İçeriğe geç
Retorik

Aristoteles · Retorik

III. Kitap

1403b11. Bölüm

Söz hakkında ele alınması gereken üç şey vardır: birincisi ikna vasıtalarının nelerden çıkacağı, ikincisi üslup (lexis), üçüncüsü söylevin bölümlerinin nasıl sıralanacağı. İkna vasıtaları hakkında konuşuldu: kaç tane oldukları, yani üç tane oldukları, neler oldukları ve neden yalnız bu kadar oldukları söylendi. Hüküm verenlerin hepsi ya kendileri bir duyguya kapıldıkları için ya konuşanları belli nitelikte insanlar saydıkları için ya da bir şey ispat edildiği için ikna olur. Entimemlerin nereden sağlanacağı da söylendi; çünkü entimemlerin kaynaklarından bir kısmı türler, bir kısmı toposlardır.

1403b1

ἐπειδὴ τρία ἐστὶν ἃ δεῖ πραγματευθῆναι περὶ τὸν λόγον, ἓν μὲν ἐκ τίνων αἱ πίστεις ἔσονται, δεύτερον δὲ περὶ τὴν λέξιν, τρίτον δὲ πῶς χρὴ τάξαι τὰ μέρη τοῦ λόγου, περὶ μὲν τῶν πίστεων εἴρηται, καὶ ἐκ πόσων, ὅτι ἐκ τριῶν εἰσί, καὶ ταῦτα ποῖα, καὶ διὰ τί τοσαῦτα μόνα (ἢ γὰρ τῷ αὐτοί τι πεπονθέναι οἱ κρίνοντες, ἢ τῷ ποιούς τινας ὑπολαμβάνειν τοὺς λέγοντας, ἢ τῷ ἀποδεδεῖχθαι, πείθονται πάντες), εἴρηται δὲ καὶ τὰ ἐνθυμήματα, πόθεν δεῖ πορίζεσθαι (ἔστι γὰρ τὰ μὲν εἴδη τῶν ἐνθυμημάτων, τὰ δὲ τόποι)·

1403b10Sırada üslup var. Çünkü ne söylenmesi gerektiğini bilmek yetmez, bunu gerektiği gibi söylemek de zorunludur; bu da sözün belli bir nitelikte görünmesine çok katkıda bulunur.

1403b10

περὶ δὲ τῆς λέξεως ἐχόμενόν ἐστιν εἰπεῖν· οὐ γὰρ ἀπόχρη τὸ ἔχειν ἃ δεῖ λέγειν, ἀλλʼ ἀνάγκη καὶ ταῦτα ὡς δεῖ εἰπεῖν, καὶ συμβάλλεται πολλὰ πρὸς τὸ φανῆναι ποιόν τινα τὸν λόγον.

1403b15İlk olarak, tabiatça da önce gelen şeyi araştırdık: olayların kendisinin ikna ediciliğini nelerden aldığını. İkincisi bunları üslupla düzenlemektir. Üçüncüsü ise etkisi en büyük olduğu hâlde henüz ele alınmamış olan sunuştur (hypokrisis). Sunuş trajediye ve rapsodiye de geç girdi, çünkü başlangıçta trajedilerini şairler kendileri oynuyordu. Demek ki bu tür bir şeyin şiir sanatında olduğu gibi retorikte de bulunduğu açıktır. Teoslu Glaukon ve başka bazıları bunu ele almıştır.

1403b15

τὸ μὲν οὖν πρῶτον ἐζητήθη κατὰ φύσιν ὅπερ πέφυκε πρῶτον, αὐτὰ τὰ πράγματα ἐκ τίνων ἔχει τὸ πιθανόν, δεύτερον δὲ τὸ ταῦτα τῇ λέξει διαθέσθαι, τρίτον δὲ τούτων ὃ δύναμιν μὲν ἔχει μεγίστην, οὔπω δʼ ἐπικεχείρηται, τὰ περὶ τὴν ὑπόκρισιν. καὶ γὰρ εἰς τὴν τραγικὴν καὶ ῥαψῳδίαν ὀψὲ παρῆλθεν· ὑπεκρίνοντο γὰρ αὐτοὶ τὰς τραγῳδίας οἱ ποιηταὶ τὸ πρῶτον. δῆλον οὖν ὅτι καὶ περὶ τὴν ῥητορικήν ἐστι τὸ τοιοῦτον ὥσπερ καὶ περὶ τὴν ποιητικήν, ὅπερ ἕτεροί ⟨τέ⟩ τινες ἐπραγματεύθησαν καὶ Γλαύκων ὁ Τήιος.

1403b25Sunuş seste yatar: Her duyguyu dile getirirken sesin nasıl kullanılacağı, örneğin ne zaman gür, ne zaman alçak, ne zaman orta bir sesle konuşulacağı; tonların, yani tiz, pes ve orta tonun nasıl kullanılacağı ve her durumda hangi ritimlerin seçileceği. Sunuşla uğraşanların dikkat ettiği üç şey vardır: sesin gürlüğü, ahengi ve ritmi. Yarışmalarda ödülleri hemen hemen hep bunu bilenler alır. Bugün tiyatroda oyuncular nasıl şairlerden daha etkiliyse, siyasi mücadelelerde de durum vatandaşların bozukluğu yüzünden böyledir.

1403b25

ἔστιν δὲ αὕτη μὲν ἐν τῇ φωνῇ, πῶς αὐτῇ δεῖ χρῆσθαι πρὸς ἕκαστον πάθος, οἷον πότε μεγάλῃ καὶ πότε μικρᾷ καὶ μέσῃ, καὶ πῶς τοῖς τόνοις, οἷον ὀξείᾳ καὶ βαρείᾳ καὶ μέσῃ, καὶ ῥυθμοῖς τίσι πρὸς ἕκαστα. τρία γάρ ἐστιν περὶ ἃ σκοποῦσιν· ταῦτα δʼ ἐστὶ μέγεθος ἁρμονία ῥυθμός. τὰ μὲν οὖν ἆθλα σχεδὸν ἐκ τῶν ἀγώνων οὗτοι λαμβάνουσιν, καὶ καθάπερ ἐκεῖ μεῖζον δύνανται νῦν τῶν ποιητῶν οἱ ὑποκριταί, καὶ κατὰ τοὺς πολιτικοὺς ἀγῶνας, διὰ τὴν μοχθηρίαν τῶν πολιτῶν.

1403b35Sunuş hakkında henüz bir tekhnē kurulmamıştır, çünkü üslupla ilgili tekhnē de geç ortaya çıktı.

1403b35

οὔπω δὲ σύγκειται τέχνη περὶ αὐτῶν, ἐπεὶ καὶ τὸ περὶ τὴν λέξιν ὀψὲ προῆλθεν·

1404aSunuş bayağı bir iş sayılır ve bu yargı yerindedir. Ama retorikle ilgili bütün uğraş kanaate yönelik olduğundan, ona doğru olduğu için değil, zorunlu olduğu için özen göstermek gerekir. Çünkü adil olan, sözde dinleyiciyi ne üzmekten ne de hoşnut etmekten öte bir şey aramamaktır; adil olan, yalnız olayların kendisiyle mücadele etmektir. Dolayısıyla ispatın dışında kalan her şey fazlalıktır. Yine de, dediğimiz gibi, dinleyicinin bozukluğu yüzünden sunuşun etkisi büyüktür.

1404a

καὶ δοκεῖ φορτικὸν εἶναι, καλῶς ὑπολαμβανόμενον. ἀλλʼ ὅλης οὔσης πρὸς δόξαν τῆς πραγματείας τῆς περὶ τὴν ῥητορικήν, οὐχ ὡς ὀρθῶς ἔχοντος ἀλλʼ ὡς ἀναγκαίου τὴν ἐπιμέλειαν ποιητέον, ἐπεὶ τό γε δίκαιόν ⟨ἐστι⟩ μηδὲν πλέον ζητεῖν περὶ τὸν λόγον ἢ ὥστε μήτε λυπεῖν μήτʼ εὐφραίνειν· δίκαιον γὰρ αὐτοῖς ἀγωνίζεσθαι τοῖς πράγμασιν, ὥστε τἆλλα ἔξω τοῦ ἀποδεῖξαι περίεργα ἐστίν· ἀλλʼ ὅμως μέγα δύναται, καθάπερ εἴρηται, διὰ τὴν τοῦ ἀκροατοῦ μοχθηρίαν.

1404a5Bununla birlikte üslubun her öğretimde küçük ama zorunlu bir payı vardır; çünkü bir şeyi açıklarken onu şöyle ya da böyle söylemek bir fark yaratır. Ama o kadar büyük bir fark değil: Bunların hepsi gösteriştir ve dinleyiciye yöneliktir. Bu yüzden kimse geometriyi böyle öğretmez.

1404a5

τὸ μὲν οὖν τῆς λέξεως ὅμως ἔχει τι μικρὸν ἀναγκαῖον ἐν πάσῃ διδασκαλίᾳ· διαφέρει γάρ τι πρὸς τὸ δηλῶσαι ὡδὶ ἢ ὡδὶ εἰπεῖν, οὐ μέντοι τοσοῦτον, ἀλλʼ ἅπαντα φαντασία ταῦτʼ ἐστί, καὶ πρὸς τὸν ἀκροατήν· διὸ οὐδεὶς οὕτω γεωμετρεῖν διδάσκει.

1404a10Sunuş için bir tekhnē ortaya çıktığında, oyunculuğun yaptığı etkiyi yapacaktır. Bazıları, örneğin Thrasymakhos Acındırmalar'da, bu konuda birkaç şey söylemeye girişmiştir. İyi bir sunuş yeteneği tabiattan gelir ve tekhnēye pek bağlı değildir; üslup ise tekhnēye bağlıdır. Bu yüzden üslupta usta olanlar da, sunuşta usta olan hatipler gibi, ödül kazanır; çünkü okunmak için yazılan söylevler etkilerini düşüncelerinden çok üsluplarına borçludur.

1404a10

ἐκείνη μὲν οὖν ὅταν ἔλθῃ ταὐτὸ ποιήσει τῇ ὑποκριτικῇ, ἐγκεχειρήκασιν δὲ ἐπʼ ὀλίγον περὶ αὐτῆς εἰπεῖν τινές, οἷον Θρασύμαχος ἐν τοῖς Ἐλέοις· καὶ ἔστιν φύσεως τὸ ὑποκριτικὸν εἶναι, καὶ ἀτεχνότερον, περὶ δὲ τὴν λέξιν ἔντεχνον. διὸ καὶ τοῖς τοῦτο δυναμένοις γίνεται πάλιν ἆθλα, καθάπερ καὶ τοῖς κατὰ τὴν ὑπόκρισιν ῥήτορσιν· οἱ γὰρ γραφόμενοι λόγοι μεῖζον ἰσχύουσι διὰ τὴν λέξιν ἢ διὰ τὴν διάνοιαν.

1404a15Bu işe, tabiatına uygun olarak, ilk el atanlar şairler oldu. Çünkü kelimeler taklittir, ses de bütün organlarımız içinde taklide en yatkın olanıdır. Rapsodi, oyunculuk ve başka bazı tekhnēler de bu yüzden ortaya çıktı.

1404a15

ἤρξαντο μὲν οὖν κινῆσαι τὸ πρῶτον, ὥσπερ πέφυκεν, οἱ ποιηταί· τὰ γὰρ ὀνόματα μιμήματα ἐστίν, ὑπῆρξεν δὲ καὶ ἡ φωνὴ πάντων μιμητικώτατον τῶν μορίων ἡμῖν· διὸ καὶ αἱ τέχναι συνέστησαν ἥ τε ῥαψῳδία καὶ ἡ ὑποκριτικὴ καὶ ἄλλαι γε.

1404a20Şairler sıradan şeyler söyledikleri hâlde ünlerini üsluplarına borçlu göründükleri için, ilk düzyazı üslubu da şiirsel oldu; Gorgias'ınki gibi. Bugün bile terbiye görmemiş insanların çoğu, böyle konuşanların en güzel konuştuğunu sanır. Oysa durum böyle değildir: Düzyazının üslubu başka, şiirin üslubu başkadır. Olup bitenler de bunu gösteriyor. Trajedi yazanlar bile artık aynı tarzı kullanmıyor. Tetrametreden iyambusa geçtiler, çünkü vezinler arasında konuşmaya en çok benzeyen budur; aynı şekilde gündelik dile yabancı kelimeleri de bıraktılar. İlk şairler sözlerini bu kelimelerle süslerdi; heksametre yazanlar ise bugün hâlâ onları kullanır. Bu yüzden, kendileri artık o tarzı kullanmayan kimseleri taklit etmek gülünçtür;

1404a20

ἐπεὶ δʼ οἱ ποιηταί, λέγοντες εὐήθη, διὰ τὴν λέξιν ἐδόκουν πορίσασθαι τὴν δόξαν, διὰ τοῦτο ποιητικὴ πρώτη ἐγένετο λέξις, οἷον ἡ Γοργίου, καὶ νῦν ἔτι οἱ πολλοὶ τῶν ἀπαιδεύτων τοὺς τοιούτους οἴονται διαλέγεσθαι κάλλιστα. τοῦτο δʼ οὐκ ἔστιν, ἀλλʼ ἑτέρα λόγου καὶ ποιήσεως λέξις ἐστίν. δηλοῖ δὲ τὸ συμβαῖνον· οὐδὲ γὰρ οἱ τὰς τραγῳδίας ποιοῦντες ἔτι χρῶνται τὸν αὐτὸν πρόπον, ἀλλʼ ὥσπερ καὶ ἐκ τῶν τετραμέτρων εἰς τὸ ἰαμβεῖον μετέβησαν διὰ τὸ τῷ λόγῳ τοῦτο τῶν μέτρων ὁμοιότατον εἶναι τῶν ἄλλων, οὕτω καὶ τῶν ὀνομάτων ἀφείκασιν ὅσα παρὰ τὴν διάλεκτόν ἐστιν, οἷς [δʼ] οἱ πρῶτοι ἐκόσμουν, καὶ ἔτι νῦν οἱ τὰ ἑξάμετρα ποιοῦντες [ἀφείκασιν]. διὸ γελοῖον μιμεῖσθαι τούτους οἳ αὐτοὶ οὐκέτι χρῶνται ἐκείνῳ τῷ τρόπῳ,

1404a35dolayısıyla üslup hakkında söylenebilecek her şeyi titizlikle ele almamız gerekmediği, yalnız sözünü ettiğimiz türden, yani düzyazı üslubu hakkında söylenecekleri ele almamız gerektiği açıktır. Öteki üslup hakkında Poetika'da konuşulmuştur.

1404a35

ὥστε φανερὸν ὅτι οὐχ ἅπαντα ὅσα περὶ λέξεως ἔστιν εἰπεῖν ἀκριβολογητέον ἡμῖν, ἀλλʼ ὅσα περὶ τοιαύτης οἵας λέγομεν. περὶ δʼ ἐκείνης εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς.

1404b2. Bölüm

Bunları orada incelenmiş sayalım ve üslubun aretēsini şöyle tarif edelim: Üslup açık olmalıdır (çünkü söz bir tür işarettir; bir şeyi açıkça göstermiyorsa kendi işini görmüş olmaz); ne sıradan ne de konunun değerinin üstünde, ona uygun olmalıdır. Şiirin üslubu belki sıradan değildir, ama düzyazıya uygun da değildir.

1404b

ἔστω οὖν ἐκεῖνα τεθεωρημένα καὶ ὡρίσθω λέξεως ἀρετὴ σαφῆ εἶναι (σημεῖον γάρ τι ὁ λόγος ὤν, ἐὰν μὴ δηλοῖ οὐ ποιήσει τὸ ἑαυτοῦ ἔργον), καὶ μήτε ταπεινὴν μήτε ὑπὲρ τὸ ἀξίωμα, ἀλλὰ πρέπουσαν· ἡ γὰρ ποιητικὴ ἴσως οὐ ταπεινή, ἀλλʼ οὐ πρέπουσα λόγῳ.

1404b5İsimler ve fiiller arasında üslubu açık kılanlar yerleşik kelimelerdir; onu sıradanlıktan kurtarıp süsleyenler ise Poetika'da sözü edilen öteki kelimelerdir. Çünkü alışılmıştan sapmak üslubu daha ağırbaşlı gösterir. İnsanlar yabancılara karşı vatandaşlara karşı olduğundan farklı bir şey hisseder; üsluba karşı da aynı şeyi hissederler.

1404b5

τῶν δʼ ὀνομάτων καὶ ῥημάτων σαφῆ μὲν ποιεῖ τὰ κύρια, μὴ ταπεινὴν δὲ ἀλλὰ κεκοσμημένην τἆλλα ὀνόματα ὅσα εἴρηται ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς· τὸ γὰρ ἐξαλλάξαι ποιεῖ φαίνεσθαι σεμνοτέραν· ὥσπερ γὰρ πρὸς τοὺς ξένους οἱ ἄνθρωποι καὶ πρὸς τοὺς πολίτας, τὸ αὐτὸ πάσχουσιν καὶ πρὸς τὴν λέξιν·

1404b10Bu yüzden dile bir yabancılık katmak gerekir; çünkü insanlar uzakta olana hayranlık duyar, hayranlık uyandıran şey de hoştur. Şiirde bu birçok yolla yapılır ve orada yerindedir, çünkü şiirin konuları da kişileri de gündelik hayattan daha uzaktır. Düzyazıda ise çok daha az yapılmalıdır, çünkü konusu daha mütevazıdır. Burada da bir köle ya da çok genç biri süslü konuşursa, ya da biri çok önemsiz şeyler hakkında süslü konuşursa, pek yakışık almaz. Düzyazıda da uygun olan, konuya göre daralır ve genişler.

1404b10

διὸ δεῖ ποιεῖν ξένην τὴν διάλεκτον· θαυμασταὶ γὰρ τῶν ἀπόντων εἰσίν, ἡδὺ δὲ τὸ θαυμαστόν ἐστιν. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν μέτρων πολλά τε ποιεῖται οὕτω καὶ ἁρμόττει ἐκεῖ (πλέον γὰρ ἐξέστηκεν περὶ ἃ καὶ περὶ οὓς ὁ λόγος), ἐν δὲ τοῖς ψιλοῖς λόγοις πολλῷ ἐλάττω· ἡ γὰρ ὑπόθεσις ἐλάττων, ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα, εἰ δοῦλος καλλιεποῖτο ἢ λίαν νέος, ἀπρεπέστερον, ἢ περὶ λίαν μικρῶν· ἀλλʼ ἔστι καὶ ἐν τούτοις ἐπισυστελλόμενον καὶ αὐξανόμενον τὸ πρέπον·

1404b15Bu yüzden bunu yapanlar fark ettirmemeli, yapmacık değil doğal konuşuyor görünmelidir. Doğal olan ikna edicidir, yapmacık olan ise tersine; çünkü insanlar, karıştırılmış şaraplara karşı olduğu gibi, kendilerine tuzak kurduğunu sandıkları kişiye karşı da kuşkulanırlar. Theodoros'un sesi öteki oyuncularınkine göre nasılsa, üslup da öyle olmalıdır: Onun sesi konuşan kişinin kendi sesi gibi gelir, ötekilerinki ise başkasınınki gibi.

1404b15

διὸ δεῖ λανθάνειν ποιοῦντας, καὶ μὴ δοκεῖν λέγειν πεπλασμένως ἀλλὰ πεφυκότως (τοῦτο γὰρ πιθανόν, ἐκεῖνο δὲ τοὐναντίον· ὡς γὰρ πρὸς ἐπιβουλεύοντα διαβάλλονται, καθάπερ πρὸς τοὺς οἴνους τοὺς μεμιγμένους), καὶ οἷον ἡ Θεοδώρου φωνὴ πέπονθε πρὸς τὴν τῶν ἄλλων ὑποκριτῶν· ἡ μὲν γὰρ τοῦ λέγοντος ἔοικεν εἶναι, αἱ δʼ ἀλλότριαι.

1404b20Gündelik dilden kelimeler seçip bunları birleştiren kişi işi iyi gizler; Euripides bunu yapar ve bu yolu ilk gösteren odur.

Söz isimlerden ve fiillerden oluşur; isimlerin de Poetika'da incelenmiş olan türleri vardır. Bunlardan nadir kelimeleri, birleşik kelimeleri ve uydurma kelimeleri seyrek ve az yerde kullanmak gerekir (nerede kullanılacaklarını sonra söyleyeceğiz; nedenini ise söyledik:

1404b20

κλέπτεται δʼ εὖ, ἐάν τις ἐκ τῆς εἰωθυίας διαλέκτου ἐκλέγων συντιθῇ· ὅπερ Εὐριπίδης ποιεῖ καὶ ὑπέδειξε πρῶτος. ὄντων δʼ ὀνομάτων καὶ ῥημάτων ἐξ ὧν ὁ λόγος συνέστηκεν, τῶν δὲ ὀνομάτων τοσαῦτʼ ἐχόντων εἴδη ὅσα τεθεώρηται ἐν τοῖς περὶ ποιήσεως, τούτων γλώτταις μὲν καὶ διπλοῖς ὀνόμασι καὶ πεποιημένοις ὀλιγάκις καὶ ὀλιγαχοῦ χρηστέον (ὅπου δέ, ὕστερον ἐροῦμεν, τό τε διὰ τί εἴρηται·

1404b30bunlar uygun olanı aşıp üslubu fazla yükseltir). Düzyazının üslubu için yalnız yerleşik kelime, yerinde kelime ve metafor işe yarar. Bunun alameti, herkesin yalnız bunları kullanmasıdır; çünkü herkes konuşurken metaforlar, yerinde kelimeler ve yerleşik kelimeler kullanır. Dolayısıyla açıktır ki bunu iyi yapan kişinin üslubu hem bir yabancılık taşıyacak hem fark edilmeyecek hem de açık olacaktır. Retorik sözün aretēsi de, söylediğimiz gibi, buydu.

1404b30

ἐπὶ τὸ μεῖζον γὰρ ἐξαλλάττει τοῦ πρέποντος), τὸ δὲ κύριον καὶ τὸ οἰκεῖον καὶ μεταφορὰ μόνα χρήσιμα πρὸς τὴν τῶν ψιλῶν λόγων λέξιν. σημεῖον δʼ ὅτι τούτοις μόνοις πάντες χρῶνται· πάντες γὰρ μεταφοραῖς διαλέγονται καὶ τοῖς οἰκείοις καὶ τοῖς κυρίοις, ὥστε δῆλον ὡς ἂν εὖ ποιῇ τις, ἔσται τε ξενικὸν καὶ λανθάνειν ἐνδέξεται καὶ σαφηνιεῖ· αὕτη δʼ ἦν ἡ τοῦ ῥητορικοῦ λόγου ἀρετή.

1404b35Kelimeler arasında eşadlılar sofiste yarar (çünkü onlarla hile yapar), eşanlamlılar ise şaire.

1404b35

τῶν δʼ ὀνομάτων τῷ μὲν σοφιστῇ ὁμωνυμίαι χρήσιμοι (παρὰ ταύτας γὰρ κακουργεῖ), τῷ ποιητῇ δὲ συνωνυμίαι,

1405aHem yerleşik hem eşanlamlı kelimeler derken, örneğin «gitmek» ile «yürümek»i kastediyorum; bunların ikisi de hem yerleşik kelimedir hem de birbirinin eşanlamlısıdır.

Bunların her birinin ne olduğu, metaforun kaç türü olduğu ve metaforun hem şiirde hem düzyazıda en büyük etkiyi yaptığı, dediğimiz gibi, Poetika'da söylenmiştir.

1405a

λέγω δὲ κύριά τε καὶ συνώνυμα οἷον τὸ πορεύεσθαι καὶ τὸ βαδίζειν· ταῦτα γὰρ ἀμφότερα καὶ κύρια καὶ συνώνυμα ἀλλήλοις. τί μὲν οὖν τούτων ἕκαστόν ἐστι, καὶ πόσα εἴδη μεταφορᾶς, καὶ ὅτι τοῦτο πλεῖστον δύναται καὶ ἐν ποιήσει καὶ ἐν λόγοις, [αἱ μεταφοραί,] εἴρηται, καθάπερ ἐλέγομεν, ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς·

1405a5Düzyazıda metaforlar üzerinde daha çok emek vermek gerekir, çünkü düzyazının vezinli söze göre yardımcı araçları daha azdır. Açıklığı, hoşluğu ve yabancılığı en çok metafor taşır; metaforu başkasından öğrenmek de mümkün değildir.

1405a5

τοσούτῳ δʼ ἐν λόγῳ δεῖ μᾶλλον φιλοπονεῖσθαι περὶ αὐτῶν, ὅσῳ ἐξ ἐλαττόνων βοηθημάτων ὁ λόγος ἐστὶ τῶν μέτρων· καὶ τὸ σαφὲς καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ ξενικὸν ἔχει μάλιστα ἡ μεταφορά, καὶ λαβεῖν οὐκ ἔστιν αὐτὴν παρʼ ἄλλου.

1405a10Sıfatları da metaforları da yerine oturacak biçimde kullanmak gerekir. Bu da orantıdan olur; yoksa uygunsuz görünür, çünkü zıtlar en çok yan yana konunca göze çarpar. Bunun için şuna bakmak gerekir: Gence kırmızı pelerin nasıl yakışıyorsa, yaşlıya ne yakışır

1405a10

δεῖ δὲ καὶ τὰ ἐπίθετα καὶ τὰς μεταφορὰς ἁρμοττούσας λέγειν. τοῦτο δʼ ἔσται ἐκ τοῦ ἀνάλογον· εἰ δὲ μή, ἀπρεπὲς φανεῖται διὰ τὸ παρʼ ἄλληλα τὰ ἐναντία μάλιστα φαίνεσθαι. ἀλλὰ δεῖ σκοπεῖν, ὡς νέῳ φοινικίς, οὕτω γέροντι τί

1405a10_2(çünkü ikisine aynı giysi yakışmaz). Bir şeyi süslemek istiyorsan metaforu aynı cins içindeki daha iyi şeylerden, kötülemek istiyorsan daha kötü şeylerden almalısın. Demek istediğim şu: Zıtlar aynı cinstendir; dolayısıyla dilenenin dua ettiğini, dua edenin dilendiğini söylemek, çünkü ikisi de bir şey istemektir, sözünü ettiğim şeyi yapmaktır. Iphikrates de Kallias'a meşaleci rahip değil dilenci Kybele rahibi demişti; Kallias da onun ayinleri bilmediğini, yoksa kendisine dilenci rahip değil meşaleci rahip diyeceğini söylemişti. İkisi de tanrıyla ilgilidir, ama biri saygın, öteki saygısızdır. Kimi onlara «Dionysos dalkavukları» der, onlar ise kendilerine «sanatçılar» derler (ikisi de metafordur; biri lekelemek isteyenlerin, öteki tersini isteyenlerin metaforu). Haydutlar da bugün kendilerine «tedarikçi» diyorlar. (Bu yüzden haksızlık edene «hata etti», hata edene «haksızlık etti» denebilir; hırsızlık edene de hem «aldı» hem «tedarik etti» denebilir.) Euripides'in Telephos'unun şu sözü ise:

Küreğin efendisi olarak Mysia'ya çıkınca

uygunsuzdur, çünkü «efendi olmak» konunun değerine göre fazla büyüktür; dolayısıyla metafor gizlenememiştir.

