İçeriğe geç
Retorik

Aristoteles · Retorik

II. Kitap

1377b101. Bölüm

Teşvik etmek ve caydırmak, övmek ve yermek, suçlamak ve savunmak için hangi kaynaklardan hareket etmek gerektiğini, bunlarda inandırmak için hangi kanaatlerin ve öncüllerin işe yaradığını böylece görmüş olduk. Entimemler bu konular hakkında ve bu kaynaklardan kurulur; söylev türlerinin her birini kendi başına ele alırsak böyledir.

1377b10

ἐκ τίνων μὲν οὖν δεῖ καὶ προτρέπειν καὶ ἀποτρέπειν, καὶ ἐπαινεῖν καὶ ψέγειν, καὶ κατηγορεῖν καὶ ἀπολογεῖσθαι, καὶ ποῖαι δόξαι καὶ προτάσεις χρήσιμοι πρὸς τὰς τούτων πίστεις, ταῦτʼ ἐστίν· περὶ γὰρ τούτων καὶ ἐκ τούτων τὰ ἐνθυμήματα, ὡς περὶ ἕκαστον εἰπεῖν ἰδίᾳ τὸ γένος τῶν λόγων.

1377b20Retorik bir karar verilmesi içindir: danışma söylevlerinde verilen öğütler hakkında da karar verilir, dava da bir karardır. Bu yüzden yalnız söyleve bakıp onun ispat edici ve inandırıcı olmasını sağlamak yetmez; konuşmacı kendini belli nitelikte biri olarak göstermeli, yargıcı da belli bir hâle getirmelidir.

1377b20

ἐπεὶ δὲ ἕνεκα κρίσεώς ἐστιν ἡ ῥητορική (καὶ γὰρ τὰς συμβουλὰς κρίνουσι καὶ ἡ δίκη κρίσις ἐστίν), ἀνάγκη μὴ μόνον πρὸς τὸν λόγον ὁρᾶν, ὅπως ἀποδεικτικὸς ἔσται καὶ πιστός, ἀλλὰ καὶ αὑτὸν ποιόν τινα καὶ τὸν κριτὴν κατασκευάζειν·

1377b20_2 Çünkü konuşmacının belli nitelikte biri olarak görünmesi, dinleyenlerin onun kendilerine karşı belli bir tutum içinde olduğunu düşünmesi, bunlara ek olarak da dinleyenlerin kendilerinin belli bir hâlde bulunması inandırmada çok fark eder; en çok danışma söylevlerinde, sonra davalarda da.

1377b20_2

πολὺ γὰρ διαφέρει πρὸς πίστιν, μάλιστα μὲν ἐν ταῖς συμβουλαῖς, εἶτα καὶ ἐν ταῖς δίκαις, τό τε ποιόν τινα φαίνεσθαι τὸν λέγοντα καὶ τὸ πρὸς αὑτοὺς ὑπολαμβάνειν πως διακεῖσθαι αὐτόν, πρὸς δὲ τούτοις ἐὰν καὶ αὐτοὶ διακείμενοί πως τυγχάνωσιν.

1377b25Konuşmacının belli nitelikte görünmesi daha çok danışma söylevlerinde, dinleyicinin belli bir hâlde olması ise daha çok davalarda işe yarar. Çünkü aynı şeyler, seven ile nefret edene, öfkeli olan ile sakin olana aynı görünmez;

1377b25

τὸ μὲν οὖν ποιόν τινα φαίνεσθαι τὸν λέγοντα χρησιμώτερον εἰς τὰς συμβουλάς ἐστιν, τὸ δὲ διακεῖσθαί πως τὸν ἀκροατὴν εἰς τὰς δίκας· οὐ γὰρ ταὐτὰ φαίνεται φιλοῦσι καὶ μισοῦσιν, οὐδʼ ὀργιζομένοις καὶ πράως ἔχουσιν,

1378a ya bütünüyle başka türlü ya da büyüklük bakımından başka türlü görünür. Hakkında hüküm verdiği kişiyi seven, onun ya hiç haksızlık etmediğini ya da küçük bir haksızlık ettiğini düşünür; nefret eden ise tersini. Bir şeyi arzulayan ve umutlu olan kimseye, beklenen şey hoşsa, o şey hem gerçekleşecekmiş hem de iyi olacakmış gibi görünür; bu duyguyu taşımayan ya da hoşnutsuz olana ise tam tersi.

1378a

ἀλλʼ ἢ τὸ παράπαν ἕτερα ἢ κατὰ μέγεθος ἕτερα· τῷ μὲν γὰρ φιλοῦντι περὶ οὗ ποιεῖται τὴν κρίσιν ἢ οὐκ ἀδικεῖν ἢ μικρὰ δοκεῖ ἀδικεῖν, τῷ δὲ μισοῦντι τοὐναντίον· καὶ τῷ μὲν ἐπιθυμοῦντι καὶ εὐέλπιδι ὄντι, ἐὰν ᾖ τὸ ἐσόμενον ἡδύ, καὶ ἔσεσθαι καὶ ἀγαθὸν ἔσεσθαι φαίνεται, τῷ δʼ ἀπαθεῖ ⟨ἢ⟩ καὶ δυσχεραίνοντι τοὐναντίον.

1378a5Konuşmacıların kendilerinin inandırıcı olmasının üç sebebi vardır; zira ispatlar dışında bizi inandıran şeyler bu kadardır: phronēsis, aretē ve iyi niyet. İnsanlar söyledikleri ya da öğütledikleri şeylerde yanılıyorlarsa, bu ya bunların hepsinin ya da birinin eksikliğindendir:

1378a5

τοῦ μὲν οὖν αὐτοὺς εἶναι πιστοὺς τοὺς λέγοντας τρία ἐστὶ τὰ αἴτια· τοσαῦτα γάρ ἐστι διʼ ἃ πιστεύομεν ἔξω τῶν ἀποδείξεων. ἔστι δὲ ταῦτα φρόνησις καὶ ἀρετὴ καὶ εὔνοια· διαψεύδονται γὰρ περὶ ὧν λέγουσιν ἢ συμβουλεύουσιν ἢ διʼ ἅπαντα ταῦτα ἢ διὰ τούτων τι·

1378a10 ya basiretsizlikten doğru bir kanaate varamazlar; ya doğru kanaate varır, ama kötü huylu oldukları için düşündüklerini söylemezler; ya da basiretli ve dürüst oldukları hâlde iyi niyetli değildirler, bu yüzden en iyisini bildikleri hâlde onu öğütlemeyebilirler. Bunların dışında bir ihtimal yoktur. Demek ki bütün bunlara sahip görünen kişi, dinleyenlerin gözünde zorunlu olarak inandırıcıdır.

1378a10

ἢ γὰρ διʼ ἀφροσύνην οὐκ ὀρθῶς δοξάζουσιν, ἢ δοξάζοντες ὀρθῶς διὰ μοχθηρίαν οὐ τὰ δοκοῦντα λέγουσιν, ἢ φρόνιμοι μὲν καὶ ἐπιεικεῖς εἰσιν ἀλλʼ οὐκ εὖνοι, διόπερ ἐνδέχεται μὴ τὰ βέλτιστα συμβουλεύειν γιγνώσκοντας, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδέν. ἀνάγκη ἄρα τὸν ἅπαντα δοκοῦντα ταῦτʼ ἔχειν εἶναι τοῖς ἀκροωμένοις πιστόν.

1378a15Basiretli ve iyi insanlar olarak nasıl görünebilecekleri, aretēler hakkında yaptığımız ayrımlardan çıkarılmalıdır; çünkü insan aynı şeylerle hem bir başkasını hem de kendini böyle gösterebilir. İyi niyet ve dostluk hakkında ise duygular ele alınırken konuşulacak.

1378a15

ὅθεν μὲν οὖν φρόνιμοι καὶ σπουδαῖοι φανεῖεν ἄν, ἐκ τῶν περὶ τὰς ἀρετὰς διῃρημένων ληπτέον· ἐκ γὰρ τῶν αὐτῶν κἂν ἕτερόν τις κἂν ἑαυτὸν κατασκευάσειε τοιοῦτον· περὶ δʼ εὐνοίας καὶ φιλίας ἐν τοῖς περὶ τὰ πάθη λεκτέον.

1378a15_2Duygular, insanları değiştirip hükümlerinde farklılaşmalarına yol açan ve ardından acı ile hazzın geldiği şeylerdir: öfke, merhamet, korku ve bunlar gibi başka duygular, bir de bunların zıtları.

1378a15_2

ἔστι δὲ τὰ πάθη διʼ ὅσα μεταβάλλοντες διαφέρουσι πρὸς τὰς κρίσεις οἷς ἕπεται λύπη καὶ ἡδονή, οἷον ὀργὴ ἔλεος φόβος καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, καὶ τὰ τούτοις ἐναντία.

1378a20Her biri hakkında üç şeyi ayırmak gerekir. Öfke için örneğin şunları: insanlar hangi hâldeyken öfkeye yatkın olurlar, kimlere öfkelenmeyi âdet edinmişlerdir ve neye öfkelenirler. Çünkü bunlardan birini ya da ikisini bilip hepsini bilmezsek öfke uyandırmamız imkânsız olur; öteki duygularda da durum aynıdır. Daha önce ele aldığımız konularda öncülleri nasıl tek tek çizdiysek, bunlarda da öyle yapalım ve söylediğimiz tarzda ayıralım.

1378a20

δεῖ δὲ διαιρεῖν περὶ ἕκαστον εἰς τρία, λέγω δʼ οἷον περὶ ὀργῆς πῶς τε διακείμενοι ὀργίλοι εἰσί, καὶ τίσιν εἰώθασιν ὀργίζεσθαι, καὶ ἐπὶ ποίοις· εἰ γὰρ τὸ μὲν ἓν ἢ τὰ δύο ἔχοιμεν τούτων, ἅπαντα δὲ μή, ἀδύνατον ἂν εἴη τὴν ὀργὴν ἐμποιεῖν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ὥσπερ οὖν καὶ ἐπὶ τῶν προειρημένων διεγράψαμεν τὰς προτάσεις, οὕτω καὶ περὶ τούτων ποιήσωμεν καὶ διέλωμεν τὸν εἰρημένον τρόπον.

1378a252. Bölüm

Öfke, kişinin kendisini ya da kendisine ait bir şeyi, hiç hak etmediği hâlde hafife almış görünen birinden acı duyarak intikam alma isteği olsun.

1378a25

ἔστω δὴ ὀργὴ ὄρεξις μετὰ λύπης τιμωρίας [φαινομένης] διὰ φαινομένην ὀλιγωρίαν εἰς αὐτὸν ἤ ⟨τι⟩ τῶν αὐτοῦ, τοῦ ὀλιγωρεῖν μὴ προσήκοντος.

1378a30Öfke buysa, öfkelenen kişi her zaman tek tek kişilerden birine öfkelenir —örneğin Kleon'a, ama genel olarak “insan”a değil—,

1378a30

εἰ δὴ τοῦτʼ ἐστὶν ἡ ὀργή, ἀνάγκη τὸν ὀργιζόμενον ὀργίζεσθαι ἀεὶ τῶν καθʼ ἕκαστόν τινι, οἷον Κλέωνι ἀλλʼ οὐκ ἀνθρώπῳ,

1378b hem de o kişi kendisine ya da kendisine ait bir şeye bir şey yaptığı ya da yapmak üzere olduğu için öfkelenir. Her öfkenin ardından da belli bir haz gelir: intikam alma umudundan doğan haz. Çünkü peşinde olduğu şeye ulaşacağını düşünmek hoştur; kimse kendisi için imkânsız görünen bir şeyin peşine düşmez, öfkelenen ise kendi elinde olan bir şeyin peşindedir. Bu yüzden thymos hakkında güzel söylenmiştir:

damla damla süzülen baldan çok daha tatlıdır, erkeklerin göğsünde kabarır.

Gerçekten, hem bu yüzden hem de insanlar zihinlerinde intikam almakla oyalandıkları için öfkeye bir haz eşlik eder: o sırada beliren hayal, tıpkı rüyalardaki gibi haz verir.

1378b

καὶ ὅτι αὑτὸν ἢ τῶν αὑτοῦ τί πεποίηκεν ἢ ἤμελλεν, καὶ πάσῃ ὀργῇ ἕπεσθαί τινα ἡδονήν, τὴν ἀπὸ τῆς ἐλπίδος τοῦ τιμωρήσασθαι· ἡδὺ μὲν γὰρ τὸ οἴεσθαι τεύξεσθαι ὧν ἐφίεται, οὐδεὶς δὲ τῶν φαινομένων ἀδυνάτων ἐφίεται αὑτῷ, ὁ δὲ ὀργιζόμενος ἐφίεται δυνατῶν αὑτῷ. διὸ καλῶς εἴρηται περὶ θυμοῦ· ὅς τε πολὺ γλυκίων μέλιτος καταλειβομένοιο ἀνδρῶν ἐν στήθεσσιν ἀέξεται· ἀκολουθεῖ γὰρ καὶ ἡδονή τις διά τε τοῦτο καὶ διότι διατρίβουσιν ἐν τῷ τιμωρεῖσθαι τῇ διανοίᾳ· ἡ οὖν τότε γινομένη φαντασία ἡδονὴν ἐμποιεῖ, ὥσπερ ἡ τῶν ἐνυπνίων.

1378b10Hafife almak, hiçbir değeri yokmuş gibi görünen bir şey hakkındaki kanaatin fiile dökülmesidir; kötü ve iyi şeyleri, bunlara götüren şeyleri de, ciddiye değer buluruz, hiç ya da pek az değeri olanları ise hiçbir şeye değmez sayarız. Hafife almanın üç türü vardır: küçümseme, nispet ve hakaret.

1378b10

ἐπεὶ δὲ ἡ ὀλιγωρία ἐστὶν ἐνέργεια δόξης περὶ τὸ μηδενὸς ἄξιον φαινόμενον (καὶ γὰρ τὰ κακὰ καὶ τἀγαθὰ ἄξια οἰόμεθα σπουδῆς εἶναι, καὶ τὰ συντείνοντα πρὸς αὐτά· ὅσα δὲ μηδέν τι ἢ μικρόν, οὐδενὸς ἄξια ὑπολαμβάνομεν), τρία ἐστὶν εἴδη ὀλιγωρίας, καταφρόνησίς τε καὶ ἐπηρεασμὸς καὶ ὕβρις·

1378b15Küçümseyen hafife alır: insanlar hiçbir şeye değmez saydıkları şeyleri küçümser, hiçbir şeye değmeyen şeyleri de hafife alırlar. Nispet yapan da hafife alıyor görünür. Nispet, kişinin kendisi bir şey kazansın diye değil, öteki kazanmasın diye onun isteklerine engel olmasıdır. Kendisine bir şey kazandırmak için yapmadığına göre, karşısındakini hafife alıyordur: belli ki ondan ne bir zarar gelebileceğini düşünür —yoksa korkar, hafife almazdı— ne de anmaya değer bir yarar gelebileceğini; yoksa onunla dost olmanın yolunu arardı.

1378b15

ὅ τε γὰρ καταφρονῶν ὀλιγωρεῖ (ὅσα γὰρ οἴονται μηδενὸς ἄξια, τούτων καταφρονοῦσιν, τῶν δὲ μηδενὸς ἀξίων ὀλιγωροῦσιν), καὶ ὁ ἐπηρεάζων φαίνεται ὀλιγωρεῖν. ἔστι γὰρ ὁ ἐπηρεασμὸς ἐμποδισμὸς ταῖς βουλήσεσιν μὴ ἵνα τι αὑτῷ ἀλλʼ ἵνα μὴ ἐκείνῳ· ἐπεὶ οὖν οὐχ ἵνα αὑτῷ τι, ὀλιγωρεῖ· δῆλον γὰρ ὅτι οὔτε βλάψειν ὑπολαμβάνει, ἐφοβεῖτο γὰρ ἂν καὶ οὐκ ὠλιγώρει, οὔτʼ ὠφελῆσαι ἂν οὐδὲν ἄξιον λόγου, ἐφρόντιζε γὰρ ἂν ὥστε φίλος εἶναι·

1378b20Hakaret eden de hafife alır. Hakaret, karşıdakini utandıracak şeyleri, olup bitenin kendisinden başka bir şey kazanmak için değil, sırf zevk almak için yapmak ve söylemektir; misilleme yapanlar hakaret etmez, intikam alırlar.

1378b20

καὶ ὁ ὑβρίζων δὲ ὀλιγωρεῖ· ἔστι γὰρ ὕβρις τὸ πράττειν καὶ λέγειν ἐφʼ οἷς αἰσχύνη ἔστι τῷ πάσχοντι, μὴ ἵνα τι γίγνηται αὑτῷ ἄλλο ἢ ὅ τι ἐγένετο, ἀλλʼ ὅπως ἡσθῇ· οἱ γὰρ ἀντιποιοῦντες οὐχ ὑβρίζουσιν ἀλλὰ τιμωροῦνται.

1378b25Hakaret edenlerin duyduğu hazzın sebebi, kötülük ederek üstünlüklerini artırdıklarını düşünmeleridir; bu yüzden gençler ve zenginler hakarete yatkındır, çünkü hakaret ederek üstün olduklarını sanırlar. Hakarette itibarsızlaştırma vardır, itibarsızlaştıran da hafife alır; çünkü hiçbir şeye değmeyen şeyin ne iyi ne kötü bir itibarı vardır. Bu yüzden Akhilleus öfkelenince şöyle der:

itibarımı ayaklar altına aldı; ödülümü elimden alıp kendisi tutuyor

ve

sanki itibarsız bir sürgünmüşüm gibi;

1378b25

αἴτιον δὲ τῆς ἡδονῆς τοῖς ὑβρίζουσιν, ὅτι οἴονται κακῶς δρῶντες αὐτοὶ ὑπερέχειν μᾶλλον (διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ πλούσιοι ὑβρισταί· ὑπερέχειν γὰρ οἴονται ὑβρίζοντες)· ὕβρεως δὲ ἀτιμία, ὁ δʼ ἀτιμάζων ὀλιγωρεῖ· τὸ γὰρ μηδενὸς ἄξιον οὐδεμίαν ἔχει τιμήν, οὔτε ἀγαθοῦ οὔτε κακοῦ· διὸ λέγει ὀργιζόμενος ὁ Ἀχιλλεὺς ἠτίμησεν· ἑλὼν γὰρ ἔχει γέρας αὐτὸς καὶ ὡς εἴ τινʼ ἀτίμητον μετανάστην,

1378b30öfkesinin sebebi buymuş gibi. İnsanlar soyca, güçte, aretēce kendilerinden aşağı olanlardan itibar görmeleri gerektiğini düşünürler;

1378b30

ὡς διὰ ταῦτα ὀργιζόμενος. προσήκειν δὲ οἴονται πολυωρεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἡττόνων κατὰ γένος, κατὰ δύναμιν, κατʼ ἀρετήν,

1379a genel olarak da kendilerinin çok üstün olduğu her konuda böyledir: zengin parada yoksuldan, hatip konuşmada konuşamayandan, yöneten yönetilenden, yönetmeye layık olduğunu düşünen yönetilmeye layık olandan üstündür. Bu yüzden şöyle denmiştir:

Zeus'un beslediği kralların öfkesi büyüktür

ve

ama sonrasında da kin tutar;

çünkü üstünlükleri yüzünden kızarlar.

1379a

καὶ ὅλως ἐν ᾧ ἂν αὐτὸς ὑπερέχῃ πολύ, οἷον ἐν χρήμασιν ὁ πλούσιος πένητος καὶ ἐν τῷ λέγειν ῥητορικὸς ἀδυνάτου εἰπεῖν καὶ ἄρχων ἀρχομένου καὶ ἄρχειν ἄξιος [οἰόμενος] τοῦ ἄρχεσθαι ἀξίου· διὸ εἴρηται θυμὸς δὲ μέγας ἐστὶ διοτρεφέων βασιλήων καὶ ἀλλά τε καὶ μετόπισθεν ἔχει κότον· ἀγανακτοῦσι γὰρ διὰ τὴν ὑπεροχήν.

1379a5Ayrıca insan, kendisine iyilik etmesi gerektiğini düşündüğü kimselere de öfkelenir. Bunlar, kendisinin ya da onun yüzünden bir başkasının ya da yakınlarından birinin iyilik etmiş olduğu veya etmekte olduğu, ya da iyilik etmek istediği veya istemiş olduğu kimselerdir.

1379a5

ἔτι ὑφʼ ὧν τις οἴεται εὖ πάσχειν δεῖν· οὗτοι δʼ εἰσὶν οὓς εὖ πεποίηκεν ἢ ποιεῖ, αὐτὸς ἢ διʼ αὐτόν τις ἢ τῶν αὐτοῦ τις, ἢ βούλεται ἢ ἐβουλήθη.

1379a5_2Buradan, insanların hangi hâldeyken, kimlere ve neden öfkelendikleri artık açıktır. Kendileri acı duydukları zaman öfkelenirler; çünkü acı duyan bir şeyin peşindedir. Biri, doğrudan ya da dolaylı, herhangi bir şeye engel olursa —örneğin susamış birinin içmesine—, aynı şeyi yapmış görünür; biri karşı koysa da, yardım etmese de, bu hâldeki kişiyi başka bir şekilde rahatsız etse de, kişi bunların hepsine öfkelenir.

1379a5_2

φανερὸν οὖν ἐκ τούτων ἤδη πῶς τε ἔχοντες ὀργίζονται αὐτοὶ καὶ τίσιν καὶ διὰ ποῖα. αὐτοὶ μὲν γάρ, ὅταν λυπῶνται· ἐφίεται γάρ τινος ὁ λυπούμενος· ἐάν τε οὖν κατʼ εὐθυωρίαν ὁτιοῦν ἀντικρούσῃ τις, οἷον τῷ διψῶντι πρὸς τὸ πιεῖν, ἐάν τε μή, ὁμοίως ταὐτὸ φαίνεται ποιεῖν· καὶ ἐάν τε ἀντιπράττῃ τις ἐάν τε μὴ συμπράττῃ ἐάν τε ἄλλο τι ἐνοχλῇ οὕτως ἔχοντα, πᾶσιν ὀργίζεται·

1379a15Bu yüzden hastalar, yoksullar, savaşta olanlar, âşıklar, susamışlar, kısacası bir şeyi arzulayıp ona ulaşamayanlar öfkeye yatkın ve kolay kışkırtılır olurlar; en çok da içinde bulundukları derdi hafife alanlara karşı: hasta, hastalığını; yoksul, yoksulluğunu; savaşan, savaşını; âşık, aşkını hafife alanlara öfkelenir; ötekiler de böyledir. Bu olmazsa, biri başka herhangi bir şeyi hafife alsa da öfkelenirler. Çünkü her biri, içinde bulunduğu duygu yüzünden kendine özgü öfkeye önceden hazırlanmıştır. Bir de beklediğinin tersiyle karşılaşan öfkelenir;

1379a15

διὸ κάμνοντες, πενόμενοι, ⟨πολεμοῦντες,⟩ ἐρῶντες, διψῶντες, ὅλως ἐπιθυμοῦντες καὶ μὴ κατορθοῦντες ὀργίλοι εἰσὶ καὶ εὐπαρόρμητοι, μάλιστα μὲν πρὸς τοὺς τοῦ παρόντος ὀλιγωροῦντας, οἷον κάμνων μὲν τοῖς πρὸς τὴν νόσον, πενόμενος δὲ τοῖς πρὸς τὴν πενίαν, πολεμῶν δὲ τοῖς πρὸς τὸν πόλεμον, ἐρῶν δὲ τοῖς πρὸς τὸν ἔρωτα, ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις ⟨εἰ δὲ μή, κἂν ὁτιοῦν ἄλλο ὀλιγωρῇ τις⟩· προοδοποιεῖται γὰρ ἕκαστος πρὸς τὴν ἑκάστου ὀργὴν ὑπὸ τοῦ ὑπάρχοντος πάθους· ἔτι δʼ ἐὰν τἀναντία τύχῃ προσδεχόμενος·

1379a20 çünkü hiç beklenmedik şey daha çok acı verir, tıpkı istenen şey gerçekleştiğinde hiç beklenmedik olanın daha çok sevindirmesi gibi. Bu yüzden hangi mevsimlerin, zamanların, hâllerin ve yaşların insanı öfkeye kolay kapılır hâle getirdiği, bunun nerede ve ne zaman olduğu da buradan anlaşılır; insanlar bu hâllerde ne kadar çok bulunurlarsa öfkeye de o kadar kolay kapılırlar.

1379a20

λυπεῖ γὰρ μᾶλλον τὸ πολὺ παρὰ δόξαν, ὥσπερ καὶ τέρπει τὸ πολὺ παρὰ δόξαν, ἐὰν γένηται ὃ βούλεται· διὸ καὶ ὧραι καὶ χρόνοι καὶ διαθέσεις καὶ ἡλικίαι ἐκ τούτων φανεραί, ποῖαι εὐκίνητοι πρὸς ὀργὴν καὶ ποῦ καὶ πότε, καὶ ὅτε μᾶλλον ἐν τούτοις εἰσί, μᾶλλον καὶ εὐκίνητοι.

1379a25Bu hâldeki insanlar öfkeye kolay kapılır. Kimlere öfkelendiklerine gelince: kendilerine gülenlere, onlarla eğlenenlere ve onları iğneleyenlere öfkelenirler, çünkü bunlar hakaret etmektedir. Hakaret alameti olan türden zararlar verenlere de öfkelenirler. Bu zararlar, ne bir şeye karşılık olan ne de yapana bir yarar sağlayan şeyler olmalıdır; o zaman hakaret için yapılmış görünürler.

1379a25

αὐτοὶ μὲν οὖν οὕτως ἔχοντες εὐκίνητοι πρὸς ὀργήν, ὀργίζονται δὲ τοῖς τε καταγελῶσι καὶ χλευάζουσιν καὶ σκώπτουσιν (ὑβρίζουσι γάρ), καὶ τοῖς τὰ τοιαῦτα βλάπτουσιν ὅσα ὕβρεως σημεῖα· ἀνάγκη δὲ τοιαῦτα εἶναι ἃ μήτε ἀντί τινος μήτʼ ὠφέλιμα τοῖς ποιοῦσιν· ἤδη γὰρ δοκεῖ διʼ ὕβριν.

1379a30Kendilerinin en çok önem verdiği şeyler hakkında kötü konuşan ve bunları küçümseyenlere de öfkelenirler: örneğin felsefeyle övünenler biri felsefeye laf ederse, dış görünüşleriyle övünenler biri görünüşlerine laf ederse; ötekilerde de böyledir.

1379a30

καὶ τοῖς κακῶς λέγουσι καὶ καταφρονοῦσι περὶ ὧν αὐτοὶ μάλιστα σπουδάζουσιν, οἷον οἱ ἐπὶ φιλοσοφίᾳ φιλοτιμούμενοι ἐάν τις εἰς τὴν φιλοσοφίαν, οἱ δʼ ἐπὶ τῇ ἰδέᾳ ἐάν τις εἰς τὴν ἰδέαν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων·

1379a35 Bu nitelikler kendilerinde ya hiç bulunmuyor, ya güçlü biçimde bulunmuyor, ya da bulunuyor görünmüyor diye kuşkulanırlarsa çok daha fazla öfkelenirler;

1379a35

ταῦτα δὲ πολλῷ μᾶλλον, ἐὰν ὑποπτεύσωσι μὴ ὑπάρχειν αὑτοῖς, ἢ ὅλως ἢ μὴ ἰσχυρῶς, ἢ μὴ δοκεῖν·

1379b çünkü alay edildikleri konuda çok üstün olduklarını düşündüklerinde aldırmazlar.

1379b

ἐπειδὰν γὰρ σφόδρα οἴωνται ὑπερέχειν ἐν τούτοις ἐν οἷς σκώπτονται, οὐ φροντίζουσιν.

1379b1Dostlarına dost olmayanlardan daha çok öfkelenirler; çünkü onlardan iyilik görmeyi daha çok hak ettiklerini düşünürler.

1379b1

καὶ τοῖς φίλοις μᾶλλον ἢ τοῖς μὴ φίλοις· οἴονται γὰρ προσήκειν μᾶλλον πάσχειν εὖ ὑπʼ αὐτῶν ἢ μή.

1379b1_2Kendilerine saygı göstermeyi ya da onları önemsemeyi âdet edinmiş olanlara, bunlar artık öyle davranmazsa öfkelenirler; çünkü bunların da kendilerini küçümsediğini düşünürler, yoksa aynı şekilde davranmayı sürdürürlerdi.

1379b1_2

καὶ τοῖς εἰθισμένοις τιμᾶν ἢ φροντίζειν, ἐὰν πάλιν μὴ οὕτως ὁμιλῶσιν· καὶ γὰρ ὑπὸ τούτων οἴονται καταφρονεῖσθαι· ταὐτὰ γὰρ ἂν ποιεῖν.

1379b5İyiliğe iyilikle ya da denk bir iyilikle karşılık vermeyenlere de öfkelenirler. Kendilerinden aşağı olup onlara karşı gelenlere de. Bunların hepsi küçümsüyor görünür: kimisi onları kendinden aşağı gördüğünden, kimisi de gördüğü iyiliği kendinden aşağı olanlardan gelmiş saydığından.

1379b5

καὶ τοῖς μὴ ἀντιποιοῦσιν εὖ μηδὲ τὴν ἴσην ἀνταποδιδοῦσιν. καὶ τοῖς τἀναντία ποιοῦσιν αὐτοῖς, ἐὰν ἥττους ὦσιν. καταφρονεῖν γὰρ πάντες οἱ τοιοῦτοι φαίνονται, καὶ οἱ μὲν ὡς ἡττόνων οἱ δʼ ὡς παρὰ ἡττόνων.

1379b10Hiç hesaba katılmayan kimseler kendilerini hafife alırsa, onlara daha çok öfkelenirler; çünkü öfkenin, hafife almaya hakkı olmayanlara karşı duyulduğunu varsaymıştık, kendinden aşağı olanların ise hafife almaya hakkı yoktur.

1379b10

καὶ τοῖς ἐν μηδενὶ λόγῳ οὖσιν, ἄν τι ὀλιγωρῶσι, μᾶλλον· ὑπόκειται γὰρ ἡ ὀργὴ τῆς ὀλιγωρίας πρὸς τοὺς μὴ προσήκοντας, προσήκει δὲ τοῖς ἥττοσι μὴ ὀλιγωρεῖν·

1379b10_2Dostlara ise, kendileri hakkında iyi söz söylemez ya da iyilik etmezlerse öfkelenirler; bunun tersini yaparlarsa daha da çok öfkelenirler; ihtiyaç içinde olduklarını fark etmezlerse de öfkelenirler, tıpkı Antiphon'un oyunundaki Pleksippos'un Meleagros'a öfkelenmesi gibi. Çünkü fark etmemek hafife almanın alametidir; önemsediğimiz şeyler gözümüzden kaçmaz.

1379b10_2

τοῖς δὲ φίλοις, ἐάν τε μὴ εὖ λέγωσιν ἢ ποιῶσιν, καὶ ἔτι μᾶλλον ἐὰν τἀναντία, καὶ ἐὰν μὴ αἰσθάνωνται δεομένων, ὥσπερ ὁ Ἀντιφῶντος Πλήξιππος τῷ Μελεάγρῳ· ὀλιγωρίας γὰρ τὸ μὴ αἰσθάνεσθαι σημεῖον· ὧν γὰρ φροντίζομεν οὐ λανθάνει.

1379b15Başlarına gelen felaketlere sevinenlere ve genel olarak kendi felaketleri karşısında keyfi yerinde olanlara da öfkelenirler; çünkü bu ya düşmanlığın ya da hafife almanın alametidir. Acı verdiklerinde buna aldırmayanlara da öfkelenirler; bu yüzden kötü haber getirenlere de öfkelenirler.

1379b15

καὶ τοῖς ἐπιχαίρουσι ταῖς ἀτυχίαις καὶ ὅλως εὐθυμουμένοις ἐν ταῖς αὐτῶν ἀτυχίαις· ἢ γὰρ ἐχθροῦ ἢ ὀλιγωροῦντος σημεῖον. καὶ τοῖς μὴ φροντίζουσιν ἐὰν λυπήσωσιν· διὸ καὶ τοῖς κακὰ ἀγγέλλουσιν ὀργίζονται.

1379b20Kusurlarını dinleyen ya da seyredenlere de öfkelenirler; çünkü bunlar ya hafife alanlara ya da düşmanlara benzer:

1379b20

καὶ τοῖς ἢ ἀκούουσι περὶ αὐτῶν ἢ θεωμένοις τὰ αὐτῶν φαῦλα· ὅμοιοι γάρ εἰσιν ἢ ὀλιγωροῦσιν ἢ ἐχθροῖς·

1379b20_2 dostlar acıyı paylaşır, kendi kusurlarını seyretmek ise herkese acı verir. Ayrıca beş tür insanın önünde kendilerini hafife alanlara: rekabet ettikleri, hayran oldukları, hayranlığını kazanmak istedikleri, karşılarında utandıkları ya da kendileri karşısında utanç duyan kimselerin önünde. Biri onları bu kimselerin önünde hafife alırsa daha çok öfkelenirler.

1379b20_2

οἱ γὰρ φίλοι συναλγοῦσιν, θεώμενοι δὲ τὰ οἰκεῖα φαῦλα πάντες ἀλγοῦσιν. ἔτι τοῖς ὀλιγωροῦσι πρὸς πέντε, πρὸς οὓς φιλοτιμοῦνται, [πρὸς] οὓς θαυμάζουσιν, ὑφʼ ὧν βούλονται θαυμάζεσθαι, ἢ οὓς αἰσχύνονται, ἢ ἐν τοῖς αἰσχυνομένοις αὐτούς· ἄν τις ἐν τούτοις ὀλιγωρῇ, ὀργίζονται μᾶλλον.

1379b25Yardımına koşmamanın kendileri için ayıp olacağı kimseleri —anne babalarını, çocuklarını, karılarını, yönettikleri insanları— hafife alanlara da öfkelenirler. Nankörlük edenlere de; çünkü burada hafife alma, uygun olana aykırıdır.

1379b25

καὶ τοῖς εἰς τὰ τοιαῦτα ὀλιγωροῦσιν ὑπὲρ ὧν αὐτοῖς αἰσχρὸν μὴ βοηθεῖν, οἷον γονεῖς, τέκνα, γυναῖκας, ἀρχομένους. καὶ τοῖς χάριν μὴ ἀποδιδοῦσιν· παρὰ τὸ προσῆκον γὰρ ἡ ὀλιγωρία.

1379b30Ciddi konuşana istihzayla karşılık verenlere de öfkelenirler;

1379b30

καὶ τοῖς εἰρωνευομένοις πρὸς σπουδάζοντας·

1379b30_2 çünkü istihzada küçümseme vardır. Başkalarına iyilik edip kendilerine etmeyenlere de; çünkü herkesi layık gördüğü şeye onu layık görmemek de küçümsemedir.

1379b30_2

καταφρονητικὸν γὰρ ἡ εἰρωνεία. καὶ τοῖς τῶν ἄλλων εὐποιητικοῖς, ἐὰν μὴ καὶ αὐτῶν· καὶ γὰρ τοῦτο καταφρονητικόν, τὸ μὴ ἀξιοῦν, ὧν πάντας, καὶ αὐτόν.

1379b30_3Unutmak da öfke uyandırır, örneğin isimleri unutmak, bu kadar küçük bir şey olduğu hâlde. Çünkü unutmak da hafife almanın alameti sayılır: unutmak ilgisizlikten doğar, ilgisizlik de bir tür hafife almadır.

1379b30_3

ποιητικὸν δʼ ὀργῆς καὶ ἡ λήθη, οἷον καὶ ἡ τῶν ὀνομάτων, οὕτως οὖσα περὶ μικρόν· ὀλιγωρίας γὰρ δοκεῖ καὶ ἡ λήθη σημεῖον εἶναι· διʼ ἀμέλειαν μὲν γὰρ ἡ λήθη γίγνεται, ἡ δʼ ἀμέλεια ὀλιγωρία τίς ἐστιν.

1380aBöylece kimlere, hangi hâlde ve neden öfkelendikleri bir arada söylenmiş oldu. Açıktır ki konuşmacının, söylevle dinleyenleri öfkeye yatkın kimselerin hâline getirmesi, hasımlarını da insanların öfkelendiği şeylerden sorumlu ve insanların öfkelendiği türden kimseler olarak göstermesi gerekir.

1380a

οἷς μὲν οὖν ὀργίζονται καὶ ὡς ἔχοντες καὶ διὰ ποῖα, ἅμα εἴρηται· δῆλον δʼ ὅτι δέοι ἂν κατασκευάζειν τῷ λόγῳ τοιούτους οἷοι ὄντες ὀργίλως ἔχουσιν, καὶ τοὺς ἐναντίους τούτοις ἐνόχους ὄντας ἐφʼ οἷς ὀργίζονται, καὶ τοιούτους οἵοις ὀργίζονται.

1380a53. Bölüm

Öfkelenmek yatışmanın, öfke de yumuşaklığın zıttı olduğundan, insanların hangi hâldeyken yumuşak olduklarını, kimlere karşı yumuşak davrandıklarını ve neyle yatıştıklarını ele almalıyız.

1380a5

ἐπεὶ δὲ τὸ ὀργίζεσθαιἐναντίον τῷ πραΰνεσθαι καὶ ὀργὴ πραότητι, ληπτέον πῶς ἔχοντες πρᾶοί εἰσι καὶ πρὸς τίνας πράως ἔχουσι καὶ διὰ τίνων πραΰνονται.

1380a5_2Yatışma, öfkenin durulup dinmesi olsun.

1380a5_2

ἔστω δὴ πράϋνσις κατάστασις καὶ ἠρέμησις ὀργῆς.

1380a5_3İnsanlar kendilerini hafife alanlara öfkeleniyorlarsa ve hafife almak isteyerek yapılan bir şeyse, açıktır ki bunlardan hiçbirini yapmayanlara, istemeyerek yapanlara ya da öyle görünenlere karşı yumuşaktırlar.

1380a5_3

εἰ οὖν ὀργίζονται τοῖς ὀλιγωροῦσιν, ὀλιγωρία δʼ ἑκούσιον, φανερὸν ὅτι καὶ τοῖς μηδὲν τούτων ποιοῦσιν ἢ ἀκουσίως ποιοῦσιν ἢ φαινομένοις τοιούτοις πρᾶοί εἰσιν.

1380a10Yaptıklarının tersini yapmak isteyenlere de. Aynı şeyi kendilerine de yapanlara da; çünkü kimse kendi kendini hafife alıyor görünmez.

1380a10

καὶ τοῖς τἀναντία ὧν ἐποίησαν βουλομένοις. καὶ ὅσοι καὶ αὐτοὶ εἰς αὑτοὺς τοιοῦτοι· οὐδεὶς γὰρ αὐτὸς αὑτοῦ δοκεῖ ὀλιγωρεῖν.

1380a10_2Suçunu kabul edip pişman olanlara da; çünkü insanlar, yapılandan duyulan üzüntüyü bir ceza yerine sayarak öfkelerinden vazgeçerler. Bunun alameti kölelerin cezalandırılmasında görülür: itiraz edip suçu inkâr edenleri daha çok cezalandırırız, cezayı hak ettiğini kabul edenlere karşı ise öfkemiz diner. Sebebi, apaçık olanı inkâr etmenin arsızlık, arsızlığın da hafife alma ve küçümseme olmasıdır;

1380a10_2

καὶ τοῖς ὁμολογοῦσι καὶ μεταμελομένοις· ὡς γὰρ ἔχοντες δίκην τὸ λυπεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πεποιημένοις παύονται τῆς ὀργῆς· σημεῖον δὲ ἐπὶ τῆς τῶν οἰκετῶν κολάσεως· τοὺς μὲν γὰρ ἀντιλέγοντας καὶ ἀρνουμένους μᾶλλον κολάζομεν, πρὸς δὲ τοὺς ὁμολογοῦντας δικαίως κολάζεσθαι παυόμεθα θυμούμενοι· αἴτιον δʼ ὅτι ἀναισχυντία τὸ τὰ φανερὰ ἀρνεῖσθαι, ἡ δʼ ἀναισχυντία ὀλιγωρία καὶ καταφρόνησις·

1380a20 nitekim çok küçümsediğimiz kimselerden utanmayız. Kendilerine karşı kendini küçülten ve itiraz etmeyenlere de yumuşak davranırlar; çünkü bunlar aşağıda olduklarını kabul ediyor görünürler; aşağıda olanlar korkar, korkan da kimseyi hafife almaz. Kendini küçültenlere karşı öfkenin dindiğini köpekler de gösterir: yere çömelenleri ısırmazlar.

1380a20

ὧν γοῦν πολὺ καταφρονοῦμεν, οὐκ αἰσχυνόμεθα. καὶ τοῖς ταπεινουμένοις πρὸς αὐτοὺς καὶ μὴ ἀντιλέγουσιν· φαίνονται γὰρ ὁμολογεῖν ἥττους εἶναι, οἱ δʼ ἥττους φοβοῦνται, φοβούμενος δὲ οὐδεὶς ὀλιγωρεῖ· ὅτι δὲ πρὸς τοὺς ταπεινουμένους παύεται ἡ ὀργή, καὶ οἱ κύνες δηλοῦσιν οὐ δάκνοντες τοὺς καθίζοντας.

1380a25Ciddi davranana ciddi karşılık verenlere de; çünkü ciddiye alındıklarını, küçümsenmediklerini düşünürler.

1380a25

καὶ τοῖς σπουδάζουσι πρὸς [τοὺς] σπουδάζοντας· δοκεῖ γὰρ σπουδάζεσθαι ἀλλʼ οὐ καταφρονεῖσθαι.

1380a25_2 Kendilerine daha büyük iyilikler etmiş olanlara da. Rica edip af dileyenlere de; çünkü bunlar daha alçakgönüllüdür.

1380a25_2

καὶ τοῖς μείζω κεχαρισμένοις. καὶ τοῖς δεομένοις καὶ παραιτουμένοις· ταπεινότεροι γάρ.

1380a25_3 Kimseye hakaret etmeyen, kimseyle alay etmeyen, kimseyi hafife almayanlara, ya da en azından iyi insanları ve kendileri gibi olanları hafife almayanlara da.

1380a25_3

καὶ τοῖς μὴ ὑβρισταῖς μηδὲ χλευασταῖς μηδʼ ὀλιγώροις εἰς μηδένα ἢ μὴ εἰς χρηστοὺς μηδʼ εἰς τοιούτους οἷοί περ αὐτοί·

1380a30Genel olarak, insanı yatıştıran şeyleri zıtlarından yola çıkarak incelemek gerekir. İnsanlar korktukları ya da karşısında utandıkları kimselere, bu hâlde kaldıkları sürece öfkelenmezler; çünkü aynı anda hem korkmak hem öfkelenmek imkânsızdır.

1380a30

ὅλως δʼ ἐκ τῶν ἐναντίων δεῖ σκοπεῖν τὰ πραΰνοντα. καὶ οὓς φοβοῦνται ἢ αἰσχύνονται, ἕως ἂν οὕτως ἔχωσιν, οὐκ ὀργίζονται· ἀδύνατον γὰρ ἅμα φοβεῖσθαι καὶ ὀργίζεσθαι.

1380a30_2 Öfkeyle bir şey yapmış olanlara da ya hiç ya da daha az öfkelenirler; çünkü bunlar hafife aldıkları için yapmış görünmezler; öfkelenen kimse hafife almaz, zira hafife almak acısızdır,

1380a30_2

καὶ τοῖς διʼ ὀργὴν ποιήσασιν ἢ οὐκ ὀργίζονται ἢ ἧττον ὀργίζονται· οὐ γὰρ διʼ ὀλιγωρίαν φαίνονται πρᾶξαι· οὐδεὶς γὰρ ὀργιζόμενος ὀλιγωρεῖ· ἡ μὲν γὰρ ὀλιγωρία ἄλυπον,

1380b öfke ise acıyla birliktedir.

1380b

ἡ δʼ ὀργὴ μετὰ λύπης.

1380b1 Kendileri karşısında utanç duyanlara da öfkelenmezler.

Öfkelenmenin zıttı bir hâlde olanların yumuşak olduğu da açıktır: örneğin oyunda, kahkahada, bayramda, mutlu bir günde, başarıda, doygunlukta, kısacası acı duymadıkları, hakarete varmayan bir haz içinde ve makul bir umut taşıdıkları zamanlarda. Bir de üzerinden zaman geçmiş, öfkesi artık taze olmayanlar yumuşaktır; çünkü zaman öfkeyi dindirir.

1380b1

καὶ τοῖς αἰσχυνομένοις αὐτούς. καὶ ἔχοντες δὲ ἐναντίως τῷ ὀργίζεσθαι δῆλον ὅτι πρᾶοί εἰσιν, οἷον ἐν παιδιᾷ, ἐν γέλωτι, ἐν ἑορτῇ, ἐν εὐημερίᾳ, ἐν κατορθώσει, ἐν πληρώσει, ὅλως ἐν ἀλυπίᾳ καὶ ἡδονῇ μὴ ὑβριστικῇ καὶ ἐν ἐλπίδι ἐπιεικεῖ. ἔτι κεχρονικότες καὶ μὴ ὑπόγυιοι τῇ ὀργῇ ὄντες· παύει γὰρ ὀργὴν ὁ χρόνος·

1380b5Daha önce başka birinden alınmış bir intikam da, bir başkasına karşı duyulan daha büyük bir öfkeyi dindirir. Bu yüzden Philokrates iyi cevap vermiştir: halk ona öfkeliyken biri “Neden savunma yapmıyorsun?” diye sorunca “Henüz değil” demiş. “Ne zaman peki?” “Bir başkasının suçlandığını gördüğümde.” Gerçekten, insanlar öfkelerini bir başkasına harcadıklarında yumuşarlar. Ergophilos'un başına gelen de buydu: ona Kallisthenes'e olduğundan daha öfkeli oldukları hâlde, bir gün önce Kallisthenes'i ölüme mahkûm ettikleri için onu serbest bıraktılar.

1380b5

παύει δὲ καὶ ἑτέρου ὀργὴν μείζω ἡ παρʼ ἄλλου ληφθεῖσα τιμωρία πρότερον· διὸ εὖ Φιλοκράτης, εἰπόντος τινός, ὀργιζομένου τοῦ δήμου, τί οὐκ ἀπολογεῖ;, οὔπω γε, ἔφη. ἀλλὰ πότε; ὅταν ἴδω ἄλλον διαβεβλημένον· πρᾶοι γὰρ γίγνονται ὅταν εἰς ἄλλον τὴν ὀργὴν ἀναλώσωσιν, ὃ συνέβη ἐπὶ Ἐργοφίλου· μᾶλλον γὰρ χαλεπαίνοντες ἢ Καλλισθένει ἀφεῖσαν διὰ τὸ Καλλισθένους τῇ προτεραίᾳ καταγνῶναι θάνατον.

1380b10Karşıdakini mahkûm ettirmişlerse de yatışırlar. Bir de karşıdakinin başına, öfkeyle kendilerinin yapabileceğinden daha büyük bir kötülük gelmişse; çünkü intikamlarını almış gibi olduklarını düşünürler.

1380b10

καὶ ἐὰν ἕλωσιν. καὶ ἐὰν μεῖζον κακὸν πεπονθότες ὦσιν ἢ ὃ ὀργιζόμενοι ἂν ἔδρασαν· ὥσπερ εἰληφέναι γὰρ οἴονται τιμωρίαν.

1380b15Kendilerinin haksızlık ettiğini ve başlarına gelenin hak ettikleri bir şey olduğunu düşünürlerse de öfkelenmezler; çünkü adil olana karşı öfke duyulmaz. Artık uygun olmayan bir muamele gördüklerini düşünmezler; öfke ise, dediğimiz gibi, buydu. Bu yüzden söylevle önceden azarlamak gerekir; köleler bile böyle cezalandırıldıklarında daha az kızarlar.

1380b15

καὶ ἐὰν ἀδικεῖν οἴωνται αὐτοὶ καὶ δικαίως πάσχειν, οὐ γίγνεται [ἡ] ὀργὴ πρὸς τὸ δίκαιον· οὐ γὰρ ἔτι παρὰ τὸ προσῆκον νομίζουσι πάσχειν, ἡ δʼ ὀργὴ τοῦτο ἦν· διὸ δεῖ τῷ λόγῳ προκολάζειν· ἀγανακτοῦσιν γὰρ ἧττον κολαζόμενοι καὶ οἱ δοῦλοι.

1380b20Karşıdakinin, başına gelenin kendilerinden geldiğini ve yaptığına karşılık geldiğini fark etmeyeceğini düşünürlerse de öfkeleri diner; çünkü öfke tek bir kişiye yöneliktir, bu da tariften açıktır. Bu yüzden şu dize yerinde yazılmıştır:

kentler yıkan Odysseus'tur, de;

sanki Kyklops bunu kimin yaptığını ve neye karşılık yaptığını fark etmeseydi Odysseus intikamını almış olmayacakmış gibi. Bu yüzden insanlar, fark etmeyen başka kimselere de, ölmüş olanlara da artık öfkelenmezler; çünkü ölüler en son şeye uğramışlardır, artık ne acı duyacaklar ne de bir şey fark edecekler; öfkelenenlerin peşinde olduğu ise budur. Bu yüzden şair, Akhilleus'u ölmüş Hektor'a duyduğu öfkeden vazgeçirmek isterken güzel söylemiştir:

öfkesiyle sağır toprağı hırpalıyor.

