προείρηται, τῷ μοχλῷ τῷ σιδηρῷ τῷ ἔχοντι τὸν κρίκον. Νεύροις δὲ δεῖ χρῆσθαι, ἤτοι ὠμιαίοις ἢ νωτιαίοις, καὶ πάντων τῶν ζῴων πλὴν συῶν· ἀποίητα γάρ. διανοεῖσθαι δὲ δεῖ ὅτι εὔχργστα τὰ νωτιαῖα ἤτοι ὠμιαῖα τῶν ἄλλων ζῴων· εὕρηται γὰρ ἐπιπλέον γυμναζόμενα τοῦ ζῴου νεῦρα εὐτονώτερα τυγχάνειν· οἷον ἐλάφου μὲν τὰ ἐκ τῶν ποδῶν· ταύρου δὲ τὰ ἐπὶ τοῦ αὐχένος. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ διανοοῦ οὕτως. Τὴν δὲ τοξῖτιν νευρὰν ἐκ τῶν εὐτονωτάτων νεύρων δεῖ πλέκειν. μία γὰρ οὖσα πολλὰ ἀπεργάζεται, καὶ ὑπομένει τὴν τῆς ἐξαποστολῆς βίαν. διάφοροι δὲ γίνονται τῇ πλοκῇ τοξίτιδες. ἡ μὲν γὰρ τοῦ εὐθυτόνου στρογγύλη γίνεται, ἐπείπερ εἰς τὴν τοῦ ὀιστοῦ ἐμπίπτει|
111 çentiğine oturur. Bunu geri çeken el çift, yani çatallı yapılır ki çatalların arasına merminin kalınlığını alsın. Geri gerilimlinin kirişi ise kuşak gibi yassı yapılır; uçlarında dirseklerin geçirildiği halkalar bulunur; ortasında, elin bulunduğu tarafta, sinirlerin kendisinden örülmüş halka gibi bir şey vardır ve el buna geçirilir; bu el artık çatallı değil, parmak gibi tektir. Kirişin yassı yüzü dik konur ki el bırakılınca taş kirişin geniş yüzüyle iyice kavranıp güzelce fırlatılsın. Düz gerilimlilerde kiriş sürgünün hemen yanına, ondan biraz uzağa konur; geri gerilimlilerde ise bırakılınca taşın
111 χηλήν. ταύτην δὲ ἡ κατάγουσα χεὶρ διπλῆ γίνεται, κεχηλωμένη πρὸς τὸ μεταξὺ τῶν χηλῶν δέξασθαι τὸ τοῦ βέλοῦς πάχος. ἡ δὲ τοῦ παλιντόνου πλατεῖα γίνεται καθάπερ ζώνη καὶ ἐκ μὲν τῶν ἄκρων ἀγκύλας ἔχει εἰς ἃς οἱ ἀγκῶνες ἐμβιβάζονται, ἐκ δὲ τοῦ μέσου ἐξ ἑνὸς τοῦ περὶ τὴν χεῖρα μέρους καθάπερ κρίκον ἐξ αὐτῶν τῶν νεύρων πεπλεγμένον εἰς ὃν ἡ χεὶρ ἐμβιβάζεται, οὐκέτι κεχηλωμένη, ἀλλʼ ἁπλῆ καθάπερ δάκτυλος. τὸ δὲ πλάτος τῆς τοξίτιδος ὀρθὸν τίθεται, ὅπως ἀποσχασθείσης τῆς χειρὸς ὁ λίθος κατὰ τὸ πλάτος ὑπὸ τῆς τοξίτιδος ληφθεὶς καλῶς ἐξαποστέλληται. καὶ ἡ μὲν ἐπὶ τῶν εὐθυτόνων νευρὰ παῤ αὐτὴν τὴν διώστραν τίθεται ἀπέχουσα ἀπʼ αὐτῆς βραχύ· ἡ δὲ ἐπὶ τῶν παλιντόνων πλεῖον ἀπέχουσα τῆς διώστρας, ὅπως ἀποσχασθεῖσα κατὰ |
112 tam ortasına çarpsın diye sürgüden daha uzakta durur; böylece taş daha şiddetle fırlatılır. Çünkü biraz daha yukarı ya da aşağı konsa, ya taşın altından geçer ya da üstünden aşar.
Dirseklerdeki gerilim demeti kadın saçından da yapılır; bu saçlar ince ve uzun olduğundan ve bol yağla beslendiğinden, örülünce büyük bir esneklik kazanır ve sinirlerin sağladığı kuvvetten geri kalmaz.