1405a10_2

(οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ πρέπει ἐσθής), καὶ ἐάν τε κοσμεῖν βούλῃ, ἀπὸ τῶν βελτίστων τῶν ἐν ταὐτῷ γένει φέρειν τὴν μεταφοράν, ἐάν τε ψέγειν, ἀπὸ τῶν χειρόνων· λέγω δʼ οἷον, ἐπεὶ τὰ ἐναντία ἐν τῷ αὐτῷ γένει, τὸ φάναι τὸν μὲν πτωχεύοντα εὔχεσθαι τὸν δὲ εὐχόμενον πτωχεύειν, ὅτι ἄμφω αἰτήσεις, τὸ εἰρημένον ἐστὶ ποιεῖν, ὡς καὶ Ἰφικράτης Καλλίαν μητραγύρτην ἀλλʼ οὐ δᾳδοῦχον, ὁ δὲ ἔφη ἀμύητον αὐτὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἂν μητραγύρτην αὐτὸν καλεῖν, ἀλλὰ δᾳδοῦχον· ἄμφω γὰρ περὶ θεόν, ἀλλὰ τὸ μὲν τίμιον τὸ δὲ ἄτιμον. καὶ ὁ μὲν διονυσοκόλακας, αὐτοὶ δʼ αὑτοὺς τεχνίτας καλοῦσιν (ταῦτα δʼ ἄμφω μεταφορά, ἡ μὲν ῥυπαινόντων ἡ δὲ τοὐναντίον), καὶ οἱ μὲν λῃσταὶ αὑτοὺς ποριστὰς καλοῦσι νῦν (διὸ ἔξεστι λέγειν τὸν ἀδικήσαντα μὲν ἁμαρτάνειν, τὸν δʼ ἁμαρτάνοντα ἀδικῆσαι, καὶ τὸν κλέψαντα καὶ λαβεῖν καὶ πορίσασθαι). τὸ δὲ ὡς ὁ Τήλεφος Εὐριπίδου φησίν, κώπης ἀνάσσων κἀποβὰς εἰς Μυσίαν, ἀπρεπές, ὅτι μεῖζον τὸ ἀνάσσειν ἢ κατʼ ἀξίαν· οὐ κέκλεπται οὖν.

1405a30Hecelerde de hata yapılabilir: Kelimeler hoş bir sesin işaretleri değilse. Örneğin Bakır lakaplı Dionysios elejilerinde şiire «Kalliope'nin çığlığı» der, çünkü ikisi de sestir; ama anlamsız seslerden alınan metafor kötüdür.

1405a30

ἔστιν δὲ καὶ ἐν ταῖς συλλαβαῖς ἁμαρτία, ἐὰν μὴ ἡδείας ᾖ σημεῖα φωνῆς, οἷον Διονύσιος προσαγορεύει ὁ χαλκοῦς ἐν τοῖς ἐλεγείοις κραυγὴν Καλλιόπης τὴν ποίησιν, ὅτι ἄμφω φωναί· φαύλη δὲ ἡ μεταφορὰ †ταῖς ἀσήμοις φωναῖσ†.

1405a30_2Ayrıca metaforu uzaktan getirmemek, adı olmayan şeylere akraba ve aynı türden şeylerden aktarmak gerekir; öyle ki söylenince akraba olduğu açıkça görülsün.

1405a30_2

ἔτι δὲ οὐ πόρρωθεν δεῖ ἀλλʼ ἐκ τῶν συγγενῶν καὶ τῶν ὁμοειδῶν μεταφέρειν ⟨ἐπὶ⟩ τὰ ἀνώνυμα ὠνομασμένως ὃ λεχθὲν δῆλόν ἐστιν ὅτι συγγενές

1405b(Örneğin çok beğenilen şu bilmecede olduğu gibi:

Bir adam gördüm, ateşle bir adama tunç yapıştırıyordu.

Bu işlemin bir adı yoktu; ama ikisi de bir şeyi bir yere tutturmaktır. Bu yüzden şair hacamat şişesinin uygulanmasına «yapıştırma» demiştir.) Genel olarak iyi kurulmuş bilmecelerden yerinde metaforlar alınabilir; çünkü metaforlar bilmece gibi ima eder. Dolayısıyla bunların iyi aktarılmış oldukları açıktır.

1405b

(οἷον ἐν τῷ αἰνίγματι τῷ εὐδοκιμοῦντι ἄνδρʼ εἶδον πυρὶ χαλκὸν ἐπʼ ἀνέρι κολλήσαντα· ἀνώνυμον γὰρ τὸ πάθος, ἔστι δʼ ἄμφω πρόσθεσίς τις· κόλλησιν τοίνυν εἶπε τὴν τῆς σικύας προσβολήν), καὶ ὅλως ἐκ τῶν εὖ ᾐνιγμένων ἔστι μεταφορὰς λαβεῖν ἐπιεικεῖς· μεταφοραὶ γὰρ αἰνίττονται, ὥστε δῆλον ὅτι εὖ μετενήνεκται.

1405b5Metaforu güzel şeylerden de almak gerekir. Bir kelimenin güzelliği, Likymnios'un dediği gibi, ya seslerinde ya da anlamındadır; çirkinliği de öyle. Sofistik argümanı çürüten üçüncü bir nokta daha var: Bryson'un dediği gibi, şunun yerine bunu söylemek aynı anlama geliyorsa kimsenin çirkin konuşmadığı doğru değildir; bu yanlıştır. Çünkü bir kelime ötekinden daha asıl, nesneye daha çok benzeyen ve onu göz önüne getirmeye daha elverişli olabilir. Ayrıca iki kelime aynı şeyi aynı biçimde göstermez; dolayısıyla bu bakımdan da birini ötekinden daha güzel ya da daha çirkin saymak gerekir. İkisi de güzeli ya da çirkini gösterir, ama güzel ya da çirkin olması bakımından değil; ya da öyle olsa bile biri daha çok, öteki daha az. Metaforlar da buradan alınmalıdır: sesçe, anlamca, görünüşçe ya da başka bir his bakımından güzel olan şeylerden. Örneğin «gül parmaklı şafak» demek «mor parmaklı şafak» demekten iyidir, «kırmızı parmaklı» demek ise daha da kötüdür.

1405b5

καὶ ἀπὸ καλῶν· κάλλος δὲ ὀνόματος τὸ μὲν ὥσπερ Λικύμνιος λέγει, ἐν τοῖς ψόφοις ἢ τῷ σημαινομένῳ, καὶ αἶσχος δὲ ὡσαύτως. ἔτι δὲ τρίτον ὃ λύει τὸν σοφιστικὸν λόγον· οὐ γὰρ ὡς ἔφη Βρύσων οὐθένα αἰσχρολογεῖν, εἴπερ τὸ αὐτὸ σημαίνει τόδε ἀντὶ τοῦδε εἰπεῖν· τοῦτο γάρ ἐστιν ψεῦδος· ἔστιν γὰρ ἄλλο ἄλλου κυριώτερον καὶ ὡμοιωμένον μᾶλλον καὶ οἰκειότερον, τῷ ποιεῖν τὸ πρᾶγμα πρὸ ὀμμάτων. ἔτι οὐχ ὁμοίως ἔχον σημαίνει τόδε καὶ τόδε, ὥστε καὶ οὕτως ἄλλου ἄλλο κάλλιον καὶ αἴσχιον θετέον· ἄμφω μὲν γὰρ τὸ καλὸν ἢ τὸ αἰσχρὸν σημαίνουσιν, ἀλλʼ οὐχ ᾗ καλὸν ἢ οὐχ ᾗ αἰσχρόν· ἢ ταῦτα μέν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ ἧττον. τὰς δὲ μεταφορὰς ἐντεῦθεν οἰστέον, ἀπὸ καλῶν ἢ τῇ φωνῇ ἢ τῇ δυνάμει ἢ τῇ ὄψει ἢ ἄλλῃ τινὶ αἰσθήσει. διαφέρει δʼ εἰπεῖν, οἷον ῥοδοδάκτυλος ἠὼς μᾶλλον ἢ φοινικοδάκτυλος, ἢ ἔτι φαυλότερον ἐρυθροδάκτυλος.

1405b20Sıfatlarda da nitelemeyi kötü ya da çirkin bir yönden yapmak mümkündür, örneğin «anne katili»; daha iyi bir yönden yapmak da mümkündür, örneğin «babasının öcünü alan». Simonides de, katır yarışını kazanan adam ona az para verdiğinde, katırlar için şiir yazmayı küçümsüyormuş gibi şiir yazmak istememişti; ama yeterli parayı verince şunu yazdı:

Selam size, fırtına ayaklı atların kızları!

Oysa onlar eşeklerin de kızlarıydı. Bir de küçültme vardır.

1405b20

καὶ ἐν τοῖς ἐπιθέτοις ἔστιν μὲν τὰς ἐπιθέσεις ποιεῖσθαι ἀπὸ φαύλου ἢ αἰσχροῦ, οἷον ὁ μητροφόντης, ἔστι δʼ ἀπὸ τοῦ βελτίονος, οἷον ὁ πατρὸς ἀμύντωρ· καὶ ὁ Σιμωνίδης, ὅτε μὲν ἐδίδου μισθὸν ὀλίγον αὐτῷ ὁ νικήσας τοῖς ὀρεῦσιν, οὐκ ἤθελε ποιεῖν, ὡς δυσχεραίνων εἰς ἡμιόνους ποιεῖν, ἐπεὶ δʼ ἱκανὸν ἔδωκεν, ἐποίησε χαίρετʼ ἀελλοπόδων θύγατρες ἵππων· καίτοι καὶ τῶν ὄνων θυγατέρες ἦσαν. ἔστιν αὖ τὸ ὑποκορίζεσθαι·

1405b25Küçültme hem kötüyü hem iyiyi küçük gösterir; Aristophanes'in Babilliler'de alay ettiği gibi: «altın» yerine «altıncık», «giysi» yerine «giysicik», «sövgü» yerine «sövgücük», «hastalık» yerine «hastalıkçık». Ama ikisinde de dikkatli olmak, ölçüyü gözetmek gerekir.

1405b25

ἔστιν δὲ ὁ ὑποκορισμὸς ὃ ἔλαττον ποιεῖ καὶ τὸ κακὸν καὶ τὸ ἀγαθόν, ὥσπερ καὶ Ἀριστοφάνης σκώπτει ἐν τοῖς Βαβυλωνίοις, ἀντὶ μὲν χρυσίου χρυσιδάριον, ἀντὶ δʼ ἱματίου ἱματιδάριον, ἀντὶ δὲ λοιδορίας λοιδορημάτιον καὶ ἀντὶ νοσήματος νοσημάτιον. εὐλαβεῖσθαι δὲ δεῖ καὶ παρατηρεῖν ἐν ἀμφοῖν τὸ μέτριον.

1405b303. Bölüm

Üslupta soğukluk dört şeyden doğar. Birincisi birleşik kelimelerdir. Lykophron'un «çok yüzlü gök», «koca doruklu yer», «dar geçitli kıyı» demesi; Gorgias'ın «dilenci-ilham-dalkavukları» diye adlandırması, «yeminini çiğnemişler, yeminine bağlı birine karşı» demesi; Alkidamas'ın «ruhu öfkeyle dolan, yüzü ateş rengine dönen», «şevklerinin onları gayeye ulaştıracağını sandı», «sözlerinin ikna gücünü gayeye ulaştırıcı kıldı», «denizin lacivert renkli dibi» gibi sözleri buna örnektir. Bunların hepsi birleşik oldukları için şiirsel görünür.

1405b30

τὰ δὲ ψυχρὰ ἐν τέτταρσι γίγνεται κατὰ τὴν λέξιν, ἔν τε τοῖς διπλοῖς ὀνόμασιν, οἷον Λυκόφρων τὸν πολυπρόσωπον οὐρανὸν τῆς μεγαλοκορύφου γῆς, καὶ ἀκτὴν δὲ στενοπόρον, καὶ ὡς Γοργίας ὠνόμαζεν πτωχομουσοκόλοκας

1406a

ἐπιορκήσαντας κατʼ εὐορκήσαντος, καὶ ὡς Ἀλκιδάμας μένους μὲν τὴν ψυχὴν πληρουμένην, πυρίχρων δὲ τὴν ὄψιν γιγνομένην, καὶ τελεσφόρον ᾠήθη τὴν προθυμίαν αὐτῶν γενήσεσθαι, καὶ τελεσφόρον τὴν πειθὼ τῶν λόγων κατέστησεν, καὶ κυανόχρων τὸ τῆς θαλάττης ἔδαφος· πάντα ταῦτα γὰρ ποιητικὰ διὰ τὴν δίπλωσιν φαίνεται.

1406a5Bir sebep budur; ikincisi nadir kelimeler kullanmaktır. Lykophron Kserkses'e «dev adam», Skiron'a «haydut adam» der; Alkidamas «şiire oyuncak», «tabiatın azgınlığı», «düşüncenin katıksız öfkesiyle bilenmiş» gibi sözler kullanır.

1406a5

μία μὲν οὖν αὕτη αἰτία,μία δὲ τὸ χρῆσθαι γλώτταις, οἷον Λυκόφρων Ξέρξην πέλωρον ἄνδρα, καὶ Σκίρων σίνις ἀνήρ, καὶ Ἀλκιδάμας ἄθυρμα τῇ ποιήσει, καὶ τὴν τῆς φύσεως ἀτασθαλίαν, καὶ ἀκράτῳ τῆς διανοίας ὀργῇ τεθηγμένον.

1406a10Üçüncüsü sıfatlardadır: Sıfatları ya uzun ya yersiz ya da pek sık kullanmak. Şiirde «ak süt» demek yakışır; düzyazıda ise bu tür sıfatların bir kısmı pek yakışmaz, bir kısmı da aşırıya kaçarsa konuşanı ele verir ve ortadakinin şiir olduğunu açığa çıkarır. Gerçi sıfat kullanmak gerekir, çünkü alışılmıştan sapar ve üsluba bir yabancılık katar; ama ölçüyü gözetmek gerekir. Çünkü ölçüsüzlük, gelişigüzel konuşmaktan daha büyük bir kötülüktür: Gelişigüzel konuşmada iyilik yoktur, ölçüsüzlükte ise düpedüz kötülük vardır. Alkidamas'ın sözleri bu yüzden soğuk görünür: Sıfatları çeşni gibi değil, yemeğin kendisi gibi kullanır; üstelik öyle sık, öyle uzun ve öyle göze batan sıfatlar ki: «ter» değil «ıslak ter»; «İsthmia'ya» değil «İsthmia şenlik toplantısına»; «kanunlar» değil «şehirlerin kralı olan kanunlar»; «koşarak» değil «ruhun koşucu atılışıyla»; «Musalar'ın yurdu» değil «tabiatın Musalar yurdunu devralarak»; «ruhun asık suratlı kaygısı»; «lütfun» değil «bütün halkı saran lütfun yaratıcısı»; «dinleyicilerin hazzının kâhyası»; «dallarla» değil «ormanın dallarıyla gizledi»; «bedenini» değil «bedeninin utancını örttü»; «ruhun karşılık taklit eden arzusu» (bu hem birleşik kelime hem sıfattır, dolayısıyla ortaya şiir çıkar); «kötülüğün böylesine yoldan çıkmış aşırılığı». Bu yüzden şiirsel konuşanlar yakışıksızlıkla gülünçlüğe ve soğukluğa, gevezelikle de belirsizliğe yol açarlar: Zaten anlamış olan birinin üstüne sözler yığılınca, açıklık gölgelenip dağılır. İnsanlar birleşik kelimeleri, bir şeyin adı olmadığında ve kelime kolayca birleşiyorsa kullanırlar; «vakit öldürmek» gibi. Ama bu çoğalırsa söz bütünüyle şiirsel olur.

1406a10

τρίτον δʼ ἐν τοῖς ἐπιθέτοις τὸ ἢ μακροῖς ἢ ἀκαίροις ἢ πυκνοῖς χρῆσθαι· ἐν μὲν γὰρ ποιήσει πρέπει γάλα λευκὸν εἰπεῖν, ἐν δὲ λόγῳ τὰ μὲν ἀπρεπέστερα· τὰ δέ, ἂν ᾖ κατακορῆ, ἐξελέγχει καὶ ποιεῖ φανερὸν ὅτι ποίησις ἐστίν, ἐπεὶ δεῖ γε χρῆσθαι αὐτοῖς (ἐξαλλάττει γὰρ τὸ εἰωθὸς καὶ ξενικὴν ποιεῖ τὴν λέξιν), ἀλλὰ δεῖ στοχάζεσθαι τοῦ μετρίου, ἐπεὶ μεῖζον ποιεῖ κακὸν τοῦ εἰκῇ λέγειν· ἡ μὲν γὰρ οὐκ ἔχει τὸ εὖ, ἡ δὲ τὸ κακῶς. διὸ τὰ Ἀλκιδάμαντος ψυχρὰ φαίνεται· οὐ γὰρ ὡς ἡδύσματι χρῆται ἀλλʼ ὡς ἐδέσματι τοῖς ἐπιθέτοις ⟨τοῖς⟩ οὕτω πυκνοῖς καὶ μείζοσι καὶ ἐπιδήλοις, οἷον οὐχ ἱδρῶτα ἀλλὰ τὸν ὑγρὸν ἱδρῶτα, καὶ οὐκ εἰς Ἴσθμια ἀλλʼ εἰς τὴν τῶν Ἰσθμίων πανήγυριν, καὶ οὐχὶ νόμους ἀλλὰ τοὺς τῶν πόλεων βασιλεῖς νόμους, καὶ οὐ δρόμῳ ἀλλὰ δρομαίᾳ τῇ τῆς ψυχῆς ὁρμῇ, καὶ οὐχὶ μουσεῖον ἀλλὰ τὸ τῆς φύσεως παραλαβὼν μουσεῖον, καὶ σκυθρωπὸν τὴν φροντίδα τῆς ψυχῆς, καὶ οὐ χάριτος ἀλλὰ πανδήμου χάριτος δημιουργός, καὶ οἰκονόμος τῆς τῶν ἀκουόντων ἡδονῆς, καὶ οὐ κλάδοις ἀλλὰ τοῖς τῆς ὕλης κλάδοις ἀπέκρυψεν, καὶ οὐ τὸ σῶμα παρήμπισχεν ἀλλὰ τὴν τοῦ σώματος αἰσχύνην, καὶ ἀντίμιμον τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιθυμίαν (τοῦτο δʼ ἅμα καὶ διπλοῦν καὶ ἐπίθετον, ὥστε ποίημα γίνεται), καὶ οὕτως ἔξεδρον τὴν τῆς μοχθηρίας ὑπερβολήν. διὸ ποιητικῶς λέγοντες τῇ ἀπρεπείᾳ τὸ γελοῖον καὶ τὸ ψυχρὸν ἐμποιοῦσι, καὶ τὸ ἀσαφὲς διὰ τὴν ἀδολεσχίαν· ὅταν γὰρ γιγνώσκοντι ἐπεμβάλλῃ, διαλύει τὸ σαφὲς τῷ ἐπισκοτεῖν. οἱ δʼ ἄνθρωποι τοῖς διπλοῖς χρῶνται ὅταν ἀνώνυμον ᾖ καὶ ὁ λόγος εὐσύνθετος, οἷον τὸ χρονοτριβεῖν· ἀλλʼ ἂν πολύ, πάντως ποιητικόν·

1406bBu yüzden birleşik kelimeler en çok dithyrambos şairlerinin işine yarar, çünkü onlar gürültülüdür; nadir kelimeler epik şairlerin işine yarar, çünkü bu kelimelerde ağırbaşlılık ve bir kendinden emin olma vardır; metafor ise iyambus yazanların işine yarar, çünkü dediğimiz gibi bugün onlar bunu kullanıyor.

1406b

διὸ χρησιμωτάτη ἡ διπλῆ λέξις τοῖς διθυραμβοποιοῖς (οὗτοι γὰρ ψοφώδεις), αἱ δὲ γλῶτται τοῖς ἐποποιοῖς (σεμνὸν γὰρ καὶ αὔθαδες), ἡ δὲ μεταφορὰ τοῖς ἰαμβείοις (τούτοις γὰρ νῦν χρῶνται, ὥσπερ εἴρηται).

1406b5Dördüncü soğukluk metaforlarda ortaya çıkar. Çünkü yakışıksız metaforlar da vardır: Kimisi gülünç olduğu için (komedi şairleri de metafor kullanır), kimisi fazla ağırbaşlı ve trajik olduğu için. Uzaktan getirilirlerse de belirsiz olurlar. Gorgias'ın «yeşil ve kansız olaylar», «sen bunları utançla ektin, kötülükle biçtin» demesi buna örnektir; çünkü bunlar fazlasıyla şiirseldir. Alkidamas'ın felsefeye «kanunun karşısına dikilmiş bir kale», Odysseia'ya «insan hayatının güzel bir aynası» demesi ve «şiire böyle hiçbir oyuncak getirmeden» sözü de öyledir. Bunların hepsi, söylenen sebeplerden dolayı inandırıcı değildir. Gorgias'ın, uçarken üstüne pisleyen kırlangıca söylediği söz ise trajik üslupta söylenmiş sözlerin en iyisidir: «Ayıp, Philomela!» dedi. Çünkü bunu bir kuş yapsa ayıp değildir, bir genç kız yapsa ayıptır. Yani kırlangıca şimdi ne olduğunu değil, eskiden ne olduğunu söyleyerek iyi bir azar vermiş oldu.

1406b5

καὶ ἔτι τέταρτον τὸ ψυχρὸν ἐν ταῖς μεταφοραῖς γίνεται· εἰσὶν γὰρ καὶ μεταφοραὶ ἀπρεπεῖς, αἱ μὲν διὰ τὸ γελοῖον (χρῶνται γὰρ καὶ οἱ κωμῳδοποιοὶ μεταφοραῖς), αἱ δὲ διὰ τὸ σεμνὸν ἄγαν καὶ τραγικόν· ἀσαφεῖς δέ, ἂν πόρρωθεν, οἷον Γοργίας χλωρὰ καὶ ἄναιμα τὰ πράγματα, σὺ δὲ ταῦτα αἰσχρῶς μὲν ἔσπειρας κακῶς δὲ ἐθέρισας· ποιητικῶς γὰρ ἄγαν. καὶ ὡς Ἀλκιδάμας τὴν φιλοσοφίαν ἐπιτείχισμα τῷ νόμῳ, καὶ τὴν Ὀδύσσειαν καλὸν ἀνθρωπίνου βίου κάτοπτρον, καὶ οὐδὲν τοιοῦτον ἄθυρμα τῇ ποιήσει προσφέρων· ἅπαντα γὰρ ταῦτα ἀπίθανα διὰ τὰ εἰρημένα. τὸ δὲ Γοργίου εἰς τὴν χελιδόνα, ἐπεὶ κατʼ αὐτοῦ πετομένη ἀφῆκε τὸ περίττωμα, ἄριστα ⟨ἔχει⟩ τῶν τραγικῶν· εἶπε γὰρ αἰσχρόν γε, ὦ Φιλομήλα. ὄρνιθι μὲν γάρ, εἰ ἐποίησεν, οὐκ αἰσχρόν, παρθένῳ δὲ αἰσχρόν. εὖ οὖν ἐλοιδόρησεν εἰπὼν ὃ ἦν, ἀλλʼ οὐχ ὃ ἔστιν.

1406b154. Bölüm

Teşbih de bir metafordur, çünkü aralarındaki fark küçüktür. Şair Akhilleus için «bir aslan gibi atıldı» derse bu teşbihtir; «bir aslan atıldı» derse metafordur: İkisi de cesur olduğu için, aktarma yaparak Akhilleus'a aslan demiştir.

1406b15

ἔστιν δὲ καὶ ἡ εἰκὼν μεταφορά· διαφέρει γὰρ μικρόν· ὅταν μὲν γὰρ εἴπῃ [τὸν Ἀχιλλέα] ὡς δὲ λέων ἐπόρουσεν , εἰκών ἐστιν, ὅταν δὲ λέων ἐπόρουσε, μεταφορά· διὰ γὰρ τὸ ἄμφω ἀνδρείους εἶναι, προσηγόρευσεν μετενέγκας λέοντα τὸν Ἀχιλλέα.

1406b20Teşbih düzyazıda da işe yarar, ama seyrek kullanılmalıdır, çünkü şiirseldir. Teşbihler de metaforlar gibi bulunup getirilir; çünkü onlar da söylediğimiz farkla ayrılan metaforlardır.

1406b20

χρήσιμον δὲ ἡ εἰκὼν καὶ ἐν λόγῳ, ὀλιγάκις δέ· ποιητικὸν γάρ. οἰστέαι δὲ ὥσπερ αἱ μεταφοραί· μεταφοραὶ γάρ εἰσι, διαφέρουσαι τῷ εἰρημένῳ.

1406b25Teşbihlere şunlar örnektir: Androtion'un İdrieus hakkında, onun zincirden kurtulmuş köpek yavrularına benzediğini söylemesi; çünkü onlar saldırıp ısırır, İdrieus da zincirden kurtulunca çekilmez biri olmuştu. Theodamas'ın Arkhidamos'u geometri bilmeyen bir Eukseinos'a benzetmesi; bu benzetme orantıya dayanır, çünkü o zaman Eukseinos da geometri bilen bir Arkhidamos olacaktır. Platon'un Devlet'indeki teşbih: Ölüleri soyanlar, taşı atana dokunamayıp taşları ısıran köpek yavrularına benzer. Halk hakkındaki teşbih: Halk, güçlü ama biraz sağır bir gemi sahibine benzer. Şairlerin vezinleri hakkındaki teşbih: Vezinler, güzelliği olmadan yalnız gençliğiyle göz alanlara benzer; çünkü gençler çiçekleri solunca, vezinler de çözülünce eskisi gibi görünmez. Perikles'in Samoslular hakkında, onların lokmayı alan ama ağlamaya devam eden küçük çocuklara benzediğini söylemesi; Boiotialılar hakkında da onların pırnal meşelerine benzediğini söylemesi: Pırnal meşeleri kendi odunlarından yapılmış baltalarla devrilir, Boiotialılar da birbirleriyle savaşarak yıkılır. Demosthenes'in halkı gemide deniz tutan yolculara benzetmesi. Demokrates'in hatipleri, lokmayı kendileri yutup çocukların ağzına yalnız salyalarını süren dadılara benzetmesi. Antisthenes'in sıska Kephisodotos'u tütsüye benzetmesi; çünkü o da tükenirken insanı sevindirir. Bunların hepsi hem teşbih hem metafor olarak söylenebilir. Dolayısıyla metafor olarak söylendiğinde beğenilen her söz, açıktır ki teşbih olarak da söylenebilecektir; teşbihler de fazladan söz isteyen metaforlardır.