1380b20

καὶ ἐὰν μὴ αἰσθήσεσθαι οἴωνται ὅτι διʼ αὑτοὺς καὶ ἀνθʼ ὧν ἔπαθον· ἡ γὰρ ὀργὴ πρὸς τὸν καθʼ ἕκαστόν ἐστιν· δῆλον δʼ ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ· διὸ ὀρθῶς πεποίηται φάσθαι Ὀδυσσῆα πτολιπόρθιον, ὡς οὐ τετιμωρημένος εἰ μὴ ᾔσθετο καὶ ὑφʼ ὅτου καὶ ἀνθʼ ὅτου· ὥστε οὔτε τοῖς ἄλλοις ὅσοι μὴ αἰσθάνονται ὀργίζονται, οὔτε τοῖς τεθνεῶσιν ἔτι, ὡς πεπονθόσι τε τὸ ἔσχατον καὶ οὐκ ἀλγήσουσιν οὐδʼ αἰσθησομένοις, οὗ οἱ ὀργιζόμενοι ἐφίενται· διὸ εὖ περὶ τοῦ Ἕκτορος ὁ ποιητής, παῦσαι βουλόμενος τὸν Ἀχιλλέα τῆς ὀργῆς τεθνεῶτος, κωφὴν γὰρ δὴ γαῖαν ἀεικίζει μενεαίνων.

1380b30Açıktır ki öfkeyi yatıştırmak isteyenler bu toposlardan yararlanarak konuşmalıdır: dinleyenleri böyle bir hâle getirmeli, öfkelendikleri kişileri de ya korkulacak, ya karşısında utanılacak, ya iyiliği dokunmuş, ya istemeden yapmış, ya da yaptığına fazlasıyla üzülen kimseler olarak göstermelidirler.

1380b30

δῆλον οὖν ὅτι τοῖς καταπραΰνειν βουλομένοις ἐκ τούτων τῶν τόπων λεκτέον, αὑτοὺς μὲν παρασκευάζουσι τοιούτους, οἷς δʼ ὀργίζονται ἢ φοβεροὺς ἢ αἰσχύνης ἀξίους ἢ κεχαρισμένους ἢ ἄκοντας ἢ ὑπεραλγοῦντας τοῖς πεποιημένοις.

1380b30_24. Bölüm

Kimleri sevip kimlerden nefret ettiklerini ve neden, dostluğu ve sevmeyi tarif ettikten sonra söyleyelim.

1380b30_2

τίνας δὲ φιλοῦσι καὶ μισοῦσι, καὶ διὰ τί, τὴν φιλίαν καὶ τὸ φιλεῖν ὁρισάμενοι λέγωμεν.

1380b35Sevmek, birine, iyi saydığı şeyleri kendi için değil onun için dilemek

1380b35

ἔστω δὴ τὸ φιλεῖν τὸ βούλεσθαί τινι ἃ οἴεται ἀγαθά, ἐκείνου ἕνεκα ἀλλὰ μὴ αὑτοῦ,

1381a ve elinden geldiğince bunları gerçekleştirmeye çalışmak olsun. Dost, seven ve karşılığında sevilendir; birbirlerine karşı böyle olduklarını düşünenler de kendilerini dost sayarlar.

1381a

καὶ τὸ κατὰ δύναμιν πρακτικὸν εἶναι τούτων. φίλος δέ ἐστιν ὁ φιλῶν καὶ ἀντιφιλούμενος· οἴονται δὲ φίλοι εἶναι οἱ οὕτως ἔχειν οἰόμενοι πρὸς ἀλλήλους.

1381a1Bunlar kabul edildiğine göre, dost zorunlu olarak iyi şeylere birlikte sevinen, acı veren şeylere birlikte üzülen kişidir; bunu da başka bir şey için değil, onun için yapar. Çünkü herkes dilediği şeyler gerçekleşince sevinir, tersi olunca üzülür; demek ki acılar ve hazlar dileğin alametidir.

1381a1

τούτων δὲ ὑποκειμένων ἀνάγκη φίλον εἶναι τὸν συνηδόμενον τοῖς ἀγαθοῖς καὶ συναλγοῦντα τοῖς λυπηροῖς μὴ διά τι ἕτερον ἀλλὰ διʼ ἐκεῖνον· γιγνομένων γὰρ ὧν βούλονται χαίρουσιν πάντες, τῶν ἐναντίων δὲ λυποῦνται, ὥστε τῆς βουλήσεως σημεῖον αἱ λῦπαι καὶ αἱ ἡδοναί.

1381a5Aynı şeyleri iyi ve kötü sayanlar, aynı kimselerle dost, aynı kimselerle düşman olanlar da dosttur; çünkü bunlar zorunlu olarak aynı şeyleri dilerler. Dolayısıyla kendisi için dilediğini bir başkası için de dileyen, onun dostu görünür.

1381a5

καὶ οἷς δὴ ταὐτὰ ἀγαθὰ καὶ κακά, καὶ οἱ τοῖς αὐτοῖς φίλοι καὶ οἱ τοῖς αὐτοῖς ἐχθροί· ταὐτὰ γὰρ τούτοις βούλεσθαι ἀνάγκη, ὥστε ἅπερ αὑτῷ καὶ ἄλλῳ βουλόμενος τούτῳ φαίνεται φίλος εἶναι.

1381a10İnsanlar, kendilerine ya da önem verdikleri kimselere iyilik etmiş olanları severler; hele bu iyilik büyükse, gönülden yapılmışsa, tam gereken anda ve sırf onlar için yapılmışsa. Kendilerine iyilik etmek istediğini düşündükleri kimseleri de severler.

1381a10

καὶ τοὺς πεποιηκότας εὖ φιλοῦσιν, ἢ αὐτοὺς ἢ ὧν κήδονται, ἢ εἰ μεγάλα, ἢ εἰ προθύμως, ἢ εἰ ἐν τοιούτοις καιροῖς, καὶ αὐτῶν ἕνεκα, ἢ οὓς ἂν οἴωνται βούλεσθαι ποιεῖν εὖ.

1381a10_2Dostlarının dostlarını ve kendi sevdiklerini sevenleri de severler. Sevdiklerinin sevdiklerini de.

1381a10_2

καὶ τοὺς τῶν φίλων φίλους καὶ φιλοῦντας οὓς αὐτοὶ φιλοῦσιν. καὶ τοὺς φιλουμένους ὑπὸ τῶν φιλουμένων αὐτοῖς.

1381a15Kendi düşmanlarına düşman olanları, nefret ettikleri kimselerden nefret edenleri ve nefret ettikleri kimselerin nefret ettiklerini de; çünkü bunların hepsine, kendilerine olduğu gibi aynı şeyler iyi görünür; dolayısıyla kendileri için iyi olanı dilerler, dostun yaptığı da buydu.

1381a15

καὶ τοὺς τοῖς αὐτοῖς ἐχθροὺς καὶ μισοῦντας οὓς αὐτοὶ μισοῦσιν, καὶ τοὺς μισουμένους ὑπὸ τῶν αὐτοῖς μισουμένων· πᾶσιν γὰρ τούτοις τὰ αὐτὰ ἀγαθὰ φαίνεται εἶναι καὶ αὐτοῖς, ὥστε βούλεσθαι τὰ αὐτοῖς ἀγαθά, ὅπερ ἦν τοῦ φίλου.

1381a15_2Ayrıca parayla ya da can güvenliği konusunda iyilik edebilecek olanları severler; bu yüzden cömertlere, cesurlara ve adillere değer verirler.

1381a15_2

ἔτι τοὺς εὐποιητικοὺς εἰς χρήματα καὶ εἰς σωτηρίαν· διὸ τοὺς ἐλευθερίους καὶ ἀνδρείους τιμῶσι καὶ τοὺς δικαίους·

1381a20 Adil diye de başkalarının sırtından geçinmeyenleri bilirler; bunlar emekleriyle yaşayanlardır, bunlar arasında da çiftçilikle geçinenler, ötekiler arasında da en çok kendi elleriyle çalışanlar.

1381a20

τοιούτους δʼ ὑπολαμβάνουσι τοὺς μὴ ἀφʼ ἑτέρων ζῶντας· τοιοῦτοι δʼ οἱ ἀπὸ τοῦ ἐργάζεσθαι, καὶ τούτων οἱ ἀπὸ γεωργίας, καὶ τῶν ἄλλων οἱ αὐτουργοὶ μάλιστα.

1381a20_2İtidalli olanları da severler, çünkü haksızlık etmezler.

1381a20_2

καὶ τοὺς σώφρονας, ὅτι οὐκ ἄδικοι.

1381a20_3Aynı sebeple başkalarının işine karışmayanları da. Dost olmak istediğimiz kimseleri de, onlar da bunu istiyor görünürse. Bunlar, aretē bakımından iyi olanlar ve ya herkesin, ya en iyilerin, ya kendilerinin hayran olduğu insanların, ya da kendilerine hayran olanların gözünde iyi bir şöhrete sahip olanlardır.

1381a20_3

καὶ τοὺς ἀπράγμονας διὰ τὸ αὐτό. καὶ οἷς βουλόμεθα φίλοι εἶναι, ἂν φαίνωνται βουλόμενοι· εἰσὶ δὲ τοιοῦτοι οἵ τʼ ἀγαθοὶ κατʼ ἀρετὴν καὶ οἱ εὐδόκιμοι ἢ ἐν ἅπασιν ἢ ἐν τοῖς βελτίστοις ἢ ἐν τοῖς θαυμαζομένοις ὑφʼ αὑτῶν ἢ ἐν τοῖς θαυμάζουσιν αὐτούς.

1381a25Ayrıca birlikte vakit geçirmesi ve günü beraber geçirmesi hoş olanları da severler. Bunlar geçimli, başkalarının hatalarını yüzlerine vurmayan, üstün gelme hırsı taşımayan ve çekişmeyi sevmeyen kimselerdir; çünkü bu türden insanların hepsi kavgacıdır, kavga edenler ise karşıdakinin istediğinin tersini istiyor görünür.

1381a25

ἔτι τοὺς ἡδεῖς συνδιαγαγεῖν καὶ συνδιημερεῦσαι· τοιοῦτοι δʼ οἱ εὔκολοι καὶ μὴ ἐλεγκτικοὶ τῶν ἁμαρτανομένων καὶ μὴ φιλόνικοι μηδὲ δυσέριδες (πάντες γὰρ οἱ τοιοῦτοι μαχητικοί, οἱ δὲ μαχόμενοι τἀναντία φαίνονται βούλεσθαι),

1381a30 Hem şaka yapmayı hem şakaya katlanmayı bilenler de böyledir; çünkü iki yoldan da karşıdakiyle aynı şeye yönelirler: hem kendilerine şaka yapılmasını kaldırabilirler hem de yerinde şaka yaparlar.

1381a30

καὶ οἱ ἐπιδέξιοι καὶ τῷ τωθάσαι καὶ τῷ ὑπομεῖναι· ἐπὶ ταὐτὸ γὰρ ἀμφοτέρως σπεύδουσι τῷ πλησίον, δυνάμενοί τε σκώπτεσθαι καὶ ἐμμελῶς σκώπτοντες.

1381a35Sahip oldukları iyi şeyleri, özellikle de kendilerinde bulunmadığından korktukları şeyleri övenleri de severler.

1381a35

καὶ τοὺς ἐπαινοῦντας τὰ ὑπάρχοντα ἀγαθά, καὶ τούτων μάλιστα ἃ φοβοῦνται μὴ ὑπάρχειν αὐτοῖς.

1381bYüzü gözü, giyimi kuşamı, bütün yaşayışı temiz olanları da.

1381b

καὶ τοὺς καθαρείους περὶ ὄψιν, περὶ ἀμπεχόνην, περὶ ὅλον τὸν βίον.

1381b1Ne hataları ne de yapılan iyilikleri başa kakanları da; çünkü ikisi de insanın yüzüne vurmaktır.

1381b1

καὶ τοὺς μὴ ὀνειδιστὰς μήτε τῶν ἁμαρτημάτων μήτε τῶν εὐεργετημάτων· ἀμφότεροι γὰρ ἐλεγκτικοί.

1381b1_2Kin tutmayan, şikâyetlerini biriktirmeyen, kolay barışan kimseleri de; çünkü onları başkalarına karşı nasıl biliyorlarsa, kendilerine karşı da öyle olacaklarını düşünürler.

1381b1_2

καὶ τοὺς μὴ μνησικακοῦντας, μηδὲ φυλακτικοὺς τῶν ἐγκλημάτων, ἀλλʼ εὐκαταλλάκτους· οἵους γὰρ ἂν ὑπολαμβάνωσιν εἶναι πρὸς τοὺς ἄλλους, καὶ πρὸς αὑτοὺς οἴονται.

1381b5Kimseyi kötülemeyen, ne yakınlarının ne de kendilerinin kötü yanlarını değil, iyi yanlarını gören kimseleri de;

1381b5

καὶ τοὺς μὴ κακολόγους μηδὲ εἰδότας μήτε τὰ τῶν πλησίον κακὰ μήτε τὰ αὐτῶν, ἀλλὰ τἀγαθά·

1381b5_2 çünkü iyi insan böyle yapar. Öfkelenen ya da bir şeyi ciddiye alan kimselere direnmeyenleri de; çünkü direnenler kavgacıdır. Kendilerine karşı ciddi bir ilgi besleyenleri de, örneğin onlara hayran olan, onları değerli bulan ve onlardan hoşlananları;

1381b5_2

ὁ γὰρ ἀγαθὸς ταῦτα δρᾷ. καὶ τοὺς μὴ ἀντιτείνοντας τοῖς ὀργιζομένοις ἢ σπουδάζουσιν· μαχητικοὶ γὰρ οἱ τοιοῦτοι. καὶ τοὺς πρὸς αὐτοὺς σπουδαίως πως ἔχοντας, οἷον θαυμάζοντας αὐτοὺς καὶ σπουδαίους ὑπολαμβάνοντας καὶ χαίροντας αὐτοῖς,

1381b10 hele bu duyguyu, kendilerinin en çok hayranlık uyandırmak, değerli ya da hoş görünmek istedikleri konularda besliyorlarsa.

1381b10

καὶ ταῦτα μάλιστα πεπονθότας περὶ ἃ μάλιστα βούλονται αὐτοὶ ἢ θαυμάζεσθαι ἢ σπουδαῖοι δοκεῖν εἶναι ἢ ἡδεῖς.

1381b10_2Kendilerine benzeyenleri ve aynı işlerle uğraşanları da severler; yeter ki ayak bağı olmasınlar ve geçimlerini aynı kaynaktan sağlamasınlar; yoksa “çömlekçi çömlekçiye” sözü gerçekleşir.

1381b10_2

καὶ τοὺς ὁμοίους καὶ ταὐτὰ ἐπιτηδεύοντας, ἐὰν μὴ παρενοχλῶσι μηδʼ ἀπὸ ταὐτοῦ ᾖ ὁ βίος· γίγνεται γὰρ οὕτω τὸ κεραμεὺς κεραμεῖ.

1381b15Aynı şeyleri arzulayanları da, eğer o şeylere aynı anda birlikte sahip olmak mümkünse; değilse yine aynı şey olur.

1381b15

καὶ τοὺς τῶν αὐτῶν ἐπιθυμοῦντας, ὧν ἐνδέχεται ἅμα μετέχειν αὐτούς· εἰ δὲ μή, ταὐτὸ καὶ οὕτω συμβαίνει.

1381b15_2Yanlarında, yalnız el âlemin gözünde ayıp sayılan şeylerden —onları küçümsedikleri için değil— utanmayacak kadar rahat oldukları kimseleri de severler.

1381b15_2

καὶ πρὸς οὓς οὕτως ἔχουσιν ὥστε μὴ αἰσχύνεσθαι τὰ πρὸς δόξαν, μὴ καταφρονοῦντες.

1381b20 Karşılarında gerçekten ayıp olan şeylerden utandıkları kimseleri de. Rekabet ettikleri kimseleri ya da kendilerine gıpta edilmesini ama kıskanılmamasını istedikleri kimseleri ya severler ya da onlarla dost olmak isterler.

1381b20

καὶ πρὸς οὓς αἰσχύνονται τὰ πρὸς ἀλήθειαν. καὶ πρὸς οὓς φιλοτιμοῦνται, ἢ ὑφʼ ὧν ζηλοῦσθαι βούλονται καὶ μὴ φθονεῖσθαι, τούτους ἢ φιλοῦσιν ἢ βούλονται φίλοι εἶναι.

1381b20_2İyi şeyleri elde etmelerine yardım ettikleri kimseleri de, eğer bundan kendilerine daha büyük kötülükler gelmeyecekse.

1381b20_2

καὶ οἷς ἂν τἀγαθὰ συμπράττωσιν, ἐὰν μὴ μέλλῃ αὐτοῖς ἔσεσθαι μείζω κακά.

1381b20_3Uzakta olanları da yanlarında olanları da aynı şekilde sevenleri de severler; bu yüzden ölülerine karşı böyle olanları herkes sever. Genel olarak dostlarına çok bağlı olan ve onları yüzüstü bırakmayanları da; çünkü iyi insanlar arasında en çok, sevmekte iyi olanları severler.

1381b20_3

καὶ οἳ ὁμοίως καὶ τοὺς ἀπόντας καὶ τοὺς παρόντας φιλοῦσιν· διὸ καὶ τοὺς περὶ τοὺς τεθνεῶτας τοιούτους πάντες φιλοῦσιν. καὶ ὅλως τοὺς σφόδρα φιλοφίλους καὶ μὴ ἐγκαταλείποντας· μάλιστα γὰρ φιλοῦσι τῶν ἀγαθῶν τοὺς φιλεῖν ἀγαθούς.

1381b25Kendilerine karşı rol yapmayanları da severler; bunlar kendi kusurlarını da söyleyenlerdir. Dostlarımızın yanında, yalnız el âlemin gözünde ayıp sayılan şeylerden utanmadığımızı söylemiştik; o hâlde utanan kişi sevmiyorsa, utanmayan seviyor gibidir. Korkutucu olmayanları ve kendilerine güvendiğimiz kimseleri de severiz; çünkü kimse korktuğu kişiyi sevmez.

1381b25

καὶ τοὺς μὴ πλαττομένους πρὸς αὐτούς· τοιοῦτοι δὲ οἱ καὶ τὰ φαῦλα τὰ ἑαυτῶν λέγοντες· εἴρηται γὰρ ὅτι πρὸς τοὺς φίλους τὰ πρὸς δόξαν οὐκ αἰσχυνόμεθα· εἰ οὖν ὁ αἰσχυνόμενος μὴ φιλεῖ, ὁ μὴ αἰσχυνόμενος φιλοῦντι ἔοικεν. καὶ τοὺς μὴ φοβερούς, καὶ οὓς θαρροῦμεν· οὐδεὶς γὰρ ὃν φοβεῖται φιλεῖ.

1381b30Dostluğun türleri yoldaşlık, yakınlık, akrabalık ve bunlar gibi şeylerdir. Dostluk doğuran şeyler ise iyilik,

1381b30

εἴδη δὲ φιλίας ἑταιρεία οἰκειότης συγγένεια καὶ ὅσα τοιαῦτα. ποιητικὰ δὲ φιλίας χάρις

1381b35 istenmeden iyilik etmek ve iyilik ettikten sonra bunu duyurmamaktır; çünkü böylece iyilik başka bir şey için değil, onun için yapılmış görünür.

1381b35

καὶ τὸ μὴ δεηθέντος ποιῆσαι καὶ τὸ ποιήσαντα μὴ δηλῶσαι· αὐτοῦ γὰρ οὕτως ἕνεκα φαίνεται καὶ οὐ διά τι ἕτερον.

1382aDüşmanlığı ve nefreti zıtlarından yola çıkarak incelemenin mümkün olduğu açıktır. Düşmanlık doğuran şeyler öfke, nispet ve iftiradır.

1382a

περὶ δʼ ἔχθρας καὶ τοῦ μισεῖν φανερὸν ὡς ἐκ τῶν ἐναντίων ἔστι θεωρεῖν. ποιητικὰ δὲ ἔχθρας ὀργή, ἐπηρεασμός, διαβολή.

1382a1Öfke kişinin kendisine yapılanlardan doğar, düşmanlık ise kendisine bir şey yapılmadan da doğabilir: birinin şöyle biri olduğunu düşündük mü ondan nefret ederiz. Öfke her zaman tek tek kişilere yöneliktir, örneğin Kallias'a ya da Sokrates'e; nefret ise türlere de yönelir: hırsızdan da müfteriden de herkes nefret eder. Öfke zamanla iyileşir, nefret iyileşmez. Biri karşıdakine acı vermeyi, öteki kötülük etmeyi amaçlar; çünkü öfkelenen, karşıdakinin bunu hissetmesini ister, nefret eden içinse bunun hiç önemi yoktur. Acı veren şeylerin hepsi hissedilir; en büyük kötülükler ise, haksızlık ve akılsızlık gibi, en az hissedilen şeylerdir; çünkü kötülüğün varlığı hiç acı vermez. Öfke acıyla birliktedir, nefret değildir: öfkelenen acı duyar, nefret eden duymaz. Öfkelenen, karşısındakinin başına çok şey gelirse ona merhamet edebilir; nefret eden hiçbir durumda etmez; çünkü biri, öfkelendiği kişinin yaptığının karşılığında acı çekmesini ister, öteki ise onun hiç var olmamasını.

1382a1

ὀργὴ μὲν οὖν ἐστιν ἐκ τῶν πρὸς αὑτόν, ἔχθρα δὲ καὶ ἄνευ τοῦ πρὸς αὑτόν· ἂν γὰρ ὑπολαμβάνωμεν εἶναι τοιόνδε, μισοῦμεν. καὶ ἡ μὲν ὀργὴ ἀεὶ περὶ τὰ καθʼ ἕκαστα, οἷον Καλλίᾳ ἢ Σωκράτει, τὸ δὲ μῖσος καὶ πρὸς τὰ γένη· τὸν γὰρ κλέπτην μισεῖ καὶ τὸν συκοφάντην ἅπας. καὶ τὸ μὲν ἰατὸν χρόνῳ, τὸ δʼ ἀνίατον. καὶ τὸ μὲν λύπης ἔφεσις, τὸ δὲ κακοῦ· αἴσθεσθαι γὰρ βούλεται ὁ ὀργιζόμενος, τῷ δʼ οὐδὲν διαφέρει. ἔστι δὲ τὰ μὲν λυπηρὰ αἰσθητὰ πάντα, τὰ δὲ μάλιστα κακὰ ἥκιστα αἰσθητά, ἀδικία καὶ ἀφροσύνη· οὐδὲν γὰρ λυπεῖ ἡ παρουσία τῆς κακίας. καὶ τὸ μὲν μετὰ λύπης, τὸ δʼ οὐ μετὰ λύπης· ὁ μὲν γὰρ ὀργιζόμενος λυπεῖται, ὁ δὲ μισῶν οὔ. καὶ ὁ μὲν πολλῶν ἂν γενομένων ἐλεήσειεν, ὁ δʼ οὐδενός· ὁ μὲν γὰρ ἀντιπαθεῖν βούλεται ᾧ ὀργίζεται, ὁ δὲ μὴ εἶναι.

1382a15Buradan açıktır ki düşmanları ve dostları, öyle olduklarında ispat etmek, olmadıklarında öyle yapmak, öyle olduklarını iddia edenlerin iddiasını çürütmek ve öfke ya da düşmanlık yüzünden karşı çıkanları da istenen tarafa çekmek mümkündür.

1382a15

φανερὸν οὖν ἐν τούτων ὅτι ἐνδέχεται ἐχθροὺς καὶ φίλους καὶ ὄντας ἀποδεικνύναι καὶ μὴ ὄντας ποιεῖν καὶ φάσκοντας διαλύειν, καὶ διʼ ὀργὴν ἢ διʼ ἔχθραν ἀμφισβητοῦντας ἐφʼ ὁποτέραν ἂν προαιρῆταί τις ἄγειν.

1382a15_25. Bölüm

İnsanların neden, kimden ve hangi hâldeyken korktukları şöyle açıklık kazanacak. Korku, yıkıcı ya da acı verici bir kötülüğün yaklaştığını tasavvur etmekten doğan bir tür acı ya da sarsıntı olsun. Çünkü insanlar her kötülükten korkmaz; örneğin haksız ya da kafası ağır biri olacaklarından korkmazlar. Büyük acılara ya da yıkıma yol açabilecek kötülüklerden korkarlar, onlardan da ancak uzakta değil de yakında, neredeyse kapıda görünüyorlarsa. Çok uzaktaki şeylerden pek korkulmaz: herkes öleceğini bilir, ama ölüm yakın olmadığı için kimse bunu kafasına takmaz.

1382a15_2

ποῖα δὲ φοβοῦνται καὶ τίνας καὶ πῶς ἔχοντες, ὧδʼ ἔσται φανερόν. ἔστω δὴ ὁ φόβος λύπη τις ἢ ταραχὴ ἐκ φαντασίας μέλλοντος κακοῦ φθαρτικοῦ ἢ λυπηροῦ· οὐ γὰρ πάντα τὰ κακὰ φοβοῦνται, οἷον εἰ ἔσται ἄδικος ἢ βραδύς, ἀλλʼ ὅσα λύπας μεγάλας ἢ φθορὰς δύναται, καὶ ταῦτα ἐὰν μὴ πόρρω ἀλλὰ σύνεγγυς φαίνηται ὥστε μέλλειν. τὰ γὰρ πόρρω σφόδρα οὐ φοβοῦνται· ἴσασι γὰρ πάντες ὅτι ἀποθανοῦνται, ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἐγγύς, οὐδὲν φροντίζουσιν.

1382a25Korku buysa, korkutucu şeyler zorunlu olarak, yok etmeye ya da büyük acılara varan zararlar vermeye büyük gücü varmış gibi görünen şeylerdir. Bu yüzden böyle şeylerin işaretleri de korkutucudur, çünkü korkutucu olanın yakında olduğunu gösterirler. Tehlike de zaten budur: korkutucu olanın yaklaşması.

1382a25

εἰ δὴ ὁ φόβος τοῦτʼ ἐστίν, ἀνάγκη τὰ τοιαῦτα φοβερὰ εἶναι ὅσα φαίνεται δύναμιν ἔχειν μεγάλην τοῦ φθείρειν ἢ βλάπτειν βλάβας εἰς λύπην μεγάλην συντεινούσας· διὸ καὶ τὰ σημεῖα τῶν τοιούτων φοβερά· ἐγγὺς γὰρ φαίνεται τὸ φοβερόν· τοῦτο γάρ ἐστι κίνδυνος, φοβεροῦ πλησιασμός.

1382a30Bu türden şeyler şunlardır: bir şey yapabilecek durumda olanların düşmanlığı ve öfkesi (çünkü hem istedikleri hem de yapabilecekleri açıktır, dolayısıyla yapmaya yakındırlar);

1382a30

τοιαῦτα δὲ ἔχθρα τε καὶ ὀργὴ δυναμένων ποιεῖν τι (δῆλον γὰρ ὅτι βούλονται τε καὶ δύνανται, ὥστε ἐγγύς εἰσιν τοῦ ποιεῖν),

1382a35elinde güç bulunan haksızlık, çünkü haksız insan, haksızlığı seçtiği için haksızdır;

1382a35

καὶ ἀδικία δύναμιν ἔχουσα· τῷ προαιρεῖσθαι γὰρ ὁ ἄδικος ἄδικος.

1382bhakarete uğramış ve elinde güç bulunan aretē (çünkü hakarete uğradığında karşılık vermeyi her zaman seçeceği, şimdi de buna gücünün yettiği açıktır);

1382b

καὶ ἀρετὴ ὑβριζομένη δύναμιν ἔχουσα (δῆλον γὰρ ὅτι προαιρεῖται μὲν ὅταν ὑβρίζηται, ἀεί, δύναται δὲ νῦν),

1382b1bir şey yapabilecek durumdaki kimselerin duyduğu korku, çünkü böyle biri de zorunlu olarak hazırlık içindedir.

1382b1

καὶ φόβος τῶν δυναμένων τι ποιῆσαι· ἐν παρασκευῇ γὰρ ἀνάγκη εἶναι καὶ τὸν τοιοῦτον·

1382b1_2Çoğu insan iyi değildir, kazanca yenik düşer, tehlikede de korkaktır; bu yüzden başkasının elinde olmak çoğu zaman korkutucudur. Nitekim korkunç bir iş yapmış biri için, işlediğini bilenler korkutucudur: onu ele verebilir ya da yüzüstü bırakabilirler.

1382b1_2

ἐπεὶ δʼ οἱ πολλοὶ χείρους καὶ ἥττους τοῦ κερδαίνειν καὶ δειλοὶ ἐν τοῖς κινδύνοις, φοβερὸν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ ἐπʼ ἄλλῳ αὐτὸν εἶναι, ὥστε οἱ συνειδότες πεποιηκότι τι δεινὸν φοβεροὶ ἢ κατειπεῖν ἢ ἐγκαταλιπεῖν.

1382b5Haksızlık edebilecek durumda olanlar, haksızlığa uğrayabilecek durumda olanlar için korkutucudur; çünkü insanlar çoğunlukla, ellerinden geldiğinde haksızlık ederler. Haksızlığa uğramış ya da uğradığını düşünenler de korkutucudur, çünkü hep fırsat kollarlar. Haksızlık etmiş olanlar da, güçleri varsa, korkutucudur, çünkü karşılık görmekten korkarlar;

1382b5

καὶ οἱ δυνάμενοι ἀδικεῖν τοῖς δυναμένοις ἀδικεῖσθαι· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ ἀδικοῦσιν οἱ ἄνθρωποι ὅταν δύνωνται. καὶ οἱ ἠδικημένοι ἢ νομίζοντες ἀδικεῖσθαι· ἀεὶ γὰρ τηροῦσι καιρόν. καὶ οἱ ἠδικηκότες, ἂν δύναμιν ἔχωσι, φοβεροί, δεδιότες τὸ ἀντιπαθεῖν·

1382b10böyle birinin korkutucu olduğunu ise yukarıda kabul etmiştik. İki tarafın aynı anda sahip olamayacağı şeyler için yarışan rakipler de korkutucudur, çünkü insanlar böyleleriyle hep savaş hâlindedir.

1382b10

ὑπέκειτο γὰρ τὸ τοιοῦτο φοβερόν. καὶ οἱ τῶν αὐτῶν ἀνταγωνισταί, ὅσα μὴ ἐνδέχεται ἅμα ὑπάρχειν ἀμφοῖν· ἀεὶ γὰρ πολεμοῦσι πρὸς τοὺς τοιούτους.

1382b10_2Bizden güçlü olanlara korku verenler de korkutucudur; çünkü bizden güçlülere zarar verebiliyorlarsa bize hayli hayli verebilirler. Bizden güçlülerin korktuğu kimseler de aynı sebeple korkutucudur.

1382b10_2

καὶ οἱ τοῖς κρείττοσιν αὐτῶν φοβεροί· μᾶλλον γὰρ ἂν δύναιντο βλάπτειν αὐτούς, εἰ καὶ τοὺς κρείττους. καὶ οὓς φοβοῦνται οἱ κρείττους αὐτῶν, διὰ ταὐτό.

1382b15Bizden güçlüleri ortadan kaldırmış olanlar da, bizden zayıflara saldıranlar da korkutucudur; çünkü ya şimdiden korkutucudurlar ya da güçlendiklerinde öyle olacaklardır. Haksızlığa uğramış olanlardan, düşmanlardan ve rakiplerden korkulması gerekenler de öfkesi burnunda olanlar ve sözünü sakınmayanlar değil, yumuşak huylu görünenler, içini belli etmeyenler ve kurnaz olanlardır. Çünkü bunların yakında olup olmadıkları belli olmaz, dolayısıyla uzakta oldukları da hiçbir zaman açıkça bilinmez.

1382b15

καὶ οἱ τοὺς κρείττους αὐτῶν ἀνῃρηκότες, καὶ οἱ τοῖς ἥττοσιν αὐτῶν ἐπιτιθέμενοι· ἢ γὰρ ἤδη φοβεροὶ ἢ αὐξηθέντες. καὶ τῶν ἠδικημένων καὶ ἐχθρῶν ἢ ἀντιπάλων οὐχ οἱ ὀξύθυμοι καὶ παρρησιαστικοί, ἀλλὰ οἱ πρᾶοι καὶ εἴρωνες καὶ πανοῦργοι· ἄδηλοι γὰρ εἰ ἐγγύς, ὥστε οὐδέποτε φανεροὶ ὅτι πόρρω.

1382b20Bütün korkutucu şeylerin en korkutucusu, bir hata yapıldığında düzeltilmesi mümkün olmayanlardır: ya düzeltilmesi büsbütün imkânsızdır ya da bu, insanın kendi elinde değil, karşı tarafın elindedir. Yardım bulunmayan ya da kolay bulunmayan şeyler de öyledir. Kısacası, başkalarının başına geldiğinde ya da gelmek üzereyken merhamet uyandıran her şey korkutucudur.

Korkutucu şeyler ve insanların korktukları, en önemlileri bakımından aşağı yukarı bunlardır. Şimdi de insanların kendileri hangi hâldeyken korktuklarını söyleyelim.

1382b20

πάντα δὲ τὰ φοβερὰ φοβερώτερα ὅσα ἁμαρτάνουσιν ἐπανορθώσασθαι μὴ ἐνδέχεται, ἀλλʼ ἢ ὅλως ἀδύνατα, ἢ μὴ ἐπʼ αὐτοῖς ἀλλʼ ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις. καὶ ὧν βοήθειαι μή εἰσιν ἢ μὴ ῥᾴδιαι. ὡς δʼ ἁπλῶς εἰπεῖν, φοβερά ἐστιν ὅσα ἐφʼ ἑτέρων γιγνόμενα ἢ μέλλοντα ἐλεεινά ἐστιν. τὰ μὲν οὖν φοβερὰ καὶ ἃ φοβοῦνται σχεδὸν ὡς εἰπεῖν τὰ μέγιστα ταῦτʼ ἐστίν, ὡς δὲ διακείμενοι αὐτοὶ φοβοῦνται, νῦν λέγωμεν.

1382b25Korku, yıkıcı bir şeye uğrama beklentisiyle birlikte duyulan bir duyguysa, açıktır ki hiçbir şeye uğramayacağını düşünen kimse korkmaz. İnsan uğramayacağını düşündüğü şeylerden, kendisine bir şey yapamayacağını düşündüğü kimselerden ve başına bir şey gelmeyeceğini düşündüğü zamanlarda korkmaz. Demek ki korkan, zorunlu olarak bir şeye uğrayabileceğini düşünen kişidir; korktuğu da, kimden, neye ve ne zaman uğrayabileceğini düşünüyorsa odur.

1382b25

εἰ δή ἐστιν ὁ φόβος μετὰ προσδοκίας τινὸς τοῦ πείσεσθαί τι φθαρτικὸν πάθος, φανερὸν ὅτι οὐδεὶς φοβεῖται τῶν οἰομένων μηδὲν ἂν παθεῖν, οὐδὲ ταῦτα ἃ μὴ οἴονται ⟨ἂν⟩ παθεῖν οὐδὲ τούτους ὑφʼ ὧν μὴ οἴονται, οὐδὲ τότε ὅτε μὴ οἴονται. ἀνάγκη τοίνυν φοβεῖσθαι τοὺς οἰομένους τι παθεῖν ἄν, καὶ τοὺς ὑπὸ τούτων καὶ ταῦτα καὶ τότε.

1382b30Bir şeye uğrayabileceklerini düşünmeyenler şunlardır: büyük bir talih içinde olanlar ve öyle göründüklerini sananlar

1382b30

οὐκ οἴονται δὲ παθεῖν ἂν οὔτε οἱ ἐν εὐτυχίαις μεγάλαις ὄντες καὶ δοκοῦντες

1383a (bu yüzden küstah, umursamaz ve pervasız olurlar; insanı böyle yapan da zenginlik, kuvvet, dost çokluğu ve nüfuzdur); bir de bütün korkunç şeyleri zaten başlarından geçirdiklerini düşünüp gelecek karşısında buz kesmiş olanlar, tıpkı idam kalasına bağlanmış olanlar gibi. İnsanın korkması için, uğrunda çırpınacağı bir kurtuluş umudunun içinde bir yerde kalmış olması gerekir. Bunun bir işareti şudur: korku insanı düşünüp taşınmaya iter; oysa kimse umudun kalmadığı şeyler hakkında düşünüp taşınmaz.

1383a

(διὸ ὑβρισταὶ καὶ ὀλίγωροι καὶ θρασεῖς, ποιεῖ δὲ τοιούτους πλοῦτος ἰσχὺς πολυφιλία δύναμις), οὔτε οἱ ἤδη πεπονθέναι πάντα νομίζοντες τὰ δεινὰ καὶ ἀπεψυγμένοι πρὸς τὸ μέλλον, ὥσπερ οἱ ἀποτυμπανιζόμενοι ἤδη· ἀλλὰ δεῖ τινα ἐλπίδα ὑπεῖναι σωτηρίας, περὶ οὗ ἀγωνιῶσιν. σημεῖον δέ· ὁ γὰρ φόβος βουλευτικοὺς ποιεῖ, καίτοι οὐδεὶς βουλεύεται περὶ τῶν ἀνελπίστων·

1383a5Bu yüzden, dinleyicilerin korkması daha iyi olduğunda, onları başlarına bir şey gelebilecek kimseler olduklarına inandıracak hâle getirmek gerekir (çünkü kendilerinden büyükleri de böyle şeylere uğramıştır); kendileri gibi olanların bu şeylere uğradığını ya da uğramış olduğunu, hem de beklemedikleri kimselerden, beklemedikleri şeylere, beklemedikleri bir zamanda uğradıklarını göstermek gerekir.

1383a5

ὥστε δεῖ τοιούτους παρασκευάζειν, ὅταν ᾖ βέλτιον τὸ φοβεῖσθαι αὐτούς, ὅτι τοιοῦτοί εἰσιν οἷον παθεῖν (καὶ γὰρ ἄλλοι μείζους ἔπαθον), καὶ τοὺς τοιούτους δεικνύναι πάσχοντας ἢ πεπονθότας, καὶ ὑπὸ τοιούτων ὑφʼ ὧν οὐκ ᾤοντο, καὶ ταῦτα ⟨ἃ⟩ καὶ τότε ὅτε οὐκ ᾤοντο.

1383a10Korkunun ne olduğu, korkutucu şeyler ve insanların her birinin hangi hâldeyken korktuğu açık olduğuna göre, bunlardan yüreklilik (θάρσος) duymanın ne olduğu, insanların neye karşı ve hangi hâldeyken yürekli oldukları da açıktır. Çünkü yüreklilik korkunun, yüreklilik veren şey de korkutucu olanın zıttıdır; öyleyse yüreklilik, kurtarıcı şeylerin yakında, korkutucu şeylerin ise ya hiç olmadığı ya da uzakta olduğu tasavvuruyla birlikte gelen umuttur.

1383a10

ἐπεὶ δὲ περὶ φόβου φανερὸν τί ἐστιν, καὶ τῶν φοβερῶν, καὶ ὡς ἕκαστοι ἔχοντες δεδίασι, φανερὸν ἐκ τούτων καὶ τὸ θαρρεῖν τί ἐστι, καὶ περὶ ποῖα θαρραλέοι εἰσὶ καὶ πῶς διακείμενοι θαρραλέοι εἰσίν· τό τε γὰρ θάρσος τὸ ἐναντίον τῷ ⟨φόβῳ, καὶ τὸ θαρραλέον τῷ⟩ φοβερῷ, ὥστε μετὰ φαντασίας ἡ ἐλπὶς τῶν σωτηρίων ὡς ἐγγὺς ὄντων, τῶν δὲ φοβερῶν ⟨ὡς⟩ ἢ μὴ ὄντων ἢ πόρρω ὄντων.

1383a15İnsana yüreklilik veren şeyler şunlardır: korkunç şeylerin uzakta, kurtarıcı şeylerin yakında olması; işler düzeltilebiliyorsa ve çok ya da büyük ya da hem çok hem büyük yardım imkânları varsa; insan ne haksızlığa uğramış ne de haksızlık etmişse; rakipler ya hiç yoksa ya güçleri yoksa ya da güçleri olduğu hâlde dostsa, bize iyilik etmiş ya da bizden iyilik görmüşlerse; aynı şeyden çıkarı olanlar daha kalabalık ya da daha güçlüyse ya da ikisi birden.

1383a15

ἔστι δὲ θαρραλέα τά τε δεινὰ πόρρω ὄντα καὶ τὰ σωτήρια ἐγγύς, καὶ ἐπανορθώσεις ἂν ὦσι καὶ βοήθειαι πολλαὶ ἢ μεγάλαι ἢ ἄμφω, καὶ μήτε ἠδικημένοι μήτε ἠδικηκότες ὦσιν, ἀνταγωνισταί τε ἢ μὴ ὦσιν ὅλως, ἢ μὴ ἔχωσιν δύναμιν, ἢ δύναμιν ἔχοντες ὦσι φίλοι ἢ πεποιηκότες εὖ ἢ πεπονθότες, ἢ ἂν πλείους ὦσιν οἷς ταὐτὰ συμφέρει, ἢ κρείττους, ἢ ἄμφω.

1383a25İnsanlar kendileri de şu hâldeyken yürekli olurlar: çok şeyi başardıklarını ve başlarına kötü bir şey gelmediğini düşünüyorlarsa ya da sık sık tehlikeye atılıp kurtulmuşlarsa. Çünkü insanlar iki yoldan korkuya kapılmaz olur: ya hiç denememiş olmakla ya da başvurabilecekleri çareleri olmakla. Denizdeki tehlikelerde de böyledir: hem fırtına görmemiş olanlar hem de tecrübeleri sayesinde çaresini bilenler, gelecek olana yüreklilikle bakarlar.

1383a25

αὐτοὶ δʼ οὕτως ἔχοντες θαρραλέοι εἰσίν, ἂν πολλὰ κατωρθωκέναι οἴωνται καὶ μὴ πεπονθέναι, ἢ ἐὰν πολλάκις ἐληλυθότες εἰς τὰ δεινὰ καὶ διαπεφευγότες ὦσι· διχῶς γὰρ ἀπαθεῖς γίγνονται οἱ ἄνθρωποι, ἢ τῷ μὴ πεπειρᾶσθαι ἢ τῷ βοηθείας ἔχειν, ὥσπερ ἐν τοῖς κατὰ θάλατταν κινδύνοις οἵ τε ἄπειροι χειμῶνος θαρροῦσι τὰ μέλλοντα καὶ οἱ βοηθείας ἔχοντες διὰ τὴν ἐμπειρίαν.

1383a30Bir şey ne kendileri gibi olanlara ne kendilerinden zayıflara ne de kendilerini onlardan üstün saydıkları kimselere korkutucu geliyorsa da yürekli olurlar.

1383a30

καὶ ὅταν τοῖς ὁμοίοις φοβερὸν μὴ ᾖ, μηδὲ τοῖς ἥττοσι καὶ ὧν κρείττους οἴονται εἶναι·

1383a30_2 İnsanlar kendilerini, ya bizzat yendikleri kimselerden ya da yendikleri kimselerin dengi veya onlardan güçlü olanlardan üstün sayarlar. Bir de, üstünlüğü insanı korkutucu kılan şeylere daha çok ve daha büyük ölçüde sahip olduklarını düşünüyorlarsa yürekli olurlar;

1383a30_2

οἴονται δὲ ὧν κεκρατήκασιν ἢ αὐτῶν ἢ τῶν κρειττόνων ἢ τῶν ὁμοίων. καὶ ἂν ὑπάρχειν αὑτοῖς οἴωνται πλείω καὶ μείζω, οἷς ὑπερέχοντες φοβεροί εἰσιν·

1383b bunlar da para bolluğu; beden, dost, toprak ve savaş hazırlıkları bakımından güçtür, ya bunların hepsi ya da en önemlileri. Kimseye ya da pek çok kimseye haksızlık etmemişlerse ya da korktukları kimselere haksızlık etmemişlerse de yürekli olurlar;

1383b

ταῦτα δέ ἐστι πλῆθος χρημάτων καὶ ἰσχὺς σωμάτων καὶ φίλων καὶ χώρας καὶ τῶν πρὸς πόλεμον παρασκευῶν, ἢ πασῶν ἢ τῶν μεγίστων. καὶ ἐὰν μὴ ἠδικηκότες ὦσιν μηδένα ἢ μὴ πολλοὺς ἢ μὴ τούτους παρʼ ὧν φοβοῦνται,

1383b1genel olarak tanrılarla araları iyiyse de, hem başka bakımlardan hem de işaretlerden ve kehanetlerden gelen haberler bakımından. Çünkü öfke yüreklilik verir; haksızlık etmeyip haksızlığa uğramak öfke doğurur; ilahî olanın da haksızlığa uğrayanlara yardım ettiği kabul edilir.

1383b1

καὶ ὅλως ἂν τὰ πρὸς τοὺς θεοὺς αὐτοῖς καλῶς ἔχῃ, τά τε ἄλλα καὶ τὰ ἀπὸ σημείων καὶ λογίων· θαρραλέον γὰρ ἡ ὀργή, τὸ δὲ μὴ ἀδικεῖν ἀλλʼ ἀδικεῖσθαι ὀργῆς ποιητικόν, τὸ δὲ θεῖον ὑπολαμβάνεται βοηθεῖν τοῖς ἀδικουμένοις.

1383b5Bir işe girişirken ya başlarına hiçbir şey gelmeyeceğini ya da başaracaklarını düşündüklerinde de yürekli olurlar. Korkutucu ve yüreklilik veren şeyler hakkında söyleyeceklerimiz bunlar.

1383b5

καὶ ὅταν ἐπιχειροῦντες ἢ μηδὲν ἂν παθεῖν [μηδὲ πείσεσθαι] ἢ κατορθώσειν οἴωνται. καὶ περὶ μὲν τῶν φοβερῶν καὶ θαρραλέων εἴρηται.

1383b106. Bölüm

İnsanların hangi şeylerden utandıkları ve utanmadıkları, kimin karşısında ve hangi hâldeyken utandıkları şunlardan anlaşılacaktır.

1383b10

ποῖα δʼ αἰσχύνονται καὶ ἀναισχυντοῦσιν, καὶ πρὸς τίνας καὶ πῶς ἔχοντες, ἐκ τῶνδε δῆλον.

1383b10_2Utanç, şimdiki, geçmiş ya da gelecek, insana kötü ad getirecek gibi görünen kötülüklere dair bir tür acı ya da sarsıntı olsun; utanmazlık ise aynı şeylere karşı bir tür umursamazlık ve duyarsızlık.

1383b10_2

ἔστω δὴ αἰσχύνη λύπη τις ἢ ταραχὴ περὶ τὰ εἰς ἀδοξίαν φαινόμενα φέρειν τῶν κακῶν, ἢ παρόντων ἢ γεγονότων ἢ μελλόντων, ἡ δʼ ἀναισχυντία ὀλιγωρία τις καὶ ἀπάθεια περὶ τὰ αὐτὰ ταῦτα.

1383b15Utanç tarif ettiğimiz şeyse, insan zorunlu olarak, kendisine ya da önemsediği kimselere ayıp görünen kötülüklerden utanır. Bunlar kötü huydan doğan işlerdir: örneğin kalkanını atmak ya da kaçmak, çünkü korkaklıktan doğar; emaneti inkâr edip geri vermemek [ya da haksızlık etmek], çünkü haksızlıktan doğar.

1383b15

εἰ δή ἐστιν αἰσχύνη ἡ ὁρισθεῖσα, ἀνάγκη αἰσχύνεσθαι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις τῶν κακῶν ὅσα αἰσχρὰ δοκεῖ εἶναι ἢ αὐτῷ ἢ ὧν φροντίζει· τοιαῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα ἀπὸ κακίας ἔργα ἐστίν, οἷον τὸ ἀποβαλεῖν ἀσπίδα ἢ φυγεῖν· ἀπὸ δειλίας γάρ. καὶ τὸ ἀποστερῆσαι παρακαταθήκην [ἢ ἀδικῆσαι]· ἀπὸ ἀδικίας γάρ.

1383b20Uygun olmayan kimselerle, uygun olmayan yerde ya da uygun olmayan zamanda cinsel ilişkiye girmek, çünkü şehvet düşkünlüğünden doğar.

1383b20

καὶ τὸ συγγενέσθαι αἷς οὐ δεῖ ἢ οὗ οὐ δεῖ ἢ ὅτε οὐ δεῖ· ἀπὸ ἀκολασίας γάρ.

1383b20_2Küçük ya da ayıp şeylerden veya kendini savunamayanlardan, örneğin yoksullardan ya da ölülerden kazanç sağlamak —“ölüden bile koparmak” sözü de buradan gelir—, çünkü pis kazanç hırsından ve cimrilikten doğar.

1383b20_2

καὶ τὸ κερδαίνειν ἀπὸ μικρῶν ἢ αἰσχρῶν ἢ ἀπὸ ἀδυνάτων, οἷον πενήτων ἢ τεθνεώτων, ὅθεν καὶ ἡ παροιμία τὸ ἀπὸ νεκροῦ φέρειν· ἀπὸ αἰσχροκερδείας γὰρ καὶ ἀνελευθερίας.

1383b25Gücü yettiği hâlde parayla yardım etmemek ya da daha az yardım etmek; kendinden daha az varlıklı olanlardan yardım almak;

1383b25

καὶ τὸ μὴ βοηθεῖν, δυνάμενον, εἰς χρήματα, ἢ ἧττον βοηθεῖν. καὶ τὸ βοηθεῖσθαι παρὰ τῶν ἧττον εὐπόρων,

1383b25_2dileniyormuş gibi görüneceği bir anda borç istemek, alacağını isteyeceği yerde dilenmek, dileneceği yerde alacağını istemek; bir şeyi, onu istiyormuş gibi görünecek şekilde övmek; eli boş çevrildiği hâlde istemeyi sürdürmek: bütün bunlar cimriliğin işaretleridir.