Düz gerilimlilerin ve geri gerilimlilerin yapımı ve kullanımı hakkında yeterince ve özetle konuştuktan sonra şimdi ölçülerini de yazacağız. Bilmek gerekir ki ölçülerin kaydı bizzat deneyden alınmıştır. Çünkü daha eskiler yalnız biçimi ve düzeni tasarladılar; uygun oranlar kullanmadıkları için de merminin fırlatılmasında pek başarılı olamadılar.
112 μέσον τὸ ὕψος τοῦ λίθου πλήξῃ· οὕτω γὰρ βιαιότερος ἐξαποσταλήσεται· μικρὸν γὰρ ἀνωτέρω ἢ κατωτέρω τεθεῖσα, ἤτοι ὑπελεύσεται τὸν λίθον ἢ ὑπερπεσεῖται αὐτόν. Ὁ δὲ ἐν τοῖς ἀγκῶσι τόνος καὶ ἐκ τριχῶν γίνεται γυναικείων· αὗται γὰρ λεπταί τε οὖσαι καὶ μακραὶ καὶ πολλῷ ἐλαίῳ τραφεῖσαι, ὅταν πλακῶσιν, εὐτονίαν πολλὴν λαμβάνουσιν, ὥστε μὴ ἀπᾴδειν τῆς διὰ τῶν νεύρων ἰσχύος. Ἱκανῶς οὖν καὶ κεφαλαιωδῶς περὶ τῆς κατασκευῆς καὶ χρήσεως τῶν εὐθυτόνων καὶ παλιντόνων εἰρηκότες, ἑξῆς καὶ τὰ μέτρα ὑπογράψομεν. εἰδέναι δὲ δεῖ ὅτι ἡ τῶν μέτρων ἀναγραφὴ ἐξ αὐτῆς τῆς πείρας ἐλήφθη. οἱ γὰρ παλαιότεροι, μόνον τὸ σχῆμα καὶ τὴν διάθεσιν ἐπινοήσαντες, οὐ πάνυ τι ηὐδοκίμουν εἰς τὴν ἐξαποστολὴν τοῦ βέλους, διὰ τὸ ἁρμοστοῖς συμμετρίαις μὴ χρῆσθαι. οἱ δὲ|
113Daha sonra gelenler ise bazı yerlerden eksiltip bazı yerlere ekleyerek bu aletleri uyumlu ve etkili hâle getirdiler. Sözü edilen aletler, içlerindeki bütün tek tek parçalarla birlikte, gerilim demetini alan deliğin çapına göre kurulur; çünkü ilke de, her şeyi belirleyen de gerilim demetidir.
Taş atan aletin deliği şöyle belirlenmelidir. Fırlatılacak taş kaç mina ise bunu yüzle çarp, çıkanın küp kökünü al; kökü kaç birim bulursan bulduğuna onda birini ekle ve deliğin çapını o kadar parmak yap. Örneğin taş seksen mina olsun; yüzle çarpılınca 8000 eder; küp kökü 20'dir, onda biri olan 2 eklenince 22 eder;
113 μετὰ ταῦτα, ἀφʼ ὧν μὲν ἀφαιροῦντες, οἷς δὲ προστιθέντες σύμφωνα κατέστησαν καὶ ἐνεργὰ τὰ εἰρημένα ὄργανα. συνίσταται δὲ τὰ προειρημένα ὄργανα, οἷον τὰ κατὰ μέρος ἐν αὐτοῖς πάντα, ἀπὸ τῆς τοῦ τρήματος διαμέτρου τοῦ τὸν τόνον δεχομένου. ἀρχὴ γὰρ καὶ ἡγούμενον ὁ τόνος. Δεῖ οὖν τὸ τοῦ λιθοβόλου ὀργάνου τρῆμα συνίστασθαι οὕτως. ὅσων ἂν ᾖ μνῶν ὁ μέλλων ἐξαποστέλλεσθαι λίθος, ταῦτα ἑκατοντάκις ποιήσας, λάβε τῶν γενομένων κυβικὴν πλευράν, καὶ ὅσων ἂν εὕρῃς μονάδων τὴν πλευρὰν προσθεὶς ταῖς εὑρεθείσαις τὸ δέκατον μέρος, τοσούτων δακτύλων ποίει τὴν τοῦ τρήματος διάμετρον. οἷον ἔστω ὁ λίθος μνῶν ὀγδοήκοντα· ἑκατοντάκις ταῦτα γίνεται ⟨‚Η· ἡ δὲ κυβικὴ πλευρὰ⟩ καὶ τὸ δέκατον αὐτῶν δύο γίνεται ΚΒ·|
114 deliğin çapı o kadar parmak olur. Çıkan sayının tam küp kökü yoksa en yakın kökü alıp onun onda birini eklemek gerekir.