1406b25

εἰσὶν δʼ εἰκόνες οἷον ἣν Ἀνδροτίων εἰς Ἰδριέα, ὅτι ὅμοιος τοῖς ἐκ τῶν δεσμῶν κυνιδίοις· ἐκεῖνά τε γὰρ προσπίπτοντα δάκνειν, καὶ Ἰδριέα λυθέντα ἐκ τῶν δεσμῶν εἶναι χαλεπόν. καὶ ὡς Θεοδάμας εἴκαζεν Ἀρχίδαμον Εὐξένῳ γεωμετρεῖν οὐκ ἐπισταμένῳ ἐν τῷ ἀνάλογόν ⟨ἐστιν⟩· ἔσται γὰρ καὶ ὁ Εὔξενος Ἀρχίδαμος γεωμετρικός. καὶ τὸ ἐν τῇ Πολιτείᾳ τῇ Πλάτωνος, ὅτι οἱ τοὺς τεθνεῶτας σκυλεύοντες ἐοίκασι τοῖς κυνιδίοις ἃ τοὺς λίθους δάκνει, τοῦ βάλλοντος οὐχ ἁπτόμενα, καὶ ἡ εἰς τὸν δῆμον, ὅτι ὅμοιος ναυκλήρῳ ἰσχυρῷ μὲν ὑποκώφῳ δέ, καὶ ἡ εἰς τὰ μέτρα τῶν ποιητῶν, ὅτι ἔοικε τοῖς ἄνευ κάλλους ὡραίοις· οἱ μὲν γὰρ ἀπανθήσαντες, τὰ δὲ διαλυθέντα

1407a

οὐχ ὅμοια φαίνεται. καὶ ἡ Περικλέους εἰς Σαμίους, ἐοικέναι αὐτοὺς τοῖς παιδίοις ἃ τὸν ψωμὸν δέχεται μέν, κλαίοντα δέ, καὶ εἰς Βοιωτούς, ὅτι ὅμοιοι τοῖς πρίνοις· τούς τε γὰρ πρίνους ὑφʼ αὑτῶν κατακόπτεσθαι, καὶ τοὺς Βοιωτοὺς πρὸς ἀλλήλους μαχομένους. καὶ ὃ Δημοσθένης ⟨εἰς⟩ τὸν δῆμον, ὅτι ὅμοιός ἐστιν τοῖς ἐν τοῖς πλοίοις ναυτιῶσιν. καὶ ὡς Δημοκράτης εἴκασεν τοὺς ῥήτορας ταῖς τίτθαις αἳ τὸ ψώμισμα καταπίνουσαι τῷ σιάλῳ τὰ παιδία παραλείφουσιν. καὶ ὡς Ἀντισθένης Κηφισόδοτον τὸν λεπτὸν λιβανωτῷ εἴκασεν, ὅτι ἀπολλύμενος εὐφραίνει. πάσας δὲ ταύτας καὶ ὡς εἰκόνας καὶ ὡς μεταφορὰς ἔξεστι λέγειν, ὥστε ὅσαι ἂν εὐδοκιμῶσιν ὡς μεταφοραὶ λεχθεῖσαι, δῆλον ὅτι αὗται καὶ εἰκόνες ἔσονται, καὶ αἱ εἰκόνες μεταφοραὶ λόγου δεόμεναι.

1407a15Orantıya dayanan metaforu her zaman karşılıklı kullanabilmek, aynı cinsten iki terimden ikisine de uygulayabilmek gerekir. Örneğin kâse Dionysos'un kalkanıysa, kalkana da Ares'in kâsesi demek yakışmalıdır.

1407a15

ἀεὶ δὲ δεῖ τὴν μεταφορὰν τὴν ἐκ τοῦ ἀνάλογον ἀνταποδιδόναι καὶ ἐπὶ θάτερα [καὶ ἐπὶ] τῶν ὁμογενῶν, οἷον εἰ ἡ φιάλη ἀσπὶς Διονύσου, καὶ τὴν ἀσπίδαἁρμόττει λέγεσθαι φιάλην Ἄρεως.

1407a15_25. Bölüm

Söz bunlardan meydana gelir. Üslubun temeli ise düzgün Yunanca konuşmaktır. Bu da beş şeye bağlıdır.

1407a15_2

ὁ μὲν οὖν λόγος συντίθεται ἐκ τούτων, ἔστι δʼ ἀρχὴ τῆς λέξεως τὸ ἑλληνίζειν· τοῦτο δʼ ἐστὶν ἐν πέντε,

1407a20Birincisi bağlaçlardır: Bağlaçları, tabiatça birbirinden önce ya da sonra gelmeleri gereken sıraya göre karşılıklı yerleştirmek. Bazı bağlaçlar bir karşılık ister: «men» ve «egō men» kendilerine karşılık olarak bir «de» ya da «ho de» bekler. Karşılığı, dinleyici ilk bağlacı hâlâ hatırlarken vermek gerekir; ikisini birbirinden fazla uzak tutmamalı, gerekli bağlaçtan önce de başka bir bağlaç getirmemelidir, çünkü bu pek az yerde uygun düşer. Örnek: «Ben ise, bana söylediği için (çünkü Kleon gelmişti, hem yalvarıyor hem de hakkını istiyordu), onları yanıma alıp yola çıktım.» Burada karşılığı verilecek bağlaçtan önce araya birçok bağlaç sokulmuştur; «yola çıktım»dan önceki ara fazla uzarsa söz belirsizleşir.

1407a20

πρῶτον μὲν ἐν τοῖς συνδέσμοις, ἂν ἀποδιδῷ τις ὡς πεφύκασι πρότεροι καὶ ὕστεροι γίγνεσθαι ἀλλήλων, οἷον ἔνιοι ἀπαιτοῦσιν, ὥσπερ ὁ μέν καὶ ὁ ἐγὼ μέν ἀπαιτεῖ τὸν δέ καὶ τὸν ὁ δέ. δεῖ δὲ ἕως μέμνηται ἀνταποδιδόναι ἀλήλλοις, καὶ μήτε μακρὰν ἀπαρτᾶν μήτε σύνδεσμον πρὸ συνδέσμου ἀποδιδόναι τοῦ ἀναγκαίου· ὀλιγαχοῦ γὰρ ἁρμόττει. ἐγὼ μέν, ἐπεί μοι εἶπεν (ἦλθε γὰρ Κλέων δεόμενός τε καὶ ἀξιῶν), ἐπορευόμην παραλαβὼν αὐτούς. ἐν τούτοις γὰρ πολλοὶ πρὸ τοῦ ἀποδοθησομένου συνδέσμου προεμβέβληνται σύνδεσμοι· ἐὰν δὲ πολὺ τὸ μεταξὺ γένηται τοῦ ἐπορευόμην, ἀσαφές.

1407a30Bağlaçlarda doğruluk bir şeydir; ikincisi, şeyleri onları da içine alan genel adlarla değil, kendi özel adlarıyla söylemektir.

1407a30

ἓν μὲν δὴ τὸ εὖ ἐν τοῖς συνδέσμοις, δεύτερον δὲ τὸ τοῖς ἰδίοις ὀνόμασι λέγειν καὶ μὴ τοῖς περιέχουσιν.

1407a30_2Üçüncüsü iki anlamlı sözler kullanmamaktır; tabii insan bilerek tersini amaçlamıyorsa. İnsanlar söyleyecek bir şeyleri olmadığı hâlde bir şey söylüyormuş gibi görünmek istediklerinde bunu yaparlar. Böyleleri bu tür sözleri şiirle söyler, Empedokles gibi: Dolanıp duran uzun söz insanı aldatır; dinleyiciler de, kâhinlerin karşısındaki kalabalığın düştüğü duruma düşerler: Kâhinler iki anlamlı sözler söyleyince onlar da başlarını sallayıp onaylarlar:

Kroisos Halys'i geçerse büyük bir saltanatı yıkacak.

Genel olarak yanılma payı daha az olduğu için kâhinler olayı cinsler üzerinden söylerler. Tek mi çift mi oyununda da insan, elde kaç tane olduğunu söylemekten çok «çift» ya da «tek» demekle tutturur; aynı şekilde bir şeyin «olacağını» söylemek, «ne zaman» olacağını söylemekten daha kolay tutar. Bu yüzden kehanet yorumcuları «ne zaman»ı belirlemez. Bütün bunlar birbirine benzer; dolayısıyla böyle bir amaç gütmüyorsa insan bunlardan kaçınmalıdır.

1407a30_2

τρίτον μὴ ἀμφιβόλοις. τοῦτο δʼ ἂν μὴ τἀναντία προαιρῆται, ὅπερ ποιοῦσιν ὅταν μηδὲν μὲν ἔχωσι λέγειν, προσποιῶνται δέ τι λέγειν· οἱ γὰρ τοιοῦτοι ἐν ποιήσει λέγουσιν ταῦτα, οἷον Ἐμπεδοκλῆς· φενακίζει γὰρ τὸ κύκλῳ πολὺ ὄν, καὶ πάσχουσιν οἱ ἀκροαταὶ ὅπερ οἱ πολλοὶ παρὰ τοῖς μάντεσιν· ὅταν γὰρ λέγωσιν ἀμφίβολα, συμπαρανεύουσιν— Κροῖσος Ἅλυν διαβὰς μεγάλην ἀρχὴν καταλύσει ,

1407b

—καὶ διὰ τὸ ὅλως ἔλαττον εἶναι ἁμάρτημα διὰ τῶν γενῶν τοῦ πράγματος λέγουσιν οἱ μάντεις· τύχοι γὰρ ἄν τις μᾶλλον ἐν τοῖς ἀρτιασμοῖς ἄρτια ἢ περισσὰ εἰπὼν μᾶλλον ἢ πόσα ἔχει, καὶ τὸ ὅτι ἔσται ἢ τὸ πότε, διὸ οἱ χρησμολόγοι οὐ προσορίζονται τὸ πότε. ἅπαντα δὴ ταῦτα ὅμοια, ὥστʼ ἂν μὴ τοιούτου τινὸς ἕνεκα, φευκτέον.

1407b5Dördüncüsü, Protagoras'ın kelimeleri cinslerine göre erkek, dişi ve eşya diye ayırması gibi, bunların da uyumunu doğru kurmaktır:

1407b5

τέταρτον, ὡς Πρωταγόρας τὰ γένη τῶν ὀνομάτων διῄρει, ἄρρενα καὶ θήλεα καὶ σκεύη· δεῖ γὰρ ἀποδιδόναι καὶ ταῦτα ὀρθῶς·

1407b5_2«O [kadın] gelip konuştuktan sonra gitti.» Beşincisi çok, az ve teki doğru adlandırmaktır: «Onlar gelince beni dövdüler.»

Genel olarak yazılan şey kolay okunur ve kolay söylenir olmalıdır; ikisi aynı şeydir. Çok bağlaç bunu sağlamaz; noktalaması kolay olmayan sözler de, örneğin Herakleitos'unkiler, sağlamaz. Herakleitos'un sözlerini noktalamak zahmetlidir, çünkü bir kelimenin sonrakine mi öncekine mi bağlandığı belli değildir. Eserinin tam başında söylediği gibi: «Bu logos daima var olduğu hâlde insanlar onu anlamazlar.» Burada «daima» kelimesinin hangisine bağlanacağı, noktanın nereye konacağı belli değildir.

1407b5_2

ἡ δʼ ἐλθοῦσα καὶ διαλεχθεῖσα ᾤχετο. πέμπτον ἐν τῷ τὰ πολλὰ καὶ ὀλίγα καὶ ἓν ὀρθῶς ὀνομάζειν· οἱ δʼ ἐλθόντες ἔτυπτόν με. ὅλως δὲ δεῖ εὐανάγνωστον εἶναι τὸ γεγραμμένον καὶ εὔφραστον· ἔστιν δὲ τὸ αὐτό· ὅπερ οἱ πολλοὶ σύνδεσμοι οὐκ ἔχουσιν, οὐδʼ ἃ μὴ ῥᾴδιον διαστίξαι, ὥσπερ τὰ Ἡρακλείτου. τὰ γὰρ Ἡρακλείτου διαστίξαι ἔργον διὰ τὸ ἄδηλον εἶναι ποτέρῳ πρόσκειται, τῷ ὕστερον ἢ τῷ πρότερον, οἷον ἐν τῇ ἀρχῇ αὐτῇ τοῦ συγγράμματος· φησὶ γὰρ τοῦ λόγου τοῦδʼ ἐόντος ἀεὶ ἀξύνετοι ἄνθρωποι γίγνονται· ἄδηλον γὰρ τὸ ἀεί, πρὸς ποτέρῳ ⟨δεῖ⟩ διαστίξαι.

1407b15Şu da dil hatasına yol açar: İki kelimeye birden uyan bir kelimeyle bağlamazsan, karşılığı doğru vermemiş olursun. Örneğin ses ve renk için «görünce» ortak değildir, «algılayınca» ortaktır. Araya birçok şey sokacaksan, asıl söyleyeceğin şeyi önce koymazsan da söz belirsiz olur. Örneğin «Onunla konuştuktan sonra şu şu ve şöyle olunca gidecektim» demek böyledir; doğrusu «Onunla konuştuktan sonra gidecektim; sonra şu şu oldu, şöyle oldu» demektir.

1407b15

ἔτι τόδε ποιεῖ σολοικίζειν, τὸ μὴ ἀποδιδόναι, ἐὰν μὴ ἐπιζευγνύῃς ὃ ἀμφοῖν ἁρμόττει, οἷον [ἢ] ψόφῳ καὶ χρώματι τὸ μὲν ἰδὼν οὐ κοινόν, τὸ δʼ αἰσθόμενος κοινόν· ἀσαφῆ δὲ ἂν μὴ προθεὶς εἴπῃς, μέλλων πολλὰ μεταξὺ ἐμβάλλειν, οἷον ἔμελλον γὰρ διαλεχθεὶς ἐκείνῳ τάδε καὶ τάδε καὶ ὧδε πορεύεσθαι, ἀλλὰ μὴ ἔμελλον γὰρ διαλεχθεὶς πορεύεσθαι, εἶτα τάδε καὶ τάδε καὶ ὧδε ἐγένετο.

1407b256. Bölüm

Üsluba ağırlık katan şunlardır: İsim yerine açıklama kullanmak; örneğin «daire» değil, «merkezden her yanı eşit uzaklıkta olan düzlem» demek. Kısalık için bunun tersi yapılır: açıklama yerine isim.

1407b25

εἰς ὄγκον δὲ τῆς λέξεως συμβάλλεται τάδε, τὸ λόγῳ χρῆσθαι ἀντʼ ὀνόματος, οἷον μὴ κύκλον, ἀλλʼ ἐπίπεδον τὸ ἐκ τοῦ μέσου ἴσον· εἰς δὲ συντομίαν τὸ ἐναντίον, ἀντὶ τοῦ λόγου ὄνομα.

1407b25_2Bir şey çirkin ya da yakışıksızsa, çirkinlik açıklamadaysa ismi, isimdeyse açıklamayı söylemek gerekir.

1407b25_2

καὶ ἐὰν αἰσχρὸν ἢ ἀπρεπές, ἐὰν μὲν ἐν τῷ λόγῳ ᾖ ⟨τὸ⟩ αἰσχρόν, τοὔνομα λέγειν, ἐὰν δʼ ἐν τῷ ὀνόματι, τὸν λόγον.

1407b30Bir şeyi metaforla ve sıfatlarla göstermek de ağırlık katar; ama şiirsel olandan sakınmak gerekir.

1407b30

καὶ μεταφορᾷ δηλοῦν καὶ τοῖς ἐπιθέτοις, εὐλαβούμενον τὸ ποιητικόν.

1407b30_2Teki çok yapmak da öyledir; şairler bunu yapar. Tek bir liman olduğu hâlde «Akha limanlarına» derler; ve şöyle:

Mektubun şu çok kanatlı kıvrımları.

1407b30_2

καὶ τὸ ἓν πολλὰ ποιεῖν, ὅπερ οἱ ποιηταὶ ποιοῦσιν· ἑνὸς ὄντος λιμένος ὅμως λέγουσι λιμένας εἰς Ἀχαϊκούς καὶ δέλτου μὲν αἵδε πολύθυροι διαπτυχαί.

1407b35İki şeyi tek bir kelimeye bağlamayıp her birine ayrı kelime vermek de öyledir: «kadının, bizim kadının». Kısa söylemek istenirse tersi yapılır: «bizim kadının».

1407b35

καὶ μὴ ἐπιζευγνύναι, ἀλλʼ ἑκατέρῳ ἑκάτερον, τῆς γυναικὸς τῆς ἡμετέρας· ἐὰν δὲ συντόμως, τοὐναντίον, τῆς ἡμετέρας γυναικός.

1407b35_2Bağlaçla konuşmak da ağırlık katar; kısa söylemek istenirse bağlaç kullanmamalı, ama sözü kopuk kopuk da bırakmamalı: «gidip de konuşup» yerine «gidip konuştum» demek gibi.

1407b35_2

καὶ μετὰ συνδέσμου λέγειν· ἐὰν δὲ συντόμως, ἄνευ μὲν συνδέσμου, μὴ ἀσύνδετα δέ,

1408a

οἷον πορευθεὶς καὶ διαλεχθείς, πορευθεὶς διελέχθην.

1408a1Antimakhos'un yaptığı da işe yarar: Bir şeyi, onda olmayan niteliklerden yola çıkarak anlatmak. Teumessos hakkında böyle yapar: «Rüzgârlı küçük bir tepe vardır...» deyip ardından onun ne olmadığını sayar; söz böylece sonsuzca büyür. Bu, iyi şeylerde de kötü şeylerde de, bir şeyin nasıl olmadığını söyleyerek, hangisi işe yarıyorsa öyle yapılabilir. Şairler «kirişsiz», «lirsiz ezgi» gibi kelimeleri de buradan getirir; sıfatları yoksunluklardan alırlar. Bu, orantıya dayanan metaforlarda kullanıldığında beğenilir; borunun «lirsiz bir ezgi» çaldığını söylemek gibi.

1408a1

καὶ τὸ Ἀντιμάχου χρήσιμον, ἐξ ὧν μὴ ἔχει λέγειν, ὃ ἐκεῖνος ποιεῖ ἐπὶ τοῦ Τευμησσοῦ, ἔστι τις ἠνεμόεις ὀλίγος λόφος· αὔξεται γὰρ οὕτως εἰς ἄπειρον. ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν, ὅπως οὐκ ἔχει, ὁποτέρως ἂν ᾖ χρήσιμον, ὅθεν καὶ τὰ ὀνόματα οἱ ποιηταὶ φέρουσιν, τὸ ἄχορδον καὶ τὸ ἄλυρον μέλος· ἐκ τῶν στερήσεων γὰρ ἐπιφέρουσιν· εὐδοκιμεῖ γὰρ τοῦτο ἐν ταῖς μεταφοραῖς λεγόμενον ταῖς ἀνάλογον, οἷον τὸ φάναι τὴν σάλπιγγα ἱέναι μέλος ἄλυρον.

1408a57. Bölüm

Üslup, duyguyu ve karakteri yansıtırsa ve ele alınan konulara orantılı olursa yerinde olur.

1408a5

τὸ δὲ πρέπον ἕξει ἡ λέξις, ἐὰν ᾖ παθητική τε καὶ ἠθικὴ καὶ τοῖς ὑποκειμένοις πράγμασιν ἀνάλογον.

1408a10Orantılı olması şudur: Önemli konular hakkında baştan savma, değersiz konular hakkında ağırbaşlı konuşmamak; değersiz bir kelimeye süs takmamak. Yoksa komedi gibi görünür; Kleophon'un yaptığı gibi: O da bazı şeyleri, «muhterem incir ağacı» der gibi söylerdi.

1408a10

τὸ δʼ ἀνάλογόν ἐστιν ἐὰν μήτε περὶ εὐόγκων αὐτοκαβδάλως λέγηται μήτε περὶ εὐτελῶν σεμνῶς, μηδʼ ἐπὶ τῷ εὐτελεῖ ὀνόματι ἐπῇ κόσμος· εἰ δὲ μή, κωμῳδία φαίνεται, οἷον ποιεῖ Κλεοφῶν· ὁμοίως γὰρ ἔνια ἔλεγε καὶ εἰ εἴπειεν [ἂν] πότνια συκῆ.

1408a15Duyguyu yansıtan üslup şudur: Söz konusu olan bir hakaretse öfkelenen birinin üslubu; dine aykırı ve çirkin şeylerse, bunları söylemekten bile tiksinen ve çekinen birinin üslubu; övgüye değer şeylerse hayranlıkla, acınacak şeylerse boynu bükük konuşmak. Öteki durumlarda da böyledir.

1408a15

παθητικὴ δέ, ἐὰν μὲν ᾖ ὕβρις, ὀργιζομένου λέξις, ἐὰν δὲ ἀσεβῆ καὶ αἰσχρά, δυσχεραίνοντος καὶ εὐλαβουμένου καὶ λέγειν, ἐὰν δὲ ἐπαινετά, ἀγαμένως, ἐὰν δὲ ἐλεεινά, ταπεινῶς, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων δὲ ὁμοίως.

1408a15_2Konuya uygun üslup olayı inandırıcı da kılar. Çünkü psykhē, konuşanın doğru söylediği yanlış sonucunu çıkarır; zira insanlar böyle durumlarda gerçekten böyle hissederler. Bu yüzden, olaylar konuşanın söylediği gibi olmasa bile öyle olduğunu sanırlar. Dinleyici de duygulu konuşanla her zaman aynı duyguyu paylaşır, konuşan hiçbir şey söylemese bile.

1408a15_2

πιθανοῖ δὲ τὸ πρᾶγμα καὶ ἡ οἰκεία λέξις· παραλογίζεταί τε γὰρ ἡ ψυχὴ ὡς ἀληθῶς λέγοντος, ὅτι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις οὕτως ἔχουσιν, ὥστʼ οἴονται, εἰ καὶ μὴ οὕτως ἔχει ὡς ⟨λέγει⟩ ὁ λέγων, τὰ πράγματα οὕτως ἔχειν, καὶ συνομοπαθεῖ ὁ ἀκούων ἀεὶ τῷ παθητικῶς λέγοντι, κἂν μηθὲν λέγῃ.

1408a20Bu yüzden birçokları gürültü patırtıyla dinleyicileri sersemletir.

1408a20

διὸ πολλοὶ καταπλήττουσι τοὺς ἀκροατὰς θορυβοῦντες.

1408a25Karakteri yansıtan üslup da alametlerden yapılan bu göstermedir; yeter ki her cinse ve her melekeye uygun üslup kullanılsın. Cins derken yaşa göre olanı kastediyorum: çocuk, yetişkin ya da yaşlı; ayrıca kadın ya da erkek, Lakonyalı ya da Thessalyalı. Meleke derken de bir insanın hayatını belli bir nitelikte kılan melekeleri kastediyorum; çünkü her meleke hayata bir nitelik kazandırmaz.

1408a25

καὶ ἠθικὴ δὲ αὕτη ἡ ἐκ τῶν σημείων δεῖξις, ὅτε ἀκολουθεῖ ἡ ἁρμόττουσα ἑκάστῳ γένει καὶ ἕξει. λέγω δὲ γένος μὲν καθʼ ἡλικίαν, οἷον παῖς ἢ ἀνὴρ ἢ γέρων, καὶ γυνὴ ἢ ἀνήρ, καὶ Λάκων ἢ Θετταλός, ἕξεις δέ, καθʼ ἃς ποιός τις τῷ βίῳ· οὐ γὰρ καθʼ ἅπασαν ἕξιν οἱ βίοι ποιοί τινες.

1408a30Konuşan melekeye uygun kelimeler kullanırsa karakteri ortaya koyar; çünkü bir köylüyle terbiye görmüş biri aynı şeyleri söylemez, aynı biçimde de söylemez. Söylev yazarlarının bıktırıncaya kadar kullandığı «Kim bilmez?», «Herkes bilir» gibi sözlerden de dinleyiciler bir şekilde etkilenir: Dinleyici, herkesin bildiği şeyi bilmemekten utanır ve başkalarının paylaştığı şeyi o da paylaşmak için onaylar.

1408a30

ἐὰν οὖν καὶ τὰ ὀνόματα οἰκεῖα λέγῃ τῇ ἕξει, ποιήσει τὸ ἦθος· οὐ γὰρ ταὐτὰ οὐδʼ ὡσαύτως ἀγροῖκος ἂν καὶ πεπαιδευμένος εἴπειεν. πάσχουσι δέ τι οἱ ἀκροαταὶ καὶ ᾧ κατακόρως χρῶνται οἱ λογογράφοι, τίς δʼ οὐκ οἶδεν;, ἅπαντες ἴσασιν· ὁμολογεῖ γὰρ ὁ ἀκούων αἰσχυνόμενος, ὅπως μετέχῃ οὗπερ καὶ οἱ ἄλλοι πάντες.

1408a35Bunları yerinde kullanıp kullanmamak bütün türler için ortak bir meseledir.

1408a35

τὸ δʼ εὐκαίρως ἢ μὴ εὐκαίρως χρῆσθαι

1408b

κοινὸν ἁπάντων τῶν εἰδῶν ἐστιν.

1408b1Her türlü abartıya karşı herkesin bildiği çare şudur: Konuşan kendi kendini önceden azarlamalıdır. O zaman söylediği doğru görünür, çünkü ne yaptığının farkında olduğu anlaşılır.

1408b1

ἄκος δʼ ἐπὶ πάσῃ ὑπερβολῇ τὸ θρυλούμενον· δεῖ γὰρ αὐτὸν αὑτῷ προσεπιπλήττειν· δοκεῖ γὰρ ἀληθὲς εἶναι, ἐπεὶ οὐ λανθάνει γε ὃ ποιεῖ τὸν λέγοντα.

1408b1_2Ayrıca orantılı araçların hepsini birden kullanmamak gerekir; dinleyici ancak böyle fark etmeden kandırılır. Demek istediğim şu: Kelimeler sertse, ses, yüz ifadesi ve buna uyan öteki araçlar da sert olmamalıdır; yoksa her şeyin ne olduğu açığa çıkar. Biri sert olur, öteki olmazsa, konuşan aynı şeyi fark ettirmeden yapmış olur. Böylece yumuşak şeyler sertçe, sert şeyler yumuşakça söylenirse ikna edici olur.

1408b1_2

ἔτι τοῖς ἀνάλογον μὴ πᾶσιν ἅμα χρήσασθαι (οὕτω γὰρ κλέπτεται ὁ ἀκροατής)· λέγω δὲ οἷον ἐὰν τὰ ὀνόματα σκληρὰ ᾖ, μὴ καὶ τῇ φωνῇ καὶ τῷ προσώπῳ [καὶ] τοῖς ἁρμόττουσιν· εἰ δὲ μή, φανερὸν γίνεται ἕκαστον ὅ ἐστιν. ἐὰν δὲ τὸ μὲν τὸ δὲ μή, λανθάνει ποιῶν τὸ αὐτό. ἐὰν οὖν τὰ μαλακὰ σκληρῶς καὶ τὰ σκληρὰ μαλακῶς λέγηται, πιθανὸν γίγνεται.