1383b25_2

καὶ δανείζεσθαι ὅτε δόξει αἰτεῖν, καὶ αἰτεῖν ὅτε ἀπαιτεῖν, καὶ ἀπαιτεῖν ὅτε αἰτεῖν, καὶ ἐπαινεῖν ἃ δόξει αἰτεῖν, καὶ τὸ ἀποτετυχηκότα μηδὲν ἧττον· πάντα γὰρ ἀνελευθερίας ταῦτα σημεῖα,

1383b30Birini yüzüne karşı övmek, iyi yanlarını aşırı övüp kötü yanlarını örtbas etmek, acı çeken birinin yanında onun acısını abartarak paylaşmak ve bunlar gibi şeylerin hepsi de ayıptır, çünkü dalkavukluğun işaretleridir.

1383b30

τὸ δʼ ἐπαινεῖν παρόντας κολακείας, καὶ τὸ τἀγαθὰ μὲν ὑπερεπαινεῖν τὰ δὲ φαῦλα συναλείφειν, καὶ τὸ ὑπεραλγεῖν ἀλγοῦντι παρόντα, καὶ τἆλλα πάντα ὅσα τοιαῦτα· κολακείας γὰρ σημεῖα.

1383b30_2Yaşlıların, nazlı büyümüşlerin, daha yüksek mevkidekilerin ya da genel olarak daha güçsüz olanların katlandığı zahmetlere

1383b30_2

καὶ τὸ μὴ ὑπομένειν πόνους οὓς οἱ πρεσβύτεροι

1384a katlanmamak da öyledir, çünkü bunların hepsi yumuşaklığın işaretleridir.

1384a

ἢ τρυφῶντες ἢ ἐν ἐξουσίᾳ μᾶλλον ὄντες ἢ ὅλως οἱ ἀδυνατώτεροι· πάντα γὰρ μαλακίας σημεῖα.

1384a1Başkasından iyilik görmek, hem de sık sık görmek, yaptığı iyiliği başa kakmak da öyledir, çünkü bunların hepsi gönül küçüklüğünün ve aşağılığın işaretleridir.

1384a1

καὶ τὸ ὑφʼ ἑτέρου εὖ πάσχειν, καὶ τὸ πολλάκις, καὶ ὃ εὖ ἐποίησεν ὀνειδίζειν· μικροψυχίας γὰρ πάντα καὶ ταπεινότητος σημεῖα.

1384a1_2Hep kendinden söz etmek, büyük iddialarda bulunmak ve başkasının yaptığını kendine mal etmek de öyledir, çünkü bunlar böbürlenmedendir. Huyun öteki kusurlarının her birinden doğan işler, bunların işaretleri ve onlara benzeyen şeyler de aynı şekilde utanç verir, çünkü ayıp ve utanmazcadır.

1384a1_2

καὶ τὸ περὶ αὑτοῦ πάντα λέγειν καὶ ἐπαγγέλλεσθαι, καὶ τὸ τἀλλότρια αὑτοῦ φάσκειν· ἀλαζονείας γάρ. ὁμοίως δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἑκάστης τῶν τοῦ ἤθους κακιῶν τὰ ἔργα καὶ τὰ σημεῖα καὶ τὰ ὅμοια· αἰσχρὰ γὰρ καὶ ἀναίσχυντα.

1384a5Bunlara ek olarak, herkesin ya da bütün dengi olanların ya da çoğunun pay aldığı güzel şeylerden pay almamak da ayıptır —dengi derken aynı milletten olanları, vatandaşları, yaşıtları, akrabaları, kısacası eşit konumdakileri kastediyorum—; örneğin onlar kadar terbiye görmemiş olmak ayıptır, öteki şeylerde de durum aynıdır. Bütün bunlar, kişinin kendi kusuru yüzünden olduğu görünürse daha da ayıptır; çünkü kişi geçmişteki, şimdiki ya da gelecekteki durumunun sebebi kendisiyse, bu daha çok kötü huydan geliyor demektir.

1384a5

καὶ ἐπὶ τούτοις τὸ τῶν καλῶν ὧν πάντες μετέχουσιν, ἢ οἱ ὅμοιοι πάντες ἢ οἱ πλεῖστοι, μὴ μετέχειν—ὁμοίους δὲ λέγω ὁμοεθνεῖς, πολίτας, ἡλικιώτας, συγγενεῖς, ὅλως τοὺς ἐξ ἴσου—αἰσχρὸν γὰρ ἤδη τὸ μὴ μετέχειν οἷον παιδεύσεως ἐπὶ τοσοῦτον, καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. πάντα δὲ ταῦτα μᾶλλον, ἂν διʼ ἑαυτὸν φαίνηται· οὕτω γὰρ ἤδη ἀπὸ κακίας μᾶλλον, ἂν αὐτὸς ᾖ αἴτιος τῶν ὑπαρξάντων ἢ ὑπαρχόντων ἢ μελλόντων.

1384a15İnsanlar, ister başlarına geliyor, ister gelmiş, ister gelecek olsun, itibarsızlığa ve ayıplanmaya yol açan şeylere uğramaktan utanırlar. Bunlar da insanı bedeniyle ya da ayıp işlerle hizmet etmeye götüren şeylerdir; hakarete uğramak da bunlardandır. Bunlardan şehvet düşkünlüğüyle ilgili olanlar ister isteyerek ister istemeyerek olsun utanç verir; zorla yapılanlar ise istemeyerek katlanıldığında bile utanç verir, çünkü bunlara katlanmak ve kendini savunmamak erkeklikten yoksunluktan ya da korkaklıktan gelir.

İnsanların utandıkları şeyler, işte bunlar ve bunlar gibi olanlardır.

1384a15

πάσχοντες δὲ ἢ πεπονθότες ἢ πεισόμενοι τὰ τοιαῦτα αἰσχύνονται ὅσα εἰς ἀτιμίαν φέρει καὶ ὀνείδη· ταῦτα δʼ ἐστὶ τὰ εἰς ὑπηρετήσεις ἢ σώματος ἢ ἔργων αἰσχρῶν, ὧν ἐστιν τὸ ὑβρίζεσθαι. καὶ τὰ μὲν εἰς ἀκολασίαν καὶ ἑκόντα καὶ ἄκοντα, τὰ δʼ εἰς βίαν ἄκοντα· ἀπὸ ἀνανδρίας γὰρ ἢ δειλίας ἡ ὑπομονὴ καὶ τὸ μὴ ἀμύνεσθαι. ἃ μὲν οὖν αἰσχύνονται, ταῦτʼ ἐστὶ καὶ τὰ τοιαῦτα·

1384a20Utanç, kötü ada dair bir tasavvur olduğuna, hem de bunun doğuracağı sonuçlar yüzünden değil, bizzat kötü adın kendisi yüzünden duyulduğuna, kimse de hakkındaki kanaati, o kanaati taşıyanlar dışında bir sebeple önemsemediğine göre, insan zorunlu olarak itibar ettiği kimselerin karşısında utanır.

1384a20

ἐπεὶ δὲ περὶ ἀδοξίας φαντασία ἐστὶν ἡ αἰσχύνη, καὶ ταύτης αὐτῆς χάριν ἀλλὰ μὴ τῶν ἀποβαινόντων, οὐδεὶς δὲ τῆς δόξης φροντίζει ἀλλʼ ἢ διὰ τοὺς δοξάζοντας, ἀνάγκη τούτους αἰσχύνεσθαι ὧν λόγον ἔχει·

1384a25İnsan şunlara itibar eder: kendisine hayranlık duyanlara, kendisinin hayranlık duyduklarına, hayranlığını kazanmak istediklerine, rekabet ettiklerine ve kanaatlerini küçümsemediklerine.

1384a25

λόγον δὲ ἔχει τῶν θαυμαζόντων, καὶ οὓς θαυμάζει, καὶ ὑφʼ ὧν βούλεται θαυμάζεσθαι, καὶ πρὸς οὓς φιλοτιμεῖται, καὶ ὧν μὴ καταφρονεῖ τῆς δόξης·

1384a25_2İnsanlar, itibar gören iyi şeylerden birine sahip olanların hayranlığını kazanmak ister ve onlara hayranlık duyarlar; bir de ellerinde tuttukları bir şeye kendilerinin çok ihtiyaç duyduğu kimselerin hayranlığını; âşıkların durumu böyledir.

1384a25_2

θαυμάζεσθαι μὲν οὖν βούλονται ὑπὸ τούτων καὶ θαυμάζουσι τούτους ὅσοι τι ἔχουσιν ἀγαθὸν τῶν τιμίων, ἢ παρʼ ὧν τυγχάνουσιν δεόμενοι σφόδρα τινὸς ὧν ἐκεῖνοι κύριοι, οἷον οἱ ἐρῶντες·

1384a30Rekabet ise dengi olanlarla yapılır. Basiretli insanların kanaatlerini de doğruyu söylüyorlar diye önemserler; yaşlılar ve terbiye görmüşler böyledir.

1384a30

φιλοτιμοῦνται δὲ πρὸς τοὺς ὁμοίους· φροντίζουσι δʼ ὡς ἀληθευόντων τῶν φρονίμων, τοιοῦτοι δʼ οἵ τε πρεσβύτεροι καὶ οἱ πεπαιδευμένοι.

1384a30_2Göz önünde olan ve açıkta yapılan şeylerden de daha çok utanırlar (“hayâ gözdedir” sözü de buradan gelir). Bu yüzden her zaman yanlarında olacak kimselerden ve kendilerine dikkat edenlerden daha çok utanırlar,

1384a30_2

καὶ τὰ ἐν ὀφθαλμοῖς καὶ τὰ ἐν φανερῷ μᾶλλον (ὅθεν καὶ ἡ παροιμία τὸ ἐν ὀφθαλμοῖς εἶναι αἰδῶ)· διὰ τοῦτο τοὺς ἀεὶ παρεσομένους μᾶλλον αἰσχύνονται καὶ τοὺς προσέχοντας αὐτοῖς,

1384b çünkü her iki durumda da göz önündedirler.

1384b

διὰ τὸ ἐν ὀφθαλμοῖς ἀμφότερα.

1384b1Aynı kusurlarla suçlanamayacak olanlardan da utanırlar, çünkü bunların o işler hakkında tersini düşündükleri açıktır. Hata yapar görünenlere hoşgörü göstermeyenlerden de utanırlar; çünkü insanın kendi yaptığı şeyler yüzünden başkalarına kızmadığı söylenir, demek ki yapmadığı şeyler yüzünden kızdığı açıktır.

1384b1

καὶ τοὺς μὴ περὶ ταὐτὰ ἐνόχους· δῆλον γὰρ ὅτι τἀναντία δοκεῖ τούτοις. καὶ τοὺς μὴ συγγνωμονικοὺς τοῖς φαινομένοις ἁμαρτάνειν· ἃ γάρ τις αὐτὸς ποιεῖ, ταῦτα λέγεται τοῖς πέλας οὐ νεμεσᾶν, ὥστε ἃ μὴ ποιεῖ, δῆλον ὅτι νεμεσᾷ.

1384b5Bir şeyi pek çok kişiye yayacak olanlardan da utanırlar; çünkü hakkımızda kötü bir şey düşünüp de onu yaymamakla hiç düşünmemek arasında fark yoktur. Yaymaya hazır olanlar ise haksızlığa uğramış olanlardır, çünkü fırsat kollarlar; bir de dedikoducular, çünkü hata yapmayanları bile çekiştiriyorlarsa, hata yapanları hayli hayli çekiştirirler. Vaktini başkalarının hatalarıyla geçirenlerden de utanırlar, örneğin alaycılardan ve komedi şairlerinden; çünkü bunlar da bir bakıma dedikoducu ve yaycıdırlar. Karşılarında hiç başarısızlığa uğramadıkları kimselerden de utanırlar, çünkü onların gözünde hayranlık görür gibidirler. Bu yüzden kendilerinden ilk kez bir şey isteyenlerden de utanırlar, çünkü onların gözünde henüz itibar kaybetmemişlerdir. Böyleleri, dost olmayı yeni istemeye başlayanlardır (çünkü bunlar yalnız en iyi yanlarımızı görmüşlerdir; Euripides'in Syrakusalılara verdiği cevap bu yüzden yerindedir) ve eski tanıdıklardan hakkımızda kötü hiçbir şey bilmeyenlerdir.

1384b5

καὶ τοὺς ἐξαγγελτικοὺς πολλοῖς· οὐδὲν γὰρ διαφέρει μὴ δοκεῖν ἢ μὴ ἐξαγγέλλειν· ἐξαγγελτικοὶ δὲ οἵ τε ἠδικημένοι, διὰ τὸ παρατηρεῖν, καὶ οἱ κακολόγοι· εἴπερ γὰρ καὶ τοὺς μὴ ἁμαρτάνοντας, ἔτι μᾶλλον τοὺς ἁμαρτάνοντας. καὶ οἷς ἡ διατριβὴ ἐπὶ ταῖς τῶν πέλας ἁμαρτίαις, οἷον χλευασταῖς καὶ κωμῳδοποιοῖς· κακολόγοι γάρ πως οὗτοι καὶ ἐξαγγελτικοί. καὶ ἐν οἷς μηδὲν ἀποτετυχήκασιν· ὥσπερ γὰρ θαυμαζόμενοι διάκεινται· διὸ καὶ τοὺς πρῶτον δεηθέντας τι αἰσχύνονται ὡς οὐδέν πω ἠδοξηκότες ἐν αὐτοῖς· τοιοῦτοι δὲ οἱ ἄρτι βουλόμενοι φίλοι εἶναι (τὰ γὰρ βέλτιστα τεθέανται· διὸ εὖ ἔχει ἡ τοῦ Εὐριπίδου ἀπόκρισις πρὸς τοὺς Συρακοσίους), καὶ τῶν πάλαι γνωρίμων οἱ μηδὲν συνειδότες.

1384b15İnsanlar yalnız saydığımız utanç verici şeylerin kendilerinden değil, işaretlerinden de utanırlar; örneğin yalnız sevişirken değil, bunun işaretlerinden de; yalnız ayıp şeyler yaparken değil,

1384b15

αἰσχύνονται δὲ οὐ μόνον αὐτὰ τὰ ῥηθέντα αἰσχυντηλὰ ἀλλὰ καὶ τὰ σημεῖα, οἷον οὐ μόνον ἀφροδισιάζοντες ἀλλὰ καὶ τὰ σημεῖα αὐτοῦ, καὶ οὐ μόνον ποιοῦντες

1384b15_2 onları söylerken de. Aynı şekilde yalnız saydığımız kimselerden değil, onlara durumu bildirecek olanlardan da utanırlar, örneğin onların hizmetkârlarından ve dostlarından.

1384b15_2

τὰ αἰσχρά, ἀλλὰ καὶ λέγοντες. ὁμοίως δὲ οὐ τοὺς εἰρημένους μόνον αἰσχύνονται, ἀλλὰ καὶ τοὺς δηλώσοντας αὐτοῖς, οἷον θεράποντας καὶ φίλους τούτων.

1384b20Genel olarak insanlar, kanaatlerini doğruluk bakımından hiç ciddiye almadıkları kimselerden utanmazlar (kimse küçük çocuklardan ve hayvanlardan utanmaz); tanıdıklarından ve tanımadıklarından da aynı şeyler için utanmazlar: tanıdıklarının karşısında gerçekten ayıp görünen şeylerden, uzaktakilerin karşısında ise âdete göre ayıp sayılan şeylerden utanırlar.

1384b20

ὅλως δὲ οὐκ αἰσχύνονται οὔθʼ ὧν πολὺ καταφρονοῦσι τῆς δόξης τοῦ ἀληθεύειν (οὐδεὶς γὰρ παιδία καὶ θηρία αἰσχύνεται), οὔτε ταὐτὰ τοὺς γνωρίμους καὶ τοὺς ἀγνῶτας, ἀλλὰ τοὺς μὲν γνωρίμους τὰ πρὸς ἀλήθειαν δοκοῦντα τοὺς δʼ ἄπωθεν τὰ πρὸς τὸν νόμον.

1384b25Kendileri ise şu hâlde utanırlar: önce, karşılarında, utandıklarını söylediğimiz türden kimseler varsa. Bunlar da hayranlık duyulanlar, hayranlık duyanlar, hayranlığını kazanmak istedikleri kimseler ya da kötü ad aldıklarında karşılanmayacak bir ihtiyaç için kendilerinin muhtaç olduğu kimselerdi. Bu kimseler ya onları görüyordur (nitekim Kydias, Samos'a toprak dağıtılarak yerleşim kurulması hakkında halka konuşurken Atinalılardan, Yunanların çepeçevre etraflarını sardığını, alacakları kararı yalnız duymakla kalmayıp göreceklerini düşünmelerini istemişti), ya böyleleri yakınlardadır ya da olanı öğreneceklerdir. Bu yüzden insanlar talihsizliğe uğradıklarında, bir zamanlar kendilerine gıpta etmiş olanlar tarafından görülmek istemezler;

1384b25

αὐτοὶ δὲ ὧδε διακείμενοι αἰσχυνθεῖεν ἄν, πρῶτον μὲν εἰ ὑπάρχοιεν πρὸς αὐτοὺς ἔχοντες οὕτως τινὲς οἵους ἔφαμεν εἶναι οὓς αἰσχύνονται. ἦσαν δʼ οὗτοι ἢ ⟨οἱ⟩ θαυμαζόμενοι ἢ θαυμάζοντες ἢ ὑφʼ ὧν βούλονται θαυμάζεσθαι, ἢ ὧν δέονταί τινα χρείαν ἧς μὴ τεύξονται ἄδοξοι ὄντες, καὶ οὗτοι ἢ ὁρῶντες (ὥσπερ Κυδίας περὶ τῆς Σάμου κληρουχίας ἐδημηγόρησεν· ἠξίου γὰρ ὑπολαβεῖν τοὺς Ἀθηναίους περιεστάναι κύκλῳ τοὺς Ἕλληνας, ὡς ὁρῶντας καὶ μὴ μόνον ἀκουσομένους ἃ ἂν ψηφίσωνται), ἢ ἂν πλησίον ὦσιν οἱ τοιοῦτοι, ἢ μέλλωσιν αἰσθήσεσθαι· διὸ καὶ ὁρᾶσθαι ἀτυχοῦντες ὑπὸ τῶν ζηλούντων ποτὲ οὐ βούλονται·

1385a çünkü gıpta edenler hayranlık duyanlardır.

1385a

θαυμασταὶ γὰρ οἱ ζηλωταί.

1385a1Kendilerinin, atalarının ya da kendileriyle yakınlık bağı bulunan başka birilerinin yüz kızartıcı işleri ve durumları söz konusu olduğunda da utanırlar; genel olarak da, adına utandıkları kimseler söz konusu olduğunda. Bunlar, sözünü ettiğimiz kimseler, kendileriyle ilişkilendirilenler, öğretmenliğini ya da danışmanlığını yaptıkları kimseler ya da rekabet ettikleri başka dengi kimselerdir;

1385a1

καὶ ὅταν ἔχωσιν ἃ καταισχύνουσιν ἔργα καὶ πράγματα ἢ αὑτῶν ἢ προγόνων ἢ ἄλλων τινῶν πρὸς οὓς ὑπάρχει αὐτοῖς ἀγχιστεία τις. καὶ ὅλως ὑπὲρ ὧν αἰσχύνονται αὐτοί· εἰσὶ δʼ οὗτοι οἱ εἰρημένοι καὶ οἱ εἰς αὐτοὺς ἀναφερόμενοι, ἢ ὧν διδάσκαλοι ἢ σύμβουλοι γεγόνασιν, ἢ ἐὰν ὦσιν ἕτεροι ὅμοιοι πρὸς οὓς φιλοτιμοῦνται·

1385a5çünkü böyleleri yüzünden duydukları utançla pek çok şeyi yapar ya da yapmazlar.

1385a5

πολλὰ γὰρ αἰσχυνόμενοι διὰ τοὺς τοιούτους καὶ ποιοῦσι καὶ οὐ ποιοῦσιν.

1385a5_2Görülecekleri ve işlediklerini bilenlerin arasında açıkta dolaşacakları zaman da daha çok utanırlar. Şair Antiphon'un sözü de buradan gelir: Dionysios'un emriyle idam edilmek üzereyken, kendisiyle birlikte ölecek olanların şehrin kapısından geçerken yüzlerini örttüklerini görünce, “Neden yüzünüzü örtüyorsunuz?” demiş, “Yoksa yarın bunlardan biri sizi görecek diye mi?”

Utanç hakkında söyleyeceklerimiz bunlar; utanmazlık hakkında söylenecekleri ise zıtlarından kolayca bulacağımız açıktır.

1385a5_2

καὶ μέλλοντες ὁρᾶσθαι καὶ ἐν φανερῷ ἀναστρέφεσθαι τοῖς συνειδόσιν αἰσχυντηλοὶ μᾶλλον εἰσίν· ὅθεν καὶ Ἀντιφῶν ὁ ποιητής, μέλλων ἀποτυμπανίζεσθαι ὑπὸ Διονυσίου, εἶπεν, ἰδὼν τοὺς συναποθνῄσκειν μέλλοντας ἐγκαλυπτομένους ὡς ᾔεσαν διὰ τῶν πυλῶν, τί ἐγκαλύπτεσθε; ἔφη· ἦ μὴ αὔριόν τις ὑμᾶς ἴδῃ τούτων; περὶ μὲν οὖν αἰσχύνης ταῦτα· περὶ δὲ ἀναισχυντίας δῆλον ὡς ἐκ τῶν ἐναντίων εὐπορήσομεν.

1385a157. Bölüm

İnsanların kime karşı, hangi şeylerde ve kendileri hangi hâldeyken lütufkâr olduklarını, lütfu tarif ettiğimizde açık olacaktır.

1385a15

τίσιν δὲ χάριν ἔχουσι καὶ ἐπὶ τίσιν καὶ πῶς αὐτοὶ ἔχοντες, ὁρισαμένοις τὴν χάριν δῆλον ἔσται.

1385a15_2Lütuf (χάρις) —birinin “lütufkâr” olduğu söylendiğinde kastedilen anlamda— ihtiyaç içindeki birine, bir karşılık beklemeden, yardım edenin kendisine bir şey sağlamak için değil, onun iyiliği için yapılan yardım olsun. Lütuf, ihtiyaç içindeki kişi çok muhtaçsa, ihtiyaç büyük ve zor şeylerle ilgiliyse, yardım böyle zor anlarda yapılıyorsa, ya da yardım eden onu tek başına, ilk olarak veya herkesten çok yapıyorsa büyük olur.

1385a15_2

ἔστω δὴ χάρις, καθʼ ἣν ὁ ἔχων λέγεται χάριν ἔχειν, ὑπουργία τῷ δεομένῳ μὴ ἀντί τινος, μηδʼ ἵνα τι αὐτῷ τῷ ὑπουργοῦντι ἀλλʼ ἵνα τι ἐκείνῳ· μεγάλη δὲ ἂν ᾖ σφόδρα δεόμενος, ἢ μεγάλων καὶ χαλεπῶν, ἢ ἐν καιροῖς τοιούτοις, ἢ μόνος ἢ πρῶτος ἢ μάλιστα.

1385a20İhtiyaçlar isteklerdir; bunlardan da en çok, karşılanmadığında acı verenler. Arzular da böyledir, örneğin aşk; bedenin sıkıntılarında ve tehlikelerde duyulan istekler de öyledir, çünkü tehlikedeki insan da acı çeken insan da arzu duyar. Bu yüzden yoksulluk ya da sürgün içindeki birinin yanında duranlar, yaptıkları yardım küçük olsa bile, ihtiyacın büyüklüğü ve anın önemi yüzünden lütufta bulunmuş sayılırlar; Lykeion'da hasırı veren adam gibi.

1385a20

δεήσεις δέ εἰσιν αἱ ὀρέξεις, καὶ τούτων μάλιστα αἱ μετὰ λύπης τοῦ μὴ γιγνομένου. τοιαῦται δὲ αἱ ἐπιθυμίαι, οἷον ἔρως, καὶ αἱ ἐν ταῖς τοῦ σώματος κακώσεσιν καὶ ἐν κινδύνοις· καὶ γὰρ ὁ κινδυνεύων ἐπιθυμεῖ καὶ ὁ λυπούμενος· διὸ οἱ ἐν πενίᾳ παριστάμενοι καὶ φυγαῖς, κἂν μικρὰ ὑπηρετήσωσιν, διὰ τὸ μέγεθος τῆς δεήσεως καὶ τὸν καιρὸν κεχαρισμένοι, οἷον ὁ ἐν Λυκείῳ τὸν φορμὸν δούς.

1385a25Öyleyse yardım, mümkünse tam da bu ihtiyaçlara, değilse onlara eşit ya da onlardan büyük ihtiyaçlara yönelik olmalıdır.

1385a25

ἀνάγκη οὖν μάλιστα μὲν εἰς ταὐτὰ ἔχειν τὴν ὑπουργίαν, εἰ δὲ μή, εἰς ἴσα ἢ μείζω·

1385a25_2Lütfun kimlere ve hangi şeylerde gösterildiği, insanların da hangi hâlde olduğu açık olduğuna göre, bunlardan hareketle hazırlık yapmak gerektiği de açıktır: bir tarafın böyle bir acı ve ihtiyaç içinde olduğunu ya da olmuş olduğunu, öbür tarafın da böyle bir sıkıntıda böyle bir yardımda bulunduğunu ya da bulunmakta olduğunu göstermek gerekir. Lütfu hangi yoldan inkâr etmenin ve insanları lütufkâr değilmiş gibi göstermenin mümkün olduğu da açıktır:

1385a25_2

ὥστε ἐπεὶ φανερὸν καὶ οἷς καὶ ἐφʼ οἷς γίγνεται χάρις καὶ πῶς ἔχουσι, δῆλον ὅτι ἐκ τούτων παρασκευαστέον, τοὺς μὲν δεικνύντας ἢ ὄντας ἢ γεγενημένους ἐν τοιαύτῃ λύπῃ καὶ δεήσει, τοὺς δὲ ὑπηρετηκότας ἐν τοιαύτῃ χρείᾳ τοιοῦτόν τι ἢ ὑπηρετοῦντας. φανερὸν δὲ καὶ ὅθεν ἀφαιρεῖσθαι ἐνδέχεται τὴν χάριν καὶ ποιεῖν ἀχαρίστους·

1385b ya yardımı kendi çıkarları için yaptıklarını ya da yapmış olduklarını söyleyerek (böylesi lütuf değildi), ya bunun tesadüfen öyle denk geldiğini ya da buna zorlandıklarını söyleyerek, ya da, bilerek veya bilmeyerek, vermediklerini, geri ödediklerini söyleyerek; çünkü her iki durumda da bir karşılık söz konusudur, dolayısıyla bu yoldan da lütuf olmaz.

1385b

ἢ γὰρ ὅτι αὑτῶν ἕνεκα ὑπηρετοῦσιν ἢ ὑπηρέτησαν (τοῦτο δʼ οὐκ ἦν χάρις), ἢ ὅτι ἀπὸ τύχης συνέπεσεν ἢ συνηναγκάσθησαν, ἢ ὅτι ἀπέδωκαν ἀλλʼ οὐκ ἔδωκαν, εἴτε εἰδότες εἴτε μή· ἀμφοτέρως γὰρ τὸ ἀντί τινος, ὥστε οὐδʼ οὕτως ἂν εἴη χάρις.

1385b5Bütün kategoriler bakımından da incelemek gerekir; çünkü lütuf ya şu şey olduğu için, ya bu kadar, ya böyle, ya o zaman ya da o yerde yapıldığı için lütuftur. [Lütuf olmadığının] işaretleri şunlardır: daha küçük bir yardımı bile yapmamış olmaları; düşmanlara da aynı, eşit ya da daha büyük yardımlarda bulunmuş olmaları, çünkü bunları da bizim için yapmadıkları açıktır; ya da bir kimsenin, değersiz olduğunu bildiği şeylerle yardım etmesi, çünkü kimse değersiz şeylere ihtiyacı olduğunu kabul etmez.

1385b5

καὶ περὶ ἁπάσας τὰς κατηγορίας σκεπτέον· ἡ γὰρ χάρις ἐστὶν ἢ ὅτι τοδὶ ἢ τοσόνδε ἢ τοιόνδε ἢ πότε ἢ ποῦ. σημεῖον δὲ εἰ ἔλαττον μὴ ὑπηρέτησαν, καὶ εἰ τοῖς ἐχθροῖς ἢ ταὐτὰ ἢ ἴσα ἢ μείζω· δῆλον γὰρ ὅτι οὐδὲ ταῦτα ἡμῶν ἕνεκα. ἢ εἰ φαῦλα εἰδώς· οὐδεὶς γὰρ ὁμολογεῖ δεῖσθαι φαύλων.

1385b108. Bölüm

Lütfetmek ve lütufkâr olmamak hakkında söyleyeceklerimiz bunlar. Şimdi de hangi şeylerin merhamet uyandırdığını, insanların kime merhamet ettiğini ve kendileri hangi hâldeyken merhamet ettiklerini söyleyelim.

1385b10

καὶ περὶ μὲν τοῦ χαρίζεσθαι καὶ ἀχαριστεῖν εἴρηται· ποῖα δʼ ἐλεεινὰ καὶ τίνας ἐλεοῦσι, καὶ πῶς αὐτοὶ ἔχοντες, λέγωμεν.

1385b10_2Merhamet, yıkıcı ya da acı verici bir kötülüğün buna layık olmayan birinin başına geldiğini görmekten duyulan bir tür acı olsun; öyle bir kötülük ki insan, onun kendi başına ya da yakınlarından birinin başına da gelebileceğini bekleyebilir, hem de bu kötülük yakında görünüyorsa. Çünkü merhamet edecek kişinin, kendisinin ya da yakınlarından birinin başına bir kötülük gelebileceğini düşünecek durumda olması gerektiği açıktır; hem de tarifte söylenen türden ya da ona benzer veya yakın bir kötülüğün.

1385b10_2

ἔστω δὴ ἔλεος λύπη τις ἐπὶ φαινομένῳ κακῷ φθαρτικῷ ἢ λυπηρῷ τοῦ ἀναξίου τυγχάνειν, ὃ κἂν αὐτὸς προσδοκήσειεν ἂν παθεῖν ἢ τῶν αὑτοῦ τινα, καὶ τοῦτο ὅταν πλησίον φαίνηται· δῆλον γὰρ ὅτι ἀνάγκη τὸν μέλλοντα ἐλεήσειν ὑπάρχειν τοιοῦτον οἷον οἴεσθαι παθεῖν ἄν τι κακὸν ἢ αὐτὸν ἢ τῶν αὑτοῦ τινα, καὶ τοιοῦτο κακὸν οἷον εἴρηται ἐν τῷ ὅρῳ ἢ ὅμοιον ἢ παραπλήσιον·

1385b15Bu yüzden ne büsbütün mahvolmuş olanlar merhamet eder (artık başlarına bir şey gelebileceğini düşünmezler, çünkü gelecek olan zaten gelmiştir), ne de kendilerini son derece mesut sananlar; bunlar merhamet etmek yerine küstahlık ederler. Çünkü bütün iyi şeylere sahip olduklarını düşünüyorlarsa, başlarına hiçbir kötülük gelemeyeceğini de düşündükleri açıktır; zira bu da iyi şeylerden biridir.

1385b15

διὸ οὔτε οἱ παντελῶς ἀπολωλότες ἐλεοῦσιν (οὐδὲν γὰρ ἂν ἔτι παθεῖν οἴονται· πεπόνθασι γάρ), οὔτε οἱ ὑπερευδαιμονεῖν οἰόμενοι, ἀλλʼ ὑβρίζουσιν· εἰ γὰρ ἅπαντα οἴονται ὑπάρχειν τἀγαθά, δῆλον ὅτι καὶ τὸ μὴ ἐνδέχεσθαι παθεῖν μηδὲν κακόν· καὶ γὰρ τοῦτο τῶν ἀγαθῶν.

1385b20Başlarına bir şey gelebileceğini düşünecek türden olanlar şunlardır: daha önce başlarına gelmiş ve atlatmış olanlar; hem basiretleri hem de tecrübeleri yüzünden yaşlılar; zayıflar; yaradılışça daha korkak olanlar; terbiye görmüş olanlar, çünkü hesaplarını iyi yaparlar.

1385b20

εἰσὶ δὲ τοιοῦτοι οἷοι νομίζειν παθεῖν ἄν, οἵ τε πεπονθότες ἤδη καὶ διαπεφευγότες, καὶ οἱ πρεσβύτεροι καὶ διὰ τὸ φρονεῖν καὶ διʼ ἐμπειρίαν, καὶ οἱ ἀσθενεῖς, καὶ οἱ δειλότεροι μᾶλλον, καὶ οἱ πεπαιδευμένοι· εὐλόγιστοι γάρ.

1385b25Anne babası, çocukları ya da karısı olanlar da öyledir; çünkü bunlar hem kendilerinden bir parçadır hem de söz konusu kötülüklere uğrayabilecek kimselerdir.

1385b25

καὶ οἷς ὑπάρχουσι γονεῖς ἢ τέκνα ἢ γυναῖκες· αὐτοῦ τε γὰρ ταῦτα, καὶ οἷα παθεῖν τὰ εἰρημένα.

1385b25_2Ne öfke ya da yüreklilik gibi cesarete yakın bir duygunun içinde olanlar (çünkü bu duygular geleceği hesaba katmaz), ne de küstahça bir hâl içinde olanlar (bunlar da başlarına bir şey gelebileceğini hesaba katmaz) merhamet eder; bu ikisinin arasında olanlar eder. Çok korkanlar da merhamet etmez, çünkü dehşete düşmüş olan kendi duygusuyla meşguldür.

1385b25_2

καὶ οἱ μήτε ἐν ἀνδρείας πάθει ὄντες, οἷον ἐν ὀργῇ ἢ θάρρει (ἀλόγιστα γὰρ τοῦ ἐσομένου ταῦτα), μήτε ἐν ὑβριστικῇ διαθέσει (καὶ γὰρ οὗτοι ἀλόγιστοι τοῦ πείσεσθαί τι), ἀλλʼ οἱ μεταξὺ τούτων, μήτʼ αὖ φοβούμενοι σφόδρα· οὐ γὰρ ἐλεοῦσιν οἱ ἐκπεπληγμένοι, διὰ τὸ εἶναι πρὸς τῷ οἰκείῳ πάθει.

1385b30İyi insanların var olduğuna inananlar da merhamet eder; çünkü hiç kimsenin iyi olmadığını düşünen, herkesin kötülüğü hak ettiğini düşünecektir.

1385b30

κἂν οἴωνταί τινας εἶναι τῶν ἐπιεικῶν· ὁ γὰρ μηδένα οἰόμενος πάντας οἰήσεται ἀξίους εἶναι κακοῦ.

1386a Genel olarak insan, böyle şeylerin kendisinin ya da yakınlarından birinin başına geldiğini hatırlayacak, ya da kendisinin veya yakınlarından birinin başına gelebileceğini bekleyecek bir hâldeyken merhamet eder.

1386a

καὶ ὅλως δὴ ὅταν ἔχῃ οὕτως ὥστʼ ἀναμνησθῆναι τοιαῦτα συμβεβηκότα ἢ αὑτῷ ἤ ⟨τῳ⟩ τῶν αὑτοῦ, ἢ ἐλπίσαι γενέσθαι αὑτῷ ἤ τῳ τῶν αὑτοῦ.

1386a1İnsanların hangi hâldeyken merhamet ettikleri söylendi; neye merhamet ettikleri de tariften açıktır. Acı ve ızdırap veren şeylerden yıkıcı olanların hepsi, öldürücü olanların hepsi, bir de sebebi talih olan büyük kötülükler merhamet uyandırır.

1386a1

ὡς μὲν οὖν ἔχοντες ἐλεοῦσιν εἴρηται, ἃ δʼ ἐλεοῦσιν ἐκ τοῦ ὁρισμοῦ δῆλον· ὅσα τε γὰρ τῶν λυπηρῶν καὶ ὀδυνηρῶν φθαρτικά, πάντα ἐλεεινά, καὶ ὅσα ἀναιρετικά, καὶ ὅσων ἡ τύχη αἰτία κακῶν μέγεθος ἐχόντων.

1386a5Izdırap veren ve yıkıcı olanlar şunlardır: ölümler, bedene yapılan şiddet ve eziyetler, yaşlılık, hastalıklar, yiyecek yokluğu.

1386a5

ἔστι δὲ ὀδυνηρὰ μὲν καὶ φθαρτικὰ θάνατοι καὶ αἰκίαι σωμάτων καὶ κακώσεις καὶ γῆρας καὶ νόσοι καὶ τροφῆς ἔνδεια,

1386a5_2Sebebi talih olan kötülükler ise şunlardır: dostsuzluk, dost azlığı (bu yüzden dostlardan ve alışık olunan kimselerden koparılmak da merhamet uyandırır), çirkinlik, güçsüzlük, sakatlık; iyi bir şey beklenmesi gereken yerden kötü bir şey gelmesi;

1386a5_2

ὧν δʼ ἡ τύχη αἰτία κακῶν ἀφιλία, ὀλιγοφιλία (διὸ καὶ τὸ διασπᾶσθαι ἀπὸ φίλων καὶ συνήθων ἐλεεινόν), αἶσχος, ἀσθένεια, ἀναπηρία, καὶ τὸ ὅθεν προσῆκεν ἀγαθόν τι ὑπάρξαι κακόν τι συμβῆναι,

1386a10bunun sık sık olması; başına kötülük gelmiş birine iyi bir şeyin iş işten geçtikten sonra gelmesi, tıpkı kralın gönderdiği hediyelerin Diopeithes'e o öldükten sonra ulaşması gibi; hiçbir iyi şeyin olmaması ya da olduğunda tadının çıkarılamaması.

İnsanların merhamet ettiği şeyler, işte bunlar ve bunlar gibi olanlardır.

1386a10

καὶ τὸ πολλάκις τοιοῦτον, καὶ τὸ πεπονθότος γενέσθαι τι ἀγαθόν, οἷον Διοπείθει τὰ παρὰ βασιλέως τεθνεῶτι κατεπέμφθη, καὶ τὸ ἢ μηδὲν γεγενῆσθαι ἀγαθὸν ἢ γενομένων μὴ εἶναι ἀπόλαυσιν. ἐφʼ οἷς μὲν οὖν ἐλεοῦσι, ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν·

1386a15İnsanlar tanıdıklarına merhamet ederler, yeter ki bunlar akrabalık bakımından kendilerine çok yakın olmasın. Çünkü çok yakınları için, sanki dert kendi başlarına gelecekmiş gibi hissederler. Bu yüzden Amasis, söylendiğine göre, ölüme götürülen oğlu için ağlamamış, ama dilenmeye düşmüş dostu için ağlamıştır; çünkü bu merhamet uyandırır, öteki ise dehşet verir. Dehşet verici olan, merhamet uyandırandan farklıdır; merhameti kovar ve çoğu zaman zıt duyguyu uyandırmaya yarar;

1386a15

ἐλεοῦσι δὲ τούς τε γνωρίμους, ἂν μὴ σφόδρα ἐγγὺς ὦσιν οἰκειότητι (περὶ δὲ τούτους ὥσπερ περὶ αὑτοὺς μέλλοντας ἔχουσιν· διὸ καὶ ὁ Ἀμάσιος ἐπὶ μὲν τῷ υἱεῖ ἀγομένῳ ἐπὶ τὸ ἀποθανεῖν οὐκ ἐδάκρυσεν, ὡς φασίν, ἐπὶ δὲ τῷ φίλῳ προσαιτοῦντι· τοῦτο μὲν γὰρ ἐλεεινόν, ἐκεῖνο δὲ δεινόν· τὸ γὰρ δεινὸν ἕτερον τοῦ ἐλεεινοῦ καὶ ἐκκρουστικὸν τοῦ ἐλέου καὶ πολλάκις τῷ ἐναντίῳ χρήσιμον·

1386a20korkunç olan kendilerine yaklaştığında insanlar artık merhamet etmezler. İnsanlar kendilerine benzeyenlere de merhamet ederler: yaşça, huyca, melekece, mevkice ve soyca benzeyenlere; çünkü bütün bu durumlarda aynı şeyin kendi başlarına da gelebileceği daha çok göze çarpar. Genel olarak burada da şunu kabul etmek gerekir: insanlar, kendi başlarına gelmesinden korktukları şeyler başkalarının başına geldiğinde merhamet ederler.

1386a20

⟨οὐ γὰρ⟩ ἔτι ἐλεοῦσιν ἐγγὺς αὐτοῖς τοῦ δεινοῦ ὄντος), καὶ τοὺς ὁμοίους ἐλεοῦσιν κατὰ ἡλικίαν, κατὰ ἤθη, κατὰ ἕξεις, κατὰ ἀξιώματα, κατὰ γένη· ἐν πᾶσι γὰρ τούτοις μᾶλλον φαίνεται καὶ αὐτῷ ἂν ὑπάρξαι· ὅλως γὰρ καὶ ἐνταῦθα δεῖ λαβεῖν ὅτι ὅσα ἐφʼ αὑτῶν φοβοῦνται, ταῦτα ἐπʼ ἄλλων γιγνόμενα ἐλεοῦσιν.

1386a25Felaketler yakın göründüklerinde merhamet uyandırır; on bin yıl önce olmuş ya da on bin yıl sonra olacak şeylere ise, ne bekleyip ne hatırladığımız için, ya hiç merhamet etmeyiz ya da aynı ölçüde etmeyiz. Bu yüzden etkiyi jestlerle, sesle, kılık kıyafetle ve genel olarak oyunculukla tamamlayanlar zorunlu olarak daha çok merhamet uyandırırlar. Çünkü kötülüğü, olacakmış ya da olmuş gibi göz önüne getirerek yakın gösterirler;

1386a25

ἐπεὶ δʼ ἐγγὺς φαινόμενα τὰ πάθη ἐλεεινά ἐστιν, τὰ δὲ μυριοστὸν ἔτος γενόμενα ἢ ἐσόμενα οὔτε ἐλπίζοντες οὔτε μεμνημένοι ἢ ὅλως οὐκ ἐλεοῦσιν ἢ οὐχ ὁμοίως, ἀνάγκη τοὺς συναπεργαζομένους σχήμασι καὶ φωναῖς καὶ ἐσθῆσι καὶ ὅλως ὑποκρίσει ἐλεεινοτέρους εἶναι (ἐγγὺς γὰρ ποιοῦσι φαίνεσθαι τὸ κακόν, πρὸ ὀμμάτων ποιοῦντες ἢ ὡς μέλλοντα ἢ ὡς γεγονότα·

1386b yeni olmuş ya da az sonra olacak şeyler de daha çok merhamet uyandırır.

1386b

καὶ τὰ γεγονότα ἄρτι ἢ μέλλοντα διὰ ταχέων ἐλεεινότερα),

1386b1 İşaretler de bu yüzden merhamet uyandırır: başına bir şey gelmiş olanların giysileri ve bunun gibi şeyler, acı içinde olanların, örneğin ölmek üzere olanların yaptıkları ve söyledikleri. En çok merhamet uyandıran da, böyle anlara düşenlerin iyi insanlar olmasıdır. Bütün bunlar merhameti artırır, çünkü felaketi yakın gösterir; hem de felaket hak edilmemiş ve göz önünde görünür.

1386b1

⟨καὶ⟩ διὰ τοῦτο καὶ τὰ σημεῖα, οἷον ἐσθῆτάς τε τῶν πεπονθότων καὶ ὅσα τοιαῦτα, καὶ τὰς πράξεις καὶ λόγους καὶ ὅσα ἄλλα τῶν ἐν τῷ πάθει ὄντων, οἷον ἤδη τελευτώντων. καὶ μάλιστα τὸ σπουδαίους εἶναι ἐν τοῖς τοιούτοις καιροῖς ὄντας ἐλεεινόν· ἅπαντα γὰρ ταῦτα διὰ τὸ ἐγγὺς φαίνεσθαι μᾶλλον ποιεῖ τὸν ἔλεον, καὶ ὡς ἀναξίου ὄντος καὶ ἐν ὀφθαλμοῖς φαινομένου τοῦ πάθους.

1386b59. Bölüm

Merhamete en çok karşıt olan, insanların nemesis dedikleri şeydir: hak edilmemiş iyi talihe içerlemek. Hak edilmemiş kötü talihe acı duymanın karşıtı, bir bakıma, hak edilmemiş iyi talihe acı duymaktır ve ikisi de aynı karakterden doğar. Her iki duygu da iyi bir karaktere özgüdür.

1386b5

ἀντίκειται δὲ τῷ ἐλεεῖν μάλιστα μὲν ὃ καλοῦσι νεμεσᾶν· τῷ γὰρ λυπεῖσθαι ἐπὶ ταῖς ἀναξίαις κακοπραγίαις ἀντικείμενόν ἐστι τρόπον τινὰ καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἤθους τὸ λυπεῖσθαι ἐπὶ ταῖς ἀναξίαις εὐπραγίαις. καὶ ἄμφω τὰ πάθη ἤθους χρηστοῦ·

1386b10 Çünkü hak etmeden kötü durumda olanlar için kederlenmek ve onlara merhamet etmek, hak etmeden iyi durumda olanlara ise içerlemek gerekir; hak edilene aykırı olarak gerçekleşen şey adaletsizdir. Bu yüzden içerlemeyi tanrılara da yakıştırırız.

1386b10

δεῖ γὰρ ἐπὶ μὲν τοῖς ἀναξίως πράττουσι κακῶς συνάχθεσθαι καὶ ἐλεεῖν, τοῖς δὲ εὖ νεμεσᾶν· ἄδικον γὰρ τὸ παρὰ τὴν ἀξίαν γιγνόμενον· διὸ καὶ τοῖς θεοῖς ἀποδίδομεν τὸ νεμεσᾶν.

1386b15Haset de merhamete aynı şekilde karşıt görünebilir, çünkü içerlemeye pek yakındır, hatta onunla aynı şeymiş gibidir; ama başka bir şeydir. Haset de insanın huzurunu kaçıran bir acıdır ve o da başkasının iyi talihi karşısında duyulur; ama hak etmeyenin değil, eşitin ve benzerin iyi talihi karşısında. Her ikisinde de ortak olması gereken bir şey vardır: acı, insanın kendi başına başka bir şey geleceği için değil, bizzat öteki yüzünden duyulur. Eğer acı ve huzursuzluk, ötekinin iyi talihinden kendine bir kötülük geleceği için duyuluyorsa, artık ne haset olur ne nemesis; korku olur.

1386b15

δόξειε δʼ ἂν καὶ ὁ φθόνος τῷ ἐλεεῖν τὸν αὐτὸν ἀντικεῖσθαι τρόπον, ὡς σύνεγγυς ὢν καὶ ταὐτὸν τῷ νεμεσᾶν, ἔστι δʼ ἕτερον· λύπη μὲν γὰρ ταραχώδης καὶ ὁ φθόνος ἐστὶν καὶ ἐπὶ εὐπραγίᾳ, ἀλλʼ οὐ τοῦ ἀναξίου ἀλλὰ τοῦ ἴσου καὶ ὁμοίου. τὸ δὲ μὴ ὅτι αὐτῷ τι συμβήσεται ἕτερον, ἀλλὰ διʼ αὐτὸν τὸν πλησίον, ἅπασιν ὁμοίως δεῖ ὑπάρχειν· οὐ γὰρ ἔτι ἔσται τὸ μὲν φθόνος, τὸ δὲ νέμεσις, ἀλλὰ φόβος, ἐὰν διὰ τοῦτο ἡ λύπη ὑπάρχῃ καὶ ἡ ταραχή, ὅτι αὐτῷ τι ἔσται φαῦλον ἀπὸ τῆς ἐκείνου εὐπραξίας.

1386b20Bu duyguları karşıt duyguların da izleyeceği açıktır. Hak etmeden kötü durumda olanlara acı duyan kişi, karşıt biçimde, yani hak ederek kötü durumda olanlara sevinecek ya da en azından acı duymayacaktır. Örneğin babasını öldürenler ya da eli kanlı katiller cezalarını bulduklarında hiçbir iyi insan üzülmez; böylelerine sevinmek gerekir, tıpkı hak ederek iyi durumda olanlara sevinmek gerektiği gibi. İkisi de adildir ve iyi insanı sevindirir; çünkü kendisine benzeyenin başına gelenin kendi başına da gelebileceğini ummak zorundadır.

1386b20

φανερὸν δʼ ὅτι ἀκολουθήσει καὶ τὰ ἐναντία πάθη τούτοις· ὁ μὲν γὰρ λυπούμενος ἐπὶ τοῖς ἀναξίως κακοπραγοῦσιν ἡσθήσεται ἢ ἄλυπος ἔσται ἐπὶ τοῖς ἐναντίως κακοπραγοῦσιν, οἷον τοὺς πατραλοίας καὶ μιαιφόνους, ὅταν τύχωσι τιμωρίας, οὐδεὶς ἂν λυπηθείη χρηστός· δεῖ γὰρ χαίρειν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, ὡς δʼ αὔτως καὶ ἐπὶ τοῖς εὖ πράττουσι κατʼ ἀξίαν· ἄμφω γὰρ δίκαια, καὶ ποιεῖ χαίρειν τὸν ἐπιεικῆ· ἀνάγκη γὰρ ἐλπίζειν ὑπάρξαι ἂν ἅπερ τῷ ὁμοίῳ, καὶ αὑτῷ.

1386b30 Bütün bunlar aynı karaktere, karşıtları da karşıt karaktere aittir; başkasının kötülüğüne sevinen ile hasetçi aynı kişidir.