Düz gerilimlinin deliği ise şöyle belirlenir: fırlatılacak okun uzunluğu ne kadarsa, onun dokuzda biri deliğin çapı olur. Örneğin mermi üç arşın olsun; bunun dokuzda biri sekiz parmak eder; deliğin çapı o kadar olur.
Taş atan aletlerde verilen tek bir çaptan, küpün iki katına çıkarılması yöntemiyle öteki çapları belirlemek de mümkündür. İyi sonuç vermiş bir alet yapıldığında ötekiler ondan şöyle belirlenebilir. Aletin çapı AB olsun ve bundan, diyelim, öncekinin üç katı mermi atacak başka bir alet yapmak gereksin. Taşın fırlatılmasının sebebi
114 τοσούτων ἔσται ἡ τοῦ τρήματος διάμετρος. ἐὰν δὲ μὴ ἔχῃ ὁ γενόμενος κυβικὴν πλευράν, ὡς ἔγγιστα δεῖ λαμβάνοντα τὸ δέκατον μέρος προστιθέναι. Τὸ δὲ τοῦ εὐθυτόνου τρῆμα συνίσταται ⟨οὕτως⟩. ὅσον ἂν ἔχῃ μῆκος ὁ μέλλων ἐξαποστέλλεσθαι ὀριστός, τούτου τὸ ἔνατον ἔσται ἡ τοῦ τρήματος διάμετρος· οἶον ἔστω τρίπηχυ τὸ βέλος, ὧν ἔνατον γίνεται δάκτυλοι ὀκτώ· τοσούτων ἔσται ἡ διάμετρος τοῦ τρήματος. Ἔστι δὲ καὶ ἀπὸ μιᾶς διαμέτρου δοθείσης τὰς λοιπὰς συνίστασθαι τῶν λιθοβόλων ὀργάνων κατὰ τὸν τοῦ κύβου διπλασιασμόν. ἔστι δʼ ἐπιτυχόντος κατασκευῆς ὀργάνου εὐδοκιμήσαντος τὰ ἄλλα συνίστασθαι ἀπὸ τούτου οὕτως. ἔστω γὰρ ἡ τοῦ ὀργάνου διάμετρος ἡ ΑΒ, καὶ δέον ἔστω ἀπὸ τούτου ἕτερον ὄργανον κατασκευάσαι βάλλον, εἰ τύχοι, τριπλάσιον βέλος τοῦ προειρημένου. ἐπεὶ οὖν |
115 gerilim demeti olduğuna göre, kurulacak aletin gerilim demeti, çapı AB olan demetin üç katı olmalıdır; ama herhangi bir delikle değil, demetin yüksekliği deliğe orantılı olmak üzere; öyle ki demetlerin oluşturduğu silindirler benzer olsun. Benzer silindirlerin birbirine oranı, tabanlarındaki çapların oranının küpü olduğundan, aranan deliğin çapının GD olarak bulunduğunu düşünelim. O hâlde AB üzerindeki silindirin GD üzerindeki silindire oranı, AB'nin GD'ye oranının küpüdür. AB'nin GD'ye oranı, GD'nin EZ'ye ve EZ'nin HTh'ye oranına eşit kılınsın. O hâlde AB'nin HTh'ye oranı da AB'nin GD'ye oranının küpüdür. Demek ki AB üzerindeki silindirin GD üzerindeki silindire oranı, AB'nin HTh'ye oranına eşittir. AB üzerindeki silindir GD üzerindekinin üçte biridir; öyleyse AB de
115 αἴτιός ἐστιν ὁ τόνος τῆς τοῦ λίθου ἐξαποστολῆς, δεήσει ἄρα τὸ μέλλον συνίστασθαι ὄργανον τριπλασίονα τόνον ἔχειν, οὗ ἡ διάμετρός ἐστιν ἡ ΑΒ, οὐκ ἐντυχόντι δὲ τρήματι, ἀλλʼ ἀνὰ λόγον ἔχοντος τοῦ ὕψους τοῦ τόνου τῷ τρήματι, ὥστε γίνεσθαι τοὺς κυλίνδρους ⟨ὁμοίους⟩ τοὺς ἐκ τῶν τόνων γινομένους. ἐπεὶ οὖν ὅμοιοι κύλινδροι πρὸς ἀλλήλους ἐν τριπλασίονι λόγῳ εἰσὶ τῶν ἐν ταῖς βάσεσι διαμέτρων, νενοήσθω