1408b10Birleşik kelimeler, bol sıfat ve yabancı kelimeler en çok duygulu konuşan birine yakışır. Çünkü öfkelenen birinin bir kötülüğe «göğe varan» ya da «dev gibi» demesi hoş görülür. Konuşan dinleyicileri avucuna alıp övgüyle, yergiyle, öfkeyle ya da sevgiyle onları coşturduğu zaman da öyledir; Isokrates'in Panegyrikos'un sonunda «şan ve şöhret» ve «katlanmaya cesaret edenler» diyerek yaptığı gibi. İnsanlar coşkuya kapılınca böyle konuşur; dinleyiciler de aynı hâlde oldukları için bunları elbette kabul ederler. Bu yüzden bu üslup şiire de yakışmıştır, çünkü şiir tanrısal bir coşkudur. Ya böyle yapmak gerekir ya da Gorgias'ın yaptığı ve Phaidros'taki sözler gibi alaycı bir eda ile (eirōneia).

1408b10

τὰ δὲ ὀνόματα τὰ διπλᾶ καὶ [τὰ] ἐπίθετα πλείω καὶ τὰ ξένα μάλιστα ἁρμόττει λέγοντι παθητικῶς· συγγνώμη γὰρ ὀργιζομένῳ κακὸν φάναι οὐρανόμηκες, ἢ πελώριον εἰπεῖν, καὶ ὅταν ἔχῃ ἤδη τοὺς ἀκροατὰς καὶ ποιήσῃ ἐνθουσιάσαι ἢ ἐπαίνοις ἢ ψόγοις ἢ ὀργῇ ἢ φιλίᾳ, οἷον καὶ Ἰσοκράτης ποιεῖ ἐν τῷ Πανηγυρικῷ ἐπὶ τέλει φήμην δὲ καὶ μνήμην καὶ οἵτινες ἔτλησαν· φθέγγονται γὰρ τὰ τοιαῦτα ἐνθουσιάζοντες, ὥστε καὶ ἀποδέχονται δηλονότι ὁμοίως ἔχοντες. διὸ καὶ τῇ ποιήσει ἥρμοσεν· ἔνθεον γὰρ ἡ ποίησις. ἢ δὴ οὕτως δεῖ, ἢ μετʼ εἰρωνείας, ὥσπερ Γοργίας ἐποίει καὶ τὰ ἐν τῷ Φαίδρῳ.

1408b208. Bölüm

Üslubun biçimi ne vezinli ne de ritimsiz olmalıdır. Vezinli söz inandırıcı değildir, çünkü yapma görünür; aynı zamanda dinleyicinin dikkatini dağıtır, çünkü onu aynı düşüşün ne zaman tekrar geleceğini kollamaya yöneltir. Tıpkı münadiler «Azat edilen kişi kimi hami seçiyor?» diye sorunca çocukların önceden «Kleon'u!» diye atılmaları gibi.

1408b20

τὸ δὲ σχῆμα τῆς λέξεως δεῖ μήτε ἔμμετρον εἶναι μήτε ἄρρυθμον· τὸ μὲν γὰρ ἀπίθανον (πεπλάσθαι γὰρ δοκεῖ), καὶ ἅμα καὶ ἐξίστησι· προσέχειν γὰρ ποιεῖ τῷ ὁμοίῳ, πότε πάλιν ἥξει· ὥσπερ οὖν τῶν κηρύκων προλαμβάνουσι τὰ παιδία τὸ τίνα αἱρεῖται ἐπίτροπον ὁ ἀπελευθερούμενος; Κλέωνα·

1408b25Ritimsiz söz ise sınırsızdır. Söz sınırlı olmalıdır, ama vezinle değil; çünkü sınırsız olan hem hoşa gitmez hem de kavranamaz. Her şey sayıyla sınırlanır; üslubun biçimindeki sayı da ritimdir, vezinler de ritmin kesimleridir.

1408b25

τὸ δὲ ἄρρυθμον ἀπέραντον, δεῖ δὲ πεπεράνθαι μέν, μὴ μέτρῳ δέ· ἀηδὲς γὰρ καὶ ἄγνωστον τὸ ἄπειρον. περαίνεται δὲ ἀριθμῷπάντα· ὁ δὲ τοῦ σχήματος τῆς λέξεως ἀριθμὸς ῥυθμός ἐστιν, οὗ καὶ τὰ μέτρα τμήματα·

1408b25_2Bu yüzden söylevin ritmi olmalı, vezni olmamalıdır; yoksa şiir olur. Ritim de tam kesin olmamalıdır; bu da ancak ritim bir yere kadar götürülürse sağlanır.

1408b25_2

διὸ ῥυθμὸν δεῖ ἔχειν τὸν λόγον, μέτρον δὲ μή· ποίημα γὰρ ἔσται. ῥυθμὸν δὲ μὴ ἀκριβῶς· τοῦτο δὲ ἔσται ἐὰν μέχρι του ᾖ.

1408b30Ritimlerden kahramanlık ritmi ağırbaşlıdır ama konuşmanın ahenginden yoksundur. İyambus ise çoğunluğun konuşmasının ta kendisidir; bu yüzden insanlar konuşurken bütün vezinler içinde en çok iyambik dizeler söyler. Oysa sözde bir ağırbaşlılık olmalı, söz dinleyiciyi gündelikten koparmalıdır. Trokhaios ise fazla kordaks oyununa yakışır; tetrametreler bunu gösterir, çünkü tetrametreler koşturan bir ritimdir. Geriye paian kalır. Thrasymakhos'tan başlayarak onu kullandılar, ama ne olduğunu söyleyemediler. Paian üçüncü ritimdir ve sözü edilen ikisine yakındır: Oranı üçe ikidir. Ötekilerden biri bire bir, öteki ikiye bir oranındadır; bu oranların ikisine de yakın olan bir buçuk oranıdır ve paian budur.

1408b30

τῶν δὲ ῥυθμῶν ὁ μὲν ἡρῷος σεμνῆς ἀλλʼ οὐ λεκτικῆς ἁρμονίας δεόμενος, ὁ δʼ ἴαμβος αὐτή ἐστιν ἡ λέξις ἡ τῶν πολλῶν (διὸ μάλιστα πάντων τῶν μέτρων ἰαμβεῖα φθέγγονται λέγοντες), δεῖ δὲ σεμνότητα γενέσθαι καὶ ἐκστῆσαι. ὁ δὲ τροχαῖος κορδακικώτερος· δηλοῖ δὲ τὰ τετράμετρα·

1409a

ἔστι γὰρ τροχερὸς ῥυθμὸς τὰ τετράμετρα. λείπεται δὲ παιάν, ᾧ ἐχρῶντο μὲν ἀπὸ Θρασυμάχου ἀρξάμενοι, οὐκ εἶχον δὲ λέγειν τίς ἦν. ἔστι δὲ τρίτος ὁ παιάν, καὶ ἐχόμενος τῶν εἰρημένων· τρία γὰρ πρὸς δύʼ ἐστίν, ἐκείνων δὲ ὁ μὲν ἓν πρὸς ἕν, ὁ δὲ δύο πρὸς ἕν, ἔχεται δὲ τῶν λόγων τούτων ὁ ἡμιόλιος· οὗτος δʼ ἐστὶν ὁ παιάν.

1409a5Öteki ritimler hem söylenen sebeplerden hem de vezne fazla yatkın oldukları için bırakılmalı, paian ise kullanılmalıdır. Çünkü sayılan ritimler içinde bir tek bundan vezin oluşmaz; dolayısıyla en az fark edilen odur.

1409a5

οἱ μὲν οὖν ἄλλοι διά τε τὰ εἰρημένα ἀφετέοι, καὶ διότι μετρικοί· ὁ δὲ παιὰν ληπτέος· ἀπὸ μόνου γὰρ οὐκ ἔστι μέτρον τῶν ῥηθέντων ῥυθμῶν, ὥστε μάλιστα λανθάνειν.

1409a5_2Bugün hem başta hem sonda tek bir paian kullanıyorlar; oysa sonun baştan farklı olması gerekir. Paianın birbirine zıt iki türü vardır. Biri başa uyar, nitekim öyle de kullanırlar. Bu, uzun bir heceyle başlayıp üç kısa heceyle biten türdür:

Dālogenes eite Lykian (Delos'ta doğan, ya da Lykia'yı...)

ve

Khryseokoma Hekate pai Dios (Altın saçlı, uzağı vuran, Zeus'un oğlu).

Öteki ise tersinedir; üç kısa heceyle başlar, uzun hece en sonda gelir:

meta de gan hydata t' ōkeanon ēphanise nyks (Toprağın ardından suları ve okyanusu gece karanlığa gömdü).

Bu tür bitiş yapar; çünkü kısa hece eksik kaldığı için sözü kesik bırakır.

1409a5_2

νῦν μὲν οὖν χρῶνται τῷ ἑνὶ παιᾶνι καὶ ἀρχόμενοι ⟨καὶ τελευτῶντες⟩, δεῖ δὲ διαφέρειν τὴν τελευτὴν τῆς ἀρχῆς. ἔστιν δὲ παιᾶνος δύο εἴδη ἀντικείμενα ἀλλήλοις, ὧν τὸ μὲν ἓν ἀρχῇ ἁρμόττει, ὥσπερ καὶ χρῶνται· οὗτος δʼ ἐστὶν οὗ ἄρχει μὲν ἡ μακρά, τελευτῶσιν δὲ τρεῖς βραχεῖαι, Δαλογενὲς εἴτε Λυκίαν, καὶ Χρυσεοκόμα Ἕκατε παῖ Διός · ἕτερος δʼ ἐξ ἐναντίας, οὗ βραχεῖαι ἄρχουσιν τρεῖς, ἡ δὲ μακρὰ τελευταία· μετὰ δὲ γᾶν ὕδατά τʼ ὠκεανὸν ἠφάνισε νύξ. οὗτος δὲ τελευτὴν ποιεῖ· ἡ γὰρ βραχεῖα διὰ τὸ ἀτελὴς εἶναι ποιεῖ κολοβόν.

1409a15Söz uzun bir heceyle kesilmeli ve bitiş, yazıcı ya da kenara konan işaret sayesinde değil, ritim sayesinde belli olmalıdır.

1409a15

ἀλλὰ δεῖ τῇ μακρᾷ ἀποκόπτεσθαι, καὶ δήλην εἶναι τὴν τελευτὴν μὴ διὰ τὸν γραφέα, μηδὲ διὰ τὴν παραγραφήν, ἀλλὰ διὰ τὸν ῥυθμόν.

1409a209. Bölüm

Üslubun ritimsiz değil ritimli olması gerektiği, hangi ritimlerin ve nasıl düzenlendiklerinde üslubu ritimli kıldığı söylendi. Üslup ise zorunlu olarak ya zincirlemedir, yani yalnız bağlaçlarla birbirine bağlanıp tek bir bütün olur, dithyrambos'lardaki girizgâhlar gibi; ya da dönemlidir ve eski şairlerin antistrophe'lerine benzer.

1409a20

ὅτι μὲν οὖν εὔρυθμον δεῖ εἶναι τὴν λέξιν καὶ μὴ ἄρρυθμον, καὶ τίνες εὔρυθμον ποιοῦσι ῥυθμοὶ καὶ πῶς ἔχοντες, εἴρηται· τὴν δὲ λέξιν ἀνάγκη εἶναι ἢ εἰρομένην καὶ τῷ συνδέσμῳ μίαν, ὥσπερ αἱ ἐν τοῖς διθυράμβοις ἀναβολαί, ἢ κατεστραμμένην καὶ ὁμοίαν ταῖς τῶν ἀρχαίων ποιητῶν ἀντιστρόφοις.

1409a25Zincirleme üslup eski üsluptur («Bu, Thurioili Herodotos'un araştırmasının sergilenmesidir»). Eskiden herkes bunu kullanırdı, şimdi pek kimse kullanmıyor. Zincirleme üslup derken, anlatılan olay tamamlanmadıkça kendi içinde hiçbir sonu olmayan üslubu kastediyorum. Sınırsız olduğu için hoşa gitmez; çünkü herkes sonu görmek ister. Bu yüzden koşucular dönüş direğine varınca soluk soluğa kalıp gevşerler; sonu önceden gördükleri sürece yorgunluk duymazlar.

1409a25

ἡ μὲν οὖν εἰρομένη λέξις ἡ ἀρχαία ἐστίν [Ἡροδότου Θουρίου ἥδʼ ἱστορίης ἀπόδειξις] (ταύτῃ γὰρ πρότερον μὲν ἅπαντες, νῦν δὲ οὐ πολλοὶ χρῶνται)· λέγω δὲ εἰρομένην ἣ οὐδὲν ἔχει τέλος καθʼ αὑτήν, ἂν μὴ τὸ πρᾶγμα ⟨τὸ⟩ λεγόμενον τελειωθῇ. ἔστι δὲ ἀηδὴς διὰ τὸ ἄπειρον· τὸ γὰρ τέλος πάντες βούλονται καθορᾶν· διόπερ ἐπὶ τοῖς καμπτῆρσιν ἐκπνέουσι καὶ ἐκλύονται· προορῶντες γὰρ τὸ πέρας οὐ κάμνουσι πρότερον.

1409a30Zincirleme üslup budur; dönemli üslup ise dönemlerden kurulan üsluptur. Dönem derken kendi başına bir başı ve sonu olan, bir bakışta kavranabilecek büyüklükteki sözü kastediyorum. Böyle bir üslup hem hoştur hem de kolay anlaşılır. Hoştur, çünkü sınırsız olanın tersidir; dinleyici her an bir şeyi elde ettiğini, kendisi için bir şeyin tamamlandığını sanır; hiçbir şeyi önceden sezememek, hiçbir yere varamamak ise hoş değildir. Kolay anlaşılır, çünkü kolay akılda kalır; bunun sebebi de dönemli üslubun bir sayısının olmasıdır, sayı ise her şeyden kolay akılda kalan şeydir. Bu yüzden herkes vezinli sözleri gelişigüzel söylenmiş sözlerden daha iyi hatırlar; çünkü vezinli sözün kendisiyle ölçüldüğü bir sayısı vardır.

1409a30

ἡ μὲν οὖν εἰρομένη [τῆς λέξεώς] ἐστιν ἥδε, κατεστραμμένη δὲ ἡ ἐν περιόδοις· λέγω δὲ περίοδον λέξιν ἔχουσαν ἀρχὴν καὶ τελευτὴν αὐτὴν καθʼ αὑτὴν καὶ μέγεθος εὐσύνοπτον.

1409b

ἡδεῖα δʼ ἡ τοιαύτη καὶ εὐμαθής, ἡδεῖα μὲν διὰ τὸ ἐναντίως ἔχειν τῷ ἀπεράντῳ, καὶ ὅτι ἀεί τὶ οἴεται ἔχειν ὁ ἀκροατὴς καὶ πεπερθ́νθαι τι αὑτῷ, τὸ δὲ μηδὲν προνοεῖν μηδὲ ἀνύειν ἀηδές· εὐμαθὴς δὲ ὅτι εὐμνημόνευτος, τοῦτο δὲ ὅτι ἀριθμὸν ἔχει ἡ ἐν περιόδοις λέξις, ὃ πάντων εὐμνημονευτότατον. διὸ καὶ τὰ μέτρα πάντες μνημονεύουσιν μᾶλλον τῶν χύδην· ἀριθμὸν γὰρ ἔχει ᾧ μετρεῖται.

1409b5Dönem düşünce bakımından da tamamlanmış olmalıdır; Sophokles'in şu iyambik dizeleri gibi bölünmemelidir:

Bu toprak Kalydon'dur; Pelops ülkesinin...

Çünkü böyle bölününce, bu örnekte Kalydon'un Peloponnesos'ta olduğunu sanmak gibi, söylenenin tam tersini anlamak mümkündür.

1409b5

δεῖ δὲ τὴν περίοδον †καὶ τῇ διανοία† τετελειῶσθαι, καὶ μὴ διακόπτεσθαι ὥσπερ τὰ Σοφοκλέους ἰαμβεῖα, Καλυδὼνμὲν ἥδε γαῖα· Πελοπίας χθονός· τοὐναντίον γὰρ ἔστιν ὑπολαβεῖν τῷ διαιρεῖσθαι, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ εἰρημένου τὴν Καλυδῶνα εἶναι τῆς Πελοποννήσου.

1409b10Dönem ya kısımlıdır ya da yalındır. Kısımlı üslup tamamlanmış, bölünmüş ve kolayca soluklanılabilen üsluptur; ama bölünmüş hâlinde değil, bütün olarak tamamlanmış olandır. Kısım (kōlon) bu dönemin iki parçasından biridir. Yalın dönem derken tek kısımlı olanı kastediyorum.

1409b10

περίοδος δὲ ἡ μὲν ἐν κώλοις ἡ δʼ ἀφελής. ἔστιν δʼ ἐν κώλοις μὲν λέξις ἡ τετελειωμένη τε καὶ διῃρημένη καὶ εὐανάπνευστος, μὴ ἐν τῇ διαιρέσει †ὥσπερ καὶ ἡ περίοδος,† ἀλλʼ ὅλη (κῶλον δʼ ἐστὶν τὸ ἕτερον μόριον ταύτης)· ἀφελῆ δὲ λέγω τὴν μονόκωλον.

1409b15Kısımlar da dönemler de ne kesik ne de uzun olmalıdır. Kısa olan dinleyiciyi sık sık tökezletir: Dinleyici hâlâ ileriye, içinde taşıdığı ölçünün sınırına doğru atılırken konuşan durunca geri çekilmek zorunda kalır ve bu çarpışmadan bir tür tökezleme doğar. Uzun olanlar ise dinleyiciyi geride bırakır; tıpkı dönüş direğini fazla açıktan dönenlerin yanlarında yürüyenleri geride bırakması gibi. Aynı şekilde uzun dönemler de başlı başına bir söylev olur ve dithyrambos girizgâhına benzer. Böylece Khioslu Demokritos'un, antistrophe'ler yerine girizgâhlar yazan Melanippides'le alay ederken söylediği söz gerçekleşir:

Başkasına kötülük eden kendine kötülük eder; uzun girizgâh da en çok yazanına kötüdür.

Bu söz uzun kısımlarla konuşanlara da uyar. Pek kısa kısımlı sözler ise dönem olmaz; dinleyiciyi tepetaklak sürükler.

1409b15

δεῖ δὲ καὶ τὰ κῶλα καὶ τὰς περιόδους μήτε μυούρους εἶναι μήτε μακράς. τὸ μὲν γὰρ μικρὸν προσπταίειν πολλάκις ποιεῖ τὸν ἀκροατήν (ἀνάγκη γὰρ ὅταν, ἔτι ὁρμῶν ἐπὶ τὸ πόρρω καὶ τὸ μέτρον οὗ ἔχει ἐν ἑαυτῷ ὅρον, ἀντισπασθῇ παυσαμένου, οἷον πρόσπταισιν γίγνεσθαι διὰ τὴν ἀντίκρουσιν)· τὰ δὲ μακρὰ ἀπολείπεσθαι ποιεῖ, ὥσπερ οἱ ἐξωτέρω ἀποκάμπτοντες τοῦ τέρματος· ἀπολείπουσι γὰρ καὶ οὗτοι τοὺς συμπεριπατοῦντας, ὁμοίως δὲ καὶ αἱ περίοδοι αἱ μακραὶ οὖσαι λόγος γίνεται καὶ ἀναβολῇ ὅμοιον, ὥστε γίνεται ὃ ἔσκωψεν Δημόκριτος ὁ Χῖος εἰς Μελανιππίδην ποιήσαντα ἀντὶ τῶν ἀντιστρόφων ἀναβολάς οἷ τʼ αὐτῷ κακὰ τεύχει ἀνὴρ ἄλλῳ κακὰ τεύχων, ἡ δὲ μακρὰ ἀναβολὴ τῷ ποιήσαντι κακίστη· ἁρμόττει γὰρ τὸ τοιοῦτον καὶ εἰς τὰς μακροκώλους λέγειν. αἵ τε λίαν βραχύκωλοι οὐ περίοδος γίνεται· προπετῆ οὖν ἄγει τὸν ἀκροατήν.

1409b30Kısımlı üslubun bir türü bölünmüş, öteki karşıtlıklıdır. Bölünmüş olana örnek: «Bayram toplantılarını bir araya getirenlere ve beden yarışmalarını kuranlara çoğu kez şaşmışımdır.» Karşıtlıklı olanda ise iki kısmın her birinde ya zıt zıtla yan yana konur ya da aynı şey iki zıtla birlikte söylenir. Örneğin: «İkisine de yararlı oldular, hem geride kalanlara hem de ardından gidenlere: Ötekilere yurtlarında sahip olduklarından fazlasını kazandırdılar, berikilere de yurtlarında yetecek kadarını bıraktılar.» Burada geride kalmakla ardından gitmek, yetecek kadarla fazlası zıttır. «Böylece hem paraya ihtiyacı olanlara hem de zevk sürmek isteyenlere...»: Zevk sürmek, mal edinmenin karşıtıdır. Yine: «Bu işlerde çoğu kez akıllılar başarısız olur, akılsızlar başarılı.» «Hemen kahramanlık ödülüne layık görüldüler, çok geçmeden de denizlerin hâkimiyetini ele geçirdiler.» «Karada gemiyle yol almak, denizde yaya yürümek: Hellespontos'a köprü kurarak, Athos'u yararak.» «Tabiatça vatandaş oldukları hâlde kanunla şehirlerinden yoksun kalmak.» «Kimisi sefilce öldü, kimisi utanç içinde kurtuldu.» «Kendi evlerinde barbarları hizmetçi olarak kullanmak, ama topluca müttefiklerin çoğunun köleleştirilmesine göz yummak.» «Ya yaşarken sahip olmak ya da ölünce geride bırakmak.» Biri de mahkemede Peitholaos ve Lykophron hakkında şöyle demişti: «Bunlar evlerindeyken sizi satıyorlardı, size gelince kendileri satın alındılar.» Bunların hepsi söylediğimiz etkiyi yapar.

1409b30

τῆς δὲ ἐν κώλοις λέξεως ἡ μὲν διῃρημένη ἐστὶν ἡ δὲ ἀντικειμένη, διῃρημένη μὲν, οἷον πολλάκις ἐθαύμασα τῶν τὰς πανηγύρεις συναγαγόντων καὶ τοὺς γυμνικοὺς ἀγῶνας καταστησάντων, ἀντικειμένη δέ, ἐν ᾗ ἑκατέρῳ τῷ κώλῳ ἢ πρὸς ἐναντίῳ ἐναντίον σύγκειται ἢ ταὐτὸ ἐπέζευκται τοῖς ἐναντίοις,

1410a

οἷον ἀμφοτέρους δʼ ὤνησαν, καὶ τοὺς ὑπομείναντας καὶ τοὺς ἀκολουθήσαντας· τοῖς μὲν γὰρ πλείω τῆς οἴκοι προσεκτήσαντο, τοῖς δʼ ἱκανὴν τὴν οἴκοι κατέλιπον· ἐναντία ὑπομονὴ ἀκολούθησις, ἱκανὸν πλεῖον. ὥστε καὶ τοῖς χρημάτων δεομένοις καὶ τοῖς ἀπολαῦσαι βουλομένοις· ἀπόλαυσις κτήσει ἀντίκειται. καὶ ἔτι συμβαίνει πολλάκις ἐν ταύταις καὶ τοὺς φρονίμους ἀτυχεῖν καὶ τοὺς ἄφρονας κατορθοῦν. εὐθὺς μὲν τῶν ἀριστείων ἠξιώθησαν, οὐ πολὺ δὲ ὕστερον τὴν ἀρχὴν τῆς θαλάττης ἔλαβον. πλεῦσαι μὲν διὰ τῆς ἠπείρου, πεζεῦσαι δὲ διὰ τῆς θαλάττης, τὸν μὲν Ἑλλήσποντον ζεύξας, τὸν δʼ Ἄθω διορύξας. καὶ φύσει πολίτας ὄντας νόμῳ τῆς πόλεως στέρεσθαι. οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν κακῶς ἀπώλοντο, οἱ δʼ αἰσχρῶς ἐσώθησαν. καὶ ἰδίᾳ μὲν τοῖς βαρβάροις οἰκέταις χρῆσθαι, κοινῇ δὲ πολλοὺς τῶν συμμάχων περιορᾶν δουλεύοντας. ἢ ζῶντας ἕξειν ἢ τελευτήσαντας καταλείψειν. καὶ ὃ εἰς Πειθόλαόν τις εἶπεν καὶ Λυκόφρονα ἐν τῷ δικαστηρίῳ, οὗτοι δʼ ὑμᾶς οἴκοι μὲν ὄντες ἐπώλουν, ἐλθόντες δʼ ὡς ὑμᾶς ἐώνηνται. ἅπαντα γὰρ ταῦτα ποιεῖ τὸ εἰρημένον.

1410a20Böyle bir üslup hoştur, çünkü zıtlar çok kolay tanınır, yan yana konunca daha da kolay tanınır; bir de kıyasa benzer, çünkü çürütme, karşıt şeyleri bir araya getirmektir.

1410a20

ἡδεῖα δὲ ἐστὶν ἡ τοιαύτη λέξις, ὅτι τἀναντία γνωριμώτατα καὶ παρʼ ἄλληλα μᾶλλον γνώριμα, καὶ ὅτι ἔοικεν συλλογισμῷ· ὁ γὰρ ἔλεγχος συναγωγὴ τῶν ἀντικειμένων ἐστίν.

1410a20_2Bu türe karşıtlık (antithesis) denir. Kısımlar eşit uzunluktaysa eşitlik (parisōsis), iki kısmın uçları birbirine benziyorsa benzeşme (paromoiōsis) olur. Benzerlik ya başta ya da sonda olmalıdır. Başta benzeyen her zaman kelimelerdir; sonda ise son heceler, aynı kelimenin hâlleri ya da aynı kelimenin kendisi benzer. Başta benzeşmeye örnek: «agron gar elaben argon par' autou» (ondan işlenmemiş bir tarla aldı) ve

dōrētoi t' epelonto pararrētoi t' epeessin (hediyelerle kazanılır, sözlerle yatıştırılırlardı).

Sonda benzeşmeye örnek: «Onun bir çocuk doğurduğunu değil, kendisinin çocuk olduğunu sanırdın»; «en çok kaygı içinde ve en az umutla». Aynı kelimenin hâlleri: «Tunçtan heykelinin dikilmesini hak ettiğini düşünüyor, bir tunç para etmediği hâlde mi?» Aynı kelime: «Sen ona yaşarken de kötü söylerdin, şimdi de kötü yazıyorsun.» Hece benzerliği: «Tembel bir adam görseydin başına ne korkunç bir şey gelirdi?» (ti an epathes deinon, ei andr' eides argon). Hepsi bir arada da bulunabilir: Aynı söz hem karşıtlık hem eşitlik hem de eş sonluluk olabilir. Dönemlerin başlangıçları ise hemen hemen eksiksiz olarak Theodektes'in eserlerinde sayılmıştır.