1386b30

καὶ ἔστιν τοῦ αὐτοῦ ἤθους ἅπαντα ταῦτα, τὰ δʼ ἐναντία τοῦ ἐναντίου· ὁ γὰρ αὐτός ἐστιν ἐπιχαιρέκακος καὶ φθονερός·

1387a Çünkü bir şeyin olmasına ve var olmasına acı duyan kişi, onun yitirilmesine ve yok olmasına zorunlu olarak sevinir. Bu yüzden bunların hepsi merhameti engeller; söylediğimiz sebeplerle birbirlerinden ayrılsalar da, bir şeyi merhamet uyandırmaz hâle getirmek için hepsi aynı ölçüde işe yarar.

1387a

ἐφʼ ᾧ γάρ τις λυπεῖται γιγνομένῳ καὶ ὑπάρχοντι, ἀναγκαῖον τοῦτον ἐπὶ τῇ στερήσει καὶ τῇ φθορᾷ τῇ τούτου χαίρειν· διὸ κωλυτικὰ μὲν ἐλέου πάντα ταῦτʼ ἐστί, διαφέρει δὲ διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας, ὥστε πρὸς τὸ μὴ ἐλεεινὰ ποιεῖν ἅπαντα ὁμοίως χρήσιμα.

1387a5Önce içerleme hakkında konuşalım: insanlar kime, ne yüzünden ve kendileri hangi hâldeyken içerlerler; ardından da ötekiler hakkında.

1387a5

πρῶτον μὲν οὖν περὶ τοῦ νεμεσᾶν λέγωμεν, τίσιν τε νεμεσῶσι καὶ ἐπὶ τίσι καὶ πῶς ἔχοντες αὐτοί, εἶτα μετὰ ταῦτα περὶ τῶν ἄλλων.

1387a5_2 Bunlar söylediklerimizden açıktır. İçerlemek, hak etmeden iyi durumda görünen birine acı duymaksa, önce şu açıktır: her iyi şey için içerlenmez.

1387a5_2

φανερὸν δʼ ἐκ τῶν εἰρημένων· εἰ γάρ ἐστι τὸ νεμεσᾶν λυπεῖσθαι ἐπὶ τῷ φαινομένῳ ἀναξίως εὐπραγεῖν, πρῶτον μὲν δῆλον ὅτι οὐχ οἷόν τʼ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἀγαθοῖς νεμεσᾶν·

1387a10 Biri adil ya da cesur olduğu, ya da aretē kazanacağı için ona içerlenmez (bunların karşıtları yüzünden de kimseye merhamet edilmez); içerlenen şeyler zenginlik, güç ve bunlar gibi şeylerdir, yani kabaca söylersek iyi insanların ve iyi soy, güzellik gibi tabiattan gelen iyilere sahip olanların lâyık olduğu şeyler.

1387a10

οὐ γὰρ εἰ δίκαιος ἢ ἀνδρεῖος, ἢ εἰ ἀρετὴν λήψεται, νεμεσήσει τούτῳ (οὐδὲ γὰρ ἔλεοι ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις τούτων εἰσίν), ἀλλὰ ἐπὶ πλούτῳ καὶ δυνάμει καὶ τοῖς τοιούτοις, ὅσων ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἄξιοί εἰσιν οἱ ἀγαθοὶ καὶ οἱ τὰ φύσει ἔχοντες ἀγαθά, οἷον εὐγένειαν καὶ κάλλος καὶ ὅσα τοιαῦτα.

1387a15Eskiden beri sahip olunan şey tabiatça olana yakın göründüğü için, aynı iyiye sahip olanlar arasında ona yeni kavuşup bu yüzden iyi durumda olanlara zorunlu olarak daha çok içerlenir. Yeni zenginlenenler, çoktandır ve soylarından ötürü zengin olanlardan daha çok acı verir. Yöneticiler, güçlüler, dostu çok olanlar, çocukları iyi yetişmiş olanlar ve bu türden herhangi bir şeye sahip olanlar için de durum aynıdır. Bunlar sayesinde başka bir iyiye kavuşurlarsa da öyledir; burada da zenginlikleri sayesinde yönetime gelen sonradan görmeler, eski zenginlerden daha çok acı verir. Öteki durumlarda da böyledir.

1387a15

ἐπεὶ δὲ τὸ ἀρχαῖον ἐγγύς τι φαίνεται τοῦ φύσει, ἀνάγκη τοῖς ταὐτὸ ἔχουσιν ἀγαθόν, ἐὰν νεωστὶ ἔχοντες τυγχάνωσι καὶ διὰ τοῦτο εὐπραγῶσι, μᾶλλον νεμεσᾶν· μᾶλλον γὰρ λυποῦσιν οἱ νεωστὶ πλουτοῦντες τῶν πάλαι καὶ διὰ γένος· ὁμοίως δὲ καὶ ἄρχοντες καὶ δυνάμενοι καὶ πολύφιλοι καὶ εὔτεκνοι καὶ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων. καὶ ἂν διὰ ταῦτα ἄλλο τι ἀγαθὸν γίγνηται αὐτοῖς, ὡσαύτως· καὶ γὰρ ἐνταῦθα μᾶλλον λυποῦσιν οἱ νεόπλουτοι ἄρχοντες διὰ τὸν πλοῦτον ἢ οἱ ἀρχαιόπλουτοι. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.

1387a20 Sebebi şudur: birincileri kendilerine ait olana sahip gibi görünür, ötekiler öyle görünmez. Çünkü hep böyle görünegelen şey gerçek sayılır; dolayısıyla ötekiler kendilerine ait olmayana sahipmiş gibi görünür.

1387a20

αἴτιον δʼ ὅτι οἱ μὲν δοκοῦσι τὰ αὑτῶν ἔχειν οἱ δʼ οὔ· τὸ γὰρ ἀεὶ οὕτω φαινόμενον ἔχειν ἀληθὲς δοκεῖ, ὥστε οἱ ἕτεροι οὐ τὰ αὑτῶν ἔχειν.

1387a25Ayrıca iyilerin her biri rastgele birine lâyık değildir; belli bir orantı, belli bir yakışma vardır. Örneğin güzel silahlar adil adama değil cesur adama yakışır; seçkin evlilikler de yeni zenginlere değil soylulara. Demek ki iyi biri kendine yakışanı elde edemezse, bu içerlenecek bir şeydir. Daha aşağı olanın daha üstün olanla çekişmesi de öyledir; en çok da ikisi aynı alandaysa. Şu dizeler de bu yüzden söylenmiştir:

Telamonoğlu Aias'la dövüşmekten kaçınırdı;
çünkü kendinden iyi biriyle dövüşse Zeus ona kızardı.

1387a25

καὶ ἐπεὶ ἕκαστον τῶν ἀγαθῶν οὐ τοῦ τυχόντος ἄξιον, ἀλλά τις ἔστιν ἀναλογία καί τι ἁρμόττον, οἷον ὅπλων κάλλος οὐ τῷ δικαίῳ ἁρμόττει ἀλλὰ τῷ ἀνδρείῳ, καὶ γάμοι διαφέροντες οὐ τοῖς νεωστὶ πλουσίοις ἀλλὰ τοῖς εὐγενέσιν· ἂν οὖν ἀγαθὸς ὢν μὴ τοῦ ἁρμόττοντος τυγχάνῃ, νεμεσητόν. καὶ ⟨τὸ⟩ τὸν ἥττω τῷ κρείττονι ἀμφισβητεῖν, μάλιστα μὲν οὖν τοὺς ἐν τῷ αὐτῷ, ὅθεν καὶ τοῦτʼ εἴρηται, / Αἴαντος δʼ ἀλέεινε μάχην Τελαμωνιάδαο· / Ζεὺς γὰρ οἱ νεμέσασχʼ, ὅτʼ ἀμείνονι φωτὶ μάχοιτο·

1387bAynı alanda değilseler de, aşağı olan üstün olanla herhangi bir biçimde çekişirse içerlenir; örneğin müzisyen adil adamla çekişirse, çünkü adalet müzikten daha iyidir.

1387b

εἰ δὲ μή, κἂν ὁπωσοῦν ὁ ἥττων τῷ κρείττονι, οἷον εἰ ὁ μουσικὸς τῷ δικαίῳ· βέλτιον γὰρ ἡ δικαιοσύνη τῆς μουσικῆς.

1387b1İnsanların kime ve neden içerlediği bunlardan açıktır: bunlar ve bunlar gibi şeylerdir. Kendilerine gelince, en büyük iyilere lâyık olup bunlara sahip de olanlar içerlemeye yatkındır; çünkü benzer olmayanların benzer şeylere lâyık görülmesi adil değildir.

1387b1

οἷς μὲν οὖν νεμεσῶσι καὶ διὰ τί, ἐκ τούτων δῆλον· ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τοιαῦτά ἐστιν. αὐτοὶ δὲ νεμεσητικοί εἰσιν, ἐὰν ἄξιοι τυγχάνωσιν ὄντες τῶν μεγίστων ἀγαθῶν καὶ ταῦτα κεκτημένοι· τὸ γὰρ τῶν ὁμοίων ἠξιῶσθαι τοὺς μὴ ὁμοίους οὐ δίκαιον.

1387b5 İkinci olarak, iyi ve değerli insanlar içerlemeye yatkındır; çünkü hem doğru yargılarlar hem de adaletsiz olandan nefret ederler.

1387b5

δεύτερον δέ, ἂν ὄντες ἀγαθοὶ καὶ σπουδαῖοι τυγχάνωσιν· κρίνουσί τε γὰρ εὖ, καὶ τὰ ἄδικα μισοῦσι.

1387b5_2 Şeref düşkünü olanlar ve belli şeylere istek duyanlar da öyledir, hele başkalarının hak etmeden elde ettiği şeyler üzerinde şeref düşkünüyseler.

1387b5_2

καὶ ἐὰν φιλότιμοι καὶ ὀρεγόμενοί τινων πραγμάτων, καὶ μάλιστʼ ⟨ἂν⟩ περὶ ταῦτα φιλότιμοι ὦσιν ὧν ἕτεροι ἀνάξιοι ὄντες τυγχάνουσιν.

1387b10 Genel olarak, başkalarını lâyık görmedikleri şeylere kendilerini lâyık görenler, o başkalarına ve o şeyler yüzünden içerlemeye yatkındır. Bu yüzden köle ruhlular, aşağılık olanlar ve şerefe aldırmayanlar içerlemeye yatkın değildir; çünkü kendilerini lâyık gördükleri hiçbir şey yoktur.

1387b10

καὶ ὅλως οἱ ἀξιοῦντες αὐτοὶ αὑτοὺς ὧν ἑτέρους μὴ ἀξιοῦσι, νεμεσητικοὶ τούτοις καὶ τούτων· διὸ καὶ οἱ ἀνδραποδώδεις καὶ φαῦλοι καὶ ἀφιλότιμοι οὐ νεμεσητικοί· οὐδὲν γὰρ ἔστιν οὗ ἑαυτοὺς οἴονται ἀξίους εἶναι.

1387b15Bunlardan, hangi türden insanların talihsizliğine, kötü durumuna ya da başarısızlığına sevinmek, en azından acı duymamak gerektiği de açıktır; çünkü söylediklerimizden karşıtları da kendiliğinden anlaşılır. Dolayısıyla konuşma yargıçları bu hâle getirir ve merhamet bekleyenlerin de, merhamet bekledikleri şeylerin de merhamete lâyık olmadığını, tersine ondan mahrum kalmaya lâyık olduğunu gösterirse, merhamet duymak imkânsız olur.

1387b15

φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ἐπὶ ποίοις ἀτυχοῦσι καὶ κακοπραγοῦσιν ἢ μὴ τυγχάνουσι χαίρειν ἢ ἀλύπως ἔχειν δεῖ· ἐκ γὰρ τῶν εἰρημένων τὰ ἀντικείμενά ἐστι δῆλα, ὥστʼ ἐὰν τούς τε κριτὰς τοιούτους παρασκευάσῃ ὁ λόγος, καὶ τοὺς ἀξιοῦντας ἐλεεῖσθαι, καὶ ἐφʼ οἷς ἐλεεῖσθαι, δείξῃ ἀναξίους ὄντας τυγχάνειν ἀξίους δὲ μὴ τυγχάνειν, ἀδύνατον ἐλεεῖν.

1387b2010. Bölüm

İnsanların neye, kime ve hangi hâldeyken haset ettikleri de açıktır. Haset, benzerlerimizin sözünü ettiğimiz iyiler bakımından iyi durumda göründüğünü görünce duyulan bir acıdır; insan bunu kendisi bir şey kazansın diye değil, sırf onlar yüzünden duyar. Kendilerine benzeyen ya da benzer görünen birileri olanlar haset edecektir.

1387b20

δῆλον δὲ καὶ ἐπὶ τίσι φθονοῦσι καὶ τίσι καὶ πῶς ἔχοντες, εἴπερ ἐστὶν ὁ φθόνος λύπη τις ἐπὶ εὐπραγίᾳ φαινομένῃ τῶν εἰρημένων ἀγαθῶν περὶ τοὺς ὁμοίους, μὴ ἵνα τι αὑτῷ, ἀλλὰ διʼ ἐκείνους· φθονήσουσι μὲν γὰρ οἱ τοιοῦτοι οἷς εἰσί τινες ὅμοιοι ἢ φαίνονται·

1387b25 Benzer derken soy, akrabalık, yaş, meleke, itibar ve servet bakımından benzer olanları kastediyorum. Her şeye sahip olmaktan pek az eksikleri kalanlar da haset eder (bu yüzden büyük işler yapanlar ve talihi yaver gidenler hasetçidir); çünkü herkesin kendilerine ait olanı alıp götürdüğünü sanırlar.

1387b25

ὁμοίους δὲ λέγω κατὰ γένος, κατὰ συγγένειαν, καθʼ ἡλικίας, κατὰ ἕξεις, κατὰ δόξαν, κατὰ τὰ ὑπάρχοντα. καὶ οἷς μικρὸν ἐλλείπει τοῦ μὴ πάντα ὑπάρχειν (διὸ οἱ μεγάλα πράττοντες καὶ οἱ εὐτυχοῦντες φθονεροί εἰσιν)· πάντας γὰρ οἴονται τὰ αὑτῶν φέρειν.

1387b30 Bir şey yüzünden herkesten çok itibar görenler de, özellikle de bilgelikleri ya da saadetleri yüzünden itibar görenler haset eder. Şeref düşkünleri, şerefe aldırmayanlardan daha hasetçidir. Bilge geçinenler de öyledir, çünkü bilgelik konusunda şeref düşkünüdürler. Genel olarak bir konuda ün düşkünü olanlar, o konuda hasetçidir. Ruhu küçük olanlar da öyledir, çünkü onlara her şey büyük görünür.

1387b30

καὶ οἱ τιμώμενοι ἐπί τινι διαφερόντως, καὶ μάλιστα ἐπὶ σοφίᾳ ἢ εὐδαιμονίᾳ. καὶ οἱ φιλότιμοι φθονερώτεροι τῶν ἀφιλοτίμων. καὶ οἱ δοξόσοφοι· φιλότιμοι γὰρ ἐπὶ σοφίᾳ. καὶ ὅλως οἱ φιλόδοξοι περί τι φθονεροὶ περὶ τοῦτο. καὶ οἱ μικρόψυχοι· πάντα γὰρ μεγάλα δοκεῖ αὐτοῖς εἶναι.

1387b35Neye haset ettiklerine gelince, iyileri zaten saydık.

1387b35

ἐφʼ οἷς δὲ φθονοῦσι, τὰ μὲν ἀγαθὰ εἴρηται·

1388a İnsanların ün ve şeref peşinde koştuğu işler ya da mülkler, şöhret istedikleri şeyler ve talihin bütün lütufları: haset hemen hemen bunların hepsiyle ilgilidir. En çok da kendilerinin istediği ya da sahip olmaları gerektiğini düşündüğü şeylerle, sahip olmakta küçük bir farkla öne geçtikleri ya da geride kaldıkları şeylere haset ederler.

1388a

ἐφʼ οἷς γὰρ φιλοδοξοῦσι καὶ φιλοτιμοῦνται ἔργοις ἢ κτήμασι καὶ ὀρέγονται δόξης, καὶ ὅσα εὐτυχήματά ἐστιν, σχεδὸν περὶ πάντα φθόνος ἔστι, καὶ μάλιστα ὧν αὐτοὶ ἢ ὀρέγονται ἢ οἴονται δεῖν αὑτοὺς ἔχειν, ἢ ὧν τῇ κτήσει μικρῷ ὑπερέχουσιν ἢ μικρῷ ἐλλείπουσιν.

1388a5Kime haset ettikleri de açıktır, çünkü bunu da az önce söyledik: zaman, yer, yaş ve itibar bakımından kendilerine yakın olanlara haset ederler. Bu yüzden şöyle denmiştir:

Soydaş olan, haset etmeyi de bilir.

Rekabet ettikleri kimselere de haset ederler. Rekabet ettikleri kimseler de az önce saydıklarımızdır; on bin yıl önce yaşamış ya da daha doğmamış olanlarla, ölmüşlerle ya da Herakles Sütunları'nın oralarda yaşayanlarla kimse rekabet etmez. Kendi gözlerinde ya da başkalarının gözünde çok geride kaldıklarını düşündükleri kimselerle de, çok önde olduklarını düşündükleri kimselerle de rekabet etmezler; böyle kimselere ve böyle şeylere karşı da durum aynıdır.

1388a5

φανερὸν δὲ καὶ οἷς φθονοῦσιν· ἅμα γὰρ εἴρηται· τοῖς γὰρ ἐγγὺς καὶ χρόνῳ καὶ τόπῳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ δόξῃ φθονοῦσιν· ὅθεν εἴρηται / τὸ συγγενὲς γὰρ καὶ φθονεῖν ἐπίσταται. καὶ πρὸς οὓς φιλοτιμοῦνται· φιλοτιμοῦνται γὰρ πρὸς τοὺς εἰρημένους, πρὸς δὲ τοὺς μυριοστὸν ἔτος ὄντας ἢ πρὸς τοὺς ἐσομένους ἢ τεθνεῶτας οὐδείς, οὐδὲ πρὸς τοὺς ἐφʼ Ἡρακλείαις στήλαις. οὐδʼ ὧν πολὺ οἴονται παρʼ αὐτοῖς ἢ παρὰ τοῖς ἄλλοις λείπεσθαι, οὐδʼ ὧν πολὺ ὑπερέχειν, ὡσαύτως καὶ πρὸς τούτους καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα.

1388a10 Rakiplerle, aşk rakipleriyle ve genel olarak aynı şeyin peşinde olanlarla rekabet ettikleri için, en çok da bunlara haset etmeleri zorunludur. Bu yüzden şöyle denmiştir:

Çömlekçi de çömlekçiye [haset eder].

1388a10

ἐπεὶ δὲ πρὸς τοὺς ἀνταγωνιστὰς καὶ ἀντεραστὰς καὶ ὅλως τοὺς τῶν αὐτῶν ἐφιεμένους φιλοτιμοῦνται, ἀνάγκη μάλιστα τούτοις φθονεῖν, διόπερ εἴρηται / καὶ κεραμεὺς κεραμεῖ.

1388a15Sahip oldukları ya da başardıkları şey kendilerini mahcup eden kimselere de haset ederler (bunlar da yakın ve benzer olanlardır); çünkü o iyiyi elde edemeyişlerinin kendi kusurları olduğu ortadadır; bu da acı verir ve haseti doğurur.

1388a15

καὶ ὧν ἢ κεκτημένων ἢ κατορθούντων ὄνειδος αὐτοῖς (εἰσὶν δὲ καὶ οὗτοι ⟨οἱ⟩ ἐγγὺς καὶ ὅμοιοι)· δῆλον γὰρ ὅτι παρʼ αὐτοὺς οὐ τυγχάνουσι τοῦ ἀγαθοῦ, ὥστε τοῦτο λυποῦν ποιεῖ τὸν φθόνον.

1388a20 Kendilerine yaraşan ya da bir zamanlar sahip oldukları şeylere sahip olanlara ya da bunları edinmiş olanlara da haset ederler; bu yüzden yaşlılar gençlere haset eder.

1388a20

καὶ τοῖς ἢ ἔχουσι ταῦτα ἢ κεκτημένοις ὅσα αὐτοῖς προσῆκεν ἢ ἐκέκτηντό ποτε· διὸ πρεσβύτεροί τε νεωτέροις

1388a20_2 Aynı şey için çok harcamış olanlar da az harcayanlara haset eder.

1388a20_2

καὶ οἱ πολλὰ δαπανήσαντες εἰς ταὐτὸ τοῖς ὀλίγα φθονοῦσιν.

1388a20_3 Bir şeyi güçlükle elde etmiş ya da hiç elde edememiş olanlar da, onu çabucak elde edenlere haset eder.

1388a20_3

καὶ τοῖς ταχὺ οἱ ἢ μόλις τυχόντες ἢ μὴ τυχόντες φθονοῦσιν.

1388a20_4Böyle insanların neye, kime ve hangi hâldeyken sevindikleri de açıktır: hangi hâldeyken acı duyuyorlarsa, o hâldeyken karşıt şeylerden haz duyacaklardır. Dolayısıyla bir yandan dinleyiciler bu hâle getirilir, öte yandan merhamet bekleyenlerin ya da bir iyiye kavuşmayı bekleyenlerin sözünü ettiğimiz türden kimseler olduğu gösterilirse, karar yetkisi elinde olanlardan merhamet görmeyecekleri açıktır.

1388a20_4

δῆλον δὲ καὶ ἐφʼ οἷς χαίρουσιν οἱ τοιοῦτοι καὶ ἐπὶ τίσι καὶ πῶς ἔχοντες· ὡς γὰρ ἔχοντες λυποῦνται, οὕτως ἔχοντες ἐπὶ τοῖς ἐναντίοις ἡσθήσονται. ὥστε ἂν αὐτοὶ μὲν παρασκευασθῶσιν οὕτως ἔχειν, οἱ δʼ ἐλεεῖσθαι ἢ τυγχάνειν τινὸς ἀγαθοῦ ἀξιοῦντες ὦσιν οἷοι οἱ εἰρημένοι, δῆλον ὡς οὐ τεύξονται ἐλέου παρὰ τῶν κυρίων.

1388a3011. Bölüm

İnsanların hangi hâldeyken, neye ve kime gıpta ettikleri şuradan açıktır. Gıpta, tabiatça bize benzeyenlerde, itibar gören ve bizim de elde edebileceğimiz iyilerin bulunduğunu görünce duyulan bir acıdır. Bu acı, o iyilerin başkasında bulunmasından değil, bizde de bulunmamasından ötürü duyulur. Bu yüzden gıpta iyi bir duygudur ve iyi insanlara özgüdür; haset ise kötüdür ve kötü insanlara özgüdür. Çünkü biri gıpta sayesinde kendini o iyileri elde etmeye hazırlar, öteki ise haset yüzünden komşusunun onlara sahip olmasını engellemeye uğraşır.

1388a30

πῶς δὲ ἔχοντες ζηλοῦσι καὶ τὰ ποῖα καὶ ἐπὶ τίσιν, ἐνθένδʼ ἐστὶ δῆλον· εἰ γάρ ἐστιν ζῆλος λύπη τις ἐπὶ φαινομένῃ παρουσίᾳ ἀγαθῶν ἐντίμων καὶ ἐνδεχομένων αὐτῷ λαβεῖν περὶ τοὺς ὁμοίους τῇ φύσει, οὐχ ὅτι ἄλλῳ ἀλλʼ ὅτι οὐχὶ καὶ αὑτῷ ἔστιν (διὸ καὶ ἐπιεικές ἐστιν ὁ ζῆλος καὶ ἐπιεικῶν, τὸ δὲ φθονεῖν φαῦλον καὶ φαύλων· ὁ μὲν γὰρ αὑτὸν παρασκευάζει διὰ τὸν ζῆλον τυγχάνειν τῶν ἀγαθῶν, ὁ δὲ τὸν πλησίον μὴ ἔχειν διὰ τὸν φθόνον),

1388b Öyleyse sahip olmadıkları ama elde edebilecekleri iyilere kendilerini lâyık görenler, zorunlu olarak gıptaya yatkındır; çünkü kimse kendini imkânsız görünen şeylere lâyık görmez. Bu yüzden gençler ve yüce ruhlular böyledir.

1388b

ἀνάγκη δὴ ζηλωτικοὺς μὲν εἶναι τοὺς ἀξιοῦντας αὑτοὺς ἀγαθῶν ὧν μὴ ἔχουσιν, ⟨ἐνδεχομένων αὐτοῖς λαβεῖν⟩· οὐδεὶς γὰρ ἀξιοῖ τὰ φαινόμενα ἀδύνατα (διὸ οἱ νέοι καὶ οἱ μεγαλόψυχοι τοιοῦτοι).

1388b1İtibarlı insanlara lâyık olan iyilere sahip olanlar da gıptaya yatkındır; bunlar zenginlik, dostlarının çokluğu, yönetim makamları ve benzerleridir. İyi olmak kendilerine yakıştığı için, iyi durumda olanlara yakışan bu türden iyilere gıpta ederler. Başkalarının lâyık gördüğü kimseler de gıptaya yatkındır.

1388b1

καὶ οἷς ὑπάρχει τοιαῦτα ἀγαθὰ ἃ τῶν ἐντίμων ἄξιά ἐστιν ἀνδρῶν· ἔστι δὲ ταῦτα πλοῦτος καὶ πολυφιλία καὶ ἀρχαὶ καὶ ὅσα τοιαῦτα· ὡς γὰρ προσῆκον αὐτοῖς ἀγαθοῖς εἶναι, οἷα προσήκει τοῖς ἀγαθῶς ἔχουσι, ζηλοῦσι τὰ τοιαῦτα τῶν ἀγαθῶν. καὶ οὓς οἱ ἄλλοι ἀξιοῦσιν.

1388b5 Ataları, akrabaları, yakınları, kavimleri ya da şehirleri itibarlı olanlar da bu konularda gıptaya yatkındır; çünkü bunları kendilerine ait sayar, kendilerini de bunlara lâyık görürler.

1388b5

καὶ ὧν πρόγονοι ἢ συγγενεῖς ἢ οἰκεῖοι ἢ τὸ ἔθνος ἢ ἡ πόλις ἔντιμοι, ζηλωτικοὶ περὶ ταῦτα· οἰκεῖα γὰρ οἴονται αὑτοῖς εἶναι, καὶ ἄξιοι ⟨εἶναι⟩ τούτων.

1388b10İtibar gören iyiler gıpta edilecek şeylerse, aretē'ler de zorunlu olarak böyledir; başkalarına faydalı olan ve iyilik eden her şey de (çünkü insanlar iyilik edenlere ve iyi insanlara itibar gösterirler), yakınlarımızın da tadını çıkarabildiği iyiler de, örneğin sağlıktan çok zenginlik ve güzellik.

1388b10

εἰ δʼ ἐστὶν ζηλωτὰ τὰ ἔντιμα ἀγαθά, ἀνάγκη τάς τε ἀρετὰς εἶναι τοιαύτας, καὶ ὅσα τοῖς ἄλλοις ὠφέλιμα καὶ εὐεργετικά (τιμῶσι γὰρ τοὺς εὐεργετοῦντας καὶ τοὺς ἀγαθούς), καὶ ὅσων ἀγαθῶν ἀπόλαυσις τοῖς πλησίον ἔστιν, οἷον πλοῦτος καὶ κάλλος μᾶλλον ὑγιείας.

1388b10_2 Kimlerin gıpta edildiği de açıktır: bunlara ve bunlar gibi şeylere sahip olanlar gıpta edilir. Bunlar da sözünü ettiğimiz şeylerdir: cesaret, bilgelik, yönetim (çünkü yönetenler birçok kişiye iyilik edebilir); komutanlar, hatipler ve bu türden şeylere gücü yeten herkes de gıpta edilir.

1388b10_2

φανερὸν δὲ καὶ οἱ ζηλωτοὶ τίνες· οἱ γὰρ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα κεκτημένοι ζηλωτοί· ἔστι δὲ ταῦτα τὰ εἰρημένα, οἷον ἀνδρεία σοφία ἀρχή (οἱ γὰρ ἄρχοντες πολλοὺς δύνανται εὖ ποιεῖν), στρατηγοί, ῥήτορες, πάντες οἱ τὰ τοιαῦτα δυνάμενοι.

1388b15 Birçok kişinin kendilerine benzemek istediği, tanıdığı ya da dostu çok olan, birçok kişinin hayran olduğu ya da gıpta edenin kendisinin hayran olduğu kimseler de öyledir.

1388b15

καὶ οἷς πολλοὶ ὅμοιοι βούλονται εἶναι, ἢ πολλοὶ γνώριμοι, ἢ φίλοι πολλοί, ἢ οὓς πολλοὶ θαυμάζουσιν, ἢ οὓς αὐτοὶ θαυμάζουσιν.

1388b20 Şairlerin ya da nesir yazarlarının hakkında övgüler ve methiyeler yazdığı kimseler de gıpta edilir. Bunların karşıtlarını ise küçümserler; çünkü küçümseme gıptanın, küçümsemek de gıpta etmenin karşıtıdır. Başkalarına gıpta edecek ya da başkalarınca gıpta edilecek hâlde olanlar, gıpta edilen iyilerin karşıtı olan kötülüklere sahip olanları zorunlu olarak küçümser, hem de tam bu kötülükler yüzünden. Bu yüzden talihi yaver gidenleri, talih onlara itibar gören iyiler olmaksızın gelmişse, çoğu zaman küçümserler.

Duyguların neyle ortaya çıkıp neyle dağıldığını ve onlarla ilgili ikna vasıtalarının nelerden elde edildiğini böylece söylemiş olduk.

1388b20

καὶ ὧν ἔπαινοι καὶ ἐγκώμια λέγονται ἢ ὑπὸ ποιητῶν ἢ ὑπὸ λογογράφων. καταφρονοῦσιν δὲ τῶν ἐναντίων· ἐναντίον γὰρ ζήλῳ καταφρόνησίς ἐστι, καὶ τῷ ζηλοῦν τὸ καταφρονεῖν. ἀνάγκη δὲ τοὺς οὕτως ἔχοντας ὥστε ζηλῶσαί τινας ἢ ζηλοῦσθαι καταφρονητικοὺς εἶναι τούτων τε καὶ ἐπὶ τούτοις ὅσοι τὰ ἐναντία κακὰ ἔχουσι τῶν ἀγαθῶν τῶν ζηλωτῶν· διὸ πολλάκις καταφρονοῦσιν τῶν εὐτυχούντων, ὅταν ἄνευ τῶν ἐντίμων ἀγαθῶν ὑπάρχῃ αὐτοῖς ἡ τύχη. / διʼ ὧν μὲν οὖν τὰ πάθη ἐγγίγνεται καὶ διαλύεται, ἐξ ὧν αἱ πίστεις γίγνονται περὶ αὐτῶν, εἴρηται.

1388b3012. Bölüm

Bundan sonra karakterlerin duygulara, melekelere, yaşlara ve talihlere göre nasıl olduğunu ele alalım.

1388b30

τὰ δὲ ἤθη ποῖοί τινες κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰς ἕξεις καὶ τὰς ἡλικίας καὶ τὰς τύχας, διέλθωμεν μετὰ ταῦτα.

1388b30_2 Duygular derken öfkeyi, arzuyu ve hakkında konuştuğumuz benzeri şeyleri; melekeler derken aretē'leri ve kötülükleri kastediyorum. Bunlardan da, her bir insan türünün neyi tercih ettiğinden ve ne türden işleri yapmaya yatkın olduğundan daha önce söz ettik. Yaşlar gençlik, olgunluk çağı ve yaşlılıktır.

1388b30_2

λέγω δὲ πάθη μὲν ὀργὴν ἐπιθυμίαν καὶ τὰ τοιαῦτα περὶ ὧν εἰρήκαμεν [πρότερον], ἕξεις δὲ ἀρετὰς καὶ κακίας, εἴρηται δὲ περὶ τούτων πρότερον, καὶ ποῖα προαιροῦνται ἕκαστοι, καὶ ποίων πρακτικοί ἡλικίαι δέ εἰσι νεότης καὶ ἀκμὴ καὶ γῆρας.

1389a Talih derken soyluluğu, zenginliği, gücü, bunların karşıtlarını ve genel olarak iyi ve kötü talihi kastediyorum.

1389a

τύχην δὲ λέγω εὐγένειαν καὶ πλοῦτον καὶ δυνάμεις καὶ τἀναντία τούτοις καὶ ὅλως εὐτυχίαν καὶ δυστυχίαν.

1389a1Gençler karakterce arzuya yatkındır ve arzuladıkları şeyi yapmaya hazırdır. Bedenle ilgili arzular arasında en çok cinsel arzunun peşinden giderler ve bu arzuda nefislerine hâkim olamazlar.

1389a1

οἱ μὲν οὖν νέοι τὰ ἤθη εἰσὶν ἐπιθυμητικοί, καὶ οἷοι ποιεῖν ὧν ἂν ἐπιθυμήσωσι. καὶ τῶν περὶ τὸ σῶμα ἐπιθυμιῶν μάλιστα ἀκολουθητικοί εἰσι τῇ περὶ τὰ ἀφροδίσια καὶ ἀκρατεῖς ταύτης,

1389a5 Arzuları çabuk değişir, çabuk bıkarlar; şiddetle arzularlar ama çabucak vazgeçerler; çünkü dilemeleri keskindir ama büyük değildir, tıpkı hastaların açlığı ve susuzluğu gibi.

1389a5

εὐμετάβολοι δὲ καὶ ἁψίκοροι πρὸς τὰς ἐπιθυμίας, καὶ σφόδρα μὲν ἐπιθυμοῦσι ταχέως δὲ παύονται (ὀξεῖαι γὰρ αἱ βουλήσεις καὶ οὐ μεγάλαι, ὥσπερ αἱ τῶν καμνόντων δίψαι καὶ πεῖναι),

1389a5_2 Thymos'ları güçlüdür, çabuk parlarlar ve öfkelerinin peşinden gitmeye hazırdırlar. Thymos'larına yenik düşerler; çünkü şeref düşkünlükleri yüzünden hafife alınmaya katlanamazlar, haksızlığa uğradıklarını düşündüklerinde hiddetlenirler.

1389a5_2

καὶ θυμικοὶ καὶ ὀξύθυμοι καὶ οἷοι ἀκολουθεῖν τῇ ὀργῇ. καὶ ἥττους εἰσὶ τοῦ θυμοῦ· διὰ γὰρ φιλοτιμίαν οὐκ ἀνέχονται ὀλιγωρούμενοι, ἀλλʼ ἀγανακτοῦσιν ἂν οἴωνται ἀδικεῖσθαι.

1389a10 Şeref düşkünüdürler, ama kazanma tutkuları daha ağır basar (çünkü gençlik üstünlük arzular, zafer de bir çeşit üstünlüktür); bu ikisi de onlarda para düşkünlüğünden daha güçlüdür. Para düşkünlüğü onlarda en azdır, çünkü henüz yoksulluğu tatmamışlardır; Pittakos'un Amphiaraos hakkındaki sözünde dendiği gibi.

1389a10

καὶ φιλότιμοι μέν εἰσιν, μᾶλλον δὲ φιλόνικοι (ὑπεροχῆς γὰρ ἐπιθυμεῖ ἡ νεότης, ἡ δὲ νίκη ὑπεροχή τις), καὶ ἄμφω ταῦτα μᾶλλον ἢ φιλοχρήματοι (φιλοχρήματοι δὲ ἥκιστα διὰ τὸ μήπω ἐνδείας πεπειρᾶσθαι, ὥσπερ τὸ Πιττακοῦ ἔχει ἀπόφθεγμα εἰς Ἀμφιάραον),

1389a15Kötü huylu değil saf yüreklidirler, çünkü henüz pek çok kötülük görmemişlerdir. Kolay inanırlar, çünkü henüz pek çok kez aldatılmamışlardır.

1389a15

καὶ οὐ κακοήθεις ἀλλʼ εὐήθεις διὰ τὸ μήπω τεθεωρηκέναι πολλὰς πονηρίας, καὶ εὔπιστοι διὰ τὸ μήπω πολλὰ ἐξηπατῆσθαι,

1389a15_2 Umut doludurlar; çünkü sarhoşlar şarapla nasıl kızışırsa, gençler de tabiatları gereği öyle kızışmıştır; hem de henüz pek çok başarısızlığa uğramamışlardır. Çoğunlukla umutla yaşarlar; çünkü umut geleceğe, hatıra geçmişe aittir; gençler içinse gelecek uzun, geçmiş kısadır: insan hayatının ilk gününde hiçbir şeyi hatırlayamaz, ama her şeyi umabilir. Bu sebeple kolay aldatılırlar da (çünkü kolayca umarlar).

1389a15_2

καὶ εὐέλπιδες· ὥσπερ γὰρ οἱ οἰνωμένοι, οὕτω διάθερμοί εἰσιν οἱ νέοι ὑπὸ τῆς φύσεως· ἅμα δὲ καὶ διὰ τὸ μὴ πολλὰ ἀποτετυχηκέναι. καὶ ζῶσι τὰ πλεῖστα ἐλπίδι· ἡ μὲν γὰρ ἐλπὶς τοῦ μέλλοντός ἐστιν ἡ δὲ μνήμη τοῦ παροιχομένου, τοῖς δὲ νέοις τὸ μὲν μέλλον πολὺ τὸ δὲ παρεληλυθὸς βραχύ· τῇ γὰρ πρώτῃ ἡμέρᾳ μεμνῆσθαι μὲν οὐδὲν οἷόν τε, ἐλπίζειν δὲ πάντα. καὶ εὐεξαπάτητοί εἰσι διὰ τὸ εἰρημένον (ἑλπίζουσι γὰρ ῥᾳδίως),

1389a25 Daha cesurdurlar (çünkü thymos'ları güçlüdür ve umutludurlar; birincisi korkmamalarını, ikincisi gözü pek olmalarını sağlar; öfkeli biri korkmaz, bir iyilik ummak da insana yüreklilik verir).

1389a25

καὶ ἀνδρειότεροι (θυμώδεις γὰρ καὶ εὐέλπιδες, ὧν τὸ μὲν μὴ φοβεῖσθαι τὸ δὲ θαρρεῖν ποιεῖ· οὔτε γὰρ ὀργιζόμενος οὐδεὶς φοβεῖται, τό τε ἐλπίζειν ἀγαθόν τι θαρραλέον ἐστίν),

1389a25_2 Utangaçtırlar (çünkü henüz başka güzel şeyler tanımazlar, yalnızca âdetin terbiyesinden geçmişlerdir).

1389a25_2

καὶ αἰσχυντηλοί (οὐ γάρ πω καλὰ ἕτερα ὑπολαμβάνουσιν, ἀλλὰ πεπαίδευνται ὑπὸ τοῦ νόμου μόνον),

1389a25_3 Yüce ruhludurlar (çünkü hayat onları henüz alçaltmamıştır, zorunlu ihtiyaçların ne demek olduğunu bilmezler; kendini büyük şeylere lâyık görmek de yüce ruhluluktur, bu da umutlu insana özgüdür).

1389a25_3

καὶ μεγαλόψυχοι (οὐ γὰρ ὑπὸ τοῦ βίου πω τεταπείνωνται, ἀλλὰ τῶν ἀναγκαίων ἄπειροί εἰσιν, καὶ τὸ ἀξιοῦν αὑτὸν μεγάλων μεγαλοψυχία· τοῦτο δʼ εὐέλπιδος).

1389a30 Yararlı olanı değil, daha çok güzel olanı yapmayı tercih ederler; çünkü hesapla değil daha çok karakterle yaşarlar; hesap yararlı olanla, aretē ise güzel olanla ilgilidir.

1389a30

καὶ μᾶλλον αἱροῦνται πράττειν τὰ καλὰ τῶν συμφερόντων· τῷ γὰρ ἤθει ζῶσι μᾶλλον ἢ τῷ λογισμῷ, ἔστι δὲ ὁ μὲν λογισμὸς τοῦ συμφέροντος ἡ δὲ ἀρετὴ τοῦ καλοῦ.

1389a35Dostlarını ve arkadaşlarını öteki yaşlardakilerden daha çok severler,

1389a35

καὶ φιλόφιλοι καὶ φιλέταιροι μᾶλλον τῶν ἄλλων ἡλικιῶν

1389b çünkü birlikte yaşamaktan hoşlanırlar ve henüz hiçbir şeyi, dolayısıyla dostlarını da, yarara göre değerlendirmezler.

1389b

διὰ τὸ χαίρειν τῷ συζῆν καὶ μήπω πρὸς τὸ συμφέρον κρίνειν μηδέν, ὥστε μηδὲ τοὺς φίλους.

1389b1 Bütün hatalarını aşırılık ve şiddet yönünde yaparlar, Khilon'un sözüne aykırı olarak: her şeyi fazlasıyla yaparlar; fazlasıyla severler, fazlasıyla nefret ederler, öteki her şeyde de böyledirler. Her şeyi bildiklerini sanır ve üstelerler; her şeyi fazlasıyla yapmalarının sebebi de budur.

1389b1

καὶ ἅπαντα ἐπὶ τὸ μᾶλλον καὶ σφοδρότερον ἁμαρτάνουσι, παρὰ τὸ Χιλώνειον (πάντα γὰρ ἄγαν πράττουσιν· φιλοῦσι γὰρ ἄγαν καὶ μισοῦσιν ἄγαν καὶ τἆλλα πάντα ὁμοίως), καὶ εἰδέναι ἅπαντα οἴονται καὶ διισχυρίζονται (τοῦτο γὰρ αἴτιόν ἐστιν καὶ τοῦ πάντα ἄγαν),

1389b5 Haksızlıklarını kötülük etmek için değil, küstahlıktan yaparlar. Merhamete yatkındırlar, çünkü herkesi iyi ve olduğundan daha iyi sanırlar; yakınlarını kendi saflıklarıyla ölçtükleri için onların hak etmedikleri şeylere uğradığını düşünürler.

1389b5

καὶ τὰ ἀδικήματα ἀδικοῦσιν εἰς ὕβριν, οὐ κακουργίαν. καὶ ἐλεητικοὶ διὰ τὸ πάντας χρηστοὺς καὶ βελτίους ὑπολαμβάνειν (τῇ γὰρ αὑτῶν ἀκακίᾳ τοὺς πέλας μετροῦσιν, ὥστε ἀνάξια πάσχειν ὑπολαμβάνουσιν αὐτούς),

1389b10 Gülmeyi severler, bu yüzden nükteyi de severler; çünkü nüktedanlık, terbiye görmüş küstahlıktır.

1389b10

καὶ φιλογέλωτες, διὸ καὶ φιλευτράπελοι· ἡ γὰρ εὐτραπελία πεπαιδευμένη ὕβρις ἐστίν.

1389b10_213. Bölüm

Gençlerin karakteri böyledir. Yaşlıların ve çağını geride bırakmış olanların karakterleri ise çoğunlukla bunların hemen hemen tersidir. Uzun yıllar yaşamış, daha çok aldatılmış ve daha çok hata yapmış oldukları, işlerin çoğunun da kötü çıktığını gördükleri için hiçbir şeyden kesinlikle emin olmazlar ve her şeyde gerekenden daha az ileri giderler.

1389b10_2

τὸ μὲν οὖν τῶν νέων τοιοῦτόν ἐστιν ἦθος, οἱ δὲ πρεσβύτεροι καὶ παρηκμακότες σχεδὸν ἐκ τῶν ἐναντίων τούτοις τὰ πλεῖστα ἔχουσιν ἤθη· διὰ γὰρ τὸ πολλὰ ἔτη βεβιωκέναι καὶ πλείω ἐξηπατῆσθαι καὶ ἐξημαρτηκέναι, καὶ τὰ πλείω φαῦλα εἶναι τῶν πραγμάτων, οὔτε διαβεβαιοῦνται οὐδέν, ἧττόν τε ἄγανται πάντα ἢ δεῖ.

1389b15 Sanırlar, ama hiçbir şeyi bilmezler; kararsız kaldıklarından sözlerine hep 'belki' ve 'olabilir' eklerler; her şeyi böyle söylerler, hiçbir şeyi kesin söylemezler.

1389b15

καὶ οἴονται, ἴσασι δʼ οὐδέν, καὶ ἀμφιδοξοῦντες προστιθέασιν ἀεὶ τὸ ἴσως καὶ τάχα, καὶ πάντα λέγουσιν οὕτως, παγίως δʼ οὐδέν.

1389b20 Kötü huyludurlar; çünkü kötü huyluluk her şeyi kötüye yormaktır. Ayrıca güvensizlikleri yüzünden kuşkucudurlar; güvensizlikleri de tecrübelerinden gelir.

1389b20

καὶ κακοήθεις εἰσίν· ἔστι γὰρ κακοήθεια τὸ ἐπὶ τὸ χεῖρον ὑπολαμβάνειν πάντα. ἔτι δὲ καχύποπτοί εἰσι διὰ τὴν ἀπιστίαν, ἄπιστοι δὲ διʼ ἐμπειρίαν.

1389b20_2 Bu yüzden ne şiddetle severler ne şiddetle nefret ederler; Bias'ın öğüdüne uyarak, bir gün nefret edecekmiş gibi severler, bir gün sevecekmiş gibi nefret ederler.

1389b20_2

καὶ οὔτε φιλοῦσιν σφόδρα οὔτε μισοῦσι διὰ ταῦτα, ἀλλὰ κατὰ τὴν Βίαντος ὑποθήκην καὶ φιλοῦσιν ὡς μισήσοντες καὶ μισοῦσιν ὡς φιλήσοντες.

1389b25Ruhları küçüktür, çünkü hayat onları alçaltmıştır: büyük ya da sıra dışı hiçbir şey arzulamazlar, yalnız hayatı sürdürmeye yarayan şeyleri arzularlar.

1389b25

καὶ μικρόψυχοι διὰ τὸ τεταπεινῶσθαι ὑπὸ τοῦ βίου· οὐδενὸς γὰρ μεγάλου οὐδὲ περιττοῦ ἀλλὰ τῶν πρὸς τὸν βίον ἐπιθυμοῦσι.

1389b25_2 Cimridirler; çünkü mal varlığı zorunlu şeylerden biridir; hem de tecrübeyle, edinmenin ne zor, kaybetmenin ne kolay olduğunu bilirler.

1389b25_2

καὶ ἀνελεύθεροι· ἓν γάρ τι τῶν ἀναγκαίων ἡ οὐσία, ἅμα δὲ καὶ διὰ τὴν ἐμπειρίαν ἴσασιν ὡς χαλεπὸν τὸ κτήσασθαι καὶ ῥᾴδιον τὸ ἀποβαλεῖν.

1389b25_3 Korkaktırlar ve her şeyden önceden korkarlar; çünkü gençlerin tam tersi bir hâldedirler: kendileri soğumuştur, gençler ise sıcaktır. Böylece yaşlılık korkaklığa yol açmıştır; çünkü korku da bir tür soğumadır.

1389b25_3

καὶ δειλοὶ καὶ πάντα προφοβητικοί· ἐναντίως γὰρ διάκεινται τοῖς νέοις· κατεψυγμένοι γάρ εἰσιν, οἱ δὲ θερμοί, ὥστε προωδοπεποίηκε τὸ γῆρας τῇ δειλίᾳ· καὶ γὰρ ὁ φόβος κατάψυξίς τίς ἐστιν.

1389b30 Hayata düşkündürler, son günlerinde daha da çok; çünkü arzu, insanda olmayan şeye yönelir ve insan en çok neyden yoksunsa onu arzular.

1389b30

καὶ φιλόζωοι, καὶ μᾶλλον ἐπὶ τῇ τελευταίᾳ ἡμέρᾳ διὰ τὸ τοῦ ἀπόντος εἶναι τὴν ἐπιθυμίαν, καὶ οὗ ἐνδεεῖς, τούτου μάλιστα ἐπιθυμεῖν.

1389b35 Kendilerini gerekenden çok severler; bu da bir tür ruh küçüklüğüdür. Kendilerini sevdikleri için de gerekenden çok, güzel olana göre değil yararlı olana göre yaşarlar;

1389b35

καὶ φίλαυτοι μᾶλλον ἢ δεῖ· μικροψυχία γάρ τις καὶ αὕτη. καὶ πρὸς τὸ συμφέρον ζῶσιν, ἀλλʼ οὐ πρὸς τὸ καλόν, μᾶλλον ἢ δεῖ, διὰ τὸ φίλαυτοι εἶναι·

1390a çünkü yararlı olan kişinin kendisi için iyidir, güzel olan ise mutlak olarak iyidir.

1390a

τὸ μὲν γὰρ συμφέρον αὐτῷ ἀγαθόν ἐστι, τὸ δὲ καλὸν ἁπλῶς.

1390a1Utangaç olmaktan çok utanmazdırlar; çünkü güzel olanı yararlı olan kadar önemsemedikleri için başkalarının ne düşüneceğine aldırmazlar.

1390a1

καὶ ἀναίσχυντοι μᾶλλον ἢ αἰσχυντηλοί· διὰ γὰρ τὸ μὴ φροντίζειν ὁμοίως τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ συμφέροντος ὀλιγωροῦσι τοῦ δοκεῖν.

1390a1_2 Tecrübeleri yüzünden umutsuzdurlar (çünkü olup bitenlerin çoğu kötüdür, işlerin çoğu kötüye varır), bir de korkaklıkları yüzünden.

1390a1_2

καὶ δυσέλπιδες διὰ τὴν ἐμπειρίαν (τὰ γὰρ πλείω τῶν γιγνομένων φαῦλά ἐστιν· ἀποβαίνει γὰρ τὰ πολλὰ ἐπὶ τὸ χεῖρον), καὶ ἔτι διὰ τὴν δειλίαν.