ηὑρημένη ἡ τοῦ τρήματος διάμετρος ἡ Γ∠. ὁ ἄρα ἀπὸ τῆς ΑΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Γ∠ κύλινδρον τριπλασίονα λόγον ἔχει ἤπερ ἡ ΑΒ πρὸς Γ∠. πεποιήσθω δή, ὡς ἡ ΑΒ πρὸς τὴν Γ∠, οὕτως ἥ τε Γ∠ πρὸς τὴν ΕΖ, καὶ ἡ ΕΖ πρὸς ΗΘ. ἕξει ἄρα καὶ ἡ ΑΒ πρὸς ΗΘ τριπλασίονα λόγον ἤπερ ἡ ΑΒ πρὸς Γ∠. ἔστιν ἄρα, ὡς ὁ ἀπὸ τῆς ΑΒ κύλινδρος πρὸς τὸν ἀπὸ τῆς Γ∠ κύλινδρον, οὕτως ἡ ΑΒ πρὸς ΗΘ. τρίτον δὲ μέρος ἐστὶν ὁ ἀπὸ τῆς ΑΒ κύλινδρος τοῦ ἀπὸ τῆς Γ∠ κυλίνδρου· καὶ ἡ ΑΒ ἄρα τρίτον μέρος ἐστὶ τῆς |
116 HTh'nin üçte biridir. AB verildiğine göre HTh de verilmiştir; GD ile EZ de AB ile HTh arasındaki iki orta orantılıdır; öyleyse GD verilmiştir. Demek ki aletin yapımı için, mermi öncekinin üç katı olduğundan, AB'nin üç katı olan HTh'yi almak ve AB ile HTh arasındaki iki orta orantılıyı, GD ile EZ'yi bulmak gerekir; aranan deliğin çapı GD olacaktır.
Verilen iki doğru arasında iki orta orantılının nasıl bulunacağını şimdi anlatacağız.
116 ΗΘ. καὶ ἔστι δοθεῖσα ἡ ΑΒ, δοθεῖσα ἄρα καὶ ἡ ΗΘ· καί εἰσι τῶν ΑΒ ΗΘ δύο μέσαι ἀνὰ λόγον αἱ Γ∠ ΕΖ· δοθεῖσα ἄρα ἐστὶν ἡ Γ∠· δεήσει ἄρα εἰς τὴν ὀργανικὴν κατασκευὴν λαβεῖν τῆς ΑΒ τριπλασίαν τὴν ΗΘ, ἐπειδήπερ τὸ βέλος τοῦ βέλους ἐστὶ τριπλάσιον, καὶ τῶν ΑΒ ΗΘ δύο μέσας ἀνὰ λόγον λαβεῖν τὰς Γ∠ ΕΖ, καὶ ἔσται ἡ τοῦ ζητουμένου τρήματος διάμετρος ἡ Γ∠. Ὡς δὲ δεῖ, δύο δοθεισῶν εὐθειῶν, δύο μέσας ἀνὰ λόγον λαβεῖν, ἑξῆς ἐροῦμεν.|
117Verilen iki doğru, birbirine dik duran AB ile BG olsun; bunların arasındaki iki orta orantılıyı bulmak gerekiyor. ABGD paralelkenarı tamamlansın; AG ile BD birleştirilsin, DG ile DA uzatılsın. B noktasının yanına, uzatılan doğruları kesen bir cetvel konsun ve bu cetvel B noktası çevresinde, E'den kesim noktalarına çizilen doğrular birbirine eşit oluncaya kadar döndürülsün. Cetvel ZBH doğrusunun konumunu almış olsun, öteki iki doğru da EZ ile EH olsun. Diyorum ki AB ile BG arasındaki
117 ἔστωσαν αἱ δύο δοθεῖσαι εὐθεῖαι αἱ ΑΒ, ΒΓ πρὸς ὀρθὰς κείμεναι· ὧν δεῖ δύο μέσας ἀνὰ λόγον λαβεῖν· καὶ συμπεπληρώσθω τὸ ΑΒΓ∠ παραλληλόγραμμον· καὶ ἐπεζεύχθωσαν αἱ ΑΓ, Β∠ καὶ ἐκβεβλήσθωσαν αἱ ∠Γ, ∠Α· καὶ παρακείσθω παρὰ τὸ Β σημεῖον κανὼν τέμνων τὰς ἐκβαλλομένας εὐθείας, καὶ κινείσθω ὁ εἰρημένος κανὼν περὶ τὸ Β σημεῖον ἄχρις ἂν αἱ ἀπὸ τοῦ ἐπὶ τὰς τομὰς ἐπιζευγνύμεναι ἴσαι ἀλλήλαις ὦσι· καὶ ἔστω ὁ μὲν κανὼν θέσιν εἰληφὼς οἵαν ἔχει ἠ ΖΒΗ εὐθεῖα· αἱ δὲ ἄλλαι δύο εὐθεῖαι αἱ ΕΖ, ΕΗ. λέγω ὅτι τῶν ΑΒ, ΒΓ εὐθειῶν|
118 orta orantılılar AZ ile GH'dir: AB birinci olmak üzere AZ ikinci, GH üçüncü, BG dördüncüdür.