1410a20_2

ἀντίθεσις μὲν οὖν τὸ τοιοῦτον ἐστίν, παρίσωσις δʼ ἐὰν ἴσα τὰ κῶλα, παρομοίωσις δὲ ἐὰν ὅμοια τὰ ἔσχατα ἔχῃ ἑκάτερον τὸ κῶλον· ἀνάγκη δὲ ἢ ἐν ἀρχῇ ἢ ἐπὶ τελευτῆς ἔχειν, καὶ ἐν ἀρχῇ μὲν ἀεὶ τὰ ὀνόματα, ἐπὶ δὲ τελευτῆς τὰς ἐσχάτας συλλαβὰς ἢ τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος πτώσεις ἢ τὸ αὐτὸ ὄνομα· ἐν ἀρχῇ μὲν τὰ τοιαῦτα, ἀγρὸν γὰρ ἔλαβεν ἀργὸν παρʼ αὐτοῦ, δωρητοί τʼ ἐπέλοντο παράρρητοί τʼ ἐπέεσσιν· ἐπὶ τελευτῆς δέ ᾠήθης ἂν αὐτὸν ⟨οὐ⟩ παιδίον τετοκέναι, ἀλλʼ αὐτὸν παιδίον γεγονέναι, ἐν πλείσταις δὲ φροντίσι καὶ ἐν ἐλαχίσταις ἐλπίσιν. πτώσεις δὲ ταὐτοῦ ἀξιοῖ δὲ σταθῆναι χαλκοῦς, οὐκ ἄξιος ὢν χαλκοῦ; ταὐτὸ δʼ ὄνομα σὺ δʼ αὐτὸν καὶ ζῶντα ἔλεγες κακῶς καὶ νῦν γράφεις κακῶς. ἀπὸ συλλαβῆς δέ τί ἂν ἔπαθες δεινόν, εἰ ἄνδρʼ εἶδες ἀργόν; ἔστιν δὲ ἅμα πάντα ἔχειν ταὐτό,

1410b

καὶ ἀντίθεσιν εἶναι τὸ αὐτὸ καὶ πάρισον καὶ ὁμοιοτέλευτον. αἱ δʼ ἀρχαὶ τῶν περιόδων σχεδὸν ἐν τοῖς Θεοδεκτείοις ἐξηρίθμηνται.

1410b1Sahte karşıtlıklar da vardır; Epikharmos'un şu dizesi gibi:

Bazen onların evindeydim, bazen de onların yanında.

1410b1

εἰσὶν δὲ καὶ ψευδεῖς ἀντιθέσεις, οἷον καὶ Ἐπίχαρμος ἐποίει, τόκα μὲν ἐν τήνων ἐγὼν ἦν, τόκα δὲ παρὰ τήνοις ἐγών.

1410b510. Bölüm

Bunlar belirlendiğine göre, nükteli ve beğenilen sözlerin nereden çıktığını söylemek gerekir. Böyle sözler üretmek ya tabiatça yetenekli ya da alıştırmayla yetişmiş kişinin işidir; nasıl üretildiklerini göstermek ise bu incelemenin işidir.

1410b5

ἐπεὶ δὲ διώρισται περὶ τούτων, πόθεν λέγεται τὰ ἀστεῖα καὶ τὰ εὐδοκιμοῦντα λεκτέον. ποιεῖν μὲν οὖν ἐστὶν τοῦ εὐφυοῦς ἢ τοῦ γεγυμνασμένου, δεῖξαι δὲ τῆς μεθόδου ταύτης.

1410b5_2O hâlde söyleyelim ve sayalım. Başlangıç noktamız şu olsun: Kolayca öğrenmek herkes için tabiatça hoştur; kelimeler de bir şeye işaret eder. Dolayısıyla kelimelerden bize bir şey öğretenler en hoş olanlardır. Nadir kelimeleri tanımayız, yerleşik kelimeleri ise zaten biliriz; bize bir şey öğreten en çok metafordur. Şair yaşlılığa «anız» deyince, ortak cins aracılığıyla bize bir şey öğretmiş ve bir bilgi kazandırmış olur; çünkü ikisi de çiçeğini yitirmiştir.

1410b5_2

εἴπωμεν οὖν καὶ διαριθμησώμεθα· ἀρχὴ δʼ ἔστω ἡμῖν αὕτη. τὸ γὰρ μανθάνειν ῥᾳδίως ἡδὺ φύσει πᾶσιν ἐστί, τὰ δὲ ὀνόματα σημαίνει τι, ὥστε ὅσα τῶν ὀνομάτων ποιεῖ ἡμῖν μάθησιν, ἥδιστα. αἱ μὲν οὖν γλῶτται ἀγνῶτες, τὰ δὲ κύρια ἴσμεν· ἡ δὲ μεταφορὰ ποιεῖ τοῦτο μάλιστα· ὅταν γὰρ εἴπῃ τὸ γῆρας καλάμην, ἐποίησεν μάθησιν καὶ γνῶσιν διὰ τοῦ γένους· ἄμφω γὰρ ἀπηνθηκότα.

1410b15Şairlerin teşbihleri de aynı şeyi yapar; bu yüzden iyi kurulursa nükteli görünür. Çünkü teşbih, daha önce söylendiği gibi, yalnız başına konan bir ekle ayrılan bir metafordur. Bu yüzden daha az hoştur, çünkü daha uzundur; «bu odur» demez; dolayısıyla psykhē de bunu aramaz.

1410b15

ποιοῦσιν μὲν οὖν καὶ αἱ τῶν ποιητῶν εἰκόνες τὸ αὐτό· διόπερ ἂν εὖ, ἀστεῖον φαίνεται. ἔστιν γὰρ ἡ εἰκών, καθάπερ εἴρηται πρότερον, μεταφορὰ διαφέρουσα προθέσει· διὸ ἧττον ἡδύ, ὅτι μακροτέρως· καὶ οὐ λέγει ὡς τοῦτο ἐκεῖνο· οὐκοῦν οὐδὲ ζητεῖ τοῦτο ἡ ψυχή.

1410b20Demek ki hem üslupta hem de entimemlerde nükteli olanlar, zorunlu olarak bize hızlı bir öğrenme sağlayanlardır. Bu yüzden ne yüzeysel entimemler beğenilir (yüzeysel derken herkesin açıkça gördüğü, hiç düşünmeyi gerektirmeyen entimemleri kastediyoruz) ne de söylendiğinde anlamadıklarımız. Beğenilenler, ya söylenir söylenmez anlaşılanlar —önceden bilinmeseler bile— ya da zihnin biraz geriden yetiştiği sözlerdir. Çünkü bunlarda bir tür öğrenme olur, ötekilerin hiçbirinde olmaz.

1410b20

ἀνάγκη δὴ καὶ λέξιν καὶ ἐνθυμήματα ταῦτʼ εἶναι ἀστεῖα ὅσα ποιεῖ ἡμῖν μάθησιν ταχεῖαν· διὸ οὔτε τὰ ἐπιπόλαια τῶν ἐνθυμημάτων εὐδοκιμεῖ (ἐπιπόλαια γὰρ λέγομεν τὰ παντὶ δῆλα, καὶ ἃ μηδὲν δεῖ ζητῆσαι), οὔτε ὅσα εἰρημένα ἀγνοοῦμεν, ἀλλʼ ὅσων ἢ ἅμα λεγομένων ἡ γνῶσις γίνεται, καὶ εἰ μὴ πρότερον ὑπῆρχεν, ἢ μικρὸν ὑστερίζει ἡ διάνοια· γίγνεται γὰρ οἷον μάθησις, ἐκείνων δὲ οὐδετέρου.

1410b25Söylenen şeyin düşüncesi bakımından entimemlerden bu türden olanlar beğenilir. Üslup bakımından ise, biçim yönünden, söz karşıtlıklı kurulmuşsa beğenilir; örneğin «başkaları için ortak bir barış olan şeyi kendi özel çıkarlarına karşı bir savaş sayanlar»: Savaş barışa karşıttır.

1410b25

κατὰ μὲν οὖν τὴν διάνοιαν τοῦ λεγομένου τὰ τοιαῦτα εὐδοκιμεῖ τῶν ἐνθυμημάτων, κατὰ δὲ τὴν λέξιν τῷ μὲν σχήματι, ἐὰν ἀντικειμένως λέγηται, οἷον καὶ τὴν τοῖς ἄλλοις κοινὴν εἰρήνην νομιζόντων τοῖς αὑτῶν ἰδίοις πόλεμον· ἀντίκειται πόλεμος εἰρήνῃ·

1410b30Kelimeler yönünden ise söz bir metafor içeriyorsa beğenilir; ama metafor ne fazla uzaktan gelmeli (çünkü o zaman kavranması güçleşir) ne de yüzeysel olmalı (çünkü o zaman hiçbir etki bırakmaz). Bir de söz şeyi göz önüne getiriyorsa beğenilir; çünkü olayları ilerde olacak şeyler olarak değil, olup biterken görmek gerekir. Demek ki şu üç şeyi hedeflemek gerekir: metafor, karşıtlık ve fiil hâli (energeia), yani şeyleri iş başında göstermek.

1410b30

τοῖς δʼ ὀνόμασιν, ἐὰν ἔχῃ μεταφοράν, καὶ ταύτην μήτʼ ἀλλοτρίαν, χαλεπὸν γὰρ συνιδεῖν, μήτʼ ἐπιπόλαιον, οὐδὲν γὰρ ποιεῖ πάσχειν. ἔτι εἰ πρὸ ὀμμάτων ποιεῖ· ὁρᾶν γὰρ δεῖ [τὰ] πραττόμενα μᾶλλον ἢ μέλλοντα. δεῖ ἄρα τούτων στοχάζεσθαι τριῶν, μεταφορᾶς ἀντιθέσεως ἐνεργείας.

1410b35Dört tür metafor içinde en çok beğenilenler orantıya dayananlardır. Perikles'in, savaşta ölen gençliğin şehirden yok oluşunu, yıldan baharın çekilip alınmasına benzetmesi gibi. Leptines'in Lakedaimonlular hakkında, Hellas'ın tek gözlü kalmasına göz yummayacaklarını söylemesi. Khares Olynthos savaşı yüzünden hesap vermeye can atınca Kephisodotos'un öfkelenip, onun halkın boğazını sıkıp soluksuz bıraktıktan sonra hesap vermeye kalkıştığını söylemesi. Yine Kephisodotos'un bir keresinde Atinalıları Euboia'ya çağırırken, Miltiades'in kararnamesini azık edinip yola çıkmaları gerektiğini söylemesi. Atinalılar Epidauros ve kıyı bölgesiyle ateşkes yapınca Iphikrates'in öfkelenip, onların savaşın yol azığını kendi ellerinden aldıklarını söylemesi. Peitholaos'un Paralos gemisine «halkın sopası», Sestos'a «Peiraieus'un ekmek teknesi» demesi. Perikles'in, «Peiraieus'un gözündeki çapak» olan Aigina'nın temizlenmesini buyurması. Moirokles'in, saygın bilinen birinin adını anıp kendisinin ondan hiç de kötü olmadığını söylemesi; çünkü o adam yüzde otuz üç faizle kötülük ediyordu, kendisi ise yüzde onla. Anaksandrides'in, evlenmekte geciken kızları hakkındaki iyambik dizesi:

Kızlarımın evlilik vadesi geçti.

Polyeuktos'un felç geçirmiş Speusippos hakkında, talihin onu beş delikli bir hastalık tomruğuna vurduğu hâlde yerinde duramadığını söylemesi. Kephisodotos'un savaş gemilerine «süslü değirmenler» demesi; Köpek'in de Attika meyhanelerine «Attika ortak sofraları» demesi. Aision'un, şehri Sicilya'ya döktüklerini söylemesi: Bu hem metafordur hem de şeyi göz önüne getirir. «Öyle ki Hellas feryat etti» sözü de bir bakıma hem metafordur hem de göz önüne getirir. Kephisodotos'un, halk meclisini bir kalabalık koşuşmasına çevirmemeleri için onları uyarması. Isokrates'in bayram toplantılarına koşuşanlara karşı söylediği söz. Bir de cenaze söylevindeki şu söz: Salamis'te ölenlerin mezarı başında Hellas'ın saçlarını kesmesi yerinde olurdu, çünkü özgürlüğü onların aretēsiyle birlikte gömülmüştü. Eğer «aretēleri onlarla birlikte gömüldüğü için ağlamak yerinde olurdu» deseydi, bu hem metafor olur hem de göz önüne getirirdi;

1410b35

τῶν δὲ μεταφορῶν τεττάρων οὐσῶν

1411a

εὐδοκιμοῦσι μάλιστα αἱ κατʼ ἀναλογίαν, ὥσπερ Περικλῆς ἔφη τὴν νεότητα τὴν ἀπολομένην ἐν τῷ πολέμῳ οὕτως ἠφανίσθαι ἐκ τῆς πόλεως ὥσπερ εἴ τις τὸ ἔαρ ἐκ τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐξέλοι. καὶ Λεπτίνης περὶ Λακεδαιμονίων, οὐκ ἂν περιιδεῖν τὴν Ἑλλάδα ἑτερόφθαλμον γενομένην. καὶ Κηφισόδοτος, σπουδάζοντος Χάρητος εὐθύνας δοῦναι περὶ τὸν Ὀλυνθιακὸν πόλεμον, ἠγανάκτει, φάσκων εἰς πνῖγμα τὸν δῆμον ἄγχοντα τὰς εὐθύνας πειρᾶσθαι δοῦναι. καὶ παρακαλῶν ποτὲ τοὺς Ἀθηναίους εἰς Εὔβοιαν ἐπισιτισαμένους ἔφη δεῖν ἐξιέναι τὸ Μιλτιάδου ψήφισμα. καὶ Ἰφικράτης σπεισαμένων Ἀθηναίων πρὸς Ἐπίδαυρον καὶ τὴν παραλίαν ἠγανάκτει, φάσκων αὐτοὺς τὰ ἐφόδια τοῦ πολέμου παρῃρῆσθαι. καὶ Πειθόλαος τὴν πάραλον ῥόπαλον τοῦ δήμου, Σηστὸν δὲ τηλίαν τοῦ Πειραιέως. καὶ Περικλῆς τὴν Αἴγιναν ἀφελεῖν ἐκέλευσε, τὴν λήμην τοῦ Πειραιέως. καὶ Μοιροκλῆς οὐθὲν ἔφη πονηρότερος εἶναι, ὀνομάσας τινὰ τῶν ἐπιεικῶν· ἐκεῖνον μὲν γὰρ ἐπιτρίτων τόκων πονηρεύεσθαι, αὐτὸς δὲ ἐπιδεκάτων. καὶ τὸ Ἀναξανδρίδου ἰαμβεῖον ὑπὲρ τῶν θυγατέρων πρὸς τὸν γάμον ἐγχρονιζουσῶν ὑπερήμεροί μοι τῶν γάμων αἱ παρθένοι. καὶ τὸ Πολυεύκτου εἰς ἀποπληκτικόν τινα Σπεύσιππον, τὸ μὴ δύνασθαι ἡσυχίαν ἄγειν ὑπὸ τῆς τύχης ἐν πεντεσυρίγγῳ νόσῳ δεδεμένον. καὶ Κηφισόδοτος τὰς τριήρεις ἐκάλει μύλωνας ποικίλους, ὁ Κύων δὲ τὰ καπηλεῖα τὰ Ἀττικὰ φιδίτια· Αἰσίων δέ, ὅτι εἰς Σικελίαν τὴν πόλιν ἐξέχεαν· τοῦτο γὰρ μεταφορὰ καὶ πρὸ ὀμμάτων. καὶ ὥστε βοῆσαι τὴν Ἑλλάδα, καὶ τοῦτο τρόπον τινὰ μεταφορὰ καὶ πρὸ ὀμμάτων. καὶ ὥσπερ Κηφισόδοτος εὐλαβεῖσθαι ἐκέλευεν μὴ πολλὰς ποιήσωσιν τὰς συνδρομάς [ἐκκλησίας]. καὶ Ἰσοκράτης πρὸς τοὺς συντρέχοντας ἐν ταῖς πανηγύρεσιν. καὶ οἷον ἐν τῷ ἐπιταφίῳ, διότι ἄξιον ἦν ἐπὶ τῷ τάφῳ τῷ τῶν ἐν Σαλαμῖνι τελευτησάντων κείρασθαι τὴν Ἑλλάδα ὡς συγκαταθαπτομένης τῇ ἀρετῇ αὐτῶν τῆς ἐλευθερίας· εἰ μὲν γὰρ εἶπεν ὅτι ἄξιον δακρῦσαι συγκαταθαπτομένης τῆς ἀρετῆς, μεταφορὰ καὶ πρὸ ὀμμάτων,

1411bama «aretēleriyle birlikte özgürlük» demesi bir karşıtlık da içerir. Iphikrates'in «Sözlerimin yolu, Khares'in yaptıklarının tam ortasından geçiyor» demesi orantıya dayalı bir metafordur, «tam ortasından» sözü de göz önüne getirir. «Tehlikelere yardım etsinler diye tehlikeleri çağırmak» demek de hem göz önüne getirme hem de metafordur. Lykoleon'un Khabrias'ı savunurken «Onun yalvaran tunç heykelinden bile utanmadılar» demesi: Bu, her zaman için değil, o anki durum için bir metafordur, ama göz önüne getirir: Khabrias tehlikedeyken heykeli onun için yalvarır; cansız olan, şehir için yapılmış işlerin hatırası olan heykel canlanır. «Her bakımdan küçük düşünmeyi talim ederek» sözü de böyledir, çünkü talim etmek bir şeyi büyütmektir. «Tanrı nous'u psykhē'de bir ışık olarak yaktı»: İkisi de bir şeyi açığa çıkarır. «Savaşları sona erdirmiyoruz, erteliyoruz»: İkisi de, hem erteleme hem de böyle bir barış, geleceğe dairdir. Antlaşmanın, savaşta dikilen zafer anıtlarından çok daha güzel bir zafer anıtı olduğunu söylemek: Ötekiler küçük şeyler ve tek bir talih için dikilir, antlaşma ise bütün savaş için yapılır; ikisi de zaferin alametidir. Şehirlerin, insanların kınamasıyla ağır bir hesap verdiğini söylemek: Çünkü hesap vermek adil bir zarardır.

1411b

τὸ δὲ τῇ ἀρετῇ τῆς ἐλευθερίας ἀντίθεσίν τινα ἔχει. καὶ ὡς Ἰφικράτης εἶπεν ἡ γὰρ ὁδός μοι τῶν λόγων διὰ μέσων τῶν Χάρητι πεπραγμένων ἐστίν μεταφορὰ κατʼ ἀναλογίαν, καὶ τὸ διὰ μέσου πρὸ ὀμμάτων ποιεῖ. καὶ τὸ φάναι παρακαλεῖν τοὺς κινδύνους τοῖς κινδύνοις βοηθήσοντας, πρὸ ὀμμάτων ⟨καὶ⟩ μεταφορά. καὶ Λυκολέων ὑπὲρ Χαβρίου οὐδὲ τὴν ἱκετηρίαν αἰσχυνθέντες αὐτοῦ, τὴν εἰκόνα τὴν χαλκῆν· μεταφορὰ γὰρ ἐν τῷ παρόντι, ἀλλʼ οὐκ ἀεί, ἀλλὰ πρὸ ὀμμάτων· κινδυνεύοντος γὰρ αὐτοῦ ἱκετεύει ἡ εἰκών, τὸ ἔμψυχον δὴ ἄψυχον, τὸ ὑπόμνημα τῶν τῆς πόλεως ἔργων. καὶ πάντα τρόπον μικρὸν φρονεῖν μελετῶντες· τὸ γὰρ μελετᾶν αὔξειν τι ἐστίν. καὶ ὅτι τὸν νοῦν ὁ θεὸς φῶς ἀνῆψεν ἐν τῇ ψυχῇ· ἄμφω γὰρ δηλοῖ τι. οὐ γὰρ διαλυόμεθα τοὺς πολέμους ἀλλʼ ἀναβαλλόμεθα· ἄμφω γάρ ἐστιν μέλλοντα, καὶ ἡ ἀναβολὴ καὶ ἡ τοιαύτη εἰρήνη. καὶ τὸ τὰς συνθήκας φάναι τρόπαιον εἶναι πολὺ κάλλιον τῶν ἐν τοῖς πολέμοις γινομένων· τὰ μὲν γὰρ ὑπὲρ μικρῶν καὶ μιᾶς τύχης, αὗται δʼ ὑπὲρ παντὸς τοῦ πολέμου· ἄμφω γὰρ νίκης σημεῖα. καὶ ὅτι αἱ πόλεις τῷ ψόγῳ τῶν ἀνθρώπων μεγάλας εὐθύνας διδόασιν· ἡ γὰρ εὔθυνα βλάβη τις δικαία ἐστίν.

1411b2011. Bölüm

Nükteli sözlerin orantıya dayalı metafordan ve şeyi göz önüne getirmekten çıktığı söylendi. Şimdi göz önüne getirmekle neyi kastettiğimizi ve bunun ne yapılınca gerçekleştiğini söylemek gerekir.

1411b20

ὅτι μὲν οὖν τὰ ἀστεῖα ἐκ μεταφορᾶς τε τῆς ἀνάλογον λέγεται καὶ τῷ πρὸ ὀμμάτων ποιεῖν, εἴρηται· λεκτέον δὲ τί λέγομεν πρὸ ὀμμάτων, καὶ τί ποιοῦσι γίγνεται τοῦτο.

1411b20_2Göz önüne getirmekle, şeyleri iş başında, fiil hâlinde gösteren sözleri kastediyorum. Örneğin iyi bir insana «dört köşe» demek bir metafordur, çünkü ikisi de tamdır; ama fiil hâlini göstermez. «Olgunluğu çiçek açmış» demek ise fiil hâlini gösterir; «seni de salıverilmiş bir kurbanlık hayvan gibi» sözü de. Şu dize de öyledir:

Bunun üzerine Hellenler ayaklarıyla fırlayıp...

Burada «fırlayıp» hem fiil hâlidir hem de metafordur, çünkü hızı anlatır.

1411b20_2

λέγω δὴ πρὸ ὀμμάτων ταῦτα ποιεῖν ὅσα ἐνεργοῦντα σημαίνει, οἷον τὸν ἀγαθὸν ἄνδρα φάναι εἶναι τετράγωνον μεταφορά, (ἄμφω γὰρ τέλεια), ἀλλʼ οὐ σημαίνει ἐνέργειαν· ἀλλὰ τὸ ἀνθοῦσαν ἔχοντος τὴν ἀκμήν ἐνέργεια, καὶ τὸ σὲ δʼ ὥσπερ ἄφετον [ἐλεύθερον] ἐνέργεια, καὶ ⟨τοὐντεῦθεν οὖν⟩ Ἕλληνες ᾄξαντες ποσίν· τὸ ᾄξαντες ἐνέργεια καὶ μεταφορά· ταχὺ γὰρ λέγει.

1411b30Homeros'un birçok yerde yaptığı gibi, cansız şeyleri metaforla canlı kılmak da böyledir. Bütün bu örneklerde beğenilen, fiil hâlini göstermeleridir; şunlarda olduğu gibi:

Yine ovaya doğru yuvarlandı o utanmaz taş,

ve

uçtu ok,

ve

uçmaya can atarak,

ve

yere saplanıp kaldılar, ete doymaya hevesli,

ve

mızrağın ucu göğsünü delip geçti, kudurmuşçasına.

Bütün bunlarda şeyler canlı oldukları için iş başında görünür: Utanmazlık, kudurma ve ötekiler fiil hâlidir. Şair bunları orantıya dayalı metaforla bağlamıştır: Taş Sisyphos'a nasıl davranıyorsa, utanmaz kişi de utanmazlığına uğrayana öyle davranır.

1411b30

καὶ ὡς κέχρηται πολλαχοῦ Ὅμηρος, τὸ τὰ ἄψυχα ἔμψυχα ποιεῖν διὰ τῆς μεταφορᾶς. ἐν πᾶσι δὲ τῷ ἐνέργειαν ποιεῖν εὐδοκιμεῖ, οἷον ἐν τοῖσδε, αὖτις ἐπὶ δάπεδόνδε κυλίνδετο λᾶας ἀναιδής, καὶ ἔπτατʼ ὀιστός, καὶ ἐπιπτέσθαι μενεαίνων,

1412a

καὶ ἐν γαίῃ ἵσταντο λιλαιόμενα χροὸς ἆσαι, καὶ αἰχμὴ δὲ στέρνοιο διέσσυτο μαιμώωσα. ἐν πᾶσι γὰρ τούτοις διὰ τὸ ἔμψυχα εἶναι ἐνεργοῦντα φαίνεται· τὸ ἀναισχυντεῖν γὰρ καὶ μαιμᾶν καὶ τὰ ἄλλα ἐνέργεια. ταῦτα δὲ προσῆψε διὰ τῆς κατʼ ἀναλογίαν μεταφορᾶς· ὡς γὰρ ὁ λίθος πρὸς τὸν Σίσυφον, ὁ ἀναισχυντῶν πρὸς τὸν ἀναισχυντούμενον.

1412a5Beğenilen teşbihlerinde de cansız şeylere aynı şeyi yapar:

kıvrık, köpük başlı; kimisi önde, ardından ötekiler.

Çünkü hepsini hareket eden ve yaşayan şeyler yapar; fiil hâli de harekettir.

1412a5

ποιεῖ δὲ καὶ ἐν ταῖς εὐδοκιμούσαις εἰκόσιν ἐπὶ τῶν ἀψύχων ταὐτά· κυρτά, φαληριόωντα· πρὸ μέν τʼ ἄλλʼ, αὐτὰρ ἐπʼ ἄλλα· κινούμενα γὰρ καὶ ζῶντα ποιεῖ πάντα, ἡ δʼ ἐνέργεια κίνησις.

1412a10Metaforlar, daha önce söylendiği gibi, akraba ama apaçık olmayan şeylerden alınmalıdır. Felsefede de birbirinden çok uzak şeylerdeki benzerliği görmek keskin bir kavrayışın işidir. Arkhytas'ın, hakemle sunağın aynı şey olduğunu söylemesi böyledir: Haksızlığa uğrayan ikisine de sığınır. Ya da biri çapa ile asma kancasının aynı şey olduğunu söylese: İkisi de bir bakıma aynı şeydir, yalnız biri yukarıdan, öteki aşağıdan tutar. Şehirlerin «eşitlenmesi» de birbirinden çok uzak şeylerde aynı şeydir: hem yüzeylerin hem de güçlerin eşitliği.

1412a10

δεῖ δὲ μεταφέρειν, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἀπὸ οἰκείων καὶ μὴ φανερῶν, οἷον καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ τὸ ὅμοιον καὶ ἐν πολὺ διέχουσι θεωρεῖν εὐστόχου, ὥσπερ Ἀρχύτας ἔφη ταὐτὸν εἶναι διαιτητὴν καὶ βωμόν· ἐπʼ ἄμφω γὰρ τὸν ἀδικούμενον καταφεύγειν. ἢ εἴ τις φαίη ἄγκυραν καὶ κρεμάθραν τὸ αὐτὸ εἶναι· ἄμφω γὰρ ταὐτό τι, ἀλλὰ διαφέρει τῷ ἄνωθεν καὶ κάτωθεν. καὶ τὸ ἀνωμαλίσθαι τὰς πόλεις ἐν πολὺ διέχουσιν ταὐτό, ἐν ἐπιφανείᾳ καὶ δυνάμεσι τὸ ἴσον.