1390a5 Umutla değil daha çok hatırayla yaşarlar; çünkü ömürlerinden geriye kalan azdır, geride bıraktıkları ise çok; umut geleceğe, hatıra geçmişe aittir. Gevezeliklerinin sebebi de budur: olup bitmiş şeyleri anlatıp dururlar, çünkü hatırlamaktan haz duyarlar.

1390a5

καὶ ζῶσι τῇ μνήμῃ μᾶλλον ἢ τῇ ἐλπίδι· τοῦ γὰρ βίου τὸ μὲν λοιπὸν ὀλίγον τὸ δὲ παρεληλυθὸς πολύ, ἔστι δὲ ἡ μὲν ἐλπὶς τοῦ μέλλοντος ἡ δὲ μνήμη τῶν παροιχομένων· ὅπερ αἴτιον καὶ τῆς ἀδολεσχίας αὐτοῖς· διατελοῦσι γὰρ τὰ γενόμενα λέγοντες· ἀναμιμνησκόμενοι γὰρ ἥδονται.

1390a10 Thymos'ları keskindir ama güçsüzdür; arzularının kimi sönmüş, kimi zayıflamıştır. Dolayısıyla ne arzuya yatkındırlar ne de arzularına göre davranırlar; kazanca göre davranırlar. Bu yüzden bu yaştakiler itidalli görünürler; çünkü arzuları gevşemiştir ve kazanca köle olmuştur.

1390a10

καὶ οἱ θυμοὶ ὀξεῖς μὲν ἀσθενεῖς δέ εἰσιν, καὶ αἱ ἐπιθυμίαι αἱ μὲν ἐκλελοίπασιν αἱ δὲ ἀσθενεῖς εἰσιν, ὥστε οὔτʼ ἐπιθυμητικοὶ οὔτε πρακτικοὶ κατὰ τὰς ἐπιθυμίας, ἀλλὰ κατὰ τὸ κέρδος· διὸ σωφρονικοὶ φαίνονται οἱ τηλικοῦτοι· αἵ τε γὰρ ἐπιθυμίαι ἀνείκασι καὶ δουλεύουσι τῷ κέρδει.

1390a15 Karaktere göre değil daha çok hesaba göre yaşarlar; çünkü hesap yararlı olanla, karakter ise aretē ile ilgilidir. Haksızlıklarını küstahlıktan değil, kötülük etmek için yaparlar.

1390a15

καὶ μᾶλλον ζῶσι κατὰ λογισμὸν ἢ κατὰ τὸ ἦθος· ὁ μὲν γὰρ λογισμὸς τοῦ συμφέροντος τὸ δʼ ἦθος τῆς ἀρετῆς ἐστιν. καὶ τἀδικήματα ἀδικοῦσιν εἰς κακουργίαν, οὐκ εἰς ὕβριν.

1390a15_2 Yaşlılar da merhamete yatkındır, ama gençlerle aynı sebepten değil: gençler insan sevgisinden, yaşlılar güçsüzlükten merhamet eder; çünkü her şeyin kendi başlarına da gelmek üzere olduğunu düşünürler, bu da, gördüğümüz gibi, merhamete yatkın kılan şeydir. Bu yüzden yakınmaya düşkündürler, nükteci değildirler, gülmeyi de sevmezler; çünkü yakınma düşkünlüğü gülme sevgisinin karşıtıdır.

1390a15_2

ἐλεητικοὶ δὲ καὶ οἱ γέροντές εἰσιν, ἀλλʼ οὐ διὰ ταὐτὰ τοῖς νέοις· οἱ μὲν γὰρ διὰ φιλανθρωπίαν, οἱ δὲ διʼ ἀσθένειαν· πάντα γὰρ οἴονται ἐγγὺς εἶναι αὑτοῖς παθεῖν, τοῦτο δʼ ἦν ἐλεητικόν· ὅθεν ὀδυρτικοί εἰσι, καὶ οὐκ εὐτράπελοι οὐδὲ φιλογέλοιοι· ἐναντίον γὰρ τὸ ὀδυρτικὸν τῷ φιλογέλωτι.

1390a20Gençlerin ve yaşlıların karakterleri böyledir. Herkes kendi karakterine uygun söylenen ve kendisine benzeyen sözleri benimsediğine göre, konuşmacının hem kendisi hem de sözleri böyle görünsün diye sözlerini nasıl kullanması gerektiği belli olur.

1390a20

τῶν μὲν οὖν νέων καὶ τῶν πρεσβυτέρων τὰ ἤθη τοιαῦτα, ὥστʼ ἐπεὶ ἀποδέχονται πάντες τοὺς τῷ σφετέρῳ ἤθει λεγομένους λόγους καὶ τοὺς ὁμοίους, οὐκ ἄδηλον πῶς χρώμενοι τοῖς λόγοις τοιοῦτοι φανοῦνται καὶ αὐτοὶ καὶ οἱ λόγοι.

1390a2514. Bölüm

Olgunluk çağındakilerin karakterinin bu ikisinin arasında olacağı açıktır; her ikisinin de aşırılığından arınmışlardır. Ne çok gözü pektirler (çünkü böylesi atılganlıktır) ne de aşırı korkarlar; ikisine karşı da yerinde bir tutumları vardır.

1390a25

οἱ δʼ ἀκμάζοντες φανερὸν ὅτι μεταξὺ τούτων τὸ ἦθος ἔσονται ἑκατέρων, ἀφαιροῦντες τὴν ὑπερβολήν, καὶ οὔτε σφόδρα θαρροῦντες (θρασύτης γὰρ τὸ τοιοῦτον) οὔτε λίαν φοβούμενοι, καλῶς δὲ πρὸς ἄμφω ἔχοντες,

1390a30 Ne herkese güvenirler ne kimseye güvenmezler; daha çok gerçeğe göre yargılarlar. Ne yalnız güzel olana göre ne yalnız yararlı olana göre yaşarlar,

1390a30

οὔτε πᾶσι πιστεύοντες οὔτε πᾶσιν ἀπιστοῦντες, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀληθὲς κρίνοντες μᾶλλον, καὶ οὔτε πρὸς τὸ καλὸν ζῶντες μόνον οὔτε πρὸς τὸ συμφέρον

1390b ikisine göre birden yaşarlar; ne cimriliğe ne savurganlığa, yakışana göre davranırlar.

1390b

ἀλλὰ πρὸς ἄμφω, καὶ οὔτε πρὸς φειδὼ οὔτε πρὸς ἀσωτίαν ἀλλὰ πρὸς τὸ ἁρμόττον,

1390b1 Thymos ve arzu karşısında da durum aynıdır: cesaretle birlikte itidallidirler, itidalle birlikte cesurdurlar. Gençlerde ve yaşlılarda bunlar birbirinden ayrılmıştır: gençler cesur ama itidalsiz, yaşlılar itidalli ama korkaktır. Genel olarak söylersek, gençlikle yaşlılığın ayrı ayrı sahip olduğu yararlı şeylerin hepsine olgunlar birlikte sahiptir; o ikisinin aşırıya ya da eksiğe kaçtığı şeylerde ise olgunlar ölçülü ve yakışanı tutar.

1390b1

ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς θυμὸν καὶ πρὸς ἐπιθυμίαν, καὶ σώφρονες μετʼ ἀνδρείας καὶ ἀνδρεῖοι μετὰ σωφροσύνης. ἐν γὰρ τοῖς νέοις καὶ τοῖς γέρουσι διῄρηται ταῦτα· εἰσὶν γὰρ οἱ μὲν νέοι ἀνδρεῖοι καὶ ἀκόλαστοι, οἱ δὲ πρεσβύτεροι σώφρονες καὶ δειλοί. ὡς δὲ καθόλου εἰπεῖν, ὅσα μὲν διῄρηνται ἡ νεότης καὶ τὸ γῆρας τῶν ὠφελίμων, ταῦτα ἄμφω ἔχουσιν, ὅσα δὲ ὑπερβάλλουσιν ἢ ἐλλείπουσιν, τούτων τὸ μέτριον καὶ τὸ ἁρμόττον.

1390b5Beden otuz yaşından otuz beş yaşına kadar olgunluk çağındadır, psykhē ise kırk dokuz yaşı civarında. Gençlik, yaşlılık ve olgunluk çağı hakkında, her birinin ne türden karakterlere sahip olduğu konusunda bu kadarı yeterli olsun.

1390b5

ἀκμάζει δὲ τὸ μὲν σῶμα ἀπὸ τῶν τριάκοντα ἐτῶν μέχρι τῶν πέντε καὶ τριάκοντα, ἡ δὲ ψυχὴ περὶ τὰ ἑνὸς δεῖν πεντήκοντα. / περὶ μὲν οὖν νεότητος καὶ γήρως καὶ ἀκμῆς, ποίων ἠθῶν ἕκαστόν ἐστιν, εἰρήσθω τοσαῦτα.

1390b1015. Bölüm

Şimdi de talihten gelen iyiler hakkında, bunlardan hangilerinin insanlarda ne türden karakterler doğurduğunu sırasıyla anlatalım.

1390b10

περὶ δὲ τῶν ἀπὸ τύχης γιγνομένων ἀγαθῶν, διʼ ὅσα αὐτῶν καὶ τὰ ἤθη ποιὰ ἄττα συμβαίνει τοῖς ἀνθρώποις, λέγωμεν ἐφεξῆς.

1390b15Soyluluğun karakteri, ona sahip olanı daha şeref düşkünü yapmasıdır; çünkü herkes, elinde bir şey bulununca onun üstüne yığmaya alışkındır; soyluluk da ataların itibarıdır. Soylu kişi, kendi atalarına benzeyen kimseleri bile küçümser; çünkü aynı şeyler yakında değil uzakta olduklarında daha itibarlı görünür ve onlarla övünmek daha kolaydır.

1390b15

εὐγενείας μὲν οὖν ἦθός ἐστι τὸ φιλοτιμότερον εἶναι τὸν κεκτημένον αὐτήν· ἅπαντες γάρ, ὅταν ὑπάρχῃ τι, πρὸς τοῦτο σωρεύειν εἰώθασιν, ἡ δʼ εὐγένεια ἐντιμότης προγόνων ἐστίν. καὶ καταφρονητικὸν καὶ τῶν ὁμοίων ἐστὶν τοῖς προγόνοις αὑτῶν, διότι πόρρω ταὐτὰ μᾶλλον ἢ ἐγγὺς γιγνόμενα ἐντιμότερα καὶ εὐαλαζόνευτα.

1390b20 Soylu (eugenēs) olmak soyun aretē'sine, asil (gennaios) olmak ise tabiatından sapmamaya bağlıdır. Soylulara çoğu zaman bu olmaz, onların çoğu değersiz kimselerdir. Çünkü insan soylarında da topraktan yetişen ürünlerde olduğu gibi bir verim vardır: soy iyiyse bir süre olağanüstü insanlar yetişir, sonra soy yine geriler. Parlak yaratılışlı soylar daha delice karakterlere doğru bozulur, örneğin Alkibiades'in ve Yaşlı Dionysios'un soyundan gelenler gibi; ağırbaşlı soylar ise ahmaklığa ve uyuşukluğa doğru bozulur, örneğin Kimon'un, Perikles'in ve Sokrates'in soyundan gelenler gibi.

1390b20

ἔστι δὲ εὐγενὲς μὲν κατὰ τὴν τοῦ γένους ἀρετήν, γενναῖον δὲ κατὰ τὸ μὴ ἐξίστασθαι τῆς φύσεως· ὅπερ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὐ συμβαίνει τοῖς εὐγενέσιν, ἀλλʼ εἰσὶν οἱ πολλοὶ εὐτελεῖς· φορὰ γὰρ τίς ἐστιν ἐν τοῖς γένεσιν ἀνδρῶν ὥσπερ ἐν τοῖς κατὰ τὰς χώρας γιγνομένοις, καὶ ἐνίοτε ἂν ᾖ ἀγαθὸν τὸ γένος, ἐγγίνονται διά τινος χρόνου ἄνδρες περιττοί, κἄπειτα πάλιν ἀναδίδωσιν. ἐξίσταται δὲ τὰ μὲν εὐφυᾶ γένη εἰς μανικώτερα ἤθη, οἷον οἱ ἀπʼ Ἀλκιβιάδου καὶ οἱ ἀπὸ Διονυσίου τοῦ προτέρου, τὰ δὲ στάσιμα εἰς ἀβελτερίαν καὶ νωθρότητα, οἷον οἱ ἀπὸ Κίμωνος καὶ Περικλέους καὶ Σωκράτους.

1390b3016. Bölüm

Zenginliğin peşinden gelen karakterleri herkes kolayca görebilir. Zenginler küstah ve kibirlidir; zenginliğe sahip olmak onları bir şekilde etkiler: bütün iyilere sahiplermiş gibi davranırlar.

1390b30

τῷ δὲ πλούτῳ ἃ ἕπεται ἤθη, ἐπιπολῆς ἔστιν ἰδεῖν ἅπασιν· ὑβρισταὶ γὰρ καὶ ὑπερήφανοι, πάσχοντές τι ὑπὸ τῆς κτήσεως τοῦ πλούτου (ὥσπερ γὰρ ἔχοντες ἅπαντα τἀγαθὰ οὕτω διάκεινται·

1391a Çünkü zenginlik, öteki her şeyin değerine biçilmiş bir fiyat gibidir; bu yüzden her şey onunla satın alınabilirmiş gibi görünür.

1391a

ὁ δὲ πλοῦτος οἷον τιμή τις τῆς ἀξίας τῶν ἄλλων, διὸ φαίνεται ὤνια ἅπαντα εἶναι αὐτοῦ),

1391a1 Ayrıca lükse düşkün ve gösteriş meraklısıdırlar. Lükse düşkündürler, çünkü bolluk içinde yaşar ve saadetlerini gözler önüne sererler; gösteriş meraklısı ve görgüsüzdürler, çünkü herkes, sevdiği ve hayran olduğu şeyle uğraşıp durmaya alışkındır; bir de başkalarının, kendi imrendikleri şeylere imrendiğini sanırlar. Bu hâle düşmeleri anlaşılır da bir şeydir, çünkü varlıklılara muhtaç olan çok kişi vardır. Simonides'in bilgeler ve zenginler hakkındaki sözü de buradan gelir: Hieron'un karısı ona zengin olmak mı daha iyidir, bilge olmak mı diye sorunca «Zengin» demiş, «çünkü bilgelerin zenginlerin kapısında beklediğini görüyorum.»

1391a1

καὶ τρυφεροὶ καὶ σαλάκωνες, τρυφεροὶ μὲν διὰ τὴν τροφὴν καὶ τὴν ἔνδειξιν τῆς εὐδαιμονίας, σαλάκωνες δὲ καὶ σόλοικοι διὰ τὸ πάντας εἰωθέναι διατρίβειν περὶ τὸ ἐρώμενον καὶ θαυμαζόμενον ὑπʼ αὐτῶν. καὶ τὸ οἴεσθαι ζηλοῦν τοὺς ἄλλους ἃ καὶ αὐτοί. ἅμα δὲ καὶ εἰκότως τοῦτο πάσχουσιν (πολλοὶ γάρ εἰσιν οἱ δεόμενοι τῶν ἐχόντων· ὅθεν καὶ τὸ Σιμωνίδου εἴρηται περὶ τῶν σοφῶν καὶ πλουσίων πρὸς τὴν γυναῖκα τὴν Ἱέρωνος ἐρομένην πότερον γενέσθαι κρεῖττον πλούσιον ἢ σοφόν· πλούσιον εἰπεῖν· τοὺς σοφοὺς γὰρ ἔφη ὁρᾶν ἐπὶ ταῖς τῶν πλουσίων θύραις διατρίβοντας),

1391a10 Yönetmeye layık olduklarını da düşünürler, çünkü insanı yönetmeye layık kılan şeye sahip olduklarını sanırlar. Kısacası zenginliğin karakteri, akılsız bir mesudun karakteridir.

1391a10

καὶ τὸ οἴεσθαι ἀξίους εἶναι ἄρχειν· ἔχειν γὰρ οἴονται ὧν ἕνεκεν ἄρχειν ἄξιον. καὶ ὡς ἐν κεφαλαίῳ, ἀνοήτου εὐδαίμονος ἦθος ⟨ἦθος⟩ πλούτου ἐστίν.

1391a10_2Yeni zenginlerin karakteriyle eskiden beri zengin olanlarınki arasında şu fark vardır: yeni zenginlerde bütün bu kusurlar daha fazla ve daha bayağı biçimde bulunur (yeni zengin olmak, zenginliğin terbiyesini almamış olmak gibidir). İşledikleri haksızlıklar da kötülük kastından doğmaz; kimi küstahlıktan, kimi nefislerine hâkim olamamaktan doğar: darp ve zina gibi.

1391a10_2

διαφέρει δὲ τοῖς νεωστὶ κεκτημένοις καὶ τοῖς πάλαι τὰ ἤθη τῷ ἅπαντα μᾶλλον καὶ φαυλότερα τὰ κακὰ ἔχειν τοὺς νεοπλούτους (ὥσπερ γὰρ ἀπαιδευσία πλούτου ἐστὶ τὸ νεόπλουτον εἶναι), καὶ ἀδικήματα ἀδικοῦσιν οὐ κακουργικά, ἀλλὰ τὰ μὲν ὑβριστικὰ τὰ δὲ ἀκρατευτικά, οἷον εἰς αἰκίαν καὶ μοιχείαν.

1391a1517. Bölüm

İktidarın getirdiği karakterlerin de çoğu hemen hemen aynı şekilde açıktır. İktidar kimi bakımdan zenginlikle aynı karakterleri taşır, kimi bakımdan daha iyilerini.

1391a15

ὁμοίως δὲ καὶ περὶ δυνάμεως σχεδὸν τὰ πλεῖστα φανερά ἐστιν ἤθη. τὰ μὲν γὰρ τὰ αὐτὰ ἔχει δύναμις τῷ πλούτῳ τὰ δὲ βελτίω·

1391a20 İktidar sahipleri karakterce zenginlerden daha şeref düşkünü ve daha erkekçedir, çünkü iktidarları sayesinde yapma imkânı buldukları işlere talip olurlar;

1391a20

φιλοτιμότεροι γὰρ καὶ ἀνδρωδέστεροί εἰσιν τὰ ἤθη οἱ δυνάμενοι τῶν πλουσίων διὰ τὸ ἐφίεσθαι ἔργων ὅσα ἐξουσία αὐτοῖς πράττειν διὰ τὴν δύναμιν,

1391a20_2 daha ciddi ve gayretlidirler, çünkü sürekli sorumluluk taşırlar ve iktidarla ilgili işleri gözetmek zorundadırlar;

1391a20_2

καὶ σπουδαστικώτεροι διὰ τὸ ἐν ἐπιμελείᾳ εἶναι, ἀναγκαζόμενοι σκοπεῖν τὰ περὶ τὴν δύναμιν,

1391a25 daha vakurdurlar ama ağır ve sert değildirler: mevki insanı daha vakur yapar, bu yüzden ölçülü davranırlar; vakar da yumuşak ve yerinde bir ağırbaşlılıktır. Haksızlık ettiklerinde de küçük haksızlıkların değil, büyük haksızlıkların adamıdırlar.

1391a25

καὶ σεμνότεροι ἢ βαρύτεροι· ποιεῖ γὰρ σεμνοτέρους τὸ ἀξίωμα, διὸ μετριάζουσιν, ἔστι δὲ ἡ σεμνότης μαλακὴ καὶ εὐσχήμων βαρύτης· κἂν ἀδικῶσιν, οὐ μικραδικηταί εἰσιν ἀλλὰ μεγαλάδικοι.

1391a25_2İyi talihin karakterleri, anlatılan bu karakterlerin parçalarından oluşur (çünkü en büyük iyi talih sayılan şeyler bunlara varır); ayrıca iyi talih, iyi çocuklara sahip olmakta ve bedenin iyilerinde de insana üstünlük sağlar.

1391a25_2

ἡ δʼ εὐτυχία κατὰ μόριά τε τῶν εἰρημένων ἔχει τὰ ἤθη (εἰς γὰρ ταῦτα συντείνουσιν αἱ μέγισται δοκοῦσαι εἶναι εὐτυχίαι), καὶ ἔτι εἰς εὐτεκνίαν καὶ τὰ κατὰ τὸ σῶμα ἀγαθὰ παρασκευάζει ἡ εὐτυχία πλεονεκτεῖν.

1391b Talihi yaver gidenler bu yüzden daha kibirli ve daha düşüncesiz olurlar; ama iyi talihin peşinden en iyi karakter de gelir: tanrıları severler ve ilahi olanla bir bağ kurarlar, çünkü talihten gelen şeyler yüzünden ona güvenirler.

Yaşa ve talihe göre karakterler hakkında bu kadar söz yeterli. Söylenenlerin zıtları, örneğin yoksulun, talihsizin ve iktidarsızın karakteri, zıtlarından açıkça anlaşılır.

1391b

ὑπερηφανώτεροι μὲν οὖν καὶ ἀλογιστότεροι διὰ τὴν εὐτυχίαν εἰσίν, ἓν δὲ ἀκολουθεῖ βέλτιστον ἦθος τῇ εὐτυχίᾳ, ὅτι φιλόθεοί εἰσι καὶ ἔχουσιν πρὸς τὸ θεῖόν πως, πιστεύοντες διὰ τὰ γιγνόμενα ἀπὸ τῆς τύχης. / περὶ μὲν οὖν τῶν καθʼ ἡλικίαν καὶ τύχην ἠθῶν εἴρηται· τὰ γὰρ ἐναντία τῶν εἰρημένων ἐκ τῶν ἐναντίων φανερά ἐστιν, οἷον πένητος καὶ ἀτυχοῦς ἦθος καὶ ἀδυνάτου.

1391b518. Bölüm

İkna edici sözler bir hükme varılması için kullanılır (bildiğimiz ve hakkında hüküm verdiğimiz şeyler için artık söze gerek yoktur). Bu, sözü tek bir kişiye yöneltip onu bir şeye özendirdiğimizde ya da bir şeyden caydırdığımızda da böyledir; öğüt verenlerin ya da birini ikna etmeye çalışanların yaptığı gibi. Tek kişi de hüküm veren olmaktan geri kalmaz, çünkü ikna edilmesi gereken kişi, kısaca söylemek gerekirse, düpedüz hüküm verendir. Hasımlara karşı konuşurken de, bir tez üzerine konuşurken de durum aynıdır: sözü kullanmak ve karşıt görüşleri çürütmek gerekir, söz de bunlara, karşıda bir hasım varmış gibi yöneltilir. Gösteri söylevlerinde de böyledir: söz, seyirciye bir hüküm verene hitap eder gibi kurulur. Yine de genel olarak, gerçek anlamda hüküm veren, yalnız kamusal tartışmalarda araştırılan meseleler hakkında karar verendir; çünkü orada hem tartışmalı meselelerin nasıl olduğu, hem de üzerinde müzakere edilen şeyler araştırılır. Yönetim biçimlerine göre karakterler de daha önce, tavsiye söylevleri ele alınırken anlatıldı. Böylece sözlerin nasıl ve hangi yollarla karakter yansıtacak biçimde kurulacağı belirlenmiş olur.

1391b5

ἐπεὶ δὲ ἡ τῶν πιθανῶν λόγων χρῆσις πρὸς κρίσιν ἐστί (περὶ ὧν γὰρ ἴσμεν καὶ κεκρίκαμεν οὐδὲν ἔτι δεῖ λόγου), ἔστι δʼ ἐάν τε πρὸς ἕνα τις τῷ λόγῳ χρώμενος προτρέπῃ ἢ ἀποτρέπῃ, οἷον οἱ νουθετοῦντες ποιοῦσιν ἢ πείθοντες (οὐδὲν γὰρ ἧττον κριτὴς ὁ εἷς· ὃν γὰρ δεῖ πεῖσαι, οὗτός ἐστιν ὡς εἰπεῖν ἁπλῶς κριτής), ἐάν τε πρὸς ἀμφισβητοῦντας, ἐάν τε πρὸς ὑπόθεσιν λέγῃ τις, ὁμοίως (τῷ γὰρ λόγῳ ἀνάγκη χρῆσθαι καὶ ἀναιρεῖν τὰ ἐναντία, πρὸς ἃ ὥσπερ ἀμφισβητοῦντα τὸν λόγον ποιεῖται), ὡσαύτως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐπιδεικτικοῖς (ὥσπερ γὰρ πρὸς κριτὴν τὸν θεωρὸν ὁ λόγος συνέστηκεν, ὅλως δὲ μόνος ἐστὶν ἁπλῶς κριτὴς ἐν τοῖς πολιτικοῖς ἀγῶσιν ὁ τὰ ζητούμενα κρίνων· τά τε γὰρ ἀμφισβητούμενα ζητεῖται πῶς ἔχει, καὶ περὶ ὧν βουλεύονται), περὶ δὲ τῶν κατὰ τὰς πολιτείας ἠθῶν ἐν τοῖς συμβουλευτικοῖς εἴρηται πρότερον—ὥστε διωρισμένον ἂν εἴη πῶς τε καὶ διὰ τίνων τοὺς λόγους ἠθικοὺς ποιητέον.

1391b20Her söylev cinsinin gayesi ayrıydı; ama hepsi için, tavsiyede bulunanların, gösteri yapanların ve dava tartışanların ikna vasıtalarını kendilerinden çıkardıkları kanaatler ve öncüller ele alındı; sözleri karakter yansıtır hâle getirmenin dayanakları da belirlendi. Geriye bize ortak olanları gözden geçirmek kalıyor.

1391b20

ἐπεὶ δὲ περὶ ἕκαστον μὲν γένος τῶν λόγων ἕτερον ἦν τὸ τέλος, περὶ ἁπάντων δʼ αὐτῶν εἰλημμέναι δόξαι καὶ προτάσεις εἰσὶν ἐξ ὧν τὰς πίστεις φέρουσιν καὶ συμβουλεύοντες καὶ ἐπιδεικνύμενοι καὶ ἀμφισβητοῦντες, ἔτι δὲ ἐξ ὧν ἠθικοὺς τοὺς λόγους ἐνδέχεται ποιεῖν, καὶ περὶ τούτων διώρισται, λοιπὸν ἡμῖν διελθεῖν περὶ τῶν κοινῶν.

1391b25 Çünkü herkes konuşurken, mümkün ve imkânsız olanla ilgili dayanaklara da başvurmak zorundadır; kimi bir şeyin olacağını, kimi olduğunu göstermeye çalışır.

1391b25

πᾶσι γὰρ ἀναγκαῖον τῷ περὶ τοῦ δυνατοῦ καὶ ἀδυνάτου προσχρῆσθαι ἐν τοῖς λόγοις, καὶ τοὺς μὲν ὡς ἔσται τοὺς δὲ ὡς γέγονε πειρᾶσθαι δεικνύναι.

1391b25_2 Büyüklükle ilgili olan da bütün söylevlerde ortaktır; çünkü tavsiyede bulunanlar da, övenler ya da yerenler de, suçlayanlar ya da savunanlar da hep küçültmeye ve büyütmeye başvurur.

1391b25_2

ἔτι δὲ ⟨τὸ⟩ περὶ μεγέθους κοινὸν ἁπάντων ἐστὶ τῶν λόγων· χρῶνται γὰρ πάντες τῷ μειοῦν καὶ αὔξειν καὶ συμβουλεύοντες καὶ ἐπαινοῦντες ἢ ψέγοντες καὶ κατηγοροῦντες ἢ ἀπολογούμενοι.

1392aBunlar belirlendikten sonra, söyleyecek bir şeyimiz varsa, entimemler hakkında genel olarak konuşmaya çalışalım; örnekler hakkında da. Böylece geri kalanları da ekleyip baştan önümüze koyduğumuz planı tamamlamış oluruz. Ortak olanlardan büyütme, söylendiği gibi, en çok gösteri söylevlerine uygundur; olmuş olan mahkeme söylevlerine uygundur (çünkü hüküm bunlar hakkında verilir); mümkün ve olacak olan da tavsiye söylevlerine.

1392a

τούτων δὲ διορισθέντων περὶ τῶν ἐνθυμημάτων κοινῇ πειραθῶμεν εἰπεῖν, εἴ τι ἔχομεν, καὶ περὶ παραδειγμάτων, ὅπως τὰ λοιπὰ προσθέντες ἀποδῶμεν τὴν ἐξ ἀρχῆς πρόθεσιν. ἔστιν δὲ τῶν κοινῶν τὸ μὲν αὔξειν οἰκειότατον τοῖς ἐπιδεικτικοῖς, ὥσπερ εἴρηται, τὸ δὲ γεγονὸς τοῖς δικανικοῖς (περὶ τούτων γὰρ ἡ κρίσις), τὸ δὲ δυνατὸν καὶ ἐσόμενον τοῖς συμβουλευτικοῖς.

1392a519. Bölüm

Önce mümkün ve imkânsız olandan söz edelim. Zıtlardan birinin var olması ya da meydana gelmesi mümkünse, öbürünün de mümkün olduğu düşünülebilir; örneğin bir insanın iyileşmesi mümkünse hastalanması da mümkündür, çünkü zıtların, zıt oldukları bakımdan, kuvvesi aynıdır. Benzer şeylerden biri mümkünse öbürü de mümkündür.

1392a5

πρῶτον μὲν οὖν περὶ δυνατοῦ καὶ ἀδυνάτου λέγωμεν. ἂν δὴ τὸ ἐναντίον ᾖ δυνατὸν ἢ εἶναι ἢ γενέσθαι, καὶ τὸ ἐναντίον δόξειεν ἂν εἶναι δυνατόν, οἷον εἰ δυνατὸν ἄνθρωπον ὑγιασθῆναι, καὶ νοσῆσαι· ἡ γὰρ αὐτὴ δύναμις τῶν ἐναντίων ᾗ ἐναντία. καὶ εἰ τὸ ὅμοιον δυνατόν, καὶ τὸ ὅμοιον·

1392a10 Daha zor olan mümkünse daha kolay olan da mümkündür.

1392a10

καὶ εἰ τὸ χαλεπώτερον δυνατόν, καὶ τὸ ῥᾷον·

1392a10_2 İyi ve güzel bir şeyin meydana gelmesi mümkünse,

1392a10_2

καὶ εἰ τὸ σπουδαῖον καὶ καλὸν γενέσθαι δυνατόν,

1392a10_3 o şeyin düpedüz meydana gelmesi de mümkündür; çünkü güzel bir evin olması, sadece bir evin olmasından daha zordur.

1392a10_3

καὶ ὅλως δυνατὸν γενέσθαι· χαλεπώτερον γὰρ καλὴν οἰκίαν ἢ οἰκίαν εἶναι.

1392a15Başlangıcı meydana gelebilen şeyin sonu da meydana gelebilir; çünkü imkânsız şeylerden hiçbiri ne meydana gelir ne de meydana gelmeye başlar: örneğin köşegenin [kenarla] ortak ölçülü olması ne meydana gelmeye başlayabilir ne de meydana gelir. Sonu mümkün olanın başlangıcı da mümkündür, çünkü her şey bir başlangıçtan meydana gelir.

1392a15

καὶ οὗ ἡ ἀρχὴ δύναται γενέσθαι, καὶ τὸ τέλος· οὐδὲν γὰρ γίγνεται οὐδʼ ἄρχεται γίγνεσθαι τῶν ἀδυνάτων, οἷον τὸ σύμμετρον τὴν διάμετρον εἶναι οὔτʼ ἂν ἄρξαιτο γίγνεσθαι οὔτε γίγνεται. καὶ οὗ τὸ τέλος, καὶ ἡ ἀρχὴ δυνατή· ἅπαντα γὰρ ἐξ ἀρχῆς γίγνεται.

1392a15_2 Ousia (ousia) bakımından ya da oluş bakımından sonra gelenin meydana gelmesi mümkünse, önce gelenin de mümkündür: örneğin bir adamın yetişkin olması mümkünse çocuk olması da mümkündür (çünkü önce o olur); çocuk olması mümkünse yetişkin olması da (çünkü çocukluk da onun başlangıcıdır).

1392a15_2

καὶ εἰ τὸ ὕστερον τῇ οὐσίᾳ ἢ τῇ γενέσει δυνατὸν γενέσθαι, καὶ τὸ πρότερον, οἷον εἰ ἄνδρα γενέσθαι δυνατόν, καὶ παῖδα (πρότερον γὰρ ἐκεῖνο γίγνεται), καὶ εἰ παῖδα, καὶ ἄνδρα (καὶ ἀρχὴ γὰρ ἐκείνη).

1392a20Tabiatça kendilerine aşk ya da arzu duyulan şeyler de mümkündür; çünkü çoğu zaman kimse imkânsız şeylere âşık olmaz, onları arzulamaz.

1392a20

καὶ ὧν ἢ ἔρως ἢ ἐπιθυμία φύσει ἐστίν· οὐδεὶς γὰρ ἀδυνάτων ἐρᾷ οὐδὲ ἐπιθυμεῖ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ.

1392a20_2 Epistēmēlerin ve tekhnēlerin konusu olan şeylerin de var olması ve meydana gelmesi mümkündür.

1392a20_2

καὶ ὧν ἐπιστῆμαί εἰσι καὶ τέχναι, δυνατὸν ταῦτα καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι.

1392a25 Oluşlarının başlangıcı, bizim zorlayabileceğimiz ya da ikna edebileceğimiz kimselere bağlı olan şeyler de mümkündür; bunlar da kendilerinden güçlü olduğumuz, efendisi olduğumuz ya da dostu olduğumuz kimselerdir.

1392a25

καὶ ὅσων ἡ ἀρχὴ τῆς γενέσεως ἐν τούτοις ἐστὶν ἃ ἡμεῖς ἀναγκάσαιμεν ἂν ἢ πείσαιμεν· ταῦτα δʼ ἐστὶν ὧν κρείττους ἢ κύριοι ἢ φίλοι.

1392a25_2Parçaları mümkün olanın bütünü de mümkündür; bütünü mümkün olanın parçaları da çoğu zaman mümkündür. Çünkü yüz, burun ve saya yapılabiliyorsa ayakkabı da yapılabilir; ayakkabı yapılabiliyorsa yüz, burun ve saya da.

1392a25_2

καὶ ὧν τὰ μέρη δυνατά, καὶ τὸ ὅλον, καὶ ὧν τὸ ὅλον δυνατόν, καὶ τὰ μέρη ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· εἰ γὰρ πρόσχισμα καὶ κεφαλὶς καὶ χιτὼν δύναται γενέσθαι, καὶ ὑποδήματα δυνατὸν γενέσθαι, καὶ εἰ ὑποδήματα, καὶ πρόσχισμα καὶ κεφαλίς καὶ χιτών.

1392a30 Bir cins bütünüyle meydana gelebilen şeylerdense,

1392a30

καὶ εἰ τὸ γένος ὅλον

1392b tür (eidos, eidos) de öyledir; tür öyleyse cins de: örneğin gemi yapılabiliyorsa trier de yapılabilir, trier yapılabiliyorsa gemi de.

1392b

τῶν δυνατῶν γενέσθαι, καὶ τὸ εἶδος, καὶ εἰ τὸ εἶδος, καὶ τὸ γένος, οἷον εἰ πλοῖον γενέσθαι δυνατόν, καὶ τριήρη, καὶ εἰ τριήρη, καὶ πλοῖον.

1392b1 Tabiatları gereği birbirine bağlı iki şeyden biri mümkünse öbürü de mümkündür: örneğin iki katı mümkünse yarısı da, yarısı mümkünse iki katı da.

1392b1

καὶ εἰ θάτερον τῶν πρὸς ἄλληλα πεφυκότων, καὶ θάτερον, οἷον εἰ διπλάσιον, καὶ ἥμισυ, καὶ εἰ ἥμισυ, διπλάσιον.

1392b5Bir şeyin tekhnē ve hazırlık olmadan meydana gelmesi mümkünse, tekhnē ve özenle meydana gelmesi daha da mümkündür. Agathon'un şu sözü de buradan gelir:

Bazı işleri tekhnēyle yapmamız gerekir, bazıları ise zorunluluk ve talih yüzünden başımıza gelir.

1392b5

καὶ εἰ ἄνευ τέχνης καὶ παρασκευῆς δυνατὸν γίγνεσθαι, μᾶλλον διὰ τέχνης καὶ ἐπιμελείας δυνατόν, ὅθεν καὶ Ἀγάθωνι εἴρηται / καὶ μὴν τὰ μέν γε τῆς τέχνης πράσσειν, τὰ δὲ / ἡμῖν ἀνάγκῃ καὶ τύχῃ προσγίγνεται.

1392b5_2Daha kötü, daha zayıf ve daha akılsız olanlar için bir şey mümkünse, onların zıddı olanlar için daha da mümkündür. Isokrates de, Euthynos bir şeyi öğrenebildiyse kendisinin onu bulamamasının korkunç bir şey olacağını söylemişti.

1392b5_2

καὶ εἰ τοῖς χείροσι καὶ ἥττοσι καὶ ἀφρονεστέροις δυνατόν, καὶ τοῖς ἐναντίοις μᾶλλον, ὥσπερ καὶ Ἰσοκράτης ἔφη δεινὸν εἴναι εἰ ὁ μὲν Εὔθυνος ἔμαθεν, αὐτὸς δὲ μὴ δυνήσεται εὑρεῖν.

1392b10 İmkânsız olan hakkındaki dayanakların, söylenenlerin zıtlarından çıktığı açıktır.

1392b10

περὶ δὲ ἀδυνάτου δῆλον ὅτι ἐκ τῶν ἐναντίων τοῖς εἰρημένοις ὑπάρχει.

1392b10_2Bir şeyin olup olmadığı ise şu noktalardan incelenmelidir.

1392b10_2

εἰ δὲ γέγονεν, ἐκ τῶνδε σκεπτέον.

1392b15 Önce, tabiatça daha az meydana gelmeye yatkın olan olmuşsa, daha çok yatkın olan da olmuş olmalıdır. Genellikle sonra olan bir şey olmuşsa, önce olan da olmuştur: örneğin bir kimse bir şeyi unutmuşsa, onu bir zaman öğrenmiş demektir.

1392b15

πρῶτον μὲν γάρ, εἰ τὸ ἧττον γίγνεσθαι πεφυκὸς γέγονεν, γεγονὸς ἂν εἴη καὶ τὸ μᾶλλον. καὶ εἰ τὸ ὕστερον εἰωθὸς γίγνεσθαι γέγονεν, καὶ τὸ πρότερον γέγονεν, οἷον εἰ ἐπιλέλησται, καὶ ἔμαθέ ποτε τοῦτο.

1392b15_2 Bir kimse bir şeyi yapabiliyor ve yapmak istiyorduysa, yapmıştır; çünkü herkes, yapabildiği bir şeyi istediğinde onu yapar, önünde bir engel yoktur.

1392b15_2

καὶ εἰ ἐδύνατο καὶ ἐβούλετο, πέπραχε· πάντες γάρ, ὅταν δυνάμενοι βουληθῶσι, πράττουσιν· ἐμποδὼν γὰρ οὐδέν.

1392b20 Yine, bir şeyi istiyor ve dışarıdan hiçbir şey ona engel olmuyorduysa; yapabiliyor ve öfkeliyse; yapabiliyor ve arzuluyorduysa, yapmıştır. Çünkü insanlar çoğu zaman, imkânları olunca, istedikleri şeyi yaparlar: kötüler nefislerine hâkim olamadıkları için, iyiler de iyi şeyleri arzuladıkları için.

1392b20

ἔτι εἰ ἐβούλετο καὶ μηδὲν τῶν ἔξω ἐκώλυεν, καὶ εἰ ἐδύνατο καὶ ὠργίζετο, καὶ εἰ ἐδύνατο καὶ ἐπεθύμει· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ ὧν ὀρέγονται, ἂν δύνωνται, ποιοῦσιν, οἱ μὲν φαῦλοι διʼ ἀκρασίαν, οἱ δʼ ἐπιεικεῖς ὅτι τῶν ἐπιεικῶν ἐπιθυμοῦσιν.

1392b20_2 Bir şeyi yapmak üzereydiyse, yapmıştır; çünkü yapmak üzere olanın yapmış olması muhtemeldir.

1392b20_2

καὶ εἰ ἔμελλε [γίγνεσθαι], καὶ ποιεῖν· εἰκὸς γὰρ τὸν μέλλοντα καὶ ποιῆσαι.

1392b25Tabiatça bir şeyden önce gelen ya da o şey için olan şeyler olmuşsa, o şey de olmuştur: örneğin şimşek çaktıysa gök de gürlemiştir, bir işe teşebbüs ettiyse onu yapmıştır da. Tabiatça sonra gelen ya da kendisi için bir şey yapılan şey olmuşsa, önce gelen ve onun için yapılan da olmuştur: örneğin gök gürlediyse şimşek de çakmıştır, işi yaptıysa ona teşebbüs de etmiştir.

1392b25

καὶ εἰ γέγονεν ὅσα ἢ πέφυκε πρὸ ἐκείνου ἢ ἕνεκα ἐκείνου, οἷον εἰ ἤστραψε, καὶ ἐβρόντησεν, καὶ εἰ ἐπείρασε, καὶ ἔπραξεν. καὶ εἰ ὅσα ὕστερον πέφυκε γίγνεσθαι ἢ οὗ ἕνεκα γίγνεται γέγονε, καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ τούτου ἕνεκα γέγονεν, οἷον εἰ ἐβρόντησε, καὶ ἤστραψεν, καὶ εἰ ἔπραξεν, ἐπείρασεν.

1392b30 Bütün bunların kimi zorunlu olarak, kimi de çoğu zaman böyledir. Bir şeyin olmadığına dair dayanakların da söylenenlerin zıtlarından çıktığı açıktır.

1392b30

ἔστι δὲ τούτων ἁπάντων τὰ μὲν ἐξ ἀνάγκης τὰ δʼ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὕτως ἔχοντα. περὶ δὲ τοῦ μὴ γεγονέναι φανερὸν ὅτι ἐκ τῶν ἐναντίων τοῖς εἰρημένοις.

1393aOlacak olan hakkında da aynı noktalardan hareket edileceği açıktır. İçinde güç ve dileme bulunan şey olacaktır; arzu, öfke ve hesapla birlikte güç de taşıyan şeyler de olacaktır; yapılmasına girişilen ya da niyet edilen şeyler de olacaktır; çünkü niyet edilen şeyler çoğu zaman, niyet edilmeyenlerden daha çok gerçekleşir.

1393a

καὶ περὶ τοῦ ἐσομένου ἐκ τῶν αὐτῶν δῆλον· τό τε γὰρ ἐν δυνάμει καὶ ἐν βουλήσει ὂν ἔσται, καὶ τὰ ἐν ἐπιθυμίᾳ καὶ ὀργῇ καὶ λογισμῷ μετὰ δυνάμεως ὄντα, ταῦτα καὶ ἐν ὁρμῇ τοῦ ποιεῖν ἢ μελλήσει ἔσται· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ γίγνεται μᾶλλον τὰ μέλλοντα ἢ τὰ μὴ μέλλοντα.

1393a5 Tabiatça önce gelen şeyler önceden olmuşsa [sonraki de olacaktır]: örneğin hava bulutlanıyorsa yağmur yağması muhtemeldir.

1393a5

καὶ εἰ προγέγονε ὅσα πρότερον πέφυκε γίγνεσθαι, οἷον εἰ συννεφεῖ, εἰκὸς ὗσαι.

1393a5_2 Bir şey uğruna yapılan şey olmuşsa, o şeyin olması da muhtemeldir: örneğin temel atıldıysa ev de yapılacaktır.

1393a5_2

καὶ εἰ τὸ ἕνεκα τούτου γέγονε, καὶ τοῦτο εἰκὸς γενέσθαι, οἷον εἰ θεμέλιος, καὶ οἰκία.

1393a5_3İşlerin büyüklüğü ve küçüklüğü, daha büyük ve daha küçük olan, genel olarak da büyük ve küçük şeyler hakkında söylenecekler, daha önce söylediklerimizden açıktır. Tavsiye söylevleri ele alınırken iyilerin büyüklüğü hakkında da, mutlak anlamda daha büyük ve daha küçük olan hakkında da konuşulmuştu. Dolayısıyla her söylevin önünde duran gaye bir iyi olduğuna göre, yani yararlı, güzel ve adil olan olduğuna göre, herkesin büyütmeleri bunlardan çıkarması gerektiği açıktır.

1393a5_3

περὶ δὲ μεγέθους καὶ μικρότητος τῶν πραγμάτων καὶ μείζονός τε καὶ ἐλάττονος καὶ ὅλως μεγάλων καὶ μικρῶν ἐκ τῶν προειρημένων ἡμῖν ἐστιν φανερόν. εἴρηται γὰρ ἐν τοῖς συμβουλευτικοῖς περί τε μεγέθους ἀγαθῶν καὶ περὶ τοῦ μείζονος ἁπλῶς καὶ ἐλάττονος, ὥστε ἐπεὶ καθʼ ἕκαστον τῶν λόγων τὸ προκείμενον τέλος ἀγαθόν ἐστιν, οἷον τὸ συμφέρον καὶ τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον, φανερὸν ὅτι διʼ ἐκείνων ληπτέον τὰς αὐξήσεις πᾶσιν.

1393a15 Bunların ötesinde mutlak büyüklük ve üstünlük hakkında daha fazla araştırma yapmak boş laftır; çünkü işe yararlık bakımından cüzî olgular, küllî olanlardan daha belirleyicidir.

Mümkün ve imkânsız hakkında, bir şeyin olup olmadığı, olacak mı olmayacak mı olduğu hakkında, ayrıca işlerin büyüklüğü ve küçüklüğü hakkında bu kadar söz yeterli.

1393a15

τὸ δὲ παρὰ ταῦτα ἔτι ζητεῖν περὶ μεγέθους ἁπλῶς καὶ ὑπεροχῆς κενολογεῖν ἐστιν· κυριώτερα γάρ ἐστιν πρὸς τὴν χρείαν τῶν καθόλου τὰ καθʼ ἕκαστα τῶν πραγμάτων. / περὶ μὲν οὖν δυνατοῦ καὶ ἀδυνάτου, καὶ πότερον γέγονεν ἢ οὐ γέγονεν καὶ ἔσται ἢ οὐκ ἔσται, ἔτι δὲ περὶ μεγέθους καὶ μικρότητος τῶν πραγμάτων, εἰρήσθω ταῦτα.

1393a2020. Bölüm

Her söylev cinsine özgü ikna vasıtaları anlatıldığına göre, geriye hepsine ortak olan ikna vasıtalarından söz etmek kalıyor. Ortak ikna vasıtaları cinsçe ikidir: örnek ve entimem; vecize (gnōmē) ise entimemin bir parçasıdır.

1393a20

λοιπὸν δὲ περὶ τῶν κοινῶν πίστεων ἅπασιν εἰπεῖν, ἐπείπερ εἴρηται περὶ τῶν ἰδίων. εἰσὶ δʼ αἱ κοιναὶ πίστεις δύο τῷ γένει, παράδειγμα καὶ ἐνθύμημα· ἡ γὰρ γνώμη μέρος ἐνθυμήματός ἐστιν.

1393a25 Önce örnekten söz edelim; çünkü örnek istikraya benzer, istikra da bir başlangıç noktasıdır.

Örneklerin iki türü vardır: biri daha önce olmuş olayları anlatmak, öbürü örneği insanın kendisinin uydurmasıdır. Bu ikincisinin de biri benzetme, öbürü masaldır;

1393a25

πρῶτον μὲν οὖν περὶ παραδείγματος λέγωμεν· ὅμοιον γὰρ ἐπαγωγῇ τὸ παράδειγμα, ἡ δʼ ἐπαγωγὴ ἀρχή. / παραδειγμάτων δὲ εἴδη δύο· ἓν μὲν γάρ ἐστιν παραδείγματος εἶδος τὸ λέγειν πράγματα προγενομένα, ἓν δὲ τὸ αὐτὸν ποιεῖν. τούτου δὲ ἓν μὲν παραβολὴ ἓν δὲ λόγοι,

1393a30 Aisopos masalları ve Libya masalları gibi.

Olayları anlatmak şuna benzer: Diyelim ki biri, Büyük Kral'a karşı hazırlık yapmak ve onun Mısır'ı ele geçirmesine izin vermemek gerektiğini söylüyor: «Çünkü daha önce Dareios da Mısır'ı almadan [Yunanistan'a] geçmedi,

1393a30

οἷον οἱ Αἰσώπειοι καὶ Λιβυκοί. / ἔστιν δὲ τὸ μὲν πράγματα λέγειν τοιόνδε τι, ὥσπερ εἴ τις λέγοι ὅτι δεῖ πρὸς βασιλέα παρασκευάζεσθαι καὶ μὴ ἐᾶν Αἴγυπτον χειρώσασθαι· καὶ γὰρ πρότερον Δαρεῖος οὐ πρότερον διέβη πρὶν Αἴγυπτον ἔλαβεν,

1393b aldıktan sonra geçti; Kserkses de almadan önce saldırıya girişmedi, aldıktan sonra geçti. Dolayısıyla bu da Mısır'ı alırsa geçecektir; bu yüzden buna izin verilmemelidir.»

1393b

λαβὼν δὲ διέβη, καὶ πάλιν Ξέρξης οὐ πρότερον ἐπεχείρησεν πρὶν ἔλαβεν, λαβὼν δὲ διέβη, ὥστε καὶ οὗτος ἐὰν λάβῃ, διαβήσεται, διὸ οὐκ ἐπιτρεπτέον.

1393b1Benzetme, Sokrates'in kullandığı türden karşılaştırmalardır. Örneğin biri, yöneticilerin kurayla seçilmemesi gerektiğini söylüyor: «Bu, atletleri yarışabilecek olanlardan değil kurası çıkanlardan seçmeye ya da gemicilerden hangisinin dümen tutacağını kurayla belirlemeye benzer; sanki işi bilenin değil, kurası çıkanın dümen tutması gerekirmiş gibi.»