Çünkü AE, ED'ye eşit olduğundan ve EZ çizildiğinden, DZ ile ZA'nın çarpımı AE'nin karesiyle birlikte EZ'nin karesine eşittir. Aynı sebeple DH ile HG'nin çarpımı GE'nin karesiyle birlikte EH'nin karesine eşittir. AE, EG'ye, EZ de EH'ye eşittir. O hâlde DZ ile ZA'nın çarpımı DH ile HG'nin çarpımına eşittir. Öyleyse HD'nin DZ'ye oranı AZ'nin GH'ye oranına eşittir. Ama HD'nin DZ'ye oranı hem AB'nin AZ'ye, hem ZA'nın GH'ye, hem de HG'nin
118 αἱ μέσαι ἀνὰ λόγον εἰσὶν αἱ ΑΖ, ΓΗ· καὶ πρώτης οὔσηςω τῆς ΑΒ, δευτέρα μὲν ἔσται ἡ ΑΖ, τρίτη δὲ ἡ ΓΗ, τετάρτη δὲ ἡ ΒΓ. ἐπεὶ γὰρ ἴση ἐστὶν ἡ ΑΕ τῇ Ε∠ καὶ διῆκται ἡ ΕΖ, τὸ ἄρα ὑπὸ ∠ΖΑ μετὰ τοῦ ⟨ἀπὸ⟩ΑΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ τοῦ ΕΖ. διὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΗΓ μετὰ τοῦ ἀπὸ ΓΕ ἴσον ἐστὶ τῷ ἀπὸ ΕΗ· καί ἐστιν ἴση ἡ μὲν ΑΕ τῇ ΕΓ, ἡ δὲ ΕΖ τῇ ΕΗ. ἔσται ἄρα καὶ τὸ ὑπὸ ∠ΖΑ ἴσον τῷ ὑπὸ ∠ΗΓ. ὡς ἄρα ἡ Η∠ πρὸς ∠Ζ, οὕτως ἐστὶν ἡ ΑΖ πρὸς ΓΗ. ἀλλ᾿ ὡς ἡ Η∠ πρὸς ∠Ζ, ἥ τε ΑΒ πρὸς ΑΖ, καὶ ἡ ΖΑ: πρὸς ΓΗ, καὶ ἡ ΗΓ πρὸς |
119 GB'ye oranına eşittir. O hâlde BA'nın AZ'ye oranı HG'nin GB'ye oranına da eşittir. Demek ki AB ile BG arasındaki iki orta orantılı AZ ile GH'dir.
*Ktesibios'un öğrencisi Heron'un Mancınık Yapımı.*
119 ΓΒ· ἔσται ἄρα καὶ ὡς ἡ ΒΑ πρὸς ΑΖ, οὕτως καὶ ἡ ΗΓ πρὸς ΓΒ· τῶν ἄρα ΑΒ, ΒΓ δύο μέσαι ἀνὰ λόγον εἰσὶν αἱ ΑΖ, ΓΗ. ΗΡΩΝΟΣ ΚΤΗΣΙΒΙΟΥ ΒΕΛΟΠΟΙΙΚΑ