1412a15Nükteli sözlerin çoğu da metafordan ve dinleyiciyi ayrıca yanıltmaktan doğar. Çünkü dinleyici, beklediğinin tersi çıkınca ne öğrendiğini daha açık görür; psykhē sanki «Doğru ya, ben yanılmışım» der. Özdeyişlerin nükteli olanları da söylediği şeyi kastetmeyen sözlerdir; Stesikhoros'un, ağustosböceklerinin kendilerine yerden şarkı söyleyeceklerini söylemesi gibi. İyi kurulmuş bilmeceler de aynı sebepten hoştur: Hem bir öğrenme sağlarlar hem de metafordurlar. Theodoros'un «yeni şeyler söylemek» dediği de budur. Bu, söz beklenmedik olunca, yani onun deyişiyle önceki kanaate uymayınca olur; gülünç sözlerdeki değiştirilmiş kelimeler gibi. Harf değiştirmeye dayanan şakalar da aynı etkiyi yapar, çünkü yanıltır. Vezinli sözlerde de olur, çünkü söz dinleyicinin beklediği gibi çıkmaz:

Ayaklarının altında soğuk çatlaklarıyla yürüdü.

Dinleyici «sandallarıyla» denecek sanmıştı. Ama bu, söylenir söylenmez açık olmalıdır. Harf değiştirmeye dayanan şakalar ise sözün söylediğini değil, kelimeyi çevirerek başka bir şeyi kastetmesini sağlar. Theodoros'un kitharacı Nikon'a «thraxei se» (seni sarsacak) demesi gibi: «Thrāx ei sy» (sen Trakyalısın) der gibi yapar ve yanıltır, çünkü başka bir şey söyler.

1412a15

ἔστιν δὲ καὶ τὰ ἀστεῖα τὰ πλεῖστα διὰ μεταφορᾶς καὶ ἐκ τοῦ προσεξαπατᾶν· μᾶλλον γὰρ γίγνεται δῆλον ὅ τι ἔμαθε παρὰ τὸ ἐναντίως ἔχειν, καὶ ἔοικεν λέγειν ἡ ψυχὴ ὡς ἀληθῶς, ἐγὼ δὲ ἥμαρτον. καὶ τῶν ἀποφθεγμάτων δὲ τὰ ἀστεῖά ἐστιν ἐκ τοῦ μὴ ὅ φησι λέγειν, οἷον τὸ Στησιχόρου, ὅτι οἱ τέττιγες ἑαυτοῖς χαμόθεν ᾄσονται. καὶ τὰ εὖ ᾐνιγμένα διὰ τὸ αὐτὸ ἡδέα (μάθησις γάρ ἐστι καὶ μεταφορἄ, καὶ (ὃ λέγει Θεόδωρος) τὸ καινὰ λέγειν. γίγνεται δὲ ὅταν παράδοξον ᾖ, καὶ μή, ὡς ἐκεῖνος λέγει, πρὸς τὴν ἔμπροσθεν δόξαν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τοῖς γελοίοις τὰ παραπεποιημένα (ὅπερ δύναται καὶ τὰ παρὰ γράμμα σκώμματα· ἐξαπατᾷ γάρ), καὶ ἐν τοῖς μέτροις· οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ ἀκούων ὑπέλαβεν· ἔστειχε δʼ ἔχων ὑπὸ ποσσὶ χίμεθλα· ὁ δʼ ᾤετο πέδιλα ἐρεῖν. τούτου δʼ ἅμα λεγομένου δεῖ δῆλον εἶναι. τὰ δὲ παρὰ γράμμα ποιεῖ οὐχ ὃ λέγει λέγειν, ἀλλʼ ὃ μεταστρέφει ὄνομα, οἷον τὸ Θεοδώρου εἰς Νίκωνα τὸν κιθαρῳδὸν θράξει σε, προσποιεῖται γὰρ λέγειν τὸ Θρᾷξ εἶ σύ καὶ ἐξαπατᾷ· ἄλλο γὰρ λέγει.

1412bBu yüzden anlayana hoş gelir; ama dinleyici Nikon'un Trakyalı olduğunu bilmiyorsa söz nükteli görünmez.

1412b

διὸ μαθόντι ἡδύ, ἐπεὶ εἰ μὴ ὑπολαμβάνει Θρᾷκα εἶναι, οὐ δόξει ἀστεῖον εἶναι.

1412b1«Boulei auton persai» (onu yıkmak istiyorsun / onu Pers yapmak istiyorsun) sözü de böyledir. İki anlamın da yerinde düşmesi gerekir. Nükteli sözler de böyledir; örneğin Atinalılara deniz hâkimiyetinin (arkhē) kötülüklerin başlangıcı (arkhē) olmadığını söylemek, çünkü ondan yarar gördüler. Ya da Isokrates'in dediği gibi, hâkimiyetin şehir için kötülüklerin başlangıcı olduğunu söylemek. İki durumda da kimsenin söyleneceğini beklemediği şey söylenmiş ve doğru olduğu anlaşılmıştır. Çünkü «arkhē arkhēdir» demek hiç de akıllıca bir şey değildir; ama konuşan bunu bu anlamda değil başka bir anlamda söyler, yadsıdığı «arkhē» de söylediği anlamdaki değil, başka anlamdaki arkhēdir.

1412b1

καὶ τὸ βούλει αὐτὸν πέρσαι. δεῖ δὲ ἀμφότερα προσηκόντως λεχθῆναι. οὕτω δὲ καὶ τὰ ἀστεῖα, οἷον τὸ φάναι Ἀθηναίοις τὴν τῆς θαλάττης ἀρχὴν μὴ ἀρχὴν εἶναι τῶν κακῶν· ὄνασθαι γάρ. ἢ ὥσπερ Ἰσοκράτης τὴν ἀρχὴν τῇ πόλει ἀρχὴν εἶναι τῶν κακῶν. ἀμφοτέρως γὰρ ὃ οὐκ ἂν ᾠήθη τις ἐρεῖν, τοῦτʼ εἴρηται, καὶ ἐγνώσθη ὅτι ἀληθές· τό τε γὰρ τὴν ἀρχὴν φάναι ἀρχὴν εἶναι οὐθὲν σοφόν, ἀλλʼ οὐχ οὕτω λέγει ἀλλʼ ἄλλως, καὶ ἀρχὴν οὐχ ὃ εἶπεν ἀπόφησιν, ἀλλʼ ἄλλως.

1412b10Bütün bunlarda kelime eş seslilikle ya da metaforla yerinde kullanılırsa söz iyi olur. Örneğin «Anaskhetos ouk anaskhetos» (Dayanılır adlı adam dayanılır değil): Burada eş seslilikle yadsımıştır, ama adam hoşa gitmeyen biriyse yerinde yadsımıştır. Ya da:

Gerekenden fazla yabancı olmamalısın.

«Gerekenden fazla yabancı» da aynı şeyi söyler: «Yabancının her zaman yabancı kalması gerekmez»; çünkü bu da başka anlamdaki yabancıdır. Anaksandrides'in o övülen dizesi de aynıdır:

Ölümü hak edecek bir şey yapmadan ölmek güzeldir.

Bu, «ölmeyi hak etmeden ölmeyi hak etmek», ya da «ölüme layık olmadan ölmeye layık olmak», ya da «ölümü hak edecek şeyler yapmadan ölmeyi hak etmek» demekle aynıdır.

1412b10

ἐν ἅπασι δὲ τούτοις, ἐὰν προσηκόντως τὸ ὄνομα ἐνέγκῃ ὁμωνυμίᾳ ἢ μεταφορᾷ, τότε τὸ εὖ. οἷον Ἀνάσχετος οὐκ ἀνασχετός ὁμωνυμίᾳ ἀπέφησε, ἀλλὰ προσηκόντως, εἰ ἀηδής. καὶ οὐκ ἂν γένοιο μᾶλλον ἤ σε δεῖ ξένος· ξένος ⟨γὰρ⟩ οὐ μᾶλλον ἤ σε δεῖ τὸ αὐτὸ καὶ οὐ δεῖ τὸν ξένον ξένον ἀεὶ εἶναι· ἀλλότριον γὰρ καὶ τοῦτο. τὸ αὐτὸ καὶ τὸ Ἀναξανδρίδου τὸ ἐπαινούμενον, καλόν γʼ ἀποθανεῖν πρὶν θανάτου δρᾶν ἄξιον· ταὐτὸ γάρ ἐστι τῷ εἰπεῖν ἄξιόν γʼ ἀποθανεῖν μὴ ὄντα ἄξιον ἀποθανεῖν, ἢ ἄξιόν γʼ ἀποθανεῖν μὴ θανάτου ἄξιον ὄντα, ἢ μὴ ποιοῦντα θανάτου ἄξια.

1412b20Bu sözlerdeki üslup türü aynıdır; ama söz ne kadar az kelimeyle ve karşıtlıklı söylenirse o kadar beğenilir. Sebebi şudur: Karşıtlık sayesinde öğrenme daha çok, az kelime sayesinde daha hızlı olur.

1412b20

τὸ μὲν οὖν εἶδος τὸ αὐτὸ τῆς λέξεως τούτων· ἀλλʼ ὅσῳ ἂν ⟨ἐν⟩ ἐλάττονι καὶ ἀντικειμένως λεχθῇ, τοσούτῳ εὐδοκιμεῖ μᾶλλον. τὸ δʼ αἴτιον ὅτι ἡ μάθησις διὰ μὲν τὸ ἀντικεῖσθαι μᾶλλον, διὰ δὲ τὸ ἐν ὀλίγῳ θᾶττον γίνεται.

1412b25Ayrıca söz her zaman ya söylendiği kişiye uymalı ya da doğru söylenmiş olmalıdır; söylenen ancak böylece hem doğru hem de yüzeysellikten uzak olur. Çünkü bu ikisi ayrı ayrı da bulunabilir: «Hiçbir suç işlemeden ölmek gerekir» doğrudur ama nükteli değildir; «layık olan erkek layık olan kadınla evlenmeli» de nükteli değildir. Söz ancak ikisini birden taşırsa nükteli olur: «Ölümü hak etmeden ölmeyi hak etmek.» Bir söz bunlardan ne kadar çoğunu taşırsa o kadar nükteli görünür; örneğin kelimeleri metaforsa, metafor da uygun türdense, karşıtlık ve eşitlik varsa ve söz fiil hâlini gösteriyorsa.

1412b25

δεῖ δʼ ἀεὶ προσεῖναι [ἢ] τὸ πρὸς ὃν λέγεται [ἢ] ὀρθῶς λέγεσθαι, εἰ τὸ λεγόμενον ἀληθὲς καὶ μὴ ἐπιπόλαιον ⟨ἔσται⟩· ἔστιν γὰρ ταῦτα χωρὶς ἔχειν, οἷον ἀποθνῄσκειν δεῖ μηθὲν ἁμαρτάνοντα [ἀλλʼ οὐκ ἀστεῖον], τὴν ἀξίαν δεῖ γαμεῖν τὸν ἄξιον, ἀλλʼ οὐκ ἀστεῖον, ἀλλʼ ⟨ἢ⟩ ἐὰν ἅμα ἄμφω ἔχῃ· ἄξιόν γʼ ἀποθανεῖν μὴ ἄξιον ὄντα τοῦ ἀποθανεῖν. ὅσῳ δʼ ἂν πλείω ἔχῃ, τοσούτῳ ἀστειότερον φαίνεται, οἷον εἰ καὶ τὰ ὀνόματα μεταφορὰ εἴη καὶ μεταφορὰ τοιαδὶ καὶ ἀντίθεσις καὶ παρίσωσις, καὶ ἔχοι ἐνέργειαν.

1412b30Beğenilen teşbihler de, yukarıda söylendiği gibi, bir bakıma metafordur. Çünkü orantıya dayalı metafor gibi her zaman iki terimden kurulurlar; örneğin «Kalkan, diyoruz, Ares'in kâsesidir» ve «yay, kirişsiz bir lirdir». Böyle söylenince söz yalın olmaz; yaya «lir», kalkana «kâse» demek ise yalındır.

1412b30

εἰσὶν δὲ καὶ αἱ εἰκόνες, ὥσπερ εἴρηται καὶ ἐν τοῖς ἄνω, αἱ εὐδοκιμοῦσαι τρόπον τινὰ μεταφοραί· ἀεὶ γὰρ ἐκ δυοῖν λέγονται, ὥσπερ ἡ ἀνάλογον μεταφορά, οἷον ἡ ἀσπίς, φαμέν, ἐστι φιάλη Ἄρεως, καὶ ⟨τὸ⟩ τόξον φόρμιγξ ἄχορδος.

1413a

οὕτω μὲν οὖν λέγουσιν οὐχ ἁπλοῦν, τὸ δʼ εἰπεῖν τὸ τόξον φόρμιγγα ἢ τὴν ἀσπίδα φιάλην ἁπλοῦν.

1413a1Şöyle de benzetme yaparlar: Flütçüyü maymuna, gözlerini kısan miyopu üstüne su serpilen kandile benzetirler; çünkü ikisi de büzülür.

1413a1

καὶ εἰκάζουσιν δὲ οὕτως, οἷον πιθήκῳ αὐλητήν, λύχνῳ ψακαζομένῳ [εἰς] μύωπα· ἄμφω γὰρ συνάγεται.

1413a5Teşbih, metafor olduğu zaman iyidir. Çünkü kalkanı Ares'in kâsesine, harabeyi evin paçavrasına benzetmek mümkündür; Nikeratos'a «Pratys'in ısırdığı Philoktetes» demek de öyle. Thrasymakhos, rapsodi yarışmasında Pratys'e yenilmiş, saçı uzamış, hâlâ pejmürde hâlde dolaşan Nikeratos'u görünce bu benzetmeyi yapmıştı. Şairler en çok bunda başarısız olur, iyi yaparlarsa da en çok bunda beğenilirler; yani iki terimi karşılıklı verdiklerinde:

Bacaklarını maydanoz gibi kıvrık taşıyor.

Kum torbasıyla dövüşen Philammon gibi.

Bunların hepsi teşbihtir; teşbihlerin metafor olduğu da birçok kez söylendi.

1413a5

τὸ δὲ εὖ ἐστὶν ὅταν μεταφορὰ ᾖ· ἔστιν γὰρ εἰκάσαι τὴν ἀσπίδα φιάλῃ Ἄρεως καὶ τὸ ἐρείπιον ῥάκει οἰκίας, καὶ τὸ τὸν Νικήρατον φάναι Φιλοκτήτην εἶναι δεδηγμένον ὑπὸ Πράτυος, ὥσπερ εἴκασεν Θρασύμαχος ἰδὼν τὸν Νικήρατον ἡττημένον ὑπὸ Πράτυος ῥαψῳδοῦντα, κομῶντα δὲ καὶ αὐχμηρὸν ἔτι. ἐν οἷς μάλιστά τʼ ἐκπίπτουσιν οἱ ποιηταὶ ἐὰν μὴ εὖ, καὶ ἐὰν εὖ, εὐδοκιμοῦσιν· λέγω δʼ ὅταν ἀποδιδῶσιν· ὥσπερ σέλινον οὖλα τὰ σκέλη φορεῖ. ὥσπερ Φιλάμμων ζυγομαχῶν τῷ κωρύκῳ. καὶ τὰ τοιαῦτα πάντʼ εἰκόνες εἰσίν. αἱ δʼ εἰκόνες ὅτι μεταφοραί, εἴρηται πολλάκις.

1413a15Atasözleri de türden türe metafordur. Örneğin biri bir şeyi iyiliğini göreceğini umarak kendisi getirir, sonra ondan zarar görürse, «Karpathoslunun tavşanı gibi» denir; çünkü ikisinin de başına söylenen şey gelmiştir. Nükteli sözlerin nereden çıktığı ve niçin nükteli olduğu, yani sebebi, aşağı yukarı söylendi.

1413a15

καὶ αἱ παροιμίαι δὲ μεταφοραὶ ἀπʼ εἴδους ἐπʼ εἶδος εἰσίν· οἷον ἄν τις ὡς ἀγαθὸν πεισόμενος αὐτὸς ἐπαγάγηται, εἶτα βλαβῇ, ὡς ὁ Καρπάθιός, φασιν, τὸν λαγώ· ἄμφω γὰρ τὸ εἰρημένον πεπόνθασιν. ὅθεν μὲν οὖν τὰ ἀστεῖα λέγεται καὶ διότι, σχεδὸν εἴρηται τὸ αἴτιον·

1413a20Beğenilen abartmalar da metafordur. Örneğin gözü morarmış biri için: «Onu bir sepet dut sanırdınız»; çünkü morluk kırmızımsı bir şeydir, ama bu fazlasıyla abartılıdır. «Şunun gibi» kalıbı da yalnız üslupça farklı bir abartmadır:

«Kum torbasıyla dövüşen Philammon gibi» — «Onu kum torbasıyla dövüşen Philammon'un kendisi sanırdın.»

«Bacaklarını maydanoz gibi kıvrık taşıyor» — «Onun bacakları değil, öyle kıvrık maydanozları olduğunu sanırdın.»

1413a20

εἰσὶν δὲ καὶ ⟨αἱ⟩ εὐδοκιμοῦσαι ὑπερβολαὶ μεταφοραί, οἷον εἰς ὑπωπιασμένον ᾠήθητε δʼ ἂν αὐτὸν εἶναι συκαμίνων κάλαθον· ἐρυθρὸν γάρ τι τὸ ὑπώπιον, ἀλλὰ τοῦτο πολὺ σφόδρα. τὸ δὲ ὥσπερ τὸ καὶ τὸ ὑπερβολὴ τῇ λέξει διαφέρουσα. ὥσπερ Φιλάμμων ζυγομαχῶν τῷ κωρύκῳ, ᾠήθης δʼ ἂν αὐτὸν Φιλάμμωνα εἶναι μαχόμενον τῷ κωρύκῳ. ὥσπερ σέλινον οὖλα τὰ σκέλη φορεῖν, ᾠήθης δʼ ἂν οὐ σκέλη ἀλλὰ σέλινα ἔχειν, οὕτως οὖλα.

1413a25Abartmalar delikanlıcadır, çünkü taşkınlık gösterir. Bu yüzden en çok öfkeli insanlar kullanır:

Kum ve toz kadar şey verse bile bana... Atreusoğlu Agamemnon'un kızıyla evlenmem, güzellikte altın Aphrodite'yle yarışsa da, işlerde Athena'yla yarışsa da.

Bu yüzden yaşlıca birinin böyle konuşması yakışık almaz. Attika hatipleri ise en çok bunu kullanır.

1413a25

εἰσὶ δʼ αἱ ὑπερβολαὶ μειρακιώδεις· σφοδρότητα γὰρ δηλοῦσιν. διὸ ὀργιζόμενοι λέγουσιν μάλιστα· οὐδʼ εἴ μοι τόσα δοίη ὅσα ψάμαθός τε κόνις τε. κούρην δʼ οὐ γαμέω Ἀγαμέμνονος Ἀτρεΐδαο, οὐδʼ εἰ χρυσείῃ Ἀφροδίτῃ κάλλος ἐρίζοι, ἔργα δʼ Ἀθηναίῃ·

1413b

διὸ πρεσβυτέρῳ λέγειν ἀπρεπές· χρῶνται δὲ μάλιστα τούτῳ Ἀττικοὶ ῥήτορες.

1413b112. Bölüm

Gözden kaçırmamak gerekir ki her türe başka bir üslup uyar. Yazı üslubu ile mücadele üslubu aynı değildir; halk meclisinde konuşma üslubu ile mahkeme üslubu da aynı değildir. İkisini de bilmek gerekir: Biri, düzgün Yunanca konuşmayı bilmektir; öteki de başkalarıyla bir şey paylaşmak istediğinde susmak zorunda kalmamaktır. Yazmayı bilmeyenlerin başına gelen budur.

1413b1

δεῖ δὲ μὴ λεληθέναι ὅτι ἄλλη ἑκάστῳ γένει ἁρμόττει λέξις. οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ γραφικὴ καὶ ἀγωνιστική, οὐδὲ δημηγορικὴ καὶ δικανική. ἄμφω δὲ ἀνάγκη εἰδέναι· τὸ μὲν γάρ ἐστιν ἑλληνίζειν ἐπίστασθαι, τὸ δὲ μὴ ἀναγκάζεσθαι κατασιωπᾶν ἄν τι βούληται μεταδοῦναι τοῖς ἄλλοις, ὅπερ πάσχουσιν οἱ μὴ ἐπιστάμενοι γράφειν.

1413b5Yazı üslubu en titiz olanıdır, mücadele üslubu ise sunuşa en elverişli olanıdır. Bunun da iki türü vardır: Biri karakteri, öteki duyguyu yansıtır. Bu yüzden oyuncular bu tür oyunların, şairler de bu tür oyuncuların peşinden koşar. Ama okunmak için yazan şairler de elden ele dolaşır; örneğin Khairemon (çünkü bir söylev yazarı kadar titizdir) ve dithyrambos şairlerinden Likymnios. Karşılaştırıldıklarında, yazı ustalarının söylevleri mücadele ortamında cılız görünür; hatiplerin söylevleri ise, iyi söylenmiş olsalar bile, elde okununca acemice görünür. Sebebi şudur: Mücadeleye sunuşa elverişli şeyler uyar. Bu yüzden sunuş ortadan kalkınca bu sözler kendi işlerini göremez ve saçma görünür. Örneğin bağlaçsız sözler ve aynı şeyi defalarca söylemek yazı üslubunda haklı olarak beğenilmez; mücadele üslubunda ise beğenilir ve hatipler bunları kullanır, çünkü sunuşa elverişlidir.

1413b5

ἔστι δὲ λέξις γραφικὴ μὲν ἡ ἀκριβεστάτη, ἀγωνιστικὴ δὲ ἡ ὑποκριτικωτάτη (τ̔αύτης δὲ δύο εἴδη· ἡ μὲν γὰρ ἠθικὴ ἡ δὲ παθητική)· διὸ καὶ οἱ ὑποκριταὶ τὰ τοιαῦτα τῶν δραμάτων διώκουσι, καὶ οἱ ποιηταὶ τοὺς τοιούτους. βαστάζονται δὲ οἱ ἀναγνωστικοί, οἷον Χαιρήμων (ἀκριβὴς γὰρ ὥσπερ λογογράφος), καὶ Λικύμνιος τῶν διθυραμβοποιῶν. καὶ παραβαλλόμενοι οἱ μὲν τῶν γραφέων ⟨λόγοι⟩ ἐν τοῖς ἀγῶσι στενοὶ φαίνονται, οἱ δὲ τῶν ῥητόρων, εὖ λεχθέντες, ἰδιωτικοὶ ἐν ταῖς χερσίν. αἴτιον δʼ ὅτι ἐν τῷ ἀγῶνι ἁρμόττει τὰ ὑποκριτικά· διὸ καὶ ἀφῃρημένης τῆς ὑποκρίσεως οὐ ποιοῦντα τὸ αὑτῶν ἔργον φαίνεται εὐήθη, οἷον τά τε ἀσύνδετα καὶ τὸ πολλάκις τὸ αὐτὸ εἰπεῖν ἐν τῇ γραφικῇ ὀρθῶς ἀποδοκιμάζεται, ἐν δὲ ἀγωνιστικῇ οὔ, καὶ οἱ ῥήτορες χρῶνται· ἔστι γὰρ ὑποκριτική.

1413b20Aynı şeyi söylerken ifadeyi değiştirmek gerekir; bu da sunuşa adeta yol açar: «İşte sizi soyan bu adam; işte sizi aldatan bu; işte sonunda sizi ele vermeye kalkışan bu.» Oyuncu Philemon da Anaksandrides'in Yaşlıların Savaşı oyununda «Rhadamanthys ve Palamedes» derken ve Dindarlar'ın prologunda «ben» derken bunu yapardı. Çünkü bu tür sözler sunuşla canlandırılmazsa konuşan, kalasını taşıyan adam gibi kaskatı olur.

1413b20

ἀνάγκη δὲ μεταβάλλειν τὸ αὐτὸ λέγοντας, ὅπερ ὥσπερ ὁδοποιεῖ τῷ ὑποκρίνεσθαι· οὗτός ἐστιν ὁ κλέψας ὑμῶν, οὗτός ἐστιν ὁ ἐξαπατήσας, οὗτος ὁ τὸ ἔσχατον προδοῦναι ἐπιχειρήσας, οἷον καὶ Φιλήμων ὁ ὑποκριτὴς ἐποίει ἔν τε τῇ Ἀναξανδρίδου Γεροντομαχίᾳ, ὅτε λέγοι Ῥαδάμανθυς καὶ Παλαμήδης, καὶ ἐν τῷ προλόγῳ τῶν Εὐσεβῶν τὸ ἐγώ· ἐὰν γάρ τις τὰ τοιαῦτα μὴ ὑποκρίνηται, γίγνεται ὁ τὴν δοκὸν φέρων.

1413b25Bağlaçsız sözler de öyledir: «Geldim, karşılaştım, yalvardım.» Bunları sunuşla canlandırmak, tek bir şey söylüyormuş gibi aynı karakter ve aynı tonla söylememek gerekir. Bağlaçsız sözlerin bir özelliği daha vardır: Aynı sürede daha çok şey söylenmiş gibi görünür. Çünkü bağlaç çok şeyi bir yapar; dolayısıyla bağlaç çıkarılınca, açıktır ki tersi olur ve bir şey çok olur. Demek ki bağlaçsızlık büyütme etkisi yapar: «Geldim, konuştum, yalvardım (birçok şey gibi görünür); söylediğim her şeye kulak tıkadı.» Homeros da şu dizelerde bunu yapmak ister:

Nireus, Syme'den, Nireus, Aglaia'nın oğlu, Nireus, en güzel olan.

Hakkında çok şey söylenen birinin adı da zorunlu olarak sık anılır; o hâlde adı sık anılan biri hakkında da çok şey söylenmiş gibi görünür. Böylece Homeros, Nireus'u yalnız bir yerde andığı hâlde bu yanıltma sayesinde onu büyütmüş ve hatırlanır kılmıştır; sonra ondan hiçbir yerde söz etmez.