1393b1

παραβολὴ δὲ τὰ Σωκρατικά, οἷον εἴ τις λέγοι ὅτι οὐ δεῖ κληρωτοὺς ἄρχειν· ὅμοιον γὰρ ὥσπερ ἂν εἴ τις τοὺς ἀθλητὰς κληροίη μὴ οἳ δύνανται ἀγωνίζεσθαι ἀλλʼ οἳ ἂν λάχωσιν, ἢ τῶν πλωτήρων ὅντινα δεῖ κυβερνᾶν κληρώσειεν, ὡς δέον τὸν λαχόντα ἀλλὰ μὴ τὸν ἐπιστάμενον.

1393b5Masal ise Stesikhoros'un Phalaris hakkında ve Aisopos'un bir halk önderini savunurken anlattığı masallar gibidir. Himeralılar Phalaris'i tam yetkili komutan seçmiş ve ona muhafız vermek üzereyken Stesikhoros, başka şeyler de konuştuktan sonra onlara şu masalı anlattı: Bir çayırda tek başına bir at otlarmış. Bir geyik gelip otlağı bozunca at ondan öç almak istemiş ve bir insana, kendisiyle birlikte geyikten öç alıp alamayacağını sormuş. İnsan, at gem takınır, kendisi de elinde ciritlerle sırtına binerse alabileceğini söylemiş. At razı olmuş, adam da sırtına binmiş; ama at öç alacağına insanın kölesi olmuş. «Siz de,» demiş Stesikhoros, «düşmanlarınızdan öç alma isteğiyle atın başına gelenin sizin de başınıza gelmemesine dikkat edin. Tam yetkili bir komutan seçmekle gemi zaten takındınız; ona muhafız verir ve sırtınıza binmesine izin verirseniz, artık Phalaris'in kölesi olursunuz.»

1393b5

λόγος δέ, οἷος ὁ Στησιχόρου περὶ Φαλάριδος καὶ ⟨ὁ⟩ Αἰσώπου ὑπὲρ τοῦ δημαγωγοῦ. Στησίχορος μὲν γὰρ ἑλομένων στρατηγὸν αὐτοκράτορα τῶν Ἱμεραίων Φάλαριν καὶ μελλόντων φυλακὴν διδόναι τοῦ σώματος, τἆλλα διαλεχθεὶς εἶπεν αὐτοῖς λόγον ὡς ἵππος κατεῖχε λειμῶνα μόνος, ἐλθόντος δʼ ἐλάφου καὶ διαφθείροντος τὴν νομὴν βουλόμενος τιμωρήσασθαι τὸν ἔλαφον ἠρώτα τινὰ ἄνθρωπον εἰ δύναιτʼ ἂν μετʼ αὐτοῦ τιμωρήσασθαι τὸν ἔλαφον, ὁ δʼ ἔφησεν, ἐὰν λάβῃ χαλινὸν καὶ αὐτὸς ἀναβῇ ἐπʼ αὐτὸν ἔχων ἀκόντια· συνομολογήσας δὲ καὶ ἀναβάντος ἀντὶ τοῦ τιμωρήσασθαι αὐτὸς ἐδούλευσε τῷ ἀνθρώπῳ. οὕτω δὲ καὶ ὑμεῖς, ἔφη, ὁρᾶτε μὴ βουλόμενοι τοὺς πολεμίους τιμωρήσασθαι τὸ αὐτὸ πάθητε τῷ ἵππῳ· τὸν μὲν γὰρ χαλινὸν ἔχετε ἤδη, ἑλόμενοι στρατηγὸν αὐτοκράτορα· ἑὰν δὲ φυλακὴν δῶτε καὶ ἀναβῆναι ἐάσητε, δουλεύσετε ἤδη Φαλάριδι.

1393b20Aisopos ise Samos'ta, ölüm cezasıyla yargılanan bir halk önderi için halka seslenirken şunu anlattı: Bir tilki ırmağı geçerken akıntı onu bir yarığa sürüklemiş. Uzun süre oradan çıkamayıp sıkıntı çekmiş, üstüne de bir sürü kene yapışmış. Oralarda dolaşan bir kirpi onu görünce acımış ve üzerindeki keneleri toplamasını isteyip istemediğini sormuş. Tilki izin vermemiş. Kirpi nedenini sorunca şöyle demiş: «Bunlar artık benden doydular, az kan çekiyorlar; bunları alırsan başkaları gelir, aç oldukları için kalan kanımı da emip bitirirler.» «Samoslular, sizin için de durum aynıdır: bu adam size artık hiçbir zarar vermez, çünkü zengindir; ama onu öldürürseniz,

1393b20

Αἴσωπος δὲ ἐν Σάμῳ δημηγορῶν κρινομένου δημαγωγοῦ περὶ θανάτου ἔφη ἀλώπεκα διαβαίνουσαν ποταμὸν ἀπωσθῆναι εἰς φάραγγα, οὐ δυναμένην δὲ ἐκβῆναι πολὺν χρόνον κακοπαθεῖν καὶ κυνοραιστὰς πολλοὺς ἔχεσθαι αὐτῆς, ἐχῖνον δὲ πλανώμενον, ὡς εἶδεν αὐτήν, κατοικτείραντα ἐρωτᾶν εἰ ἀφέλοι αὐτῆς τοὺς κυνοραιστάς, τὴν δὲ οὐκ ἐᾶν· ἐρομένου δὲ διὰ τί, ὅτι οὗτοι μὲν φάναι ἤδη μου πλήρεις εἰσὶ καὶ ὀλίγον ἕλκουσιν αἷμα, ἐὰν δὲ τούτους ἀφέλητε, ἕτεροι ἐλθόντες πεινῶντες ἐκπιοῦνταί μου τὸ λοιπὸν αἷμα. ἀτὰρ καὶ ὑμᾶς, ἄνδρες Σάμιοι, οὗτος μὲν οὐδὲν ἔτι βλάψει (πλούσιος γάρ ἐστιν), ἐὰν δὲ τοῦτον ἀποκτείνητε,

1394a yerine yoksul başkaları gelir ve kalanı çalarak sizi tüketirler.»

1394a

ἕτεροι ἥξουσι πένητες, οἳ ὑμᾶς ἀναλώσουσι τὰ λοιπὰ κλέπτοντες.

1394a1Masallar halka hitap eden söylevlere uygundur ve şu iyi yanları vardır: daha önce olmuş benzer olaylar bulmak zordur, masal bulmak ise daha kolaydır. Çünkü masalları da benzetmeler gibi uydurmak gerekir; bunun için benzerliği görebilmek yeter, bu da felsefe sayesinde daha kolaydır.

1394a1

εἰσὶ δʼ οἱ λόγοι δημηγορικοί, καὶ ἔχουσιν ἀγαθὸν τοῦτο, ὅτι πράγματα μὲν εὑρεῖν ὅμοια γεγενημένα χαλεπόν, λόγους δὲ ῥᾷον· ποιῆσαι γὰρ δεῖ ὥσπερ καὶ παραβολάς, ἄν τις δύνηται τὸ ὅμοιον ὁρᾶν, ὅπερ ῥᾷόν ἐστιν ἐκ φιλοσοφίας.

1394a5 Masallarla malzeme bulmak daha kolaydır, ama müzakere için olaylara dayanan örnekler daha yararlıdır; çünkü olacak şeyler çoğu zaman olmuş olanlara benzer.

1394a5

ῥᾴω μὲν οὖν πορίσασθαι τὰ διὰ τῶν λόγων, χρησιμώτερα δὲ πρὸς τὸ βουλεύσασθαι τὰ διὰ τῶν πραγμάτων· ὅμοια γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὰ μέλλοντα τοῖς γεγονόσιν.

1394a5_2Entimemimiz yoksa örnekleri ispat olarak kullanmalıyız, çünkü ikna onlar sayesinde sağlanır. Entimemimiz varsa örnekleri tanık olarak, entimemlerin ardına bir ek olarak kullanmalıyız. Çünkü öne konduklarında istikraya benzerler, istikra ise birkaç durum dışında retorik söylevlere uygun düşmez; sona eklendiklerinde ise tanıklara benzerler, tanık da her yerde inandırıcıdır. Bu yüzden örnekleri öne koyan kişinin çok sayıda örnek vermesi gerekir; sona ekleyen içinse bir tanesi bile yeter, çünkü güvenilir bir tanık tek başına da işe yarar.

Örneklerin kaç türü olduğu, onları nasıl ve ne zaman kullanmak gerektiği anlatıldı.

1394a5_2

δεῖ δὲ χρῆσθαι τοῖς παραδείγμασι οὐκ ἔχοντα μὲν ἐνθυμήματα ὡς ἀποδείξεσιν (ἡ γὰρ πίστις διὰ τούτων), ἔχοντα δὲ ὡς μαρτυρίοις, ἐπιλόγῳ χρώμενον τοῖς ἐνθυμήμασιν· προτιθέμενα μὲν γὰρ ἔοικεν ἐπαγωγῇ, τοῖς δὲ ῥητορικοῖς οὐκ οἰκεῖον ἐπαγωγὴ πλὴν ἐν ὀλίγοις, ἐπιλεγόμενα δὲ μαρτυρίοις, ὁ δὲ μάρτυς πανταχοῦ πιθανός· διὸ καὶ προτιθέντι μὲν ἀνάγκη πολλὰ λέγειν, ἐπιλέγοντι δὲ καὶ ἓν ἱκανόν· μάρτυς γὰρ χρηστὸς καὶ εἷς χρήσιμος. / πόσα μὲν οὖν εἴδη παραδειγμάτων, καὶ πῶς αὐτοῖς καὶ πότε χρηστέον, εἴρηται.

1394a1521. Bölüm

Vecizeyle konuşmaya gelince, vecizenin ne olduğu söylendiğinde, söylevlerde hangi konularda, ne zaman ve kimlerin vecizeye başvurmasının uygun düştüğü en iyi biçimde anlaşılır.

1394a15

περὶ δὲ γνωμολογίας, ῥηθέντος τί ἐστιν γνώμη μάλιστʼ ἂν γένοιτο φανερὸν περὶ ποίων τε καὶ πότε καὶ τίσιν ἁρμόττει χρῆσθαι τῷ γνωμολογεῖν ἐν τοῖς λόγοις.

1394a20Vecize bir beyandır. Ama cüzî şeyler hakkında, örneğin Iphikrates'in nasıl biri olduğu hakkında değil, küllî bir beyandır; her şey hakkında da değil, örneğin doğrunun eğrinin zıddı olduğu hakkında değil, eylemlerin konusu olan şeyler hakkında, yapıp etmek bakımından tercih edilecek ya da kaçınılacak şeyler hakkındadır. Böylece, entimem bu tür şeyler hakkındaki kıyas olduğuna göre, entimemlerin sonuçları ve öncülleri, kıyasın geri kalanı atıldığında, aşağı yukarı vecizelerdir. Örneğin:

Aklı başında olan hiç kimse çocuklarını gereğinden fazla bilge yetiştirmemeli.

Bu bir vecizedir. Sebep, yani nedeni de eklenince bütünü bir entimem olur. Örneğin:

Çünkü taşıdıkları öteki tembellik bir yana, hemşehrilerinden düşmanca bir kıskançlık kazanırlar.

1394a20

ἔστι δὴ γνώμη ἀπόφανσις, οὐ μέντοι οὔτε περὶ τῶν καθʼ ἕκαστον, οἷον ποῖός τις Ἰφικράτης, ἀλλὰ καθόλου, οὔτε περὶ πάντων, οἷον ὅτι τὸ εὐθὺ τῷ καμπύλῳ ἐναντίον, ἀλλὰ περὶ ὅσων αἱ πράξεις εἰσί, καὶ ⟨ἃ⟩ αἱρετὰ ἢ φευκτά ἐστι πρὸς τὸ πράττειν, ὥστʼ ἐπεὶ τὸ ἐνθύμημα ὁ περὶ τοιούτων συλλογισμός ἐστιν, σχεδὸν τὰ συμπεράσματα τῶν ἐνθυμημάτων καὶ αἱ ἀρχαὶ ἀφαιρεθέντος τοῦ συλλογισμοῦ γνῶμαί εἰσιν, οἷον / χρὴ δʼ οὔ ποθʼ ὅστις ἀρτίφρων πέφυκʼ ἀνήρ / παῖδας περισσῶς ἐκδιδάσκεσθαι σοφούς. τοῦτο μὲν οὖν γνώμη· προστεθείσης δὲ τῆς αἰτίας καὶ τοῦ διὰ τί ἐνθύμημά ἐστιν τὸ ἅπαν, οἷον / χωρὶς γὰρ ἄλλης ἧς ἔχουσιν ἀργίας, / φθόνον παρʼ ἀστῶν ἀλφάνουσι δυσμενῆ,

1394bŞu da öyledir:

Her bakımdan mesut olan hiçbir insan yoktur.

Şu da:

İnsanlardan özgür olan hiç kimse yoktur.

Bu bir vecizedir; ardından geleni eklenince entimem olur:

Çünkü ya paranın ya da talihin kölesidir.

1394b

καὶ τὸ / οὐκ ἔστιν ὅστις πάντʼ ἀνὴρ εὐδαιμονεῖ, καὶ τὸ / οὐκ ἔστιν ἀνδρῶν ὅστις ἔστʼ ἐλεύθερος γνώμη, πρὸς δὲ τῷ ἐχομένῳ ἐνθύμημα, / ἢ χρημάτων γὰρ δοῦλός ἐστιν ἢ τύχης.

1394b5Vecize söylediğimiz şeyse, vecizenin zorunlu olarak dört türü vardır; çünkü ona ya bir gerekçe eklenir ya da eklenmez.

1394b5

εἰ δή ἐστιν γνώμη τὸ εἰρημένον, ἀνάγκη τέτταρα εἴδη εἶναι γνώμης· ἢ γὰρ μετʼ ἐπιλόγου ἔσται ἢ ἄνευ ἐπιλόγου.

1394b5_2 Kanaate aykırı ya da tartışmalı bir şey söyleyen vecizelerin ispata ihtiyacı vardır; kanaate aykırı hiçbir şey söylemeyenler ise gerekçesiz söylenir.

1394b5_2

ἀποδείξεως μὲν οὖν δεόμεναί εἰσιν ὅσαι παράδοξόν τι λέγουσιν ἢ ἀμφισβητούμενον· ὅσαι δὲ μηδὲν παράδοξον, ἄνευ ἐπιλόγου.

1394b10 Gerekçesiz olanların kimisi önceden bilindiği için hiçbir gerekçeye ihtiyaç duymaz, örneğin:

Bana kalırsa insan için en iyisi sağlıklı olmaktır.

(Çünkü çoğunluğa da böyle görünür.) Kimisi ise söylenir söylenmez, biraz dikkat edenlere açıkça görünür, örneğin:

Her zaman sevmeyen âşık değildir.

1394b10

τούτων δʼ ἀνάγκη τὰς μὲν διὰ τὸ προεγνῶσθαι μηδὲν δεῖσθαι ἐπιλόγου, οἷον / ἀνδρὶ δʼ ὑγιαίνειν ἄριστόν ἐστιν, ὥς γʼ ἐμὶν δοκεῖ (φαίνεται μὲν γὰρ τοῖς πολλοῖς οὕτω), τὰς δʼ ἅμα λεγομένας δήλας εἶναι ἐπιβλέψασιν, οἷον / οὐδεὶς ἐραστὴς ὅστις οὐκ ἀεὶ φιλεῖ.

1394b15Gerekçeli olanların kimisi bir entimemin parçasıdır, örneğin:

Aklı başında olan hiç kimse…

Kimisi ise entimem niteliğindedir ama bir entimemin parçası değildir; en çok beğenilenler de bunlardır. Bunlar, söylenen şeyin sebebinin içinde belirdiği vecizelerdir; örneğin şunda:

Ölümlü olduğun hâlde ölümsüz bir öfke besleme.

Öfke beslememek gerektiğini söylemek vecizedir; eklenen «ölümlü olduğun hâlde» ise nedenidir. Şu da böyledir:

Ölümlü olan ölümlüce düşünmeli, ölümsüzce değil.

1394b15

τῶν δὲ μετʼ ἐπιλόγου αἱ μὲν ἐνθυμήματος μέρος εἰσίν, ὥσπερ / χρὴ δʼ οὔ ποθʼ ὅστις ἀρτίφρων, αἱ δʼ ἐνθυμηματικαὶ μέν, οὐκ ἐνθυμήματος δὲ μέρος· αἵπερ καὶ μάλιστʼ εὐδοκιμοῦσιν. εἰσὶν δʼ αὗται ἐν ὅσαις ἐμφαίνεται τοῦ λεγομένου τὸ αἴτιον, οἷον ἐν τῷ / ἀθάνατον ὀργὴν μὴ φύλασσε θνητὸς ὤν· τὸ μὲν γὰρ φάναι μὴ δεῖν φυλάττειν γνώμη, τὸ δὲ προσκείμενον θνητὸν ὄντα τὸ διὰ τί. ὁμοίως δὲ καὶ / θνατὰ χρὴ τὸν θνατόν, οὐκ ἀθάνατα τὸν θνατὸν φρονεῖν.

1394b25Söylenenlerden, vecizenin kaç türü olduğu ve her birinin nerede uygun düştüğü açıktır. Tartışmalı ya da kanaate aykırı şeyler hakkında gerekçesiz konuşmamalı; ya gerekçeyi önce koyup sonucu vecize olarak kullanmalı (örneğin biri, «Ben de, ne kıskanılmak ne de tembel olmak gerektiğine göre, çocukların terbiye edilmesi gerekmediğini söylüyorum» dese), ya da sonucu önce söyleyip gerekçeyi ardından eklemeli. Kanaate aykırı olmayan ama açık da olmayan şeyler hakkında ise nedeni olabildiğince derli toplu biçimde eklemeli.

1394b25

φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων πόσα τε εἴδη γνώμης, καὶ περὶ ποῖον ἕκαστον ἁρμόττει· περὶ μὲν γὰρ τῶν ἀμφισβητουμένων ἢ παραδόξων μὴ ἄνευ ἐπιλόγου, ἀλλʼ ἢ προθέντα τὸν ἐπίλογον γνώμῃ χρῆσθαι τῷ συμπεράσματι (οἷον εἴ τις εἴποι ἐγὼ μὲν οὖν, ἐπειδὴ οὔτε φθονεῖσθαι δεῖ οὔτʼ ἀργὸν εἶναι, οὔ φημι χρῆναι παιδεύεσθαι), ἢ τοῦτο προειπόντα ἐπειπεῖν τὰ ἔμπροσθεν· περὶ δὲ τῶν μὴ παραδόξων ἀδήλων δὲ προστιθέντα τὸ διότι στρογγυλώτατα.

1394b30 Bu tür durumlarda Lakon usulü kısa ve keskin sözler ile bilmeceye benzeyen sözler de uygun düşer;

1394b30

ἁρμόττει δʼ ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ τὰ Λακωνικὰ ἀποφθέγματα καὶ τὰ αἰνιγματώδη,

1395a örneğin Stesikhoros'un Lokroi'da söylediği gibi, ağustosböcekleri yerden ötmesin diye küstahlık etmemek gerektiğini söylemek.

1395a

οἷον εἴ τις λέγει ὅπερ Στησίχορος ἐν Λοκροῖς εἶπεν, ὅτι οὐ δεῖ ὑβριστὰς εἶναι, ὅπως μὴ οἱ τέττιγες χαμόθεν ᾄδωσιν.

1395a1Vecizeyle konuşmak yaşça büyüklere ve insanın tecrübeli olduğu konulara yakışır. O yaşta olmayan birinin vecizeyle konuşması, masal anlatması gibi uygunsuzdur; tecrübesiz olduğu konularda vecize söylemek ise aptalca ve cahilcedir. Bunun yeterli bir alameti var: vecize yapmaya en düşkün olanlar köylülerdir, kolayca da hüküm bildirirler.

1395a1

ἁρμόττει δὲ γνωμολογεῖν ἡλικίᾳ μὲν πρεσβυτέρων, περὶ δὲ τούτων ὧν ἔμπειρός τίς ἐστιν, ὥστε τὸ μὲν μὴ τηλικοῦτον ὄντα γνωμολογεῖν ἀπρεπὲς ὥσπερ καὶ τὸ μυθολογεῖν, περὶ δὲ ὧν ἄπειρος, ἠλίθιον καὶ ἀπαίδευτον. σημεῖον δὲ ἱκανόν· οἱ γὰρ ἀγροῖκοι μάλιστα γνωμοτύποι εἰσὶ καὶ ῥᾳδίως ἀποφαίνονται.

1395a5 Küllî olmayan bir şeyi küllî olarak söylemek en çok sitem ederken ve bir işi dehşetli gösterirken uygun düşer; bunlarda da ya söze başlarken ya da ispatı yaptıktan sonra.

1395a5

καθόλου δὲ μὴ ὄντος καθόλου εἰπεῖν μάλιστα ἁρμόττει ἐν σχετλιασμῷ καὶ δεινώσει, καὶ ἐν τούτοις ἢ ἀρχόμενον ἢ ἀποδείξαντα.

1395a10Herkesin dilinde dolaşan, yaygın vecizeleri de, işe yarıyorlarsa, kullanmak gerekir; çünkü yaygın oldukları için, sanki herkes onlarda birleşiyormuş gibi doğru görünürler. Örneğin kurban kesip alamet beklemeden askerleri tehlikeye atılmaya çağıran biri için:

Tek alamet en iyisidir: yurt uğruna savaşmak.

Sayıca daha az olanları tehlikeye atılmaya çağıran biri için:

Savaş tanrısı herkese ortaktır.

Hiçbir haksızlıkları olmasa da düşmanların çocuklarını öldürmeye çağıran biri için:

Babayı öldürüp çocuklarını sağ bırakan ahmaktır.

1395a10

χρῆσθαι δὲ δεῖ καὶ ταῖς τεθρυλημέναις καὶ κοιναῖς γνώμαις, ἐὰν ὦσι χρήσιμοι· διὰ γὰρ τὸ εἶναι κοιναί, ὡς ὁμολογούντων πάντων, ὀρθῶς ἔχειν δοκοῦσιν, οἷον παρακαλοῦντι ἐπὶ τὸ κινδυνεύειν μὴ θυσαμένους / εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης, καὶ ἐπὶ τὸ ἥττους ὄντας / ξυνὸς Ἐνυάλιος, καὶ ἐπὶ τὸ ἀναιρεῖν τῶν ἐχθρῶν τὰ τέκνα καὶ μηδὲν ἀδικοῦντα / νήπιος ὃς πατέρα κτείνας παῖδας καταλείπει.

1395a15Ayrıca bazı atasözleri de vecizedir; örneğin «Attikalı komşu» atasözü.

1395a15

ἔτι ἔνιαι τῶν παροιμιῶν καὶ γνῶμαί εἰσιν, οἷον παροιμία Ἀττικὸς πάροικος.

1395a20Vecizeleri, herkesin bildiği sözlere aykırı olarak da söylemek gerekir (herkesin bildiği sözlerden kastım «Kendini bil» ve «Hiçbir şeyde aşırıya gitme» gibi sözlerdir); bunu, karakter böylece daha iyi görünecekse ya da vecize duygu yüklü söylenmişse yapmalı. Duygu yüklü olana örnek: öfkelenen biri, insanın kendini bilmesi gerektiği sözünün yalan olduğunu söyleyebilir: «Hiç değilse bu adam kendini bilseydi, asla komutanlığa talip olmazdı.» Karakteri daha iyi gösterene örnek: denildiği gibi bir gün nefret edecekmiş gibi sevmemeli, tersine bir gün sevecekmiş gibi nefret etmeli.

1395a20

δεῖ δὲ τὰς γνώμας λέγειν καὶ παρὰ τὰ δεδημοσιευμένα (λέγω δὲ δεδημοσιευμένα οἷον τὸ γνῶθι σαυτὸν καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν), ὅταν ἢ τὸ ἦθος φαίνεσθαι μέλλῃ βέλτιον ἢ παθητικῶς εἰρημένη. ἔστι δὲ παθητικὴ μὲν οἷον εἴ τις ὀργιζόμενος φαίη ψεῦδος εἶναι ὡς δεῖ γιγνώσκειν αὑτόν· οὗτος γοῦν εἰ ἐγίγνωσκεν ἑαυτόν, οὐκ ἄν ποτε στρατηγεῖν ἠξίωσε· τὸ δὲ ἦθος βέλτιον, ὅτι οὐ δεῖ, ὥσπερ φασίν, φιλεῖν ὡς μισήσοντας, ἀλλὰ μᾶλλον μισεῖν ὡς φιλήσοντας.

1395a25Söyleyişle prohairesisi de belli etmek gerekir; belli etmiyorsa sebebi eklemek gerekir. Örneğin şöyle demeli: «Sevmeli, ama denildiği gibi değil, hep sevecekmiş gibi; öbürü tuzak kuranın işidir.» Ya da şöyle: «Söylenen bu söz hoşuma gitmiyor; çünkü gerçek dost, hep sevecekmiş gibi sever. ‹Hiçbir şeyde aşırıya gitme› sözü de hoşuma gitmiyor; çünkü kötülerden aşırı derecede nefret etmek gerekir.»

1395a25

δεῖ δὲ τῇ λέξει τὴν προαίρεσιν συνδηλοῦν, εἰ δὲ μή, τὴν αἰτίαν ἐπιλέγειν, οἷον οὕτως εἰπόντα, ὅτι δεῖ δὲ φιλεῖν οὐχ ὥσπερ φασίν, ἀλλʼ ὡς ἀεὶ φιλήσοντα· ἐπιβούλου γὰρ θάτερον, ἢ ὧδε, οὐκ ἀρέσκει δέ μοι τὸ λεγόμενον· δεῖ γὰρ τὸν ἀληθινὸν φίλον ὡς φιλήσοντα ἀεὶ φιλεῖν, καὶ οὐδὲ τὸ μηδὲν ἄγαν· δεῖ γὰρ τούς γε κακοὺς ἄγαν μισεῖν.

1395bVecizelerin söylevlere büyük bir katkısı vardır. Birincisi dinleyicilerin bayağılığından gelir: biri küllî konuşurken, onların tek tek durumlar hakkında taşıdıkları kanaatlere isabet ettirirse sevinirler. Ne demek istediğim şöyle açıklık kazanacak, aynı zamanda vecizelerin nasıl avlanacağı da. Vecize, söylendiği gibi, küllî bir beyandır; insanlar da tek tek durumlarda önceden benimsedikleri bir şey küllî olarak söylenince sevinirler. Örneğin kötü komşulara ya da kötü çocuklara düşmüş biri, «Komşuluktan daha çetin bir şey yoktur» ya da «Çocuk yapmaktan daha budalaca bir şey yoktur» diyeni seve seve onaylar. Dolayısıyla dinleyicilerin ne tür şeyleri önceden benimsemiş olduklarını kestirmeli, sonra bu konularda küllî olarak konuşmalı.

1395b

ἔχουσι δʼ εἰς τοὺς λόγους βοήθειαν μεγάλην μίαν μὲν διὰ τὴν φορτικότητα τῶν ἀκροατῶν· χαίρουσι γὰρ ἐάν τις καθόλου λέγων ἐπιτύχῃ τῶν δοξῶν ἃς ἐκεῖνοι κατὰ μέρος ἔχουσιν. ὃ δὲ λέγω δῆλον ἔσται ὧδε, ἅμα δὲ καὶ πῶς δεῖ αὐτὰς θηρεύειν. ἡ μὲν γὰρ γνώμη, ὥσπερ εἴρηται, ἀπόφανσις καθόλου ἐστίν, χαίρουσι δὲ καθόλου λεγομένου ὃ κατὰ μέρος προϋπολαμβάνοντες τυγχάνουσι· οἷον εἴ τις γείτοσι τύχοι κεχρημένος ἢ τέκνοις φαύλοις, ἀποδέξαιτʼ ἂν τοῦ εἰπόντος ὅτι οὐδὲν γειτονίας χαλεπώτερον ἢ ὅτι οὐδὲν ἠλιθιώτερον τεκνοποιίας, ὥστε δεῖ στοχάζεσθαι ποῖα τυγχάνουσι προϋπολαμβάνοντες, εἶθʼ οὕτως περὶ τούτων καθόλου λέγειν.

1395b10Vecizeyle konuşmanın bu bir faydası vardır; bir başkası daha vardır, daha da büyüğü: vecize sözlere karakter kazandırır. Prohairesisin açıkça görüldüğü sözlerde karakter vardır; bütün vecizeler de bunu yapar, çünkü vecize söyleyen, neyin seçilmesi gerektiği hakkında küllî bir beyanda bulunur. Dolayısıyla vecizeler iyiyse, söyleyeni de iyi karakterli biri olarak gösterir.

Vecize hakkında, ne olduğu, kaç türü olduğu, nasıl kullanılması gerektiği ve ne fayda sağladığı konusunda bu kadarı yeterli.

1395b10

ταύτην τε δὴ ἔχει μίαν χρῆσιν τὸ γνωμολογεῖν, καὶ ἑτέραν κρείττω· ἠθικοὺς γὰρ ποιεῖ τοὺς λόγους. ἦθος δὲ ἔχουσιν οἱ λόγοι ἐν ὅσοις δήλη ἡ προαίρεσις· αἱ δὲ γνῶμαι πᾶσαι τοῦτο ποιοῦσιν διὰ τὸ ἀποφαίνεσθαι τὸν τὴν γνώμην λέγοντα καθόλου περὶ τῶν προαιρέσεων, ὥστε, ἂν χρησταὶ ὦσιν αἱ γνῶμαι, καὶ χρηστοήθη φαίνεσθαι ποιοῦσι τὸν λέγοντα. / περὶ μὲν οὖν γνώμης, καὶ τί ἐστι καὶ πόσα εἴδη ταύτης καὶ πῶς χρηστέον αὐτῇ καὶ τίνα ὠφέλειαν ἔχει, εἰρήσθω ταῦτα.

1395b1522. Bölüm

Entimemlere gelince, önce genel olarak onları ne yoldan aramak gerektiğini, ardından da toposları söyleyelim; çünkü bunlar iki ayrı konudur.

1395b15

περὶ δʼ ἐνθυμημάτων καθόλου τε εἴπωμεν τίνα τρόπον δεῖ ζητεῖν, καὶ μετὰ ταῦτα τοὺς τόπους· ἄλλο γὰρ εἶδος ἑκάτερον τούτων ἐστίν.

1395b20Entimemin bir kıyas olduğu, nasıl bir kıyas olduğu ve diyalektik kıyaslardan neyle ayrıldığı daha önce söylendi. Entimemde ne çok uzaktan başlayarak ne de her şeyi öncül olarak alarak sonuca varmalı: birincisi uzunluğu yüzünden anlaşılmaz olur, ikincisi herkesin bildiği şeyleri söylediği için boş lakırdıya döner. Kalabalıkların önünde eğitimsizlerin eğitimlilerden daha inandırıcı olmasının sebebi de budur; şairlerin, eğitimsizlerin kalabalık önünde daha hoş söz söylediğini söylemeleri de bundandır. Eğitimliler ortak ve küllî şeyleri söyler; eğitimsizler ise bildikleri ve yakınlarında olan şeylerden konuşur. Dolayısıyla kanaat olarak benimsenen her şeyden değil, belirli kanaatlerden hareketle konuşmalı: örneğin hüküm verenlerin ya da onların itibar ettiği kişilerin kanaatlerinden; üstelik bu kanaatlerin herkese ya da çoğu kişiye böyle göründüğü de açık olmalı. Ayrıca yalnız zorunlu olan şeylerden değil, çoğunlukla öyle olan şeylerden de sonuç çıkarmalı.

1395b20

ὅτι μὲν οὖν τὸ ἐνθύμημα συλλογισμός ἐστιν, εἴρηται πρότερον, καὶ πῶς συλλογισμός, καὶ τί διαφέρει τῶν διαλεκτικῶν·

1395b25

οὔτε γὰρ πόρρωθεν οὔτε πάντα δεῖ λαμβάνοντας συνάγειν· τὸ μὲν γὰρ ἀσαφὲς διὰ τὸ μῆκος, τὸ δὲ ἀδολεσχία διὰ τὸ φανερὰ λέγειν. τοῦτο γὰρ αἴτιον καὶ τοῦ πιθανωτέρους εἶναι τοὺς ἀπαιδεύτους τῶν πεπαιδευμένων ἐν τοῖς ὄχλοις, ὥσπερ φασὶν οἱ ποιηταὶ τοὺς ἀπαιδεύτους παρʼ ὄχλῳ μουσικωτέρως λέγειν· οἱ μὲν γὰρ τὰ κοινὰ καὶ καθόλου λέγουσιν, οἱ δʼ ἐξ ὧν ἴσασι, καὶ τὰ ἐγγύς· ὥστʼ οὐκ ἐξ ἁπάντων τῶν δοκούντων ἀλλʼ ἐκ τῶν ὡρισμένων λεκτέον, οἷον ἢ τοῖς κρίνουσιν ἢ οὓς ἀποδέχονται,

1396a

καὶ τοῦτο διότι οὕτως φαίνεται δῆλον εἶναι ἅπασιν ἢ τοῖς πλείστοις· καὶ μὴ μόνον συνάγειν ἐκ τῶν ἀναγκαίων, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ.

1396a1Önce şunu kavramak gerekir: Hakkında konuşulacak ve kıyas kurulacak konuda, ister siyasi bir kıyas olsun ister başka herhangi bir kıyas, o konuya ait olan şeylerin ya hepsini ya bir kısmını elde bulundurmak zorunludur; elinde hiçbir şey olmayan, hiçbir şeyden sonuç çıkaramaz.

1396a1

πρῶτον μὲν οὖν δεῖ λαβεῖν ὅτι περὶ οὗ δεῖ λέγειν καὶ συλλογίζεσθαι εἴτε πολιτικῷ συλλογισμῷ εἴθʼ ὁποιῳοῦν, ἀναγκαῖον κατὰ τούτου ἔχειν τὰ ὑπάρχοντα, ἢ πάντα ἢ ἔνια· μηδὲν γὰρ ἔχων ἐξ οὐδενὸς ἂν ἔχοις συνάγειν.

1396a5Örneğin Atinalılara savaşmaları mı savaşmamaları mı gerektiği konusunda nasıl öğüt verebiliriz, eğer kuvvetlerinin ne olduğunu, deniz kuvveti mi kara kuvveti mi yoksa ikisi birden mi olduğunu ve ne büyüklükte olduğunu, gelirlerinin ne olduğunu, dostlarının ve düşmanlarının kimler olduğunu, sonra hangi savaşları nasıl yaptıklarını ve buna benzer başka şeyleri bilmiyorsak? Ya da Salamis deniz savaşını, Marathon muharebesini, Herakles'in soyundan gelenlerin yaptıklarını ya da buna benzer başka bir şeyi bilmeseydik onları nasıl överdik? Çünkü herkes, bir kimsede bulunan ya da bulunduğu sanılan güzel şeylere dayanarak över.

1396a5

λέγω δʼ οἷον πῶς ἂν δυναίμεθα συμβουλεύειν Ἀθηναίοις εἰ πολεμητέον ἢ μὴ πολεμητέον, μὴ ἔχοντες τίς ἡ δύναμις αὐτῶν, πότερον ναυτικὴ ἢ πεζικὴ ἢ ἄμφω, καὶ αὕτη πόση, καὶ πρόσοδοι τίνες ἢ φίλοι καὶ ἐχθροί, εἶτα τίνας πολέμους πεπολεμήκασι καὶ πῶς, καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα·

1396a10

ἢ ἐπαινεῖν, εἰ μὴ ἔχοιμεν τὴν ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίαν ἢ τὴν ἐν Μαραθῶνι μάχην ἢ τὰ ὑπὸ τῶν Ἡρακλειδῶν πραχθέντα ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων. ἐκ γὰρ τῶν ὑπαρχόντων ἢ δοκούντων ὑπάρχειν καλῶν ἐπαινοῦσι πάντες.

1396a15Yermek de aynı şekilde, bunların zıtlarından hareketle yapılır: Yeren, yerdiği kimselerde böyle neyin bulunduğuna ya da bulunduğunun sanıldığına bakar; örneğin Hellenleri köleleştirdiklerine, barbara karşı yanlarında savaşıp yiğitlik göstermiş olan Aiginalıları ve Poteidaialıları esir edip sattıklarına, buna benzer başka şeylere ve onlarda bulunan buna benzer başka bir kabahat varsa ona. Suçlayanlar da savunanlar da aynı şekilde, kişide bulunan şeylere bakarak suçlar ve savunur.

1396a15

ὁμοίως δὲ καὶ ψέγουσιν ἐκ τῶν ἐναντίων, σκοποῦντες τί ὑπάρχει τοιοῦτον αὐτοῖς ἢ δοκεῖ ὑπάρχειν, οἷον ὅτι τοὺς Ἕλληνας κατεδουλώσαντο, καὶ τοὺς πρὸς τὸν βάρβαρον συμμαχεσαμένους καὶ ἀριστεύσαντας ἠνδραποδίσαντο, Αἰγινήτας καὶ Ποτιδαιάτας, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα, [καὶ] εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἁμάρτημα ὑπάρχει αὐτοῖς. ὡς δʼ αὔτως καὶ οἱ κατηγοροῦντες καὶ οἱ ἀπολογούμενοι ἐκ τῶν ὑπαρχόντων σκοπούμενοι κατηγοροῦσι καὶ ἀπολογοῦνται.

1396a20Söz ister Atinalılar ister Lakedaimonlular hakkında olsun, ister bir insan ister bir tanrı hakkında, aynı yol izlenir; bunun hiçbir farkı yoktur. Akhilleus'a öğüt verirken de, onu överken ya da yererken de, onu suçlarken ya da onun adına savunma yaparken de onda bulunan ya da bulunduğu sanılan şeyleri ele almak gerekir ki bunlardan hareketle konuşalım: Överken ya da yererken güzel ya da çirkin ne varsa onu, suçlarken ya da savunurken adil ya da adaletsiz ne varsa onu, öğüt verirken faydalı ya da zararlı ne varsa onu.

1396a20

οὐδὲν δὲ διαφέρει περὶ Ἀθηναίων ἢ Λακεδαιμονίων, ἢ ἀνθρώπου ἢ θεοῦ, τὸ αὐτὸ τοῦτο δρᾶν· καὶ γὰρ συμβουλεύοντα τῷ Ἀχιλλεῖ, καὶ ἐπαινοῦντα καὶ ψέγοντα, καὶ κατηγοροῦντα καὶ ἀπολογούμενον ὑπὲρ αὐτοῦ, τὰ ὑπάρχοντα ἢ δοκοῦντα ὑπάρχειν ληπτέον, ἵνʼ ἐκ τούτων λέγωμεν, ἐπαινοῦντες ἢ ψέγοντες εἴ τι καλὸν ἢ αἰσχρὸν ὑπάρχει, κατηγοροῦντες δʼ ἢ ἀπολογούμενοι εἴ τι δίκαιον ἢ ἄδικον, συμβουλεύοντες δʼ εἴ τι συμφέρον ἢ βλαβερόν.

1396a30Herhangi bir şey hakkında da durum böyledir; örneğin adalet iyi midir, değil midir diye soruluyorsa, adalette ve iyide bulunan şeylerden hareket etmek gerekir.

1396a30

ὁμοίως δὲ τούτοις καὶ περὶ πράγματος ὁτουοῦν, οἷον περὶ δικαιοσύνης, εἰ ἀγαθὸν ἢ μὴ ἀγαθόν, ἐκ τῶν ὑπαρχόντων τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τῷ ἀγαθῷ·

1396a30_2Herkes, ister daha sıkı ister daha gevşek kıyas kursun, ispatını açıkça bu yolla yapıyor (çünkü her şeyden değil, her bir konuya ait olan şeylerden hareket ederler); sözün kendisinden de başka türlü göstermenin imkânsız olduğu anlaşılıyor. Öyleyse, Topikler'de olduğu gibi, önce her bir konu hakkında mümkün olan ve en çok işe yarayan şeylerin bir seçkisini hazır bulundurmak gerektiği açıktır. Ansızın önümüze çıkan konularda da aynı yoldan aramalı; belirsiz şeylere değil, sözün konusu olan şeye ait olanlara bakmalı ve konuya en yakın olanlardan olabildiğince çoğunu belirleyip bir sınır içine almalı. Çünkü insanın elinde konuya ait şeylerden ne kadar çoğu varsa göstermesi o kadar kolay olur; bunlar konuya ne kadar yakınsa, söz de o kadar konuya has, o kadar az ortak olur.

1396a30_2

ὥστʼ ἐπειδὴ καὶ πάντες οὕτω φαίνονται ἀποδεικνύντες, ἐάν τε ἀκριβέστερον

1396b

ἐάν τε μαλακώτερον συλλογίζωνται (οὐ γὰρ ἐξ ἁπάντων λαμβάνουσιν ἀλλʼ ἐκ τῶν περὶ ἕκαστον ὑπαρχόντων), καὶ διὰ τοῦ λόγου δῆλον ὅτι ἀδύνατον ἄλλως δεικνύναι, φανερὸν ὅτι ἀναγκαῖον, ὥσπερ ἐν τοῖς Τοπικοῖς, πρῶτον περὶ ἕκαστον ἔχειν ἐξειλεγμένα περὶ τῶν ἐνδεχομένων καὶ τῶν ἐπικαιροτάτων,

1396b5

περὶ δὲ τῶν ἐξ ὑπογυίου γιγνομένων ζητεῖν τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀποβλέποντα μὴ εἰς ἀόριστα ἀλλʼ εἰς τὰ ὑπάρχοντα περὶ ὧν ὁ λόγος, καὶ περιγράφοντα ὅ τι πλεῖστα καὶ ἐγγύτατα τοῦ πράγματος· ὅσῳ μὲν γὰρ ἂν πλείω ἔχῃ τῶν ὑπαρχόντων, τοσούτῳ ῥᾷον δεικνύναι, ὅσῳ δʼ ἐγγύτερον, τοσούτῳ οἰκειότερα καὶ ἧττον κοινά.

1396b10Ortak dediğim, örneğin Akhilleus'u bir insan olduğu, yarı tanrılardan biri olduğu ve İlion seferine katıldığı için övmektir; bunlar başka birçoklarında da vardır, dolayısıyla böyle konuşan, Akhilleus'u Diomedes'ten daha fazla övmüş olmaz. Has dediğim ise Akhilleus'tan başka kimsede bulunmayan şeylerdir: Troyalıların en iyisi Hektor'u öldürmesi, yaralanmaz olduğu için herkesin karaya çıkmasını engelleyen Kyknos'u öldürmesi, en genç olduğu ve yeminle bağlı olmadığı halde sefere katılması ve buna benzer başka şeyler.

1396b10

λέγω δὲ κοινὰ μὲν τὸ ἐπαινεῖν τὸν Ἀχιλλέα ὅτι ἄνθρωπος καὶ ὅτι τῶν ἡμιθέων καὶ ὅτι ἐπὶ τὸ Ἴλιον ἐστρατεύσατο· ταῦτα γὰρ καὶ ἄλλοις ὑπάρχει πολλοῖς, ὥστε οὐδὲν μᾶλλον ὁ τοιοῦτος τὸν Ἀχιλλέα ἐπαινεῖ ἢ Διομήδην· ἴδια δὲ ἃ μηδενὶ ἄλλῳ συμβέβηκεν ἢ τῷ Ἀχιλλεῖ, οἷον τὸ ἀποκτεῖναι τὸν Ἕκτορα τὸν ἄριστον τῶν Τρώων καὶ τὸν Κύκνον, ὃς ἐκώλυσεν ἅπαντας ἀποβαίνειν ἄτρωτος ὤν, καὶ ὅτι νεώτατος καὶ οὐκ ἔνορκος ὢν ἐστράτευσεν, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα.

1396b15Seçmenin bir ve ilk yolu, toposlara dayanan bu yoldur. Şimdi entimemlerin unsurlarını söyleyelim; unsur ile entimem toposunu aynı şey olarak kullanıyorum. Ama önce, önce söylenmesi zorunlu olanları söyleyelim.

1396b15

εἷς μὲν οὖν τρόπος τῆς ἐκλογῆς πρῶτος οὗτος ὁ τοπικός, τὰ δὲ στοιχεῖα τῶν ἐνθυμημάτων λέγωμεν· στοιχεῖον δὲ λέγω καὶ τόπον ἐνθυμήματος τὸ αὐτό. πρῶτον δὲ εἴπωμεν περὶ ὧν ἀναγκαῖον εἰπεῖν πρῶτον.

1396b20Entimemlerin iki türü vardır: Bir kısmı bir şeyin olduğunu ya da olmadığını gösterir, bir kısmı çürütür; aralarındaki fark, diyalektikte çürütme ile kıyas arasındaki fark gibidir. Gösterici entimem, üzerinde uzlaşılmış öncüllerden sonuç çıkarmaktır; çürütücü entimem ise karşı tarafın söyledikleriyle bağdaşmayan sonuçlar çıkarmaktır.

1396b20

ἔστιν γὰρ τῶν ἐνθυμημάτων εἴδη δύο· τὰ μὲν γὰρ δεικτικά ἐστιν ὅτι ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν, τὰ δʼ ἐλεγκτικά, καὶ διαφέρει ὥσπερ ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς ἔλεγχος καὶ συλλογισμός.

1396b25

ἔστι δὲ τὸ μὲν δεικτικὸν ἐνθύμημα τὸ ἐξ ὁμολογουμένων συνάγειν, τὸ δὲ ἐλεγκτικὸν τὸ τὰ ἀνομολογούμενα συνάγειν.

1396b25_2Faydalı ve zorunlu türlerin her biri hakkında toposlar aşağı yukarı elimizde bulunuyor; çünkü her biri hakkında öncüller seçilmiş durumda. Böylece iyi ya da kötü, güzel ya da çirkin, adil ya da adaletsiz hakkında, aynı şekilde karakterler, duygular ve melekeler hakkında entimemlerin hangi toposlardan getirilmesi gerektiğini daha önce belirlemiş bulunuyoruz.

1396b25_2

σχεδὸν μὲν οὖν ἡμῖν περὶ ἕκαστον τῶν εἰδῶν τῶν χρησίμων καὶ ἀναγκαίων ἔχονται οἱ τόποι· ἐξειλεγμέναι γὰρ αἱ προτάσεις περὶ ἕκαστόν εἰσιν, ὥστε ἐξ ὧν δεῖ φέρειν τὰ ἐνθυμήματα τόπων περὶ ἀγαθοῦ ἢ κακοῦ, ἢ καλοῦ ἢ αἰσχροῦ, ἢ δικαίου ἢ ἀδίκου, καὶ περὶ τῶν ἠθῶν καὶ παθημάτων καὶ ἕξεων ὡσαύτως, εἰλημμένοι ἡμῖν ὑπάρχουσι πρότερον οἱ τόποι.

1397aŞimdi bütün konular için küllî olarak başka bir yoldan ele alalım ve söylerken çürütücü toposları, ispat edici toposları ve entimem gibi görünen ama entimem olmayan sözlerin toposlarını (çünkü bunlar kıyas da değildir) ayrı ayrı işaret edelim. Bunlar açıklandıktan sonra çözümler ve itirazlar hakkında, yani entimemlere karşı nereden hareket etmek gerektiği hakkında ayrım yapalım.

1397a

ἔτι δὲ ἄλλον τρόπον καθόλου περὶ ἁπάντων λάβωμεν, καὶ λέγωμεν παρασημαινόμενοι τοὺς ἐλεγκτικοὺς καὶ τοὺς ἀποδεικτικούς, καὶ τοὺς τῶν φαινομένων ἐνθυμημάτων, οὐκ ὄντων δὲ ἐνθυμημάτων, ἐπεί περ οὐδὲ συλλογισμῶν. δηλωθέντων δὲ τούτων περὶ τῶν λύσεων καὶ ἐνστάσεων διορίσωμεν, πόθεν δεῖ πρὸς τὰ ἐνθυμήματα φέρειν.

1397a523. Bölüm

Gösterici toposlardan biri zıtlardan gelir. Zıt olanda zıt olanın bulunup bulunmadığına bakmalı: Bir iddiayı yıkarken bulunmadığını, kurarken bulunduğunu göstermeli. Örneğin itidalli olmak iyidir, çünkü ölçüsüzlük zararlıdır. Ya da Messenia Söylevi'nde olduğu gibi: Bugünkü kötülüklerin sebebi savaşsa, onları barışla düzeltmek gerekir. Ya da şu dizeler:

Madem istemeden kötülük edene bile öfkelenmek adil değildir, biri zorla birine iyilik etse ona minnet borçlu olmak da gerekmez.

Ya da:

Ama ölümlüler arasında inandırıcı yalanlar söylenebiliyorsa, bunun tersine de inanmalısın: inanılmaz nice doğru gelir ölümlülerin başına.

1397a5

ἔστι δὲ εἷς μὲν τόπος τῶν δεικτικῶν ἐκ τῶν ἐναντίων· δεῖ γὰρ σκοπεῖν εἰ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον ὑπάρχει, ἀναιροῦντα μὲν εἰ μὴ ὑπάρχει, κατασκευάζοντα δὲ εἰ ὑπάρχει, οἷον ὅτι τὸ σωφρονεῖν ἀγαθόν· τὸ γὰρ ἀκολασταίνειν βλαβερόν. ἢ ὡς ἐν τῷ Μεσσηνιακῷ· εἰ γὰρ ὁ πόλεμος αἴτιος τῶν παρόντων κακῶν, μετὰ τῆς εἰρήνης δεῖ ἐπανορθώσασθαι. / εἴ περ γὰρ οὐδὲ τοῖς κακῶς δεδρακόσιν / ἀκουσίως δίκαιον εἰς ὀργὴν πεσεῖν / οὐδʼ ἂν ἀναγκασθείς τις εὖ δράσῃ τινά, / προσῆκον εἶναι τῷδʼ ὀφείλεσθαι χάριν. / ἀλλʼ εἴ περ ἔστιν ἐν βροτοῖς ψευδηγορεῖν / πιθανά, νομίζειν χρή σε καὶ τοὐναντίον, / ἄπιστʼ ἀληθῆ πολλὰ συμβαίνειν βροτοῖς.

1397a10Bir başkası aynı kökten benzer biçimlerden gelir: Bunlarda bir şey ya benzer şekilde bulunmalı ya da benzer şekilde bulunmamalıdır. Örneğin adil olan her şey iyi değildir; öyle olsaydı adilce olan her şey de iyi olurdu; oysa adilce öldürülmek seçilmeye değer bir şey değildir.

1397a10

ἄλλος ἐκ τῶν ὁμοίων πτώσεων· ὁμοίως γὰρ δεῖ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, οἷον ὅτι τὸ δίκαιον οὐ πᾶν ἀγαθόν· καὶ γὰρ ἂν τὸ δικαίως, νῦν δʼ οὐχ αἱρετὸν τὸ δικαίως ἀποθανεῖν.

1397a20Bir başkası birbirine bağlı şeylerden gelir: Birinin güzelce ya da adilce yapmış olduğu söylenebiliyorsa, ötekinin de güzelce ya da adilce maruz kalmış olduğu söylenebilir; biri haklı olarak emretmişse, öteki de haklı olarak yapmıştır. Örneğin vergi mültezimi Diomedon vergiler hakkında şöyle demişti: «Satmak sizin için ayıp değilse, satın almak da bizim için ayıp değildir.» Maruz kalan için güzel ya da adil olan, yapan için de öyledir. Ama burada yanlış akıl yürütmeye yer vardır: Biri bir şeye haklı olarak uğramış olabilir, ama belki senin elinden değil. Bu yüzden, maruz kalanın buna uğramayı, yapanın da bunu yapmayı hak edip etmediğine ayrı ayrı bakmalı, sonra hangisi uygun düşüyorsa onu kullanmalı. Çünkü bazen bu ikisi birbirini tutmaz ve hiçbir şey buna engel değildir; Theodektes'in Alkmaion'unda olduğu gibi:

Senin anneni ölümlülerden kimse nefretle karşılamadı mı?

Alkmaion cevap verirken «Ama ayırarak bakmak gerek» der; Alphesiboia «Nasıl?» diye sorunca da sözü alıp şöyle der:

Onun ölmesine hükmettiler, benim onu öldürmeme değil.

Demosthenes'in ve Nikanor'u öldürenlerin davası da buna örnektir: Öldürmekte haklı oldukları hükmedildiği için, öldürülenin de hakkıyla öldüğüne kanaat getirildi. Thebai'de öldürülen adamın davası da böyledir: Sanık, öldürülenin ölümü hak edip etmediğine hüküm verilmesini istiyor; çünkü ölümü hak etmiş birini öldürmenin adaletsiz olmadığını düşünüyor.

1397a20

ἄλλος ἐκ τῶν πρὸς ἄλληλα· εἰ γὰρ θατέρῳ ὑπάρχει τὸ καλῶς ἢ δικαίως ποιῆσαι, θατέρῳ τὸ πεπονθέναι, καὶ εἰ ⟨τὸ⟩ κελεῦσαι, καὶ τὸ πεποιηκέναι, οἷον ὡς ὁ τελώνης Διομέδων περὶ τῶν τελῶν, εἰ γὰρ μηδʼ ὑμῖν αἰσχρὸν τὸ πωλεῖν, οὐδʼ ἡμῖν τὸ ὠνεῖσθαι. καὶ εἰ τῷ πεπονθότι τὸ καλῶς ἢ δικαίως ὑπάρχει, καὶ τῷ ποιήσαντι. ἔστι δʼ ἐν τούτῳ παραλογίσασθαι· εἰ γὰρ δικαίως ἔπαθέν τι, [δικαίως πέπονθεν,] ἀλλʼ ἴσως οὐχ ὑπὸ σοῦ· διὸ δεῖ σκοπεῖν χωρὶς εἰ ἄξιος ὁ παθὼν παθεῖν

1397b

καὶ ὁ ποιήσας ποιῆσαι, εἶτα χρῆσθαι ὁποτέρως ἁρμόττει· ἐνίοτε γὰρ διαφωνεῖ τὸ τοιοῦτον καὶ οὐδὲν κωλύει, ὥσπερ ἐν τῷ Ἀλκμαίωνι τῷ Θεοδέκτου / μητέρα δὲ τὴν σὴν οὔ τις ἐστύγει βροτῶν; φησὶ δὲ ἀποκρινόμενος ἀλλὰ διαλαβόντα χρὴ σκοπεῖν· ἐρομένης δὲ τῆς Ἀλφεσιβοίας πῶς, ὑπολαβών φησιν / τὴν μὲν θανεῖν ἔκριναν, ἐμὲ δὲ μὴ κτανεῖν. καὶ ἡ περὶ Δημοσθένους δίκη καὶ τῶν ἀποκτεινάντων Νικάνορα· ἐπεὶ γὰρ δικαίως ἐκρίθησαν ἀποκτεῖναι, δικαίως ἔδοξεν ἀποθανεῖν. καὶ περὶ τοῦ Θήβησιν ἀποθανόντος, περὶ οὗ κελεύει κρίνεσθαι εἰ δίκαιος ἦν ἀποθανεῖν, ὡς οὐκ ἄδικον ὂν τὸ ἀποκτεῖναι τὸν δικαίως ἀποθανόντα.

1397b10Bir başkası daha çok ve daha azdan gelir. Örneğin tanrılar bile her şeyi bilmiyorsa, insanlar hiç bilemez. Bu şu demektir: Bir şeyin bulunması daha muhtemel olan yerde o şey yoksa, daha az muhtemel olan yerde de olmadığı açıktır. «Babasını bile döven, komşularını da döver» sözü ise şu ilkeden çıkar: Daha az muhtemel olan şey varsa, daha muhtemel olan da vardır; çünkü insanlar babalarını komşularından daha az döver. Demek ki bu topos iki yoldan kullanılır: Ya bir şey daha muhtemel olduğu yerde bulunmuyor denir ya da daha az muhtemel olduğu yerde bulunuyor denir; hangisi gerekiyorsa, yani bir şeyin bulunduğunu mu bulunmadığını mı göstermek gerekiyorsa ona göre.

1397b10

ἄλλος ἐκ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον, οἷον εἰ μηδʼ οἱ θεοὶ πάντα ἴσασιν, σχολῇ οἵ γε ἄνθρωποι· τοῦτο γάρ ἐστιν εἰ ᾧ μᾶλλον ἂν ὑπάρχοι μὴ ὑπάρχει, δῆλον ὅτι οὐδʼ ᾧ ἧττον. τὸ δʼ ὅτι τοὺς πλησίον τύπτει ὅς γε καὶ τὸν πατέρα ἐκ τοῦ εἰ τὸ ἧττον ⟨ὑπάρχον⟩ ὑπάρχει, καὶ τὸ μᾶλλον ὑπάρχει· τοὺς γὰρ πατέρας ἧττον τύπτουσιν ἢ τοὺς πλησίον· ἢ δὴ οὕτως γε ἢ εἰ ᾧ μᾶλλον ὑπάρχει μὴ ὑπάρχει, ἢ εἰ ᾧ ἧττον ὑπάρχει ⟨ὑπάρχει⟩, ὁπότερον δεῖ δεῖξαι, εἴθʼ ὅτι ὑπάρχει εἴθʼ ὅτι οὔ.

1397b15Ayrıca ne daha çok ne daha az olduğu durumda da kullanılır; şu dizeler buradan gelir:

Senin baban çocuklarını yitirdi diye acınacak hâlde; ya Oineus, şanlı oğlunu yitiren, acınacak değil mi?

Şunlar da öyle: Theseus haksızlık etmediyse Aleksandros da etmemiştir; Tyndareos'un oğulları etmediyse Aleksandros da etmemiştir; Hektor Patroklos'u öldürmekte haklıysa, Aleksandros da Akhilleus'u öldürmekte haklıdır. Öteki zanaat erbabı kötü değilse filozoflar da kötü değildir. Komutanlar sık sık ölüme mahkûm edildikleri için kötü sayılmıyorsa, sofistler de sayılmamalıdır. Ve: Sıradan bir vatandaşın sizin itibarınızı gözetmesi gerekiyorsa, sizin de Hellenlerin itibarını gözetmeniz gerekir.

1397b15

ἔτι εἰ μήτε μᾶλλον μήτε ἧττον, ὅθεν εἴρηται / καὶ σὸς μὲν οἰκτρὸς παῖδας ἀπολέσας πατήρ· / Οἰνεὺς δʼ ἄρʼ οὐχὶ [τὸν Ἑλλάδος] κλεινὸν ἀπολέσας γόνον; καὶ ὅτι, εἰ μηδὲ Θησεὺς ἠδίκησεν, οὐδʼ Ἀλέξανδρος, καὶ εἰ μηδʼ οἱ Τυνδαρίδαι, οὐδʼ Ἀλέξανδρος, καὶ εἰ Πάτροκλον Ἕκτωρ, καὶ Ἀχιλλέα Ἀλέξανδρος. καὶ εἰ μηδʼ ἄλλοι τεχνῖται φαῦλοι, οὐδʼ οἱ φιλόσοφοι. καὶ εἰ μηδʼ οἱ στρατηγοὶ φαῦλοι ὅτι θανατοῦνται πολλάκις, οὐδʼ οἱ σοφισταί. καὶ ὅτι εἰ δεῖ τὸν ἰδιώτην τῆς ὑμετέρας δόξης ἐπιμελεῖσθαι, καὶ ὑμᾶς τῆς τῶν Ἑλλήνων.

1397b25Bir başkası zamana bakmaktan gelir. Örneğin Iphikrates'in Harmodios'a karşı söylevinde dediği gibi: «İşi yapmadan önce, yaparsam bana heykel dikilmesini isteseydim, verirdiniz; işi yaptıktan sonra mı vermeyeceksiniz? Öyleyse, iyilik beklerken söz verip iyiliği gördükten sonra verdiğinizi geri almayın.» Yine, Thebaililerin Philippos'u Attika'ya geçirmeleri meselesinde şöyle denmişti: Philippos Phokislilere yardıma gitmeden önce bunu isteseydi, söz verirlerdi; şimdi, fırsatı elden kaçırıp onlara güvendi diye onu geçirmemeleri saçma olur.

1397b25

ἄλλος ἐκ τοῦ τὸν χρόνον σκοπεῖν, οἷον ὡς Ἰφικράτης ἐν τῇ πρὸς Ἁρμόδιον, ὅτι εἰ πρὶν ποιῆσαι ἠξίουν τῆς εἰκόνος τυχεῖν ἐὰν ποιήσω, ἔδοτε ἄν· ποιήσαντι δʼ ἆρʼ οὐ δώσετε; μὴ τοίνυν μέλλοντες μὲν ὑπισχνεῖσθε, παθόντες δʼ ἀφαιρεῖσθε. καὶ πάλιν πρὸς τὸ Θηβαίους διιέναι Φίλιππον εἰς τὴν Ἀττικήν,

1398a

ὅτι εἰ πρὶν βοηθῆσαι εἰς Φωκεῖς ἠξίου, ὑπέσχοντο ἄν· ἄτοπον οὖν εἰ διότι προεῖτο καὶ ἐπίστευσεν μὴ διήσουσιν.

1398a1Bir başkası, kendimiz hakkında söylenenleri söyleyene çevirmekten gelir; Teukros tragedyasında olduğu gibi. Iphikrates'in Aristophon'a karşı kullandığı yol bundan farklıdır: Aristophon'a gemileri para karşılığında ele verip vermeyeceğini sordu; Aristophon hayır deyince, «Sen Aristophon olarak ele vermezsin de, ben Iphikrates olarak mı veririm?» dedi. Ama karşıdakinin haksızlık etmeye daha yatkın görünmesi gerekir; yoksa bu söz gülünç kaçar. Örneğin Aristeides birini suçladığında biri ona böyle bir şey söylese gülünç olurdu. Bu yol suçlayana duyulan güveni sarsmak için kullanılır; çünkü suçlayan genellikle sanıktan daha iyi biri olduğunu ileri sürer, bu iddiayı çürütmek gerekir. Genel olarak da, kendisinin yaptığı ya da yapabileceği şeyler yüzünden başkalarını kınayan, ya da kendisinin yapmadığı ve yapmayacağı şeyleri başkalarına salık veren kimse saçma duruma düşer.

1398a1

ἄλλος ἐκ τῶν εἰρημένων καθʼ αὑτοῦ πρὸς τὸν εἰπόντα, οἷον ἐν τῷ Τεύκρῳ. διαφέρει δὲ ὁ τρόπος ᾧ ἐχρήσατο Ἰφικράτης πρὸς Ἀριστοφῶντα, ἐπερόμενος εἰ προδοίη ἂν τὰς ναῦς ἐπὶ χρήμασιν· οὐ φάσκοντος δέ, εἶτα εἶπεν σὺ μὲν ὢν Ἀριστοφῶν οὐκ ἂν προδοίης, ἐγὼ δʼ ὢν Ἰφικράτης; δεῖ δὲ ὑπάρχειν μᾶλλον ἂν δοκοῦντα ἀδικῆσαι ἐκεῖνον· εἰ δὲ μή, γελοῖον ἂν φανείη, ⟨οἷον⟩ εἰ πρὸς Ἀριστείδην κατηγοροῦντα τοῦτό τις [ἂν] εἴπειεν ἄλλος πρὸς ἀπιστίαν τοῦ κατηγόρου· ὅλως γὰρ βούλεται ὁ κατηγορῶν βελτίων εἶναι τοῦ φεύγοντος· τοῦτʼ οὖν ἐξελέγχειν δεῖ. καθόλου δὲ ἄτοπός ἐστιν, ὅταν τις ἐπιτιμᾷ ἄλλοις ἃ αὐτὸς ποιεῖ ἢ ποιήσειεν ἂν, ἢ προτρέπῃ ποιεῖν ἃ αὐτὸς μὴ ποιεῖ μηδὲ ποιήσειεν ἄν.

1398a10Bir başkası tariften gelir. Örneğin daimonion nedir? Bir tanrı mı, yoksa bir tanrının işi mi? Oysa onun bir tanrının işi olduğuna inanan, tanrıların var olduğuna da inanmak zorundadır. Iphikrates'in, en soylu olanın en iyi olan olduğunu söylemesi de böyledir: Harmodios'ta da Aristogeiton'da da soylu bir iş yapmadan önce soylu hiçbir şey yoktu. Kendisinin onlarla daha yakın akraba olduğunu da şöyle söyler: «Benim işlerim Harmodios ile Aristogeiton'un işlerine seninkilerden daha yakındır.» Aleksandros adlı söylevdeki şu söz de böyledir: Ölçülü olmayan insanların tek bir bedenden aldıkları zevkle yetinmediğini herkes kabul eder. Sokrates'in Arkhelaos'un yanına gitmeyeceğini söylerken ileri sürdüğü gerekçe de böyledir: Kötülüğe olduğu gibi iyiliğe de karşılık verememenin bir aşağılanma olduğunu söylüyordu. Bunların hepsi tarif edip bir şeyin ne olduğunu kavrayarak, söyledikleri konu hakkında kıyas kurar.

1398a10

ἄλλος ἐξ ὁρισμοῦ, οἷον τί τὸ δαιμόνιόν ἐστιν· ἆρα θεὸς ἢ θεοῦ ἔργον; καίτοι ὅστις οἴεται θεοῦ ἔργον εἶναι, τοῦτον ἀνάγκη οἴεσθαι καὶ θεοὺς εἶναι. καὶ ὡς Ἰφικράτης, ὅτι γενναιότατος ὁ βέλτιστος· καὶ γὰρ Ἁρμοδίῳ καὶ Ἀριστογείτονι οὐδὲν πρότερον ὑπῆρχεν γενναῖον πρὶν γενναῖόν τι πρᾶξαι. καὶ ὅτι συγγενέστερος αὐτός· τὰ γοῦν ἔργα συγγενέστερά ἐστι τὰ ἐμὰ τοῖς Ἁρμοδίου καὶ Ἀριστογείτονος ἢ τὰ σά. καὶ ὡς ἐν τῷ Ἀλεξάνδρῳ ὅτι πάντες ἂν ὁμολογήσειαν τοὺς μὴ κοσμίους οὐχ ἑνὸς σώματος ἀγαπᾶν ἀπόλαυσιν. καὶ διʼ ὃ Σωκράτης οὐκ ἔφη βαδίζειν ὡς Ἀρχέλαον· ὕβριν γὰρ ἔφη εἶναι τὸ μὴ δύνασθαι ἀμύνασθαι ὁμοίως καὶ εὖ παθόντας ὥσπερ καὶ κακῶς. πάντες γὰρ οὗτοι ὁρισάμενοι καὶ λαβόντες τὸ τί ἐστι συλλογίζονται περὶ ὧν λέγουσιν.

1398a25Bir başkası bir şeyin kaç anlamda söylendiğinden gelir; örneğin Topikler'de «doğru» hakkında söylenenler gibi.

1398a25

ἄλλος ἐκ τοῦ ποσαχῶς, οἷον ἐν τοῖς Τοπικοῖς περὶ τοῦ ὀρθῶς.

1398a25_2Bir başkası bölmeden gelir. Örneğin: Herkes üç sebepten biri yüzünden haksızlık eder (ya şunun için ya bunun için ya da ötekinin için); ilk ikisi yüzünden haksızlık etmiş olmam imkânsızdır, üçüncüsünü ise suçlayanlar bile ileri sürmüyor.

1398a25_2

ἄλλος ἐκ διαιρέσεως, οἷον εἰ πάντες τριῶν ἕνεκεν ἀδικοῦσιν (ἢ τοῦδε γὰρ ἕνεκα ἢ τοῦδε ἢ τοῦδε), καὶ διὰ μὲν τὰ δύο ἀδύνατον, διὰ δὲ τὸ τρίτον οὐδʼ αὐτοί φασιν.

1398a30Bir başkası istikradan gelir. Örneğin Peparethoslu Kadın'dan alınan şu söz: Çocuklar söz konusu olduğunda kadınlar her yerde gerçeği belirler. Atina'da hatip Mantias oğluyla davalaştığında gerçeği anne ortaya koydu; Thebai'de İsmenias ile Stilbon davalaştığında Dodonalı kadın çocuğun İsmenias'ın oğlu olduğunu gösterdi, bu yüzden Thettaliskos İsmenias'ın oğlu sayıldı. Yine Theodektes'in Kanun'undan: İnsanlar başkalarının atlarına kötü bakanlara kendi atlarını, başkalarının gemilerini batıranlara kendi gemilerini teslim etmezler; her şeyde böyle olduğuna göre, başkalarının şehrini kötü koruyanlar da kendi şehrimizin korunmasında kullanılmamalıdır. Alkidamas'ın, herkesin bilgeleri onurlandırdığını söylemesi de böyledir: Paroslular Arkhilokhos'u, ağzı bozuk olduğu halde onurlandırmıştır; Khioslular Homeros'u, kendi vatandaşları olmadığı halde; Mytilene halkı Sappho'yu, kadın olduğu halde; Lakedaimonlular, söze hiç düşkün olmadıkları halde Khilon'u Yaşlılar Meclisi'ne almıştır; İtalya'daki Hellenler Pythagoras'ı onurlandırmıştır; Lampsakoslular Anaksagoras'ı, yabancı olduğu halde gömmüş ve bugün bile onurlandırmaktadır. Atinalılar Solon'un kanunlarını uygulayarak, Lakedaimonlular da Lykurgos'unkileri uygulayarak saadete ermiştir; Thebai'de de yöneticiler filozof olduğu anda şehir saadete ermiştir.

1398a30

ἄλλος ἐξ ἐπαγωγῆς, οἷον ἐκ τῆς Πεπαρηθίας, ὅτι περὶ τῶν τέκνων αἱ γυναῖκες πανταχοῦ διορίζουσι τἀληθές·

1398b

τοῦτο μὲν γὰρ Ἀθήνησι Μαντίᾳ τῷ ῥήτορι ἀμφισβητοῦντι πρὸς τὸν υἱὸν ἀπέφηνεν ἡ μήτηρ, τοῦτο δὲ Θήβησιν Ἰσμηνίου καὶ Στίλβωνος ἀμφισβητούντων ἡ Δωδωνὶς ἀπέδειξεν Ἰσμηνίου τὸν υἱόν, καὶ διὰ τοῦτο Θετταλίσκον Ἰσμηνίου ἐνόμιζον. καὶ πάλιν ἐκ τοῦ Νόμου τοῦ Θεοδέκτου, εἰ τοῖς κακῶς ἐπιμεληθεῖσι τῶν ἀλλοτρίων ἵππων οὐ παραδιδόασι τοὺς οἰκείους, οὐδὲ τοῖς ἀνατρέψασι τὰς ἀλλοτρίας ναῦς ⟨τὰς οἰκείας⟩, οὐκοῦν εἰ ὁμοίως ἐφʼ ἁπάντων, καὶ τοῖς κακῶς φυλάξασι τὴν ἀλλοτρίαν οὐ χρηστέον ἐστὶν εἰς τὴν οἰκείαν σωτηρίαν. καὶ ὡς Ἀλκιδάμας, ὅτι πάντες τοὺς σοφοὺς τιμῶσιν· Πάριοι γοῦν Ἀρχίλοχον καίπερ βλάσφημον ὄντα τετιμήκασι, καὶ Χῖοι Ὅμηρον οὐκ ὄντα πολίτην, καὶ Μυτιληναῖοι Σαπφῶ καίπερ γυναῖκα οὖσαν, καὶ Λακεδαιμόνιοι Χίλωνα καὶ τῶν γερόντων ἐποίησαν ἥκιστα φιλόλογοι ὄντες, καὶ Ἰταλιῶται Πυθαγόραν, καὶ Λαμψακηνοὶ Ἀναξαγόραν ξένον ὄντα ἔθαψαν καὶ τιμῶσι ἔτι καὶ νῦν, καὶ Ἀθηναῖοι τοῖς Σόλωνος νόμοις χρησάμενοι εὐδαιμόνησαν καὶ Λακεδαιμόνιοι τοῖς Λυκούργου, καὶ Θήβησιν ἅμα οἱ προστάται φιλόσοφοι ἐγένοντο καὶ εὐδαιμόνησεν ἡ πόλις.

1398b20Bir başkası aynı, benzer ya da zıt bir konuda verilmiş hükümden gelir. En iyisi, herkesin ve her zaman böyle hükmetmiş olmasıdır; değilse hiç olmazsa insanların çoğunun; ya da bilgelerin, ya hepsinin ya çoğunun; ya da iyi insanların; ya da bizzat hüküm verenlerin, ya da hüküm verenlerin itibar ettiği kişilerin; ya da aksi yönde hüküm verilmesi mümkün olmayan kişilerin, örneğin yetki sahiplerinin; ya da aksi yönde hüküm verilmesi yakışık almayan kişilerin, örneğin tanrıların, babanın ya da hocaların. Autokles'in Miksidemides'e karşı söylediği gibi: Saygıdeğer Tanrıçalar bile Areopagos'ta yargılanmayı kabul etmişken Miksidemides mi kabul etmeyecek? Ya da Sappho'nun ölmenin kötü olduğunu söylerken dediği gibi: Tanrılar böyle hükmetmiştir, yoksa onlar da ölürlerdi. Ya da Platon kendisine biraz fazla iddialı gelen bir şey söylediğinde Aristippos'un dediği gibi: «Ama bizim dostumuz böyle bir şey söylemezdi» (Sokrates'i kastediyordu). Hegesipolis de önce Olympia'da kehanet aldıktan sonra Delphoi'de tanrıya, kendisinin de babasıyla [Zeus'la] aynı kanaatte olup olmadığını sormuştu; çünkü zıddını söylemesi ayıp olurdu. Isokrates de Helene hakkında, Theseus onu seçtiğine göre değerli bir kadın olduğunu yazmıştır; Aleksandros hakkında da tanrıçaların onu ötekilere tercih ettiğini; Euagoras hakkında da, Isokrates'in dediğine göre, değerli bir adam olduğunu, çünkü «Konon talihsizliğe uğrayınca herkesi bırakıp Euagoras'a gitti».

1398b20

ἄλλος ἐκ κρίσεως περὶ τοῦ αὐτοῦ ἢ ὁμοίου ἢ ἐναντίου, μάλιστα μὲν εἰ πάντες καὶ ἀεί, εἰ δὲ μή, ἀλλʼ οἵ γε πλεῖστοι, ἢ σοφοὶ ἢ πάντες ἢ οἱ πλεῖστοι, ἢ ἀγαθοί, ἢ εἰ αὐτοὶ οἱ κρίνοντες, ἢ οὓς ἀποδέχονται οἱ κρίνοντες, ἢ οἷς μὴ οἷόν τε ἐναντίον κρίνειν, οἷον τοῖς κυρίοις, ἢ οἷς μὴ καλὸν ἐναντίον κρίνειν, οἷον θεοῖς ἢ πατρὶ ἢ διδασκάλοις, ὥσπερ ὃ εἰς Μιξιδημίδην εἶπεν Αὐτοκλῆς, [εἰ] ταῖς μὲν σεμναῖς θεαῖς καλῶς εἶχεν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ δοῦναι τὰ δίκαια, Μιξιδημίδῃ δʼ οὔ. ἢ ὥσπερ Σαπφώ, ὅτι τὸ ἀποθνῄσκειν κακόν· οἱ θεοὶ γὰρ οὕτω κεκρίκασιν· ἀπέθνησκον γὰρ ἄν. ἢ ὥσπερ Ἀρίστιππος πρὸς Πλάτωνα ἐπαγγελτικώτερόν τι εἰπόντα, ὡς ᾤετο· ἀλλὰ μὴν ὅ γʼ ἑταῖρος ἡμῶν, ἔφη, οὐθὲν τοιοῦτον, λέγων τὸν Σωκράτη, καὶ Ἡγησίπολις ἐν Δελφοῖς ἠρώτα τὸν θεόν, πρότερον κεχρημένος Ὀλυμπίασιν, εἰ αὐτῷ τὰ αὐτὰ δοκεῖ ἅπερ τῷ πατρί,

1399a

ὡς αἰσχρὸν ὂν τἀναντία εἰπεῖν, καὶ περὶ τῆς Ἑλένης ὡς Ἰσοκράτης ἔγραψεν ὅτι σπουδαία, εἴπερ Θησεὺς ἔκρινεν, καὶ περὶ Ἀλεξάνδρου, ὅτι αἱ θεαὶ προέκριναν, καὶ περὶ Εὐαγόρου, ὅτι σπουδαῖος, ὥσπερ Ἰσοκράτης φησίν· Κόνων γοῦν δυστυχήσας, πάντας τοὺς ἄλλους παραλιπών, ὡς Εὐαγόραν ἦλθεν.

1399a5Bir başkası parçalardan gelir; Topikler'de, psykhē ne tür bir harekettir, şu mu bu mu diye sorulduğu gibi. Bunun bir örneği Theodektes'in Sokrates'indedir: «Hangi tapınağa saygısızlık etti? Şehrin tanrı saydığı tanrılardan hangisini onurlandırmadı?»

1399a5

ἄλλος ἐκ τῶν μερῶν, ὥσπερ ἐν τοῖς Τοπικοῖς ποία κίνησις ἡ ψυχή· ἥδε γὰρ ἢ ἥδε. παράδειγμα ἐκ τοῦ Σωκράτους τοῦ Θεοδέκτου· εἰς ποῖον ἱερὸν ἠσέβηκεν; τίνας θεῶν οὐ τετίμηκεν ὧν ἡ πόλις νομίζει;

1399a10Bir başkası şudur: Çoğu durumda aynı şeyin ardından hem iyi hem kötü bir şey geldiği için, ardından gelen şeyden hareketle teşvik etmek ya da vazgeçirmek, suçlamak ya da savunmak, övmek ya da yermek. Örneğin eğitimin ardından kötü bir şey olan kıskanılmak da, iyi bir şey olan bilge olmak da gelir. O halde: «Eğitim görmemeli, çünkü kıskanılmamalı»; ya da: «Eğitim görmeli, çünkü bilge olmalı.» Kallippos'un Tekhnē'si baştan sona bu topostur; yalnız mümkün olanı ve daha önce söylenen öteki şeyleri de eklemiştir.

1399a10

ἄλλος, ἐπειδὴ ἐπὶ τῶν πλείστων συμβαίνει ὥστε ἕπεσθαί τι τῷ αὐτῷ ἀγαθὸν καὶ κακόν, ἐκ τοῦ ἀκολουθοῦντος προτρέπειν ἢ ἀποτρέπειν, καὶ κατηγορεῖν ἢ ἀπολογεῖσθαι, καὶ ἐπαινεῖν ἢ ψέγειν, οἷον τῇ παιδεύσει τὸ φθονεῖσθαι ἀκολουθεῖ κακὸν ⟨ὄν⟩, τὸ δὲ σοφὸν εἶναι ἀγαθόν· οὐ τοίνυν δεῖ παιδεύεσθαι, φθονεῖσθαι γὰρ οὐ δεῖ· δεῖ μὲν οὖν παιδεύεσθαι, σοφὸν γὰρ εἶναι δεῖ. ὁ τόπος οὗτός ἐστιν ἡ Καλλίππου τέχνη, προσλαβοῦσα τὸ δυνατὸν καὶ τἆλλα ὡς εἴρηται.

1399a15Bir başkası, birbirine karşıt iki şey hakkında teşvik etmek ya da vazgeçirmek gerektiğinde, az önce söylenen yolu ikisine birden uygulamaktır. Farkı şudur: Orada rastgele şeyler karşı karşıya konur, burada ise zıtlar. Örneğin bir rahibe, oğlunun halk önünde söz almasına izin vermiyordu: «Adil şeyler söylersen insanlar senden nefret eder, adaletsiz şeyler söylersen tanrılar.» Oysa şöyle de denebilir: «Halk önünde söz almalısın; çünkü adil şeyler söylersen tanrılar seni sever, adaletsiz şeyler söylersen insanlar.» Bu, «bataklığı tuzuyla birlikte satın almak» denen şeyle aynıdır. Blaisōsis (çarpıklık) denen de budur: İki zıt şeyin her birinin ardından hem iyi hem kötü bir şey geldiğinde, birinin sonuçları ötekinin sonuçlarına çaprazlama zıttır.

1399a15

ἄλλος, ὅταν περὶ δυοῖν καὶ ἀντικειμένοιν ἢ προτρέπειν ἢ ἀποτρέπειν δέῃ, [καὶ] τῷ πρότερον εἰρημένῳ τρόπῳ ἐπʼ ἀμφοῖν χρῆσθαι. διαφέρει δέ, ὅτι ἐκεῖ μὲν τὰ τυχόντα ἀντιτίθεται, ἐνταῦθα δὲ τἀναντία· οἷον ἱέρεια οὐκ εἴα τὸν υἱὸν δημηγορεῖν· ἐὰν μὲν γάρ, ἔφη, τὰ δίκαια λέγῃς, οἱ ἄνθρωποί σε μισήσουσιν, ἐὰν δὲ τὰ ἄδικα, οἱ θεοί· δεῖ μὲν οὖν δημηγορεῖν· ἐὰν μὲν γὰρ τὰ δίκαια λέγῃς, οἱ θεοί σε φιλήσουσιν, ἐὰν δὲ τὰ ἄδικα, οἱ ἄνθρωποι. τοῦτο δʼ ἐστὶ ταὐτὸ τῷ λεγομένῳ, τὸ ἕλος πρίασθαι καὶ τοὺς ἅλας· καὶ ἡ βλαίσωσις τοῦτο ἐστίν, ὅταν δυοῖν ἐναντίοιν ἑκατέρῳ ἀγαθὸν καὶ κακὸν ἕπηται, ἐναντία ἑκάτερα ἑκατέροις.

1399a25Bir başkası şudur: İnsanlar açıkta ve gizlide aynı şeyleri övmez; açıkta en çok adil ve güzel şeyleri över, kendi başlarınayken ise daha çok faydalı olanı dilerler. Bunlardan biri ileri sürülünce ötekini sonuç olarak çıkarmaya çalışmalı. Kanaate aykırı sonuçlar için en etkili topos budur.

1399a25

ἄλλος, ἐπειδὴ οὐ ταὐτὰ φανερῶς ἐπαινοῦσι καὶ ἀφανῶς, ἀλλὰ φανερῶς μὲν τὰ δίκαια καὶ τὰ καλὰ ἐπαινοῦσι μάλιστα, ἰδίᾳ δὲ τὰ συμφέροντα μᾶλλον βούλονται, ἐκ τούτων πειρᾶσθαι συνάγειν θάτερον· τῶν γὰρ παραδόξων οὗτος ὁ τόπος κυριώτατός ἐστιν.

1399a30Bir başkası, şeylerin orantılı olarak gerçekleşmesinden gelir. Örneğin Iphikrates'in oğlu yaşça küçük olduğu halde, boyu uzun olduğu için onu kamu hizmeti üstlenmeye zorladıklarında Iphikrates şöyle dedi: «Uzun boylu çocukları adam sayıyorsanız, kısa boylu adamları da çocuk saymaya karar vereceksiniz.» Theodektes de Kanun'da şöyle der: «Paralı askerleri, örneğin Strabaks'ı ve Kharidemos'u, iyi davranışları yüzünden vatandaş yapıyorsunuz; paralı askerler arasında onarılmaz kötülükler işlemiş olanları ise sürgüne göndermeyecek misiniz?»

1399a30

ἄλλος ἐκ τοῦ ἀνάλογον ταῦτα συμβαίνειν, οἷον ὁ Ἰφικράτης, τὸν υἱὸν αὐτοῦ, νεώτερον ὄντα τῆς ἡλικίας, ὅτι μέγας ἦν λειτουργεῖν ἀναγκαζόντων, εἶπεν ὅτι εἰ τοὺς μεγάλους τῶν παίδων ἄνδρας νομίζουσι, τοὺς μικροὺς τῶν ἀνδρῶν παῖδας εἶναι ψηφιοῦνται,

1399b

καὶ Θεοδέκτης ἐν τῷ Νόμῳ, ὅτι πολίτας μὲν ποιεῖσθε τοὺς μισθοφόρους, οἷον Στράβακα καὶ Χαρίδημον, διὰ τὴν ἐπιείκειαν· φυγάδας δʼ οὐ ποιήσεσθε τοὺς ἐν τοῖς μισθοφόροις ἀνήκεστα διαπεπραγμένους;

1399b1Bir başkası şudur: Sonuç aynıysa, onu doğuran şeyler de aynıdır. Örneğin Ksenophanes, tanrıların doğduğunu söyleyenlerin, öldüklerini söyleyenler kadar dinsizlik ettiğini söylerdi; çünkü her iki durumda da tanrıların bir zaman var olmadığı sonucu çıkar. Genel olarak da her birinden çıkan sonucu hep aynı şey saymak: «Isokrates hakkında değil, bir uğraş hakkında, felsefe yapmak gerekip gerekmediği hakkında hüküm vereceksiniz.» Ya da: Toprak ve su vermek köle olmaktır; ortak barışa katılmak da buyrulanı yapmaktır. Bunlardan hangisi işe yarıyorsa onu almalı.

1399b1

ἄλλος ἐκ τοῦ τὸ συμβαῖνον ἐὰν ᾖ ταὐτόν, ὅτι καὶ ἐξ ὧν συμβαίνει ταὐτά· οἷον Ξενοφάνης ἔλεγεν ὅτι ὁμοίως ἀσεβοῦσιν οἱ γενέσθαι φάσκοντες τοὺς θεοὺς τοῖς ἀποθανεῖν λέγουσιν· ἀμφοτέρως γὰρ συμβαίνει μὴ εἶναι τοὺς θεούς ποτε. καὶ ὅλως δὲ τὸ συμβαῖνον ἐξ ἑκάστου λαμβάνειν ὡς τὸ αὐτὸ ἀεί· μέλλετε δὲ κρίνειν οὐ περὶ Ἰσοκράτους ἀλλὰ περὶ ἐπιτηδεύματος, εἰ χρὴ φιλοσοφεῖν. καὶ ὅτι τὸ διδόναι γῆν καὶ ὕδωρ δουλεύειν ἐστίν, καὶ τὸ μετέχειν τῆς κοινῆς εἰρήνης ποιεῖν τὸ προσταττόμενον. ληπτέον δʼ ὁπότερον ἂν ᾖ χρήσιμον.

1399b10Bir başkası, insanların aynı şeyi önce ve sonra hep aynı şekilde seçmemesinden, tersine çevirmesinden gelir. Örneğin şu entimem: «Sürgündeyken geri dönmek için savaşıyorduk; geri döndükten sonra savaşmamak için sürgüne mi gideceğiz?» Bir keresinde savaşmak pahasına yurtta kalmayı, ötekinde ise yurtta kalmamak pahasına savaşmamayı seçiyorlardı.

1399b10

ἄλλος ἐκ τοῦ μὴ ταὐτὸ ἀεὶ αἱρεῖσθαι ὕστερον καὶ πρότερον, ἀλλʼ ἀνάπαλιν, οἷον τόδε τὸ ἐνθύμημα, ἦ φεύγοντες μὲν ἐμαχόμεθα ὅπως κατέλθωμεν, κατελθόντες δὲ φευξόμεθα ὅπως μὴ μαχώμεθα; ὁτὲ μὲν γὰρ τὸ μένειν ἀντὶ τοῦ μάχεσθαι ᾑροῦντο, ὁτὲ δὲ τὸ μὴ μάχεσθαι ἀντὶ τοῦ μὴ μένειν.

1399b15Bir başkası, bir şeyin hangi amaçla olabileceğini ya da meydana gelebileceğini, o şeyin gerçekten o amaçla olduğunu ya da meydana geldiğini söylemektir. Örneğin biri bir şeyi, sonra geri alıp acı çektirmek için vermiş olabilir. Şu dizeler buradan gelir:

Daimōn çoklarına iyilik niyetiyle değil büyük talihler bağışlar; tersine, başlarına gelecek felaketler daha göz önünde olsun diye.

Antiphon'un Meleagros'undaki şu dizeler de:

Canavarı öldürsünler diye değil; Meleagros'un aretēsine bütün Hellas önünde tanık olsunlar diye.

Theodektes'in Aias'ındaki şu söz de: Diomedes Odysseus'u ona değer verdiği için değil, yanında gidenin kendisinden aşağı kalması için seçmiştir; çünkü bunu bu amaçla yapmış olması mümkündür.

1399b15

ἄλλος τὸ οὗ ἕνεκʼ ἂν εἴη ἢ γένοιτο, τούτου ἕνεκα φάναι εἶναι ἢ γεγενῆσθαι, οἷον εἰ δοίη [ἄν] τίς τινι ἵνʼ ἀφελόμενος λυπήσῃ, ὅθεν καὶ τοῦτʼ εἴρηται, / πολλοῖς ὁ δαίμων οὐ κατʼ εὔνοιαν φέρων / μεγάλα δίδωσιν εὐτυχήματʼ, ἀλλʼ ἵνα / τὰς συμφορὰς λάβωσιν ἐπιφανεστέρας. καὶ τὸ ἐκ τοῦ Μελεάγρου τοῦ Ἀντιφῶντος, / οὐχ ὡς κτάνωσι θῆρʼ, ὅπως δὲ μάρτυρες / ἀρετῆς γένωνται Μελεάγρῳ πρὸς Ἑλλάδα. καὶ τὸ ἐκ τοῦ Αἴαντος τοῦ Θεοδέκτου, ὅτι ὁ Διομήδης προείλετο Ὀδυσσέα οὐ τιμῶν, ἀλλʼ ἵνα ἥττων ᾖ ὁ ἀκολουθῶν· ἐνδέχεται γὰρ τούτου ἕνεκα ποιῆσαι.

1399b30Bir başkası, hem davalaşanlar hem öğüt verenler için ortak olanıdır: İnsanları bir işe yönelten ve ondan alıkoyan şeylere, yani insanların bir şeyi yapmalarının ya da ondan kaçınmalarının sebeplerine bakmak. Çünkü bunlar, varsa yapılması, yoksa yapılmaması gereken şeylerdir: örneğin iş mümkün, kolay ve kişinin kendisine ya da dostlarına faydalı ya da düşmanlarına zararlıysa; zarar getirse bile zarar elde edilecek şeyden küçükse. İnsanlar bunlardan hareketle bir işe yöneltilir, bunların zıtlarından hareketle de alıkonur. Suçlama ve savunma da bunlardan hareketle yapılır: Savunma alıkoyan şeylerden, suçlama yönelten şeylerden yararlanır. Pamphilos'un Tekhnē'si de Kallippos'un Tekhnē'si de baştan sona bu topostur.

1399b30

ἄλλος, κοινὸς καὶ τοῖς ἀμφισβητοῦσιν καὶ τοῖς συμβουλεύουσι, σκοπεῖν τὰ προτρέποντα καὶ ἀποτρέποντα, καὶ ὧν ἕνεκα καὶ πράττουσι καὶ φεύγουσιν· ταῦτα γάρ ἐστιν ἃ ἐὰν μὲν ὑπάρχῃ δεῖ πράττειν, ἐὰν δὲ μὴ ὑπάρχῃ, μὴ πράττειν, οἷον, εἰ δυνατὸν καὶ ῥᾴδιον καὶ ὠφέλιμον ἢ αὐτῷ ἢ φίλοις ἢ βλαβερὸν ἐχθροῖς, κἂν ᾖ ἐπιζήμιον, εἰ ἐλάττων ἡ ζημία τοῦ πράγματος, καὶ προτρέπονται [δʼ] ἐκ τούτων καὶ ἀποτρέπονται ἐκ τῶν ἐναντίων.

1400a

ἐκ δὲ τῶν αὐτῶν τούτων καὶ κατηγοροῦσι καὶ ἀπολογοῦνται· ἐκ μὲν τῶν ἀποτρεπόντων ἀπολογοῦνται, ἐκ δὲ τῶν προτρεπόντων κατηγοροῦσιν. ἔστι δʼ ὁ τόπος οὗτος ὅλη τέχνη ἥ τε Παμφίλου καὶ ἡ Καλλίππου.

1400a1Bir başkası, olduğu sanılan ama inanılmaz olan şeylerden gelir: Bu şeyler gerçek olmasa ya da gerçeğe yakın olmasa böyle sanılmazdı. Hatta bu yüzden gerçek olmaları daha da olasıdır; çünkü insanlar ya olan şeylere ya da muhtemel şeylere inanır; demek ki bir şey inanılmaz ve muhtemel olmadığı halde inanılıyorsa, doğru olmalıdır, çünkü muhtemel ve inandırıcı olduğu için böyle sanılıyor değildir. Örneğin Pittheuslu Androkles kanunu suçlarken, söylediklerine karşı gürültü koptuğunda şöyle dedi: «Kanunların, kendilerini düzeltecek bir kanuna ihtiyacı vardır; nasıl balıkların tuza ihtiyacı varsa» (oysa tuzlu suda yaşayan balıkların tuza ihtiyacı olması ne muhtemel ne inandırıcıdır) «ve zeytin posasının zeytinyağına ihtiyacı varsa» (oysa zeytinyağının kendisinden çıktığı şeyin zeytinyağına ihtiyacı olması inanılmazdır).

1400a1

ἄλλος ἐκ τῶν δοκούντων μὲν γίγνεσθαι ἀπίστων δέ, ὅτι οὐκ ἂν ἔδοξαν, εἰ μὴ ἦν ἢ ἐγγὺς ἦν. καὶ ὅτι μᾶλλον· ἢ γὰρ τὰ ὄντα ἢ τὰ εἰκότα ὑπολαμβάνουσιν· εἰ οὖν ἄπιστον καὶ μὴ εἰκός, ἀληθὲς ἂν εἴη· οὐ γὰρ διά γε τὸ εἰκὸς καὶ πιθανὸν δοκεῖ οὕτως· οἷον Ἀνδροκλῆς ἔλεγεν ὁ Πιτθεὺς κατηγορῶν τοῦ νόμου, ἐπεὶ ἐθορύβησαν αὐτῷ εἰπόντι, δέονται οἱ νόμοι νόμου τοῦ διορθώσοντος, καὶ γὰρ οἱ ἰχθύες ἁλός, καίτοι οὐκ εἰκὸς οὐδὲ πιθανὸν ἐν ἅλμῃ τρεφομένους δεῖσθαι ἁλός, καὶ τὰ στέμφυλα ἐλαίου, καίτοι ἄπιστον, ἐξ ὧν ἔλαιον γίγνεται, ταῦτα δεῖσθαι ἐλαίου.

1400a10Çürütücü toposlardan bir başkası tutarsızlıklara bakmaktır: Yerler, zamanlar, eylemler ve sözler bakımından bir tutarsızlık var mı diye bakmalı. Bunu ayrı ayrı yapmalı: Önce karşı taraf hakkında, örneğin «Sizi sevdiğini söylüyor, ama Otuzlar'la birlikte komplo kurdu»; sonra kişinin kendisi hakkında, örneğin «Dava meraklısı biri olduğumu söylüyor, ama tek bir dava açtığımı bile gösteremiyor»; sonra hem kendisi hem karşı taraf hakkında, örneğin «Bu adam bugüne kadar kimseye borç para vermedi; bense birçoğunuzu fidyesini ödeyerek esaretten kurtardım.»

1400a10

ἄλλος ἐλεγκτικός, τὸ τὰ ἀνομολογούμενα σκοπεῖν, εἴ τι ἀνομολογούμενον ἐκ τόπων καὶ χρόνων καὶ πράξεων καὶ λόγων, χωρὶς μὲν ἐπὶ τοῦ ἀμφισβητοῦντος, οἷον καὶ φησὶ μὲν φιλεῖν ὑμᾶς, συνώμοσεν δὲ τοῖς τριάκοντα, χωρὶς δʼ ἐπʼ αὐτοῦ, καὶ φησὶ μὲν εἶναί με φιλόδικον, οὐκ ἔχει δὲ ἀποδεῖξαι δεδικασμένον οὐδεμίαν δίκην, χωρὶς δʼ ἐπʼ αὐτοῦ καὶ τοῦ ἀμφισβητοῦντος, καὶ οὗτος μὲν οὐ δεδάνεικε πώποτε οὐδέν, ἐγὼ δὲ καὶ πολλοὺς λέλυμαι ὑμῶν.

1400a20Bir başkası, önceden iftiraya uğramış ya da uğramış görünen insanlar ve şeyler için, kanaate aykırı görünen şeyin sebebini söylemektir; çünkü onun öyle görünmesinin bir sebebi vardır. Örneğin bir kadının öz oğlu başka birinin çocuğu diye verilmişti; kadın onu kucaklayıp öptüğü için delikanlıyla ilişkisi olduğu sanıldı, ama sebep açıklanınca iftira ortadan kalktı. Ya da Theodektes'in Aias'ında Odysseus, Aias'tan daha cesur olduğu halde neden öyle görünmediğini Aias'a anlatır.

1400a20

ἄλλος τοῖς προδιαβεβλημένοις καὶ ἀνθρώποις καὶ πράγμασιν, ἢ δοκοῦσι, τὸ λέγειν τὴν αἰτίαν τοῦ παραδόξου· ἔστιν γάρ τι διʼ ὃ φαίνεται· οἷον, ὑποβεβλημένης τινὸς τὸν αὑτῆς υἱόν, διὰ τὸ ἀσπάζεσθαι ἐδόκει συνεῖναι τῷ μειρακίῳ, λεχθέντος δὲ τοῦ αἰτίου ἐλύθη ἡ διαβολή· καὶ οἷον ἐν τῷ Αἴαντι τῷ Θεοδέκτου Ὀδυσσεὺς λέγει πρὸς τὸν Αἴαντα διότι ἀνδρειότερος ὢν τοῦ Αἴαντος οὐ δοκεῖ.

1400a25Bir başkası sebepten gelir: Sebep varsa şeyin de olduğunu, sebep yoksa şeyin de olmadığını göstermek; çünkü sebep ile sebebi olduğu şey bir aradadır ve sebepsiz hiçbir şey olmaz. Örneğin Thrasybulos, Leodamas'ı adının Akropolis'teki bir yüz karası levhasına kazınmış olduğunu, ama Otuzlar döneminde silindiğini söyleyerek suçladığında, Leodamas savunmasında bunun mümkün olmadığını söyledi: Halka düşmanlığı taşa yazılı olsaydı, Otuzlar ona daha çok güvenirdi.

1400a25

ἄλλος ἀπὸ τοῦ αἰτίου, ἄν τε ὑπάρχῃ, ὅτι ἔστι, κἂν μὴ ὑπάρχῃ, ὅτι οὐκ ἔστιν· ἅμα γὰρ τὸ αἴτιον καὶ οὗ αἴτιον, καὶ ἄνευ αἰτίου οὐθὲν ἔστιν, οἷον Λεωδάμας ἀπολογούμενος ἔλεγε, κατηγορήσαντος Θρασυβούλου ὅτι ἦν στηλίτης γεγονὼς ἐν τῇ ἀκροπόλει, ἀλλʼ ἐκκέκοπται ἐπὶ τῶν τριάκοντα· οὐκ ἐνδέχεσθαι ἔφη· μᾶλλον γὰρ ἂν πιστεύειν αὑτῷ τοὺς τριάκοντα ἐγγεγραμμένης τῆς ἔχθρας πρὸς τὸν δῆμον.