1413b25

καὶ τὰ ἀσύνδετα ὡσαύτως· ἦλθον, ἀπήντησα, ἐδεόμην· ἀνάγκη γὰρ ὑποκρίνεσθαι καὶ μὴ ὡς ἓν λέγοντα τῷ αὐτῷ ἤθει καὶ τόνῳ εἰπεῖν. ἔτι ἔχει ἴδιόν τι τὰ ἀσύνδετα· ἐν ἴσῳ γὰρ χρόνῳ πολλὰ δοκεῖ εἰρῆσθαι· ὁ γὰρ σύνδεσμος ἓν ποιεῖ τὰ πολλά, ὥστε ἐὰν ἐξαιρεθῇ, δῆλον ὅτι τοὐναντίον ἔσται τὸ ἓν πολλά. ἔχει οὖν αὔξησιν· ἦλθον, διελέχθην, ἱκέτευσα

1414a

(πολλὰ δοκεῖ), ὑπερεῖδεν ὅσα εἶπον. τοῦτο δὲ βούλεται ποιεῖν καὶ Ὅμηρος ἐν τῷ Νιρεὺς αὖ Σύμηθεν, Νιρεὺς Ἀγλαΐης, Νιρεὺς ὃς κάλλιστος. περὶ οὗ γὰρ πολλὰ λέγεται, ἀνάγκη καὶ πολλάκις εἰρῆσθαι· εἰ οὖν [καὶ] πολλάκις, καὶ πολλὰ δοκεῖ, ὥστε ηὔξηκεν, ἅπαξ μνησθείς, διὰ τὸν παραλογισμόν, καὶ μνήμην πεποίηκεν, οὐδαμοῦ ὕστερον αὐτοῦ λόγον ποιησάμενος.

1414a5Halk meclisi üslubu tıpkı uzaktan bakılmak için yapılmış dekor resmine benzer: Kalabalık ne kadar büyükse, bakış o kadar uzaktan olur; bu yüzden ikisinde de incelikli işçilik gereksiz kalır ve hatta kötü görünür. Mahkeme üslubu daha titizdir; tek bir yargıcın önünde konuşulan üslup ise daha da titizdir, çünkü orada retoriğe en az yer vardır: Konuya ait olan ile ona yabancı olan daha kolay ayırt edilir, kalabalığın çekişmesi de yoktur; dolayısıyla yargı berrak olur. Bu yüzden bütün bu alanlarda aynı hatipler beğenilmez: Sunuşun en çok yer tuttuğu yerde titizlik en az bulunur. Bu da sesin, özellikle de gür sesin gerektiği yerdir.

Gösteri söylevinin üslubu yazıya en uygun olanıdır, çünkü işlevi okunmaktır;

1414a5

ἡ μὲν οὖνδημηγορικὴ λέξις καὶ παντελῶς ἔοικεν τῇ σκιαγραφίᾳ· ὅσῳ γὰρ ἂν πλείων ᾖ ὁ ὄχλος, πορρώτερον ἡ θέα, διὸ τὰ ἀκριβῆ περίεργα καὶ χείρω φαίνεται ἐν ἀμφοτέροις· ἡ δὲ δικανικὴ ἀκριβεστέρα. ἔτι δὲ μᾶλλον ἡ ⟨ἐν⟩ ἑνὶ κριτῇ· ἐλάχιστον γὰρ ἔνεστι ῥητορικῆς· εὐσύνοπτον γὰρ μᾶλλον τὸ οἰκεῖον τοῦ πράγματος καὶ τὸ ἀλλότριον, καὶ ὁ ἀγὼν ἄπεστιν, ὥστε καθαρὰ ἡ κρίσις. διὸ οὐχ οἱ αὐτοὶ ἐν πᾶσιν τούτοις εὐδοκιμοῦσιν ῥήτορες· ἀλλʼ ὅπου μάλιστα ὑπόκρισις, ἐνταῦθα ἥκιστα ἀκρίβεια ἔνι. τοῦτο δὲ ὅπου φωνῆς, καὶ μάλιστα ὅπου μεγάλης. ἡ μὲν οὖν ἐπιδεικτικὴ λέξις γραφικωτάτη· τὸ γὰρ ἔργον αὐτῆς ἀνάγνωσις·

1414a15ondan sonra mahkeme üslubu gelir. Üslubu ayrıca hoş ve görkemli olması gerektiği gibi ek ayrımlara bölmek ise gereksizdir. Çünkü neden itidalli, cömert ya da başka bir karakter aretēsine sahip olması gerektiği de söylenmesin? Üslubun aretēsi doğru tarif edildiyse, onu hoş kılacak olanın söylediğimiz şeyler olduğu açıktır. Çünkü üslup başka ne için açık olmalı, sıradan değil konuya uygun olmalıdır? Gevezelik ederse açık olmaz, fazla kısa keserse de olmaz; demek ki uygun olan ortadır. Söylediğimiz şeyler, iyi karıştırılırsa, üslubu hoş da kılacaktır: alışılmış olan ile yabancı olan, ritim ve uygunluktan doğan inandırıcılık.

Üslup hakkında, hem bütün türlerde ortak olan hem de her türe özgü olan yönleriyle, söylenecekler söylendi. Geriye düzen hakkında konuşmak kalıyor.

1414a15

δευτέρα δὲ ἡ δικανική. τὸ δὲ προσδιαιρεῖσθαι τὴν λέξιν, ὅτι ἡδεῖαν δεῖ εἶναι καὶ μεγαλοπρεπῆ, περίεργον· τί γὰρ μᾶλλον ἢ σώφρονα καὶ ἐλευθέριον καὶ εἴ τις ἄλλη ἤθους ἀρετή; τὸ δὲ ἡδεῖαν εἶναι ποιήσει δηλονότι τὰ εἰρημένα, εἴπερ ὀρθῶς ὥρισται ἡ ἀρετὴ τῆς λέξεως· τίνος γὰρ ἕνεκα δεῖ σαφῆ καὶ μὴ ταπεινὴν εἶναι ἀλλὰ πρέπουσαν; ἄν τε γὰρ ἀδολεσχῇ, οὐ σαφής, οὐδὲ ἂν σύντομος, ἀλλὰ δῆλον ὅτι τὸ μέσον ἁρμόττει. καὶ τὸ ἡδεῖαν τὰ εἰρημένα ποιήσει, ἂν εὖ μιχθῇ, τὸ εἰωθὸς καὶ ⟨τὸ⟩ ξενικόν, καὶ ὁ ῥυθμός, καὶ τὸ πιθανὸν ἐκ τοῦ πρέποντος. περὶ μὲν οὖν τῆς λέξεως εἴρηται, καὶ κοινῇ περὶ ἁπάντων καὶ ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου γένους· λοιπὸν δὲ περὶ τάξεως εἰπεῖν.

1414a3013. Bölüm

Söylevin iki bölümü vardır. Çünkü hakkında konuşulan konuyu söylemek ve onu ispat etmek zorunludur. Bu yüzden konuyu söyleyip ispat etmemek ya da önceden söylemeden ispat etmek imkânsızdır: İspat eden bir şeyi ispat eder; önceden söyleyen de ispat etmek için önceden söyler.

1414a30

ἔστι δὲ τοῦ λόγου δύο μέρη· ἀναγκαῖον γὰρ τό τε πρᾶγμα εἰπεῖν περὶ οὗ, καὶ τοῦτʼ ἀποδεῖξαι. διὸ εἰπόντα μὴ ἀποδεῖξαι ἢ ἀποδεῖξαι μὴ προειπόντα ἀδύνατον· ὅ τε γὰρ ἀποδεικνύων τι ἀποδείκνυσι, καὶ ὁ προλέγων ἕνεκα τοῦ ἀποδεῖξαι προλέγει.

1414a35Bunlardan biri konunun ortaya konması (prothesis), öteki ikna vasıtasıdır; tıpkı biri problem, öteki ispat diye ayrılması gibi.

1414a35

τούτων δὲ τὸ μὲν πρόθεσίς ἐστι τὸ δὲ πίστις, ὥσπερ ἂν εἴ τις διέλοι ὅτι τὸ μὲν πρόβλημα τὸ δὲ ἀπόδειξις.

1414a35_2Bugün ise gülünç biçimde bölüyorlar. Olayların anlatımı (diēgēsis) bir bakıma yalnız mahkeme söylevine aittir. Gösteri ve meclis söylevinde onların dediği türden bir anlatım, karşı tarafa cevap ya da ispat edici kısımların sonucu nasıl bulunabilir? Giriş, karşılaştırma ve özetleme de meclis söylevlerinde ancak bir çekişme olduğunda yer alır. Çünkü orada da suçlama ve savunma çoğu kez yapılır, ama danışmanın kendisi bunlardan ibaret değildir. Sonuç bölümü ise her mahkeme söylevinde bile bulunmaz; örneğin söylev kısaysa ya da konu kolay hatırlanıyorsa; çünkü bu durumda sonuç bölümünü atmak söylevi uzunluktan kurtarır.

1414a35_2

νῦν δὲ διαιροῦσι γελοίως· διήγησις γάρ που τοῦ δικανικοῦ μόνου λόγου ἐστίν, ἐπιδεικτικοῦ δὲ καὶ δημηγορικοῦ πῶς ἐνδέχεται εἶναι διήγησιν οἵαν λέγουσιν, ἢ τὰ πρὸς τὸν ἀντίδικον,

1414b

ἢ ἐπίλογον τῶν ἀποδεικτικῶν; προοίμιον δὲ καὶ ἀντιπαραβολὴ καὶ ἐπάνοδος ἐν ταῖς δημηγορίαις τότε γίνεται ὅταν ἀντιλογία ᾖ. καὶ γὰρ ἡ κατηγορία καὶ ἡ ἀπολογία πολλάκις, ἀλλʼ οὐχ ἡ συμβουλή· ἀλλʼ ὁ ἐπίλογος ἔτι οὐδὲ δικανικοῦ παντός, οἷον ἐὰν μικρὸς ὁ λόγος ἢ τὸ πρᾶγμα εὐμνημόνευτον· συμβαίνει γὰρ τοῦ μήκους ἀφαιρεῖσθαι.

1414b5Demek ki zorunlu bölümler konunun ortaya konması ve ikna vasıtalarıdır. Söyleve özgü bölümler bunlardır; en fazla ise giriş, konunun ortaya konması, ikna vasıtaları ve sonuç olur. Çünkü karşı tarafa verilen cevaplar ikna vasıtalarına dahildir; karşılaştırma da insanın kendi tezini büyütmesidir, dolayısıyla ikna vasıtalarının bir parçasıdır, çünkü bunu yapan bir şey ispat etmiş olur. Ama giriş de sonuç da böyle değildir; sonuç yalnız hatırlatır.

1414b5

ἀναγκαῖα ἄρα μόρια πρόθεσις καὶ πίστις. ἴδια μὲν οὖν ταῦτα, τὰ δὲ πλεῖστα προοίμιον πρόθεσις πίστις ἐπίλογος· τὰ γὰρ πρὸς τὸν ἀντίδικον τῶν πίστεών ἐστι, καὶ ἡ ἀντιπαραβολὴ αὔξησις τῶν αὐτοῦ, ὥστε μέρος τι τῶν πίστεων (ἀποδείκνυσι γάρ τι ὁ ποιῶν τοῦτο), ἀλλʼ οὐ τὸ προοίμιον, οὐδʼ ὁ ἐπίλογος, ἀλλʼ ἀναμιμνήσκει.

1414b10Böyle ayrımlar yapılırsa, Theodoros'un çevresindekilerin yaptığı gibi, anlatım, ek anlatım ve ön anlatım, çürütme ve ek çürütme ayrı bölümler olacaktır. Oysa ad, ancak bir türden ve bir farktan söz edilirken konmalıdır; yoksa boş ve saçma olur. Likymnios'un kitabında «arkadan esen rüzgâr», «yoldan sapma» ve «dallar» diye bölümler adlandırması buna örnektir.

1414b10

ἔσται οὖν, ἄν τις τὰ τοιαῦτα διαιρῇ, ὅπερ ἐποίουν οἱ περὶ Θεόδωρον, διήγησις ἕτερον καὶ [ἡ] ἐπιδιήγησις καὶ προδιήγησις, καὶ ἔλεγχος καὶ ἐπεξέλεγχος. δεῖ δὲ εἶδός τι λέγοντα καὶ διαφορᾷ ὄνομα τίθεσθαι· εἰ δὲ μή, γίνεται κενὸν καὶ ληρῶδες, οἷον Λικύμνιος ποιεῖ ἐν τῇ τέχνῃ, ἐπούρωσιν ὀνομάζων καὶ ἀποπλάνησιν καὶ ὄζους.

1414b1514. Bölüm

Giriş söylevin başlangıcıdır; şiirde prolog, flüt çalmada prelüd ne ise odur. Bunların hepsi başlangıçtır ve ardından gelecek olana adeta yol açar. Prelüd, gösteri söylevlerinin girişine benzer. Çünkü flütçüler iyi çalabildikleri her neyse onu prelüd olarak çalıp asıl parçanın açılış temasına bağlarlar; gösteri söylevlerinde de böyle yazmak gerekir: Konuşan ne söylemek istiyorsa onu hemen söylemeli, sonra açılış temasını verip konuya bağlamalıdır. Herkes de böyle yapar. Isokrates'in Helene övgüsünün girişi buna örnektir; çünkü eristiklerle Helene arasında hiçbir ortaklık yoktur. Söz konunun dışına çıksa da uygun düşer; böylece söylevin tamamı tekdüze olmaz.

1414b15

τὸ μὲν οὖν προοίμιόν ἐστιν ἀρχὴ λόγου, ὅπερ ἐν ποιήσει πρόλογος καὶ ἐν αὐλήσει προαύλιον· πάντα γὰρ ἀρχαὶ ταῦτʼ εἰσί, καὶ οἷον ὁδοποίησις τῷ ἐπιόντι. τὸ μὲν οὖν προαύλιον ὅμοιον τῷ τῶν ἐπιδεικτικῶν προοιμίῳ· καὶ γὰρ οἱ αὐληταί, ὅ τι ἂν εὖ ἔχωσιν αὐλῆσαι, τοῦτο προαυλήσαντες συνῆψαν τῷ ἐνδοσίμῳ, καὶ ἐν τοῖς ἐπιδεικτικοῖς λόγοις δεῖ οὕτως γράφειν, ὅ τι [γὰρ] ἂν βούληται εὐθὺ εἰπόντα ἐνδοῦναι καὶ συνάψαι, ὅπερ πάντες ποιοῦσιν. παράδειγμα τὸ τῆς Ἰσοκράτους Ἑλένης προοίμιον· οὐθὲν γὰρ κοινὸν ὑπάρχει τοῖς ἐριστικοῖς καὶ Ἑλένῃ. ἅμα δὲ καὶ ἐὰν ἐκτοπίσῃ, ἁρμόττει, καὶ μὴ ὅλον τὸν λόγον ὁμοειδῆ εἶναι.

1414b30Gösteri söylevlerinin girişleri övgüden ya da yergiden alınır. Gorgias Olympia Söylevi'nde «Ey Hellenler, birçok kişinin hayranlığına layık olanlar» der; bayram toplantılarını bir araya getirenleri över. Isokrates ise, Hellenlerin beden aretēlerini ödüllerle onurlandırdıkları hâlde iyi düşünenlere hiçbir ödül koymadıklarını söyleyerek onları yerer.

1414b30

λέγεται δὲ τὰ τῶν ἐπιδεικτικῶν προοίμια ἐξ ἐπαίνου ἢ ψόγου (οἷον Γοργίας μὲν ἐν τῷ Ὀλυμπικῷ λόγῳ ὑπὸ πολλῶν ἄξιοι θαυμάζεσθαι, ὦ ἄνδρες Ἕλληνες· ἐπαινεῖ γὰρ τοὺς τὰς πανηγύρεις συνάγοντας· Ἰσοκράτης δὲ ψέγει ὅτι τὰς μὲν τῶν σωμάτων ἀρετὰς δωρεαῖς ἐτίμησαν, τοῖς δʼ εὖ φρονοῦσιν οὐθὲν ἆθλον ἐποίησαν),

1414b35Öğütten de alınır; örneğin iyi insanları onurlandırmak gerektiğini söylemek (bu yüzden konuşan da Aristeides'i över) ya da ne ünlü ne de kötü olan, iyi oldukları hâlde göze çarpmayan kişileri, Priamos oğlu Aleksandros gibilerini onurlandırmak gerektiğini söylemek. Çünkü bu da bir öğüttür.

1414b35

καὶ ἀπὸ συμβουλῆς (οἷον ὅτι δεῖ τοὺς ἀγαθοὺς τιμᾶν, διὸ καὶ αὐτὸς Ἀριστείδην ἐπαινεῖ, ἢ τοὺς τοιούτους οἳ μήτε εὐδοκιμοῦσιν μήτε φαῦλοι, ἀλλʼ ὅσοι ἀγαθοὶ ὄντες ἄδηλοι, ὥσπερ Ἀλέξανδρος ὁ Πριάμου·

1415a

οὗτος γὰρ συμβουλεύει)·

1415a1Bir de mahkeme söylevlerinin girişlerinden, yani dinleyiciye yönelik sözlerden alınır: Söz beklenmedik ya da zor ya da çok kişinin dilinde dolaşmış bir konudaysa hoşgörü dilemek gibi. Khoirilos'un dediği gibi:

Ama şimdi, her şey paylaşılmışken...

Demek ki gösteri söylevlerinin girişleri şunlardan alınır: övgü, yergi, teşvik, caydırma ve dinleyiciye yönelik sözler. Söylevin açılış teması da ya konuya yabancı ya da konuya ait olmalıdır.

1415a1

ἔτι δʼ ἐκ τῶν δικανικῶν προοιμίων· τοῦτο δʼ ἐστὶν ἐκ τῶν πρὸς τὸν ἀκροατήν, εἰ περὶ παραδόξου λόγος ἢ περὶ χαλεποῦ ἢ περὶ τεθρυλημένου πολλοῖς, ὥστε συγγνώμην ἔχειν, οἷον Χοιρίλος νῦν δʼ ὅτε πάντα δέδασται. τὰ μὲν οὖν τῶν ἐπιδεικτικῶν λόγων προοίμια ἐκ τούτων, ἐξ ἐπαίνου, ἐκ ψόγου, ἐκ προτροπῆς, ἐξ ἀποτροπῆς, ἐκ τῶν πρὸς τὸν ἀκροατήν· δεῖ δὲ ἢ ξένα ἢ οἰκεῖα εἶναι τὰ ἐνδόσιμα τῷ λόγῳ.

1415a5Mahkeme söylevinin girişlerinin, dramlardaki prologlar ve destanlardaki girişlerle aynı işi gördüğünü kavramak gerekir. Çünkü dithyrambos'ların girişleri gösteri söylevlerininkine benzer:

Senin için, senin hediyelerin ya da ganimetlerin için...

1415a5

τὰ δὲ τοῦ δικανικοῦ προοίμια δεῖ λαβεῖν ὅτι ταὐτὸ δύναται ὅπερ τῶν δραμάτων οἱ πρόλογοι καὶ τῶν ἐπῶν τὰ προοίμια· τὰ μὲν γὰρ τῶν διθυράμβων ὅμοια τοῖς ἐπιδεικτικοῖς· διὰ σὲ καὶ τεὰ δῶρα εἴτε σκῦλα.

1415a10Prologlarda ve destanlarda ise söylevin bir örneği verilir; böylece dinleyiciler sözün ne hakkında olduğunu önceden bilir ve zihinleri askıda kalmaz; çünkü belirsiz olan insanı şaşırtır. Başlangıcı adeta dinleyicinin eline veren, ona tutunarak söylevi izlemesini sağlar. Bu yüzden şöyle denir:

Öfkeyi söyle, tanrıça...

Bana o adamı anlat, Musa...

Bana başka bir söz söylet: Asya toprağından Avrupa'ya nasıl büyük bir savaş geldi...

Trajedi şairleri de oyunun ne hakkında olduğunu gösterir; Euripides gibi hemen prologda olmasa bile, bir yerde mutlaka gösterirler; Sophokles'in şu dizesi gibi:

Babam Polybos'tu...

Komedi de böyledir. Girişin en zorunlu ve kendine özgü işi, söylevin gayesinin ne olduğunu göstermektir; bu yüzden konu açık ve küçükse giriş kullanılmamalıdır.

1415a10

ἐν δὲ προλόγοις καὶ ἔπεσι δεῖγμά ἐστιν τοῦ λόγου, ἵνα προειδῶσι περὶ οὗ [ᾖ] ὁ λόγος καὶ μὴ κρέμηται ἡ διάνοια· τὸ γὰρ ἀόριστον πλανᾷ· ὁ δοὺς οὖν ὥσπερ εἰς τὴν χεῖρα τὴν ἀρχὴν ποιεῖ ἐχόμενον ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ. διὰ τοῦτο μῆνιν ἄειδε, θεά. ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα. ἥγεό μοι λόγον ἄλλον, ὅπως Ἀσίας ἀπὸ γαίης ἦλθεν ἐς Εὐρώπην πόλεμος μέγας. καὶ οἱ τραγικοὶ δηλοῦσι περὶ ⟨οὗ⟩ τὸ δρᾶμα, κἂν μὴ εὐθὺς ὥσπερ Εὐριπίδης ἐν τῷ προλόγῳ, ἀλλά πού γε, ὥσπερ [καὶ] Σοφοκλῆς ἐμοὶ πατὴρ ἦν Πόλυβος. καὶ ἡ κωμῳδία ὡσαύτως. τὸ μὲν οὖν ἀναγκαιότατον ἔργον τοῦ προοιμίου καὶ ἴδιον τοῦτο, δηλῶσαι τί ἐστιν τὸ τέλος οὗ ἕνεκα ὁ λόγος (διόπερ ἂν δῆλον ᾖ καὶ μικρὸν τὸ πρᾶγμα, οὐ χρηστέον προοιμίῳ)·

1415a25Kullanılan öteki giriş türleri ise birer tedavi aracıdır ve ortaktır. Bunlar konuşandan, dinleyiciden, konudan ve karşı taraftan alınır. Konuşanın kendisi ve karşı taraf hakkında olanlar, bir iftirayı çürütmeye ya da iftira atmaya yarayanlardır. Ama bunlar aynı yerde yapılmaz: Savunan iftiraya karşı sözlere başta yer verir, suçlayan ise sonuçta. Niçin olduğu da açıktır: Savunan, kendini öne çıkarmadan önce engelleri kaldırmak zorundadır, dolayısıyla önce iftirayı çürütmelidir; iftira atan ise, dinleyiciler daha iyi hatırlasın diye iftirasını sonuçta atmalıdır. Dinleyiciye yönelik olanlar ise onu iyi niyetli kılmaktan ya da öfkelendirmekten, bazen de dikkatini çekmekten ya da tersinden alınır. Çünkü dinleyicinin dikkatini çekmek her zaman işe yaramaz; bu yüzden birçokları onu güldürmeye çalışır. İstenirse bunların hepsi dinleyicinin konuyu kolay kavramasına yöneltilebilir; konuşanın iyi biri gibi görünmesi de öyle, çünkü insanlar böylelerine daha çok kulak verir. Büyük, kendilerini ilgilendiren, şaşırtıcı ve hoş şeylere dikkat ederler; bu yüzden söylevin böyle şeyler hakkında olduğu izlenimini vermek gerekir. Dinleyicilerin dikkati istenmiyorsa, konunun önemsiz olduğunu, onları ilgilendirmediğini, can sıkıcı olduğunu söylemek gerekir.

1415a25

τὰ δὲ ἄλλα εἴδη οἷς χρῶνται, ἰατρεύματα καὶ κοινά. λέγεται δὲ ταῦτα ἔκ τε τοῦ λέγοντος καὶ τοῦ ἀκροατοῦ καὶ τοῦ πράγματος καὶ τοῦ ἐναντίου περὶ αὐτοῦ μὲν καὶ τοῦ ἀντιδίκου οἷά περ διαβολὴν λῦσαι καὶ ποιῆσαι (ἔστιν δὲ οὐχ ὁμοίως· ἀπολογουμένῳ μὲν γὰρ πρῶτον τὰ πρὸς διαβολήν, κατηγοροῦντι δʼ ἐν τῷ ἐπιλόγῳ· διʼ ὃ δέ, οὐκ ἄδηλον· τὸν μὲν γὰρ ἀπολογούμενον, ὅταν μέλλῃ εἰσάξειν αὑτόν, ἀναγκαῖον ἀνελεῖν τὰ κωλύοντα, ὥστε λυτέον πρῶτον τὴν διαβολήν· τῷ δὲ διαβάλλοντι ἐν τῷ ἐπιλόγῳ διαβλητέον, ἵνα μνημονεύσωσι μᾶλλον). τὰ δὲ πρὸς τὸν ἀκροατὴν ἔκ τε τοῦ εὔνουν ποιῆσαι καὶ ἐκ τοῦ ὀργίσαι, καὶ ἐνίοτε τὸ προσεκτικὸν ἢ τοὐναντίον· οὐ γὰρ ἀεὶ συμφέρει ποιεῖν προσεκτικόν, διὸ πολλοὶ εἰς γέλωτα πειρῶνται προάγειν. εἰς δὲ εὐμάθειαν ἅπαντα ἀνάξει, ἐάν τις βούληται, καὶ τὸ ἐπιεικῆ φαίνεσθαι·

1415b

προσέχουσι γὰρ μᾶλλον τούτοις. προσεκτικοὶ δὲ τοῖς μεγάλοις, τοῖς ἰδίοις, τοῖς θαυμαστοῖς, τοῖς ἡδέσιν· διὸ δεῖ ἐμποιεῖν ὡς περὶ τοιούτων ὁ λόγος· ἐὰν δὲ μὴ προσεκτικούς, ὅτι μικρόν, ὅτι οὐδὲν πρὸς ἐκείνους, ὅτι λυπηρόν.

1415b1Ama gözden kaçırılmamalıdır ki bütün bunlar söylevin dışındadır. Çünkü bunlar, konunun dışındaki şeyleri de dinleyen kötü bir dinleyiciye yöneliktir. Dinleyici böyle değilse girişe hiç gerek yoktur; yalnız, bedenin bir başı olsun diye, konuyu ana hatlarıyla söylemek yeter.

1415b1

δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι πάντα ἔξω τοῦ λόγου τὰ τοιαῦτα· πρὸς φαῦλον γὰρ ἀκροατὴν καὶ τὰ ἔξω τοῦ πράγματος ἀκούοντα· ἐπεὶ ἂν μὴ τοιοῦτος ᾖ, οὐθὲν δεῖ προοιμίου, ἀλλʼ ἢ ὅσον τὸ πρᾶγμα εἰπεῖν κεφαλαιωδῶς, ἵνα ἔχῃ ὥσπερ σῶμα κεφαλήν.

1415b5Ayrıca dinleyicinin dikkatini çekmek, gerekirse, bütün bölümlerde ortak bir iştir; çünkü dinleyicilerin dikkati başlangıçtan çok başka her yerde gevşer. Bu yüzden bunu herkesin en dikkatli dinlediği başlangıca koymak gülünçtür. Demek ki fırsat neredeyse orada şöyle denmelidir: «Bana kulak verin; çünkü bu benden çok sizi ilgilendiriyor» ve «Size hiç duymadığınız kadar korkunç ya da şaşırtıcı bir şey söyleyeceğim.» Bu, Prodikos'un dediği gibi, dinleyiciler uyuklarken onlara elli drahmilik dersinden biraz katmaktır.

1415b5

ἔτι τὸ προσεκτικοὺς ποιεῖν πάντων τῶν μερῶν κοινόν, ἐὰν δέῃ· πανταχοῦ γὰρ ἀνιᾶσι μᾶλλον ἢ ἀρχόμενοι· διὸ γελοῖον ἐν ἀρχῇ τάττειν, ὅτε μάλιστα πάντες προσέχοντες ἀκροῶνται· ὥστε ὅπου ἂν ᾖ καιρός, λεκτέον καί μοι προσέχετε τὸν νοῦν· οὐθὲν γὰρ μᾶλλον ἐμὸν ἢ ὑμέτερον, καὶ ἐρῶ γὰρ ὑμῖν οἷον οὐδεπώποτε ἀκηκόατε δεινὸν ἢ οὕτω θαυμαστόν. τοῦτο δʼ ἐστίν, ὥσπερ ἔφη Πρόδικος, ὅτε νυστάζοιεν οἱ ἀκροαταί, παρεμβάλλειν ⟨τι⟩ τῆς πεντηκονταδράχμου αὐτοῖς.

1415b15Bu tür sözlerin dinleyiciye, dinleyici olması bakımından yöneltilmediği açıktır. Çünkü girişlerde herkes ya iftira atar ya da korkularını giderir:

Efendim, söyleyeceğim, ama telaşla koşup geldiğimi söyleyemem...

Bu girizgâh neden?

Kötü bir davası olanlar ya da öyle görünenler de böyle yapar; çünkü konunun dışında her yerde oyalanmak onlar için daha iyidir. Bu yüzden köleler kendilerine sorulanı değil, onun etrafındaki şeyleri söyler ve girizgâh yaparlar.

1415b15

ὅτι δὲ πρὸς τὸν ἀκροατὴν οὐχ ᾗπερ [ὁ] ἀκροατής, δῆλον· πάντες γὰρ ἢ διαβάλλουσιν ἢ φόβους ἀπολύονται ἐν τοῖς προοιμίοις· ἄναξ, ἐρῶ μὲν οὐχ ὅπως σπουδῆς ὕπο, τί φροιμιάζῃ;, καὶ οἱ πονηρὸν τὸ πρᾶγμα ἔχοντες ἢ δοκοῦντες· πανταχοῦ γὰρ βέλτιον διατρίβειν ἢ ἐν τῷ πράγματι, διὸ οἱ δοῦλοι οὐ τὰ ἐρωτώμενα λέγουσιν ἀλλὰ τὰ κύκλῳ, καὶ προοιμιάζονται.

1415b20Dinleyicilerin iyi niyetinin nereden kazanılacağı ve bu türden öteki şeylerin her biri söylendi. Ama şu iyi söylenmiş bir sözdür:

Phaiaklar'ın yanına dost ve acınacak biri olarak varmamı nasip et.

Bu iki şeyi hedeflemek gerekir. Gösteri söylevlerinde ise dinleyiciye, kendisinin de övüldüğünü düşündürmek gerekir: ya kendisinin ya soyunun ya uğraşlarının ya da başka bir yönünün. Çünkü Sokrates'in cenaze söylevinde söylediği doğrudur: Atinalıları Atinalılar arasında övmek zor değildir, Lakedaimonlular arasında övmek zordur.

1415b20

πόθεν δʼ εὔνους δεῖ ποιεῖν, εἴρηται, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν τοιούτων. ἐπεὶ δʼ εὖ λέγεται δός μʼ ἐς Φαίηκας φίλον ἐλθεῖν ἠδʼ ἐλεεινόν, τούτων δεῖ δύο στοχάζεσθαι. ἐν δὲ τοῖς ἐπιδεικτικοῖς οἴεσθαι δεῖ ποιεῖν συνεπαινεῖσθαι τὸν ἀκροατήν, ἢ αὐτὸν ἢ γένος ἢ ἐπιτηδεύματʼ αὐτοῦ ἢ ἄλλως γέ πως· ὃ γὰρ λέγει Σωκράτης ἐν τῷ ἐπιταφίῳ, ἀληθές, ὅτι οὐ χαλεπὸν Ἀθηναίους ἐν Ἀθηναίοις ἐπαινεῖν, ἀλλʼ ἐν Λακεδαιμονίοις.

1415b30Meclis söylevinin girişleri mahkeme söylevininkilerden alınır, ama bu söylev tabiatça girişe en az ihtiyaç duyanıdır. Çünkü dinleyiciler konuyu zaten bilir ve konunun girişe hiç ihtiyacı yoktur; giriş ancak konuşanın kendisi ya da karşı çıkanlar yüzünden, ya da dinleyiciler konuyu istenen ölçüde değil de daha büyük ya da daha küçük sanıyorlarsa gerekir. O zaman ya iftira atmak ya da iftirayı çürütmek, ya büyütmek ya da küçültmek zorunludur. İşte bunlar için giriş gerekir; ya da süs için, çünkü giriş olmazsa söylev baştan savma görünür. Gorgias'ın Elisliler için yazdığı övgü böyledir: Hiçbir hazırlık hareketi yapmadan, hiç ısınmadan hemen başlar: «Elis, mesut şehir...»

1415b30

τὰ δὲ τοῦ δημηγορικοῦ ἐκ τῶν τοῦ δικανικοῦ λόγου ἐστίν, φύσει δὲ ἥκιστα ἔχει· καὶ γὰρ καὶ περὶ οὗ ἴσασιν, καὶ οὐδὲν δεῖται τὸ πρᾶγμα προοιμίου, ἀλλʼ ἢ διʼ αὐτὸν ἢ τοὺς ἀντιλέγοντας, ἢ ἐὰν μὴ ἡλίκον βούλει ὑπολαμβάνωσιν, ἀλλʼ ἢ μεῖζον ἢ ἔλαττον, διὸ ἢ διαβάλλειν ἢ ἀπολύεσθαι ἀνάγκη, καὶ ἢ αὐξῆσαι ἢ μειῶσαι. τούτων δὲ ἕνεκα προοιμίου δεῖται, ἢ κόσμου χάριν,

1416a

ὡς αὐτοκάβδαλα φαίνεται ἐὰν μὴ ἔχῃ. τοιοῦτον γὰρ τὸ Γοργίου ἐγκώμιον εἰς Ἠλείους· οὐδὲν γὰρ προεξαγκωνίσας οὐδὲ προανακινήσας εὐθὺς ἄρχεται Ἦλις, πόλις εὐδαίμων.

1416a115. Bölüm

İftiraya karşı bir topos, insanın hakkındaki kötü bir kanaati gidermesini sağlayan şeylerdir. Bu kanaati birinin dile getirip getirmemesi fark etmez; dolayısıyla bu, küllî bir topostur.

1416a1

περὶ δὲ διαβολῆς ἓν μὲν τὸ ἐξ ὧν ἄν τις ὑπόληψιν δυσχερῆ ἀπολύσαιτο (οὐθὲν γὰρ διαφέρει εἴτε εἰπόντος τινὸς εἴτε μή, ὥστε τοῦτο καθόλου)·

1416a5Başka bir topos, tartışılan noktalara karşı çıkmaktır: Ya olayın olmadığını, ya zararlı olmadığını ya da bu kişi için zararlı olmadığını, ya o kadar büyük olmadığını, ya haksızlık olmadığını ya da büyük bir haksızlık olmadığını, ya çirkin olmadığını ya da önemli olmadığını söylemek. Çünkü anlaşmazlık böyle şeyler hakkındadır. Iphikrates'in Nausikrates'e karşı yaptığı gibi: Onun söylediği şeyi yaptığını ve zarar verdiğini kabul etti, ama haksızlık etmediğini söyledi. Ya da haksızlık ettiğini kabul edip karşısına bir denge koymak: Zararlıydı ama güzeldi; can sıkıcıydı ama yararlıydı; ya da buna benzer başka bir şey.

1416a5

ἄλλος τόπος ὥστε πρὸς τὰ ἀμφισβητούμενα ἀπαντᾶν, ἢ ὡς οὐκ ἔστιν, ἢ ὡς οὐ βλαβερὸν ἢ οὐ τούτῳ, ἢ ὡς οὐ τηλικοῦτον, ἢ οὐκ ἄδικον ἢ οὐ μέγα, ἢ οὐκ αἰσχρὸν ἢ οὐκ ἔχον μέγεθος· περὶ γὰρ τοιούτων ἡ ἀμφισβήτησις, ὥσπερ Ἰφικράτης πρὸς Ναυσικράτην· ἔφη γὰρ ποιῆσαι ὃ ἔλεγεν καὶ βλάψαι, ἀλλʼ οὐκ ἀδικεῖν. ἢ ἀντικαταλλάττεσθαι ἀδικοῦντα, εἰ βλαβερόν, ἀλλʼ οὖν καλόν, εἰ λυπηρόν, ἀλλʼ ὠφέλιμον, ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον.

1416a10Başka bir topos, olanın bir hata, bir talihsizlik ya da bir zorunluluk olduğunu söylemektir. Sophokles'in, kendisine iftira atanın dediği gibi yaşlı görünmek için değil, zorunluluktan titrediğini söylemesi gibi; çünkü seksen yaşında olması kendi isteğiyle değildi. Bir de amacı karşılığa koymak: Zarar vermek istemediğini, başka bir şey istediğini; kendisine yüklenen şeyi yapmadığını, zararın tesadüfen ortaya çıktığını söylemek: «Bunun olması için yapmış olsaydım, benden nefret etmeniz adil olurdu.»

1416a10

ἄλλος τόπος ὡς ἐστὶν ἁμάρτημα ἢ ἀτύχημα ἢ ἀναγκαῖον, οἷον Σοφοκλῆς ἔφη τρέμειν οὐχ ὡς ὁ διαβάλλων ἔφη, ἵνα δοκῇ γέρων, ἀλλʼ ἐξ ἀνάγκης· οὐ γὰρ ἑκόντι εἶναι αὑτῷ ἔτη ὀγδοήκοντα. καὶ ἀντικαταλλάττεσθαι τὸ οὗ ἕνεκα, ὅτι οὐ βλάψαι ἐβούλετο ἀλλὰ τόδε, καὶ οὐ τοῦτο ὃ διεβάλλετο ποιῆσαι, συνέβη δὲ βλαβῆναι· δίκαιον δὲ μισεῖν, εἰ ὅπως τοῦτο γένηται ἐποίουν.

1416a20Başka bir topos, iftira atanın şimdi ya da daha önce, kendisinin ya da yakınlarından birinin aynı suça karışmış olup olmadığıdır.

1416a20

ἄλλος, εἰ ἐμπεριείληπται ὁ διαβάλλων, ἢ νῦν ἢ πρότερον, ἢ αὐτὸς ἢ τῶν ἐγγύς τις.

1416a20_2Başka bir topos, iftiranın, herkesin suçsuz olduğunu kabul ettiği başka kişileri de kapsayıp kapsamadığıdır; örneğin «Temiz giyindiğine göre falan zina yapıyordur» denirse, o zaman filan da zina yapıyor demektir.

1416a20_2

ἄλλος, εἰ ἄλλοι ἐμπεριλαμβάνονται οὓς ὁμολογοῦσιν μὴ ἐνόχους εἶναι τῇ διαβολῇ, οἷον εἰ, ὅτι καθάριος, ὁ ⟨δεῖνα⟩ μοιχός, καὶ ὁ δεῖνα ἄρα.

1416a20_3Başka bir topos, iftira atanın kendisinin ya da başka birinin daha önce başkalarına iftira atıp atmadığı, ya da iftiraya uğramadan, şimdi kendisinin şüphe altında kaldığı gibi şüphe altında kalıp sonra suçsuz oldukları ortaya çıkan kişilerin bulunup bulunmadığıdır.

1416a20_3

ἄλλος, εἰ ἄλλους διέβαλεν ἢ ἄλλος ⟨ἢ⟩ αὐτός, ἢ ἄνευ διαβολῆς ὑπελαμβάνοντο ὥσπερ αὐτὸς νῦν, οἳ πεφήνασιν οὐκ ἔνοχοι.

1416a25Başka bir topos, iftira atana karşılık iftira atmaktır; çünkü kendisi güvenilmez olan birinin sözlerinin güvenilir olması saçmadır.

1416a25

ἄλλος ἐκ τοῦ ἀντιδιαβάλλειν τὸν διαβάλλοντα· ἄτοπον γὰρ εἰ ὃς αὐτὸς ἄπιστος, οἱ τούτου λόγοι ἔσονται πιστοί.

1416a25_2Başka bir topos, mesele hakkında daha önce bir yargı verilmiş olmasıdır. Euripides'in, mal değişimi davasında onu dinsizlikle suçlayan ve yalan yere yemin etmeye teşvik eden şu dizeyi yazdığını söyleyen Hygiainon'a cevabı gibi:

Dilim yemin etti, gönlüm etmedi.

Euripides, Dionysos yarışmasında verilmesi gereken yargıları mahkemelere taşıyarak onun haksızlık ettiğini söyledi; çünkü o sözlerin hesabını orada vermişti, ya da suçlamak isterse orada verecekti.

1416a25_2

ἄλλος, εἰ γέγονεν κρίσις, ὥσπερ Εὐριπίδης πρὸς Ὑγιαίνοντα ἐν τῇ ἀντιδόσει κατηγοροῦντα ὡς ἀσεβής, ὅς γʼ ἐποίησε κελεύων ἐπιορκεῖν, ἡ γλῶσσʼ ὀμώμοχʼ, ἡ δὲ φρὴν ἀνώμοτος. ἔφη γὰρ αὐτὸν ἀδικεῖν τὰς ἐκ τοῦ Διονυσιακοῦ ἀγῶνος κρίσεις εἰς τὰ δικαστήρια ἄγοντα· ἐκεῖ γὰρ αὐτῶν δεδωκέναι λόγον, ἢ δώσειν εἰ βούλεται κατηγορεῖν.

1416a35Başka bir topos iftiranın kendisini suçlamaktır: Ne kadar büyük bir kötülük olduğunu, bunun da yargıları başka meselelere kaydırdığı ve davanın kendisine güvenilmediğini gösterdiği için büyük olduğunu söylemek.

İki taraf için de ortak bir topos, ipuçlarına başvurmaktır;

1416a35

ἄλλος ἐκ τοῦ διαβολῆς κατηγορεῖν, ἡλίκον, καὶ τοῦτο, ὅτι ἄλλας κρίσεις ποιεῖ, καὶ ὅτι οὐ πιστεύει τῷ πράγματι. κοινὸς δʼ ἀμφοῖν [ὁ] τόπος τὸ σύμβολα λέγειν,

1416börneğin Teukros'ta Odysseus, Teukros'un Priamos'la akraba olduğunu söyler, çünkü Hesione onun kız kardeşidir; Teukros ise babası Telamon'un Priamos'un düşmanı olduğunu ve casusları ele vermediğini söyler.

1416b

οἷον ἐν τῷ Τεύκρῳ ὁ Ὀδυσσεὺς ὅτι οἰκεῖος τῷ Πριάμῳ· ἡ γὰρ Ἡσιόνη ἀδελφή· ὁ δὲ ὅτι ὁ πατὴρ ἐχθρὸς τῷ Πριάμῳ, ὁ Τελαμών, καὶ ὅτι οὐ κατεῖπε τῶν κατασκόπων.

1416b1İftira atan için başka bir topos, küçük şeyleri uzun uzun övüp büyük bir şeyi kısaca yermek, ya da birçok iyi şeyi önce sayıp sonra konuyla ilgili tek bir şeyi yermektir. Böyleleri en usta ve en adaletsiz olanlardır; çünkü iyi şeyleri kötüyle karıştırarak onlarla zarar vermeye çalışırlar.

İftira atan ile iftirayı çürüten için ortak bir topos da şudur: Aynı şey birçok sebeple yapılmış olabileceğinden, iftira atan onu kötü niyetle daha kötü yanından, iftirayı çürüten ise daha iyi yanından yorumlamalıdır. Örneğin Diomedes'in Odysseus'u yol arkadaşı seçmesini biri, Odysseus'u en iyi insan saydığı için diye yorumlar; öteki ise öyle olmadığını, onu değersiz biri olduğu için kendisine rakip olmayacak tek kişi saydığı için seçtiğini söyler.

1416b1

ἄλλος τῷ διαβάλλοντι, τὸ ἐπαινοῦντα μικρὸν μακρῶς ψέξαι μέγα συντόμως, ἢ πολλὰ ἀγαθὰ προθέντα, ὃ εἰς τὸ πρᾶγμα προφέρει ἓν ψέξαι. τοιοῦτοι δὲ οἱ τεχνικώτατοι καὶ ἀδικώτατοι· τοῖς ἀγαθοῖς γὰρ βλάπτειν πειρῶνται, μιγνύντες αὐτὰ τῷ κακῷ. κοινὸν δὲ τῷ διαβάλλοντι καὶ τῷ ἀπολυομένῳ, ἐπειδὴ τὸ αὐτὸ ἐνδέχεται πλειόνων ἕνεκα πραχθῆναι, τῷ μὲν διαβάλλοντι κακοηθιστέον ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐκλαμβάνοντι, τῷ δὲ ἀπολυομένῳ ἐπὶ τὸ βέλτιον, οἷον ὅτι ὁ Διομήδης τὸν Ὀδυσσέα προείλετο, τῷ μὲν ὅτι διὰ τὸ ἄριστον ὑπολαμβάνειν τὸν Ὀδυσσέα, τῷ δʼ ὅτι οὕ, ἀλλὰ διὰ τὸ μόνον μὴ ἀνταγωνιστεῖν ὡς φαῦλον.

1416b1516. Bölüm

İftira hakkında bu kadarı yeter. Anlatım ise gösteri söylevlerinde art arda değil, parça parça yapılır. Çünkü söylevin konusu olan eylemleri gözden geçirmek gerekir. Söylev iki kısımdan oluşur: Bir kısmı tekhnē dışıdır, çünkü konuşan eylemlerin hiçbirinin sebebi değildir; öteki kısmı tekhnēden gelir. Tekhnēden gelen kısım da şudur: Eylem inanılmaz görünüyorsa onun olduğunu, ya da keyfiyetini, ya kemiyetini ya da bunların hepsini göstermek.

1416b15

καὶ περὶ μὲν διαβολῆς εἰρήσθω τοσαῦτα, διήγησις δʼ ἐν μὲν τοῖς ἐπιδεικτικοῖς ἐστιν οὐκ ἐφεξῆς ἀλλὰ κατὰ μέρος· δεῖ μὲν γὰρ τὰς πράξεις διελθεῖν ἐξ ὧν ὁ λόγος· σύγκειται γὰρ ἔχων ὁ λόγος τὸ μὲν ἄτεχνον (οὐθὲν γὰρ αἴτιος ὁ λέγων τῶν πράξεων), τὸ δʼ ἐκ τῆς τέχνης· τοῦτο δʼ ἐστὶν ἢ ὅτι ἔστι δεῖξαι, ἐὰν ᾖ ἄπιστον, ἢ ὅτι ποιόν, ἢ ὅτι ποσόν, ἢ καὶ ἅπαντα.

1416b20Bu yüzden bazen her şeyi art arda anlatmamak gerekir, çünkü böyle yapılan gösterme akılda zor tutulur. Bunun yerine şöyle denir: «Şu eylemlerinden cesur olduğu, şunlardan da bilge ya da adil olduğu anlaşılır.» Bu tür söylev daha yalındır; öteki ise karışık ve süssüzdür.

1416b20

διὰ δὲ τοῦτʼ ἐνίοτε οὐκ ἐφεξῆς δεῖ διηγεῖσθαι πάντα, ὅτι δυσμνημόνευτον τὸ δεικνύναι οὕτως· ἐκ μὲν οὖν τούτων ἀνδρεῖος, ἐκ δὲ τῶνδε σοφὸς ἢ δίκαιος. καὶ ἁπλούστερος ὁ λόγος οὗτος, ἐκεῖνος δὲ ποικίλος καὶ οὐ λιτός.

1416b25Bilinen eylemleri ise yalnız hatırlatmak gerekir. Bu yüzden çoğu söylev anlatıma hiç ihtiyaç duymaz; örneğin Akhilleus'u övmek istersen, herkes onun eylemlerini bildiği için anlatmak gerekmez, onları kullanmak yeter. Ama Kritias'ı öveceksen anlatmak gerekir, çünkü onun eylemlerini çok kimse bilmez [...]

1416b25

δεῖ δὲ τὰς μὲν γνωρίμους ἀναμιμνήσκειν· διὸ οἱ πολλοὶ οὐδὲν δέονται διηγήσεως, οἷον εἰ θέλεις Ἀχιλλέα ἐπαινεῖν (ἴσασι γὰρ πάντες τὰς πράξεις), ἀλλὰ χρῆσθαι αὐταῖς δεῖ. ἐὰν δὲ Κριτίαν, δεῖ· οὐ γὰρ πολλοὶ ἴσασιν […]

1416b25_2Bugün ise gülünç biçimde anlatımın hızlı olması gerektiğini söylüyorlar. Oysa hamuru sert mi yumuşak mı yoğurayım diye soran ekmekçiye biri «Ne o, iyi yoğurmak olmaz mı?» demişti; burada da durum böyledir. Uzun anlatmamak gerekir; tıpkı uzun girizgâh yapmamak, ikna vasıtalarını da uzun söylememek gerektiği gibi. Çünkü burada da iyi olan hız ya da kısalık değil, ölçülülüktür. Bu da konuyu açıklayacak kadarını söylemek, ya da olayın olduğunu, zarar verdiğini, haksızlık edildiğini ya da olayların istediğin büyüklükte olduğunu dinleyiciye düşündürecek kadarını söylemektir. Karşı taraf ise bunların tersini yapmalıdır.

1416b25_2

νῦν δὲ γελοίως τὴν διήγησίν φασι δεῖν εἶναι ταχεῖαν. καίτοι ὥσπερ [ὁ] τῷ μάττοντι ἐρομένῳ πότερον σκληρὰν ἢ μαλακὴν μάξῃ τί δʼ, ἔφη ⟨τις⟩, εὖ ἀδύνατον;, καὶ ἐνταῦθα ὁμοίως· δεῖ γὰρ μὴ μακρῶς διηγεῖσθαι ὥσπερ οὐδὲ προοιμιάζεσθαι μακρῶς, οὐδὲ τὰς πίστεις λέγειν. οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθά ἐστι τὸ εὖ [ἢ] τὸ ταχὺ ἢ τὸ συντόμως, ἀλλὰ τὸ μετρίως· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ λέγειν ὅσα δηλώσει τὸ πρᾶγμα,

1417a

ἢ ὅσα ποιήσει ὑπολαβεῖν γεγονέναι ἢ βεβλαφέναι ἢ ἠδικηκέναι, ἢ τηλικαῦτα ἡλίκα βούλει, τῷ δὲ ἐναντίῳ τὰ ἐναντία·

1417a1Anlatımın arasına, senin aretēni gösterecek şeyleri de katmalısın; örneğin: «Ben ise ona, her zaman adil olanı söyleyerek, çocuklarını bırakmamasını öğütledim.» Ya da karşı tarafın kötülüğünü gösterecek şeyleri: «O ise bana, kendisi nerede olursa orada başka çocukları olacağı cevabını verdi»; Herodotos'a göre ayaklanan Mısırlılar da böyle cevap vermişti. Ya da yargıçların hoşuna gidecek şeyleri katmalısın.

1417a1

παραδιηγεῖσθαι δὲ ὅσα εἰς τὴν σὴν ἀρετὴν φέρει (οἷον ἐγὼ δʼ ἐνουθέτουν, ἀεὶ τὰ δίκαια λέγων, μὴ τὰ τέκνα ἐγκαταλείπειν), ἢ θατέρου κακίαν· ὁ δὲ ἀπεκρίνατό μοι ὅτι, οὗ ἂν ᾖ αὐτός, ἔσται ἄλλα παιδία, ὃ τοὺς ἀφισταμένους Αἰγυπτίους ἀποκρίνασθαί φησιν ὁ Ἡρόδοτος· ἢ ὅσα ἡδέα τοῖς δικασταῖς.

1417a5Savunan için anlatım daha kısadır. Çünkü anlaşmazlık ya olayın olmadığı, ya zararlı olmadığı, ya haksız olmadığı ya da o kadar büyük olmadığı üzerinedir. Dolayısıyla kabul edilen nokta üzerinde durmamak gerekir; meğer ki bu, savunulan noktaya katkıda bulunsun. Örneğin olay yapılmışsa ama haksızlık değilse böyledir.

1417a5

ἀπολογουμένῳ δὲ ἐλάττων ἡ διήγησις· αἱ γὰρ ἀμφισβητήσεις ἢ μὴ γεγονέναι ἢ μὴ βλαβερὸν εἶναι ἢ μὴ ἄδικον ἢ μὴ τηλικοῦτον, ὥστε περὶ τὸ ὁμολογούμενον οὐ διατριπτέον, ἐὰν μή τι εἰς ἐκεῖνο συντείνῃ, οἷον εἰ πέπρακται, ἀλλʼ οὐκ ἄδικον.

1417a10Ayrıca olup bitmiş eylemleri, şimdi oluyormuş gibi canlandırılınca acıma ya da öfke uyandırmayacaklarsa, olup bitmiş olarak, kısaca anlatmak gerekir. Bunun örneği Alkinoos'a anlatılan hikâyedir: Şair onu Penelope'ye altmış dizede anlatılmış hâle getirir. Phayllos'un destan çevrimini kısaltması ve Oineus'taki prolog da öyledir.

1417a10

ἔτι πεπραγμένα δεῖ λέγειν ὅσα μὴ πραττόμενα ἢ οἶκτον ἢ δείνωσιν φέρει· παράδειγμα ὁ Ἀλκίνου ἀπόλογος, ὃς πρὸς τὴν Πηνελόπην ἐν ἑξήκοντα ἔπεσιν πεποίηται, καὶ ὡς Φάϋλλος τὸν κύκλον, καὶ ὁ ἐν τῷ Οἰνεῖ πρόλογος.

1417a15Anlatım karakteri yansıtmalıdır. Bu da karakteri neyin yansıttığını bilirsek olur. Bunun bir yolu prohairesisi göstermektir. Karakter, prohairesisin niteliğine göre belli bir niteliktedir; prohairesis de gayesine göre belli bir niteliktedir. Bu yüzden matematik sözlerinde karakter yoktur, çünkü prohairesis de yoktur; onların bir «ne için»i yoktur. Sokratik konuşmalarda ise vardır, çünkü bu konuşmalar böyle şeyler hakkındadır.

1417a15

ἠθικὴν δὲ χρὴ τὴν διήγησιν εἶναι· ἔσται δὲ τοῦτο, ἂν εἰδῶμεν τί ἦθος ποιεῖ. ἓν μὲν δὴ τὸ προαίρεσιν δηλοῦν, ποιὸν δὲ τὸ ἦθος τῷ ποιὰν ταύτην, ἡ δὲ προαίρεσις ποιὰ τῷ τέλει· διὰ τοῦτο ⟨δʼ⟩ οὐκ ἔχουσιν οἱ μαθηματικοὶ λόγοι ἤθη