1400a35Bir başkası, öğütlenen, yapılan ya da yapılmış olan şey hakkında, başka türlü daha iyisinin mümkün olup olmadığına ya da mümkün olmuş olup olmadığına bakmaktır. Çünkü durum böyleyse, kişinin bunu yapmamış olduğu açıktır; zira hiç kimse kötü olanı isteyerek ve bilerek seçmez. Ama bu akıl yürütme yanlıştır; çünkü bir işin nasıl daha iyi yapılabileceği çoğu zaman sonradan anlaşılır, önceden belli değildir.

1400a35

ἄλλος, εἰ ἐνεδέχετο βέλτιον ἄλλως, ἢ ἐνδέχεται, ὧν ἢ συμβουλεύει ἢ πράττει ἢ πέπραχε σκοπεῖν· φανερὸν γὰρ ὅτι,

1400b

εἰ [μὴ] οὕτως ἔχει, οὐ πέπραχεν· οὐδεὶς γὰρ ἑκὼν τὰ φαῦλα καὶ γιγνώσκων προαιρεῖται. ἔστιν δὲ τοῦτο ψεῦδος· πολλάκις γὰρ ὕστερον γίγνεται δῆλον πῶς ἦν πρᾶξαι βέλτιον, πρότερον δὲ ἄδηλον.

1400b1Bir başkası, daha önce yapılmış olanlara zıt bir şey yapılmak üzereyken ikisine birlikte bakmaktır. Örneğin Eleallar Ksenophanes'e Leukothea'ya kurban sunup ağıt yakmaları gerekip gerekmediğini sorduklarında, Ksenophanes onlara, onu bir tanrı sayıyorlarsa ağıt yakmamalarını, bir insan sayıyorlarsa kurban sunmamalarını öğütledi.

1400b1

ἄλλος, ὅταν τι ἐναντίον μέλλῃ πράττεσθαι τοῖς πεπραγμένοις, ἅμα σκοπεῖν, οἷον Ξενοφάνης Ἐλεάταις ἐρωτῶσιν εἰ θύωσι τῇ Λευκοθέᾳ καὶ θρηνῶσιν ἢ μή, συνεβούλευεν, εἰ μὲν θεὸν ὑπολαμβάνουσιν, μὴ θρηνεῖν, εἰ δʼ ἄνθρωπον, μὴ θύειν.

1400b5Bir başka topos, yapılmış hatalardan hareketle suçlamak ya da savunmaktır. Örneğin Karkinos'un Medeia'sında suçlayanlar, çocuklar ortada görünmediğine göre Medeia'nın onları öldürdüğünü söyler (çünkü Medeia çocukları başka yere göndermekle hata etmişti). Medeia ise kendini, öldürecek olsa çocukları değil İason'u öldüreceğini söyleyerek savunur; çünkü öteki cinayeti işlemiş olsaydı, bunu yapmaması bir hata olurdu. Entimemin bu toposu ve bu türü, Theodoros'un önceki Tekhnē'sinin tamamını teşkil eder.

1400b5

ἄλλος τόπος τὸ ἐκ τῶν ἁμαρτηθέντων κατηγορεῖν ἢ ἀπολογεῖσθαι, οἷον ἐν τῇ Καρκίνου Μηδείᾳ οἱ μὲν κατηγοροῦσιν ὅτι τοὺς παῖδας ἀπέκτεινεν, οὐ φαίνεσθαι γοῦν αὐτούς (ἥμαρτε γὰρ ἡ Μήδεια περὶ τὴν ἀποστολὴν τῶν παίδων), ἡ δʼ ἀπολογεῖται ὅτι οὐ [ἂν] τοὺς παῖδας ἀλλὰ τὸν Ἰάσονα ἂν ἀπέκτεινεν· τοῦτο γὰρ ἥμαρτεν ἂν μὴ ποιήσασα, εἴπερ καὶ θάτερον ἐποίησεν. ἔστι δʼ ὁ τόπος οὗτος τοῦ ἐνθυμήματος καὶ τὸ εἶδος ὅλη ἡ πρότερον Θεοδώρου τέχνη.

1400b15Bir başkası addan gelir. Örneğin Sophokles'in Sidērō hakkında söylediği şu dize:

Apaçık demirdir, adını da taşıyor.

Tanrılara yazılan övgülerde de bu yola sık başvurulur. Konon da Thrasybulos'a «cüretkâr düşünceli» (thrasyboulos) derdi; Herodikos Thrasymakhos'a «Sen hep cüretkâr dövüşçüsün (thrasymakhos)», Polos'a da «Sen hep bir taysın (pōlos)» derdi; kanun koyucu Drakon hakkında da kanunlarının bir insanın değil bir ejderhanın (drakōn) kanunları olduğunu söylerdi, çünkü serttiler. Euripides'in Hekabe'si de Aphrodite hakkında şöyle der:

Tanrıçanın adı haklı olarak akılsızlıkla (aphrosynē) başlar.

Khairemon da şöyle der:

Pentheus, gelecek yasın (penthos) adını taşıyan.

1400b15

ἄλλος ἀπὸ τοῦ ὀνόματος, οἷον ὡς ὁ Σοφοκλῆς / σαφῶς σιδήρῳ καὶ φοροῦσα τοὔνομα, καὶ ὡς ἐν τοῖς τῶν θεῶν ἐπαίνοις εἰώθασι λέγειν, καὶ ὡς Κόνων Θρασύβουλον θρασύβουλον ἐκάλει, καὶ Ἡρόδικος Θρασύμαχον ἀεὶ θρασύμαχος εἶ, καὶ Πῶλον ἀεὶ σὺ πῶλος εἶ, καὶ Δράκοντα τὸν νομοθέτην, ὅτι οὐκ [ἂν] ἀνθρώπου οἱ νόμοι ἀλλὰ δράκοντος (χαλεποὶ γάρ)· καὶ ὡς ἡ Εὐριπίδου Ἑκάβη εἰς τὴν Ἀφροδίτην / καὶ τοὔνομʼ ὀρθῶς ἀφροσύνης ἄρχει θεᾶς, καὶ ὡς Χαιρήμων / Πενθεὺς ἐσομένης συμφορᾶς ἐπώνυμος.

1400b25Entimemler arasında çürütücü olanlar ispat edici olanlardan daha çok beğenilir; çünkü çürütücü entimem zıtları kısa bir söz içinde bir araya getirir, yan yana konan şeyler de dinleyiciye daha açık görünür. Gerek çürütücü gerek gösterici bütün kıyaslar arasında en çok alkış toplayanlar, dinleyicilerin daha başlarken sonunu öngördüğü ama yüzeysel olmayan kıyaslardır (çünkü önceden sezdikleri için kendilerinden de memnun olurlar); bir de dinleyicilerin ancak söylendikleri anda kavrayabileceği kadar geride kaldığı kıyaslar.

1400b25

εὐδοκιμεῖ δὲ μᾶλλον τῶν ἐνθυμημάτων τὰ ἐλεγκτικὰ τῶν ἀποδεικτικῶν διὰ τὸ συναγωγὴν μὲν ἐναντίων εἶναι ἐν μικρῷ τὸ ἐλεγκτικὸν ἐνθύμημα, παρʼ ἄλληλα δὲ φανερὰ εἶναι τῷ ἀκροατῇ μᾶλλον. πάντων δὲ καὶ τῶν ἐλεγκτικῶν καὶ τῶν δεικτικῶν συλλογισμῶν θορυβεῖται μάλιστα τὰ τοιαῦτα ὅσα ἀρχόμενα προορῶσι μὴ ἐπιπολῆς εἶναι (ἅμα γὰρ καὶ αὐτοὶ ἐφʼ αὑτοῖς χαίρουσι προαισθανόμενοι), καὶ ὅσων τοσοῦτον ὑστερίζουσιν ὥσθʼ ἅμα εἰρημένων γνωρίζειν.

1400b3024. Bölüm

Bir kıyas gerçekten kıyas olabilir, bir başkası ise kıyas olmadığı hâlde öyle görünebilir. Entimem de bir tür kıyas olduğuna göre, entimemlerin de kimi gerçekten entimem, kimi ise entimem olmadığı hâlde entimem gibi görünen şeyler olmak zorundadır.

1400b30

ἐπεὶ δʼ ἐνδέχεται τὸν μὲν εἶναι συλλογισμόν, τὸν δὲ μὴ εἶναι μὲν φαίνεσθαι δέ, ἀνάγκη καὶ ἐνθύμημα τὸ μὲν εἶναι, τὸ δὲ μὴ εἶναι ἐνθύμημα φαίνεσθαι δέ, ἐπείπερ τὸ ἐνθύμημα συλλογισμός τις.

1401aGörünüşte entimemlerin toposlarından biri söyleyişten doğar. Bunun bir kısmı, diyalektikte olduğu gibi, kıyas kurmadan son cümleyi bir sonuçmuş gibi söylemektir: «Demek ki ne şu ne bu», «Demek ki şu da bu da zorunlu». Entimemlerde de sözü sıkıştırarak ve karşıtlıklar hâlinde söylemek entimem görüntüsü verir, çünkü böyle bir söyleyiş entimemin doğal yeridir. Bu yanılgı söyleyişin biçiminden kaynaklanıyor gibidir. Söyleyişte kıyas kurar gibi konuşmak için birçok kıyasın özetini art arda söylemek işe yarar: «Kimini kurtardı, kimilerinin öcünü aldı, Yunanları özgürlüğe kavuşturdu.» Bunların her biri ayrı ayrı başka öncüllerden ispat edilmiştir; ama yan yana konunca bunlardan da yeni bir sonuç çıkıyormuş gibi görünür.

Bir başkası eşadlılıktan doğar. Örneğin farenin (mys) değerli bir hayvan olduğunu söylemek, çünkü bütün ayinlerin en saygını adını ondan alır: Mysteria bütün ayinlerin en saygınıdır. Ya da köpeği överken gökteki Köpek'i ya da Pan'ı da işin içine katmak, çünkü Pindaros şöyle demiştir:

Ey mutlu tanrı, Olymposluların Büyük Tanrıça'nın her kılığa giren köpeği dediği!

Ya da hiç köpeği olmamanın son derece itibarsız bir şey olduğunu, dolayısıyla köpeğin değerli olduğunun açık olduğunu söylemek. Ya da Hermes'in tanrıların en paylaşımcısı olduğunu söylemek, çünkü «Hermes ortaktır» sözü yalnız onun için söylenir. Ya da sözün (logos) en değerli şey olduğunu söylemek, çünkü iyi insanlar paraya değil «söze değer» insanlardır; oysa «söze değer» deyimi kelimenin düz anlamıyla söylenmez, «anılmaya değer» demektir.

1401a

τόποι δʼ εἰσὶ τῶν φαινομένων ἐνθυμημάτων εἷς μὲν ὁ παρὰ τὴν λέξιν, καὶ τούτου ἓν μὲν μέρος, ὥσπερ ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς, τὸ μὴ συλλογισάμενον συμπερασματικῶς τὸ τελευταῖον εἰπεῖν, οὐκ ἄρα τὸ καὶ τό, ἀνάγκη ἄρα τὸ καὶ τό, ἐν τοῖς ἐνθυμήμασι τὸ συνεστραμμένως καὶ ἀντικειμένως εἰπεῖν φαίνεται ἐνθύμημα (ἡ γὰρ τοιαύτη λέξις χώρα ἐστὶν ἐνθυμήματος)· καὶ ἔοικε τὸ τοιοῦτον εἶναι παρὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως. ἔστι δὲ εἰς τὸ τῇ λέξει συλλογιστικῶς λέγειν χρήσιμον τὸ συλλογισμῶν πολλῶν κεφάλαια λέγειν, ὅτι τοὺς μὲν ἔσωσε, τοῖς δʼ ἑτέροις ἐτιμώρησε, τοὺς δʼ Ἕλληνας ἠλευθέρωσε· ἕκαστον μὲν γὰρ τούτων ἐξ ἄλλων ἀπεδείχθη, συντεθέντων δὲ φαίνεται καὶ ἐκ τούτων τι γίγνεσθαι. ἓν δὲ τὸ παρὰ τὴν ὁμωνυμίαν, τὸ φάναι σπουδαῖον εἶναι μῦν, ἀφʼ οὗ γʼ ἐστὶν ἡ τιμιωτάτη πασῶν τελετή· τὰ γὰρ μυστήρια πασῶν τιμιωτάτη τελετή. ἢ εἴ τις κύνα ἐγκωμιάζων τὸν ἐν τῷ οὐρανῷ συμπαραλαμβάνοι, ἢ τὸν Πᾶνα, ὅτι Πίνδαρος ἔφησεν ὦ μάκαρ, ὅν τε μεγάλας θεοῦ κύνα παντοδαπὸν / καλέουσιν Ὀλύμπιοι, ἢ ὅτι τὸ μηδένα εἶναι κύνʼ ἀτιμότατόν ἐστιν, ὥστε τὸ κύνα δῆλον ὅτι τίμιον. καὶ τὸ κοινωνικὸν φάναι τὸν Ἑρμῆν εἶναι μάλιστα τῶν θεῶν· μόνος γὰρ καλεῖται κοινὸς Ἑρμῆς. καὶ τὸ τὸν λόγον εἶναι σπουδαιότατον, ὅτι οἱ ἀγαθοὶ ἄνδρες οὐ χρημάτων ἀλλὰ λόγου εἰσὶν ἄξιοι· τὸ γὰρ λόγου ἄξιον οὐχ ἁπλῶς λέγεται.

1401a25Bir başkası, ayrı olanı birleştirerek ya da birleşik olanı ayırarak söylemektir. Aynı olmayan şeyler çoğu zaman aynıymış gibi göründüğünden, hangisi işimize daha çok yarıyorsa onu yapmalıyız. Euthydemos'un argümanı budur: Örneğin bir kimsenin Peiraieus'ta bir trireme bulunduğunu bildiğini söylemek, çünkü her birini ayrı ayrı bilir. Ya da harfleri bilenin dizeyi de bildiğini söylemek, çünkü dize de o harflerden başka bir şey değildir. Ya da şu kadar miktarın iki katı hastalık getirdiğine göre, tek katının da sağlığa iyi geldiğini söylememek, çünkü iki iyi şeyin birleşip tek bir kötü şey etmesi saçma olurdu. Böyle söylendiğinde çürütücüdür; şöyle söylendiğinde gösterici: «Bir iyi şey iki kötü şey etmez.» Ama bu topos baştan sona yanıltıcıdır. Yine Polykrates'in Thrasybulos hakkında söylediği, onun otuz tiranı devirdiği sözü de böyledir, çünkü burada birleştirme yapılıyor. Ya da Theodektes'in Orestes'indeki söz; bu ise ayırmadan doğar:

Kocasını öldüren kadının ölmesi adildir, babasının öcünü oğlun alması da.

1401a25

ἄλλος τὸ ⟨τὸ⟩ διῃρημένον συντιθέντα λέγειν ἢ τὸ συγκείμενον διαιροῦντα· ἐπεὶ γὰρ ταὐτὸν δοκεῖ εἶναι οὐκ ὂν ταὐτὸ πολλάκις, ὁπότερον χρησιμώτερον, τοῦτο δεῖ ποιεῖν. ἔστι δὲ τοῦτο Εὐθυδήμου λόγος, οἷον τὸ εἰδέναι ὅτι τριήρης ἐμ Πειραεῖ ἐστίν· ἕκαστον γὰρ οἶδεν. καὶ τὸν τὰ στοιχεῖα ἐπιστάμενον ὅτι τὸ ἔπος οἶδεν· τὸ γὰρ ἔπος τὸ αὐτό ἐστιν. καὶ ἐπεὶ τὸ δὶς τοσοῦτον νοσῶδες, μηδὲ τὸ ἓν φάναι ὑγιεινὸν εἶναι· ἄτοπον γὰρ εἰ τὰ δύο ἀγαθὰ ἓν κακόν ἐστιν. οὕτω μὲν οὖν ἐλεγκτικόν, ὧδε δὲ δεικτικόν· οὐ γάρ ἐστιν ἓν ἀγαθὸν δύο κακά· ὅλος δὲ ὁ τόπος παραλογιστικός. πάλιν τὸ Πολυκράτους εἰς Θρασύβουλον, ὅτι τριάκοντα τυράννους κατέλυσε· συντίθησι γάρ. ἢ τὸ ἐν τῷ Ὀρέστῃ τῷ Θεοδέκτου· ἐκ διαιρέσεως γάρ ἐστιν· δίκαιόν ἐστιν, ἥτις ἂν κτείνῃ πόσιν, ἀποθνῄσκειν ταύτην, καὶ τῷ πατρί γε τιμωρεῖν τὸν υἱόν,

1401bÖyleyse yapılan da tam bundan ibarettir. Ama ikisi bir araya getirilince belki artık adil değildir. Bu yanılgı atlamadan da doğuyor sayılabilir, çünkü kadının kimin eliyle ölmesi gerektiği atlanmıştır.

1401b

οὐκοῦν καὶ ταῦτα ἃ πέπρακται· συντεθέντα γὰρ ἴσως οὐκέτι δίκαιον. εἴη δʼ ἂν καὶ παρὰ τὴν ἔλλειψιν· ἀφαιρεῖ γὰρ τὸ ὑπὸ τίνος.

1401b1Bir başka topos, bir iddiayı abartarak kurmak ya da yıkmaktır. Bu, konuşmacı eylemin yapıldığını ya da yapılmadığını göstermeden olayı büyüttüğünde olur. Suçlanan kişi olayı büyütürse onu yapmamış, suçlayan büyütürse sanık yapmış gibi görünür. Dolayısıyla bu bir entimem değildir: Hiçbir şey gösterilmemişken dinleyici, sanığın onu yaptığı ya da yapmadığı sonucuna yanlış yoldan varır.

1401b1

ἄλλος δὲ τόπος τὸ δεινώσει κατασκευάζειν ἢ ἀνασκευάζειν· τοῦτο δʼ ἐστὶν ὅταν, μὴ δείξας ὅτι ἐποίησεν ⟨μηδʼ ὅτι οὐκ ἐποίησεν⟩, αὐξήσῃ τὸ πρᾶγμα· ποιεῖ γὰρ φαίνεσθαι ἢ ὡς οὐ πεποίηκεν, ὅταν ὁ τὴν αἰτίαν ἔχων αὔξῃ, ἢ ὡς πεποίηκεν, ὅταν ὁ κατηγορῶν αὐξῇ. οὔκουν ἐστὶν ἐνθύμημα· παραλογίζεται γὰρ ὁ ἀκροατὴς ὅτι ἐποίησεν ἢ οὐκ ἐποίησεν, οὐ δεδειγμένου.

1401b5Bir başkası alametten doğar; bu da kıyas oluşturmaz. Örneğin biri âşıkların şehirlere yararlı olduğunu söylerse, çünkü Harmodios ile Aristogeiton'un aşkı tiran Hipparkhos'u devirmiştir; ya da biri Dionysios'un hırsız olduğunu, çünkü kötü biri olduğunu söylerse. Bu kıyas oluşturmaz, çünkü her kötü insan hırsız değildir; ama her hırsız kötüdür.

1401b5

ἄλλος τὸ ἐκ σημείου· ἀσυλλόγιστον γὰρ καὶ τοῦτο· οἷον εἴ τις λέγοι ταῖς πόλεσι συμφέρουσιν οἱ ἐρῶντες· ὁ γὰρ Ἁρμοδίου καὶ Ἀριστογείτονος ἔρως κατέλυσε τὸν τύραννον Ἵππαρχον, ἢ εἴ τις λέγοι ὅτι κλέπτης Διονύσιος· πονηρὸς γάρ· ἀσυλλόγιστον γὰρ δὴ τοῦτο· οὐ γὰρ πᾶς πονηρὸς κλέπτης, ἀλλὰ κλέπτης πᾶς πονηρός.

1401b10Bir başkası araz yoluyla olur. Örneğin Polykrates'in fareler hakkında söylediği: Yay kirişlerini kemirerek yardıma koşmuşlardı. Ya da biri yemeğe çağrılmanın en büyük onur olduğunu söylerse, çünkü Akhilleus Tenedos'ta çağrılmadığı için Akhalara öfkelenmişti. Oysa Akhilleus aşağılandığını düşündüğü için öfkelenmişti; aşağılanmanın çağrılmamak biçiminde gelmesi ise rastlantıydı.

1401b10

ἄλλος διὰ τὸ συμβεβηκός, οἷον ὃ λέγει Πολυκράτης εἰς τοὺς μῦς, ὅτι ἐβοήθησαν διατραγόντες τὰς νευράς· ἢ εἴ τις φαίη τὸ ἐπὶ δεῖπνον κληθῆναι τιμιώτατον· διὰ γὰρ τὸ μὴ κληθῆναι ὁ Ἀχιλλεὺς ἐμήνισε τοῖς Ἀχαιοῖς ἐν Τενέδῳ· ὁ δʼ ὡς ἀτιμαζόμενος ἐμήνισεν, συνέβη δὲ τοῦτο διὰ τὸ μὴ κληθῆναι.

1401b15Bir başkası, bir şeyin ardından gelenden o şeyi çıkarmaktan doğar. Örneğin Aleksandros övgüsünde onun yüce ruhlu olduğu söylenir, çünkü kalabalığın arasında bulunmayı küçümseyip İda dağında tek başına yaşamıştı: Yüce ruhlular böyle olduğundan, o da yüce ruhlu sayılabilir. Ya da biri süslenip püslendiği ve geceleri sokaklarda dolaştığı için zina eden biridir, çünkü bu tür insanlar böyledir. Buna benzer bir başka örnek: Dilenciler tapınaklarda şarkı söyleyip dans ederler; sürgünler de istedikleri yerde oturabilirler. Bunlar mesut görünenlerde bulunduğu için, bunların bulunduğu kimseler de mesut sayılabilir. Oysa fark işin nasıl olduğundadır; bu yüzden bu topos da atlamaya dayanan yanılgıya girer.

1401b15

ἄλλος τὸ παρὰ τὸ ἑπόμενον, οἷον ἐν τῷ Ἀλεξάνδρῳ, ὅτι μεγαλόψυχος· ὑπεριδὼν γὰρ τὴν πολλῶν ὁμιλίαν ἐν τῇ Ἴδῃ διέτριβεν καθʼ αὑτόν· ὅτι γὰρ οἱ μεγαλόψυχοι τοιοῦτοι, καὶ οὗτος μεγαλόψυχος δόξειεν ἄν. καὶ ἐπεὶ καλλωπιστὴς καὶ νύκτωρ πλανᾶται, μοιχός· τοιοῦτοι γάρ. ὅμοιον δὲ καὶ ὅτι ἐν τοῖς ἱεροῖς οἱ πτωχοὶ καὶ ᾄδουσι καὶ ὀρχοῦνται, καὶ ὅτι τοῖς φυγάσιν ἔξεστιν οἰκεῖν ὅπου ἂν θέλωσιν· ὅτι γὰρ τοῖς δοκοῦσιν εὐδαιμονεῖν ὑπάρχει ταῦτα, καὶ οἷς ταῦτα ὑπάρχει δόξαιεν ἂν εὐδαιμονεῖν, διαφέρει δὲ τῷ πῶς· διὸ καὶ εἰς τὴν ἔλλειψιν ἐμπίπτει.

1401b25Bir başkası, sebep olmayanı sebep saymaktan doğar; örneğin bir şeyin ötekiyle aynı anda ya da ondan sonra olmasından. «Ondan sonra»yı «ondan dolayı» diye alırlar; bunu en çok siyasetle uğraşanlar yapar. Örneğin Demades, Demosthenes'in siyasetini bütün kötülüklerin sebebi sayıyordu, çünkü savaş o siyasetten sonra çıkmıştı.

1401b25

ἄλλος παρὰ τὸ ἀναίτιον ὡς αἴτιον, οἷον τῷ ἅμα ἢ μετὰ τοῦτο γεγονέναι· τὸ γὰρ μετὰ τοῦτο ὡς διὰ τοῦτο λαμβάνουσιν, καὶ μάλιστα οἱ ἐν ταῖς πολιτείαις, οἷον ὡς ὁ Δημάδης τὴν Δημοσθένους πολιτείαν πάντων τῶν κακῶν αἰτίαν· μετʼ ἐκείνην γὰρ συνέβη ὁ πόλεμος.

1401b30Bir başkası «ne zaman» ve «nasıl» belirlemelerinin atlanmasından doğar. Örneğin Aleksandros'un Helene'yi haklı olarak aldığı söylenir, çünkü babası Helene'ye kocasını seçme hakkı vermişti. Oysa bu hak belki her zaman için değil, yalnız ilk seçim içindi, çünkü babanın yetkisi de ancak o ana kadar sürer.

1401b30

ἄλλος παρὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ πότε καὶ πῶς, οἷον ὅτι δικαίως Ἀλέξανδρος ἔλαβε τὴν Ἑλένην· αἵρεσις γὰρ αὐτῇ ἐδόθη παρὰ τοῦ πατρός. οὐ γὰρ ἀεὶ ἴσως, ἀλλὰ τὸ πρῶτον· καὶ γὰρ ὁ πατὴρ μέχρι τούτου κύριος.

1402aYa da biri özgür insanları dövmenin küstahlık (hybris) olduğunu söylerse; oysa her durumda değil, yalnız haksız yere ilk el kaldıran kişi olduğunda öyledir.

1402a

ἢ εἴ τις φαίη τὸ τύπτειν τοὺς ἐλευθέρους ὕβριν εἶναι· οὐ γὰρ πάντως, ἀλλʼ ὅταν ἄρχῃ χειρῶν ἀδίκων.

1402a1Ayrıca eristik tartışmalarda mutlak olanla mutlak olmayıp belli bir bakımdan olan birbirine karıştırılınca görünüşte bir kıyas ortaya çıkar. Örneğin diyalektikte olmayanın «olduğu» söylenir, çünkü olmayan, olmayan olarak vardır; ya da bilinmeyenin bilinebilir olduğu söylenir, çünkü bilinmeyenin bilinmeyen olduğu bilinebilir. Retorikte de aynı şekilde, mutlak olarak değil de belli bir bakımdan muhtemel olandan görünüşte bir entimem doğar. Bu muhtemellik küllî değildir. Agathon'un dediği gibi:

Belki biri muhtemel olanın tam da şu olduğunu söyler: ölümlülerin başına muhtemel olmayan çok şey gelir.

Muhtemele aykırı olan da olur; o hâlde muhtemele aykırı olan da muhtemeldir. Böyleyse muhtemel olmayan da muhtemel olacaktır. Ama mutlak olarak değil. Eristik tartışmalarda «hangi bakımdan», «neye göre» ve «nasıl» belirlemelerinin eklenmemesi nasıl hileye yol açıyorsa, burada da hile muhtemelin mutlak olarak değil, belli bir bakımdan muhtemel olmasından doğar.

1402a1

ἔτι ὥσπερ ἐν τοῖς ἐριστικοῖς παρὰ τὸ ἁπλῶς καὶ μὴ ἁπλῶς, ἀλλὰ τί, γίγνεται φαινόμενος συλλογισμός, οἷον ἐν μὲν τοῖς διαλεκτικοῖς ὅτι ἔστι τὸ μὴ ὄν [ὄν], ἔστι γὰρ τὸ μὴ ὂν μὴ ὄν, καὶ ὅτι ἐπιστητὸν τὸ ἄγνωστον, ἔστιν γὰρ ἐπιστητὸν τὸ ἄγνωστον ὅτι ἄγνωστον, οὕτως καὶ ἐν τοῖς ῥητορικοῖς ἐστιν φαινόμενον ἐνθύμημα παρὰ τὸ μὴ ἁπλῶς εἰκὸς ἀλλὰ τὶ εἰκός. ἔστιν δὲ τοῦτο οὐ καθόλου, ὥσπερ καὶ Ἀγάθων λέγει τάχʼ ἄν τις εἰκὸς αὐτὸ τοῦτʼ εἶναι λέγοι, / βροτοῖσι πολλὰ τυγχάνειν οὐκ εἰκότα. γίγνεται γὰρ τὸ παρὰ τὸ εἰκός, ὥστε εἰκὸς καὶ τὸ παρὰ τὸ εἰκός, εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται τὸ μὴ εἰκὸς εἰκός. ἀλλʼ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλʼ ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἐριστικῶν τὸ κατὰ τί καὶ πρὸς τί καὶ πῇ οὐ προστιθέμενα ποιεῖ τὴν συκοφαντίαν, καὶ ἐνταῦθα παρὰ τὸ εἰκὸς εἶναι μὴ ἁπλῶς ἀλλὰ τὶ εἰκός.

1402a15Korax'ın tekhnēsi bu topostan kurulmuştur. Sanık suçlamaya uymuyorsa, örneğin zayıf biri darp suçuyla yargılanıyorsa, savunması bunun muhtemel olmadığıdır. Suçlamaya uyuyorsa, örneğin güçlü biriyse, savunması yine muhtemel olmadığıdır, çünkü işin muhtemel görüneceğini o da bilirdi. Öteki durumlarda da böyledir: Sanık suçlamaya ya uyar ya uymaz. Bu yüzden iki savunma da muhtemel görünür; ama biri gerçekten muhtemeldir, öteki ise mutlak olarak değil, söylediğimiz anlamda muhtemeldir. Zayıf sözü güçlü kılmak da budur. İnsanların Protagoras'ın vaadine kızması bu yüzden haklıydı; çünkü bu bir yalandır, gerçek değil görünüşte bir muhtemelliktir ve retorikle eristik dışında hiçbir tekhnēde yeri yoktur.

1402a15

ἔστι δʼ ἐκ τούτου τοῦ τόπου ἡ Κόρακος τέχνη συγκειμένη· ἄν τε γὰρ μὴ ἔνοχος ᾖ τῇ αἰτίᾳ, οἷον ἀσθενὴς ὢν αἰκίας φεύγει (οὐ γὰρ εἰκός), κἂν ἔνοχος ᾖ, οἷον ἰσχυρὸς ὤν (οὐ γὰρ εἰκός, ὅτι εἰκὸς ἔμελλε δόξειν). ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἢ γὰρ ἔνοχον ἀνάγκη ἢ μὴ ἔνοχον εἶναι τῇ αἰτίᾳ· φαίνεται μὲν οὖν ἀμφότερα εἰκότα, ἔστι δὲ τὸ μὲν εἰκός, τὸ δὲ οὐχ ἁπλῶς ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται· καὶ τὸ τὸν ἥττω δὲ λόγον κρείττω ποιεῖν τοῦτʼ ἔστιν. καὶ ἐντεῦθεν δικαίως ἐδυσχέραινον οἱ ἄνθρωποι τὸ Πρωταγόρου ἐπάγγελμα· ψεῦδός τε γάρ ἐστιν, καὶ οὐκ ἀληθὲς ἀλλὰ φαινόμενον εἰκός, καὶ ἐν οὐδεμιᾷ τέχνῃ ἀλλʼ ⟨ἢ⟩ ἐν ῥητορικῇ καὶ ἐριστικῇ.

1402a2525. Bölüm

Gerçek ve görünüşte entimemler hakkında bu kadar söz yeter. Söylediklerimize bağlı olarak sırada, entimemlerin nasıl boşa çıkarılacağı (lysis) meselesi var. Bir entimem iki yolla boşa çıkarılır: ya karşı kıyas kurarak ya da itiraz (enstasis) getirerek.

1402a25

καὶ περὶ μὲν ἐνθυμημάτων, καὶ τῶν ὄντων καὶ τῶν φαινομένων, εἴρηται, περὶ δὲ λύσεως ἐχόμενόν ἐστιν τῶν εἰρημένων εἰπεῖν. ἔστιν δὲ λύειν ἢ ἀντισυλλογισάμενον ἢ ἔνστασιν ἐνεγκόντα.

1402a30Karşı kıyasın aynı toposlardan kurulabileceği açıktır; çünkü kıyaslar makbul kanaatlerden kurulur, genel kabul gören şeylerin birçoğu ise birbirine zıttır.

1402a30

τὸ μὲν οὖν ἀντισυλλογίζεσθαι δῆλον ὅτι ἐκ τῶν αὐτῶν τόπων ἐνδέχεται ποιεῖν· οἱ μὲν γὰρ συλλογισμοὶ ἐκ τῶν ἐνδόξων, δοκοῦντα δὲ πολλὰ ἐναντία ἀλλήλοις ἐστίν·

1402a30_2İtirazlar ise, Topikler'de de olduğu gibi, dört yoldan getirilir: ya entimemin kendisinden ya benzerinden ya zıddından ya da önceden verilmiş hükümlerden.

1402a30_2

αἱ δʼ ἐνστάσεις φέρονται καθάπερ καὶ ἐν τοῖς Τοπικοῖς, τετραχῶς· ἢ γὰρ ἐξ ἑαυτοῦ ἢ ἐκ τοῦ ὁμοίου ἢ ἐκ τοῦ ἐναντίου ἢ ἐκ τῶν κεκριμένων.

1402a35Entimemin kendisinden derken şunu kastediyorum: Diyelim ki entimem aşkın iyi bir şey olduğunu ileri sürüyor.

1402a35

λέγω δὲ ἀφʼ ἑαυτοῦ μέν, οἷον εἰ περὶ ἔρωτος εἴη τὸ ἐνθύμημα ὡς σπουδαῖος,

1402bBuna iki türlü itiraz edilebilir: ya küllî olarak her eksikliğin kötü olduğu söylenir, ya da cüzî olarak, kötü aşklar da olmasaydı «Kaunos aşkı» diye bir deyimin olmayacağı söylenir.

1402b

ἡ ἔνστασις διχῶς· ἢ γὰρ καθόλου εἰπόντα ὅτι πᾶσα ἔνδεια πονηρόν, ἢ κατὰ μέρος ὅτι οὐκ ἂν ἐλέγετο Καύνιος ἔρως, εἰ μὴ ἦσαν καὶ πονηροὶ ἔρωτες.

1402b1Zıddından itiraz şöyle getirilir: Diyelim ki entimem iyi insanın bütün dostlarına iyilik ettiğini ileri sürüyor; itiraz, kötü insanın da bütün dostlarına kötülük etmediğidir.

1402b1

ἀπὸ δὲ τοῦ ἐναντίου ἔνστασις φέρεται, οἷον, εἰ τὸ ἐνθύμημα ἦν ὅτι ὁ ἀγαθὸς ἀνὴρ πάντας τοὺς φίλους εὖ ποιεῖ, ⟨ὅτι⟩ ἀλλʼ οὐδʼ ὁ μοχθηρὸς κακῶς.

1402b5Benzerinden itiraz şöyledir: Entimem kötülük görenlerin her zaman nefret ettiğini ileri sürüyorsa, itiraz, iyilik görenlerin de her zaman sevmediğidir.

1402b5

ἀπὸ δὲ τοῦ ὁμοίου, οἷον, εἰ ἦν τὸ ἐνθύμημα ὅτι οἱ κακῶς πεπονθότες ἀεὶ μισοῦσιν, ὅτι ἀλλʼ οὐδʼ οἱ εὖ πεπονθότες ἀεὶ φιλοῦσιν.

1402b5_2Hükümler ise tanınmış kişilerden gelenlerdir. Örneğin biri, sarhoşlar bilmeden hata işledikleri için onlara hoşgörü göstermek gerektiği yolunda bir entimem söylerse, itiraz şudur: Öyleyse Pittakos övgüye layık değildir; yoksa sarhoşken suç işleyene daha ağır ceza öngören bir kanun koymazdı.

1402b5_2

αἱ δὲ κρίσεις αἱ ἀπὸ τῶν γνωρίμων ἀνδρῶν, οἷον εἴ τις ἐνθύμημα εἶπεν ὅτι τοῖς μεθύουσι δεῖ συγγνώμην ἔχειν, ἀγνοοῦντες γὰρ ἁμαρτάνουσιν, ἔνστασις ὅτι οὔκουν ὁ Πιττακὸς αἰνετός· οὐ γὰρ ἂν μείζους ζημίας ἐνομοθέτησεν ἐάν τις μεθύων ἁμαρτάνῃ.

1402b10Entimemler dört şeyden çıkarılır: muhtemel, örnek, kesin alamet ve alamet. Çoğunlukla olan ya da öyle olduğu sanılan şeylerden kurulan entimemler muhtemellerden çıkarılmıştır. Benzerden, bir ya da birden çok benzer durumdan istikra yoluyla, yani küllî olanı alıp sonra cüzî olanlar hakkında kıyas kurarak çıkarılanlar örnek yoluyla çıkarılmıştır. Zorunlu ve daima olandan çıkarılanlar kesin alamet yoluyla, küllî ya da cüzî olandan, bu ister gerçekten bulunsun ister bulunmasın, çıkarılanlar ise alametler yoluyla çıkarılmıştır. Muhtemel olan da daima olan değil, çoğunlukla olandır. Öyleyse bu tür entimemleri her zaman bir itiraz getirerek boşa çıkarmak mümkündür;

1402b10

ἐπεὶ δὲ τὰ ἐνθυμήματα λέγεται ἐκ τεττάρων, τὰ δὲ τέτταρα ταῦτʼ ἐστίν, εἰκὸς παράδειγμα τεκμήριον σημεῖον, ἔστι δὲ τὰ μὲν ἐκ τῶν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἢ ὄντων ἢ δοκούντων συνηγμένα ἐνθυμήματα ἐκ τῶν εἰκότων, τὰ δὲ διʼ ἐπαγωγῆς ἐκ τοῦ ὁμοίου, ἢ ἑνὸς ἢ πλειόνων, ὅταν λαβὼν τὸ καθόλου εἶτα συλλογίσηται τὰ κατὰ μέρος, διὰ παραδείγματος, τὰ δὲ διὰ ἀναγκαίου καὶ ⟨ἀεὶ⟩ ὄντος διὰ τεκμηρίου, τὰ δὲ διὰ τοῦ καθόλου [ἢ] τοῦ ἐν μέρει ὄντος, ἐάν τε ὂν ἐάν τε μή, διὰ σημείων, τὸ δὲ εἰκὸς οὐ τὸ ἀεὶ ἀλλὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, φανερὸν ὅτι τὰ τοιαῦτα μὲν τῶν ἐνθυμημάτων ἀεὶ ἔστι λύειν φέροντα ἔνστασιν,

1402b20ne var ki bu boşa çıkarma her zaman gerçek değil, görünüştedir. Çünkü itiraz eden, iddianın muhtemel olmadığını değil, zorunlu olmadığını gösterir.

1402b20

ἡ δὲ λύσις φαινομένη ἀλλʼ οὐκ ἀληθὴς ἀεί· οὐ γὰρ ὅτι οὐκ εἰκός λύει ὁ ἐνιστάμενος, ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον·

1402b20_2Bu yüzden savunma, bu yanıltmaca sayesinde, suçlamaya karşı her zaman üstünlük sağlayabilir. Suçlayan muhtemeller üzerinden ispat eder. Oysa bir şeyin muhtemel olmadığını göstermekle zorunlu olmadığını göstermek aynı şey değildir; çoğunlukla olan ise her zaman itiraza açıktır (yoksa hem muhtemel hem daima olurdu, dolayısıyla zorunlu da olurdu). Yargıç ise entimem bu şekilde boşa çıkarılınca ya onun muhtemel olmadığını ya da bu konuda hüküm vermenin kendisine düşmediğini sanır. Bu, söylediğimiz gibi, bir yanılgıdır; çünkü yargıç yalnız zorunlu olanlara göre değil, muhtemel olanlara göre de hüküm vermelidir. «En iyi kanaatine göre hüküm vermek» de budur. Dolayısıyla iddianın zorunlu olmadığını göstermek yetmez; muhtemel olmadığını göstermek gerekir.

1402b20_2

διὸ καὶ ἀεὶ ἔστι πλεονεκτεῖν ἀπολογούμενον μᾶλλον ἢ κατηγοροῦντα διὰ τοῦτον τὸν παραλογισμόν· ἐπεὶ γὰρ ὁ μὲν κατηγορῶν διὰ εἰκότων ἀποδείκνυσιν, ἔστι δὲ οὐ ταὐτὸ λῦσαι ἢ ὅτι οὐκ εἰκὸς ἢ ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον, ἀεὶ δʼ ἔχει ἔνστασιν τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ (οὐ γὰρ ἂν ᾖ ἅμʼ ἀεὶ εἰκός, ἀεὶ καὶ ἀναγκαῖον), ὁ δὲ κριτὴς οἴεται, ἂν οὕτω λυθῇ, ἢ οὐκ εἰκὸς εἶναι ἢ οὐχ αὑτῷ κριτέον, παραλογιζόμενος, ὥσπερ ἐλέγομεν (οὐ γὰρ ἐκ τῶν ἀναγκαίων δεῖ αὐτὸν μόνον κρίνειν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν εἰκότων· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ γνώμῃ τῇ ἀρίστῃ κρίνειν), οὔκουν ἱκανὸν ἂν λύσῃ ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον, ἀλλὰ δεῖ λύειν ὅτι οὐκ εἰκός.

1402b30Bu da itiraz, çoğunlukla olana daha uygun düştüğünde olur. Bir itiraz iki bakımdan böyle olabilir: zaman bakımından ya da olaylar bakımından; en güçlüsü ikisi birden olduğunda.

1402b30

τοῦτο δὲ συμβήσεται ἐὰν ᾖ ἡ ἔνστασις μᾶλλον ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. ἐνδέχεται δὲ εἶναι τοιαύτην διχῶς, ἢ τῷ χρόνῳ ἢ τοῖς πράγμασιν, κυριώτατα δὲ εἰ ἀμφοῖν·

1403aÇünkü bir şey daha çok durumda ve daha sık böyle oluyorsa, muhtemel olan daha çok odur.

1403a

εἰ γὰρ τὰ ⟨πλείω καὶ⟩ πλεονάκις οὕτως, τοῦτʼ ἐστὶν εἰκὸς μᾶλλον.

1403a1Alametler ve alamete dayanan entimemler de, ileri sürülen alamet gerçekten bulunsa bile, başta söylendiği gibi boşa çıkarılabilir; çünkü hiçbir alametin kıyas oluşturmadığı bize Analitikler'den açıktır.

1403a1

λύεται δὲ καὶ τὰ σημεῖα καὶ τὰ διὰ σημείου ἐνθυμήματα εἰρημένα, κἂν ᾖ ὑπάρχοντα, ὥσπερ ἐλέχθη ἐν τοῖς πρώτοις· ὅτι γὰρ ἀσυλλόγιστόν ἐστιν πᾶν σημεῖον, δῆλον ἡμῖν ἐκ τῶν Ἀναλυτικῶν.

1403a5Örneğe dayanan entimemler de muhtemellerle aynı yoldan boşa çıkarılır. Elimizde aksi yönde tek bir durum varsa, entimem boşa çıkmış olur, çünkü iddianın zorunlu olmadığı gösterilmiştir; durumların çoğu ya da en sık görülenler başka türlü olsa bile. Ama durumların çoğu ve en sık görülenler iddiayı destekliyorsa, bu kez eldeki durumun benzer olmadığını, aynı biçimde gerçekleşmediğini ya da en azından bir farkı bulunduğunu savunmak gerekir.

1403a5

πρὸς δὲ τὰ παραδειγματώδη ἡ αὐτὴ λύσις καὶ τὰ εἰκότα· ἐάν τε γὰρ ἔχωμεν ⟨ἕν⟩ τι οὐχ οὕτω, λέλυται, ὅτι οὐκ ἀναγκαῖον, εἰ καὶ τὰ πλείω ἢ πλεονάκις ἄλλως, ἐάν τε καὶ τὰ πλείω καὶ τὰ πλεονάκις οὕτω, μαχετέον ἢ ὅτι τὸ παρὸν οὐχ ὅμοιον ἢ οὐχ ὁμοίως, ἢ διαφοράν γέ τινα ἔχει.

1403a10Kesin alametler ve kesin alamete dayanan entimemler ise kıyas oluşturmadıkları gerekçesiyle boşa çıkarılamaz (bu da bize Analitikler'den açıktır). Geriye, ileri sürülen şeyin gerçekte bulunmadığını göstermek kalır. Hem bulunduğu hem de kesin alamet olduğu açıksa, entimem artık boşa çıkarılamaz; çünkü o zaman bütünüyle açık bir ispat olur.

1403a10

τὰ δὲ τεκμήρια καὶ τεκμηριώδη ἐνθυμήματα κατὰ μὲν τὸ ἀσυλλόγιστον οὐκ ἔσται λῦσαι (δῆλον δὲ καὶ τοῦθʼ ἡμῖν ἐκ τῶν Ἀναλυτικῶν), λείπεται δʼ ὡς οὐχ ὑπάρχει τὸ λεγόμενον δεικνύναι. εἰ δὲ φανερὸν καὶ ὅτι ὑπάρχει καὶ ὅτι τεκμήριον, ἄλυτον ἤδη γίγνεται τοῦτο· πάντα γὰρ γίγνεται ἀπόδειξις ἤδη φανερά.

1403a1526. Bölüm

Büyütmek ve küçültmek bir entimem unsuru değildir. Unsur ile toposu aynı anlamda kullanıyorum: Unsur da topos da birçok entimemin altına girdiği şeydir. Büyütmek ve küçültmek ise bir şeyin büyük ya da küçük olduğunu göstermeye yönelik entimemlerdir; tıpkı bir şeyin iyi ya da kötü, adil ya da adaletsiz olduğunu, ya da başka herhangi bir nitelik taşıdığını göstermeye yönelik entimemler gibi.

1403a15

τὸ δʼ αὔξειν καὶ μειοῦν οὐκ ἔστιν ἐνθυμήματος στοιχεῖον· τὸ γὰρ αὐτὸ λέγω στοιχεῖον καὶ τόπον· ἔστιν γὰρ στοιχεῖον καὶ τόπος εἰς ὃ πολλὰ ἐνθυμήματα ἐμπίπτει. τὸ δʼ αὔξειν καὶ μειοῦν ἐστὶν ἐνθυμήματα πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι μέγα ἢ μικρόν, ὥσπερ καὶ ὅτι ἀγαθὸν ἢ κακόν, ἢ δίκαιον ἢ ἄδικον, καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν.

1403a20Bütün bunlar kıyasların ve entimemlerin konusudur. Dolayısıyla bunların hiçbiri bir entimem toposu değilse, büyütmek ve küçültmek de değildir.

1403a20

ταῦτα δʼ ἐστὶν πάντα περὶ ἃ οἱ συλλογισμοὶ καὶ τὰ ἐνθυμήματα, ὥστʼ εἰ μηδὲ τούτων ἕκαστον ἐνθυμήματος τόπος, οὐδὲ τὸ αὔξειν καὶ μειοῦν.

1403a20_2Boşa çıkarıcı entimemler de ayrı bir entimem türü değildir. Çünkü karşı tarafın ya ispat ederek ya da itiraz getirerek boşa çıkardığı açıktır; karşı ispatta da karşıt olanı gösterir: Biri bir şeyin olduğunu gösterdiyse öteki olmadığını, olmadığını gösterdiyse olduğunu gösterir. Dolayısıyla aradaki fark bu olamaz, çünkü iki taraf da aynı araçları kullanır: Bir şeyin olmadığını ya da olduğunu göstermek için ikisi de entimem getirir.

1403a20_2

οὐδὲ τὰ λυτικὰ ἐνθυμήματος εἶδός τί ἐστιν [ἄλλο τῶν κατασκευαστικῶν]· δῆλον γὰρ ὅτι λύει μὲν ἢ δείξας ἢ ἔνστασιν ἐνεγκών, ἀνταποδείκνυσι δὲ τὸ ἀντικείμενον, οἷον εἰ ἔδειξε ὅτι γέγονεν, οὗτος ὅτι οὐ γέγονεν, εἰ δὲ ὅτι οὐ γέγονεν, οὗτος ὅτι γέγονεν· ὥστε αὕτη μὲν οὐκ ἂν εἴη [ἡ] διαφορά (τοῖς αὐτοῖς γὰρ χρῶνται ἀμφότεροι· ὅτι γὰρ οὐκ ἔστιν ἢ ἔστιν, ἐνθυμήματα φέρουσιν)·

1403a30İtiraz ise entimem değildir; Topikler'de olduğu gibi, karşı tarafın doğru kıyas kurmadığını ya da yanlış bir öncül aldığını açığa çıkaracak bir kanaat ileri sürmektir.

1403a30

ἡ δʼ ἔνστασις οὐκ ἔστιν ἐνθύμημα, ἀλλά, καθάπερ ἐν τοῖς Τοπικοῖς, τὸ εἰπεῖν δόξαν τινὰ ἐξ ἧς ἔσται δῆλον ὅτι οὐ συλλελόγισται ἢ ὅτι ψεῦδός τι εἴληφεν.

1403a30_2Söz hakkında ele alınması gereken üç şey vardır. Bunlardan ilki olan örnekler, vecizeler, entimemler ve genel olarak düşünceye dair şeyler hakkında,

1403a30_2

ἐπεὶ δὲ τρία ἔστιν ἃ δεῖ πραγματευθῆναι περὶ τὸν λόγον, ὑπὲρ μὲν παραδειγμάτων καὶ γνωμῶν καὶ ἐνθυμημάτων καὶ ὅλως τῶν περὶ τὴν διάνοιαν,

1403byani bunları nereden bol bol bulacağımız ve nasıl boşa çıkaracağımız hakkında bu kadarı yeterli olsun. Geriye üslup ve düzen hakkında konuşmak kalıyor.

1403b

ὅθεν τε εὐπορήσομεν καὶ ὡς αὐτὰ λύσομεν, εἰρήσθω ἡμῖν τοσαῦτα, λοιπὸν δὲ διελθεῖν περὶ λέξεως καὶ τάξεως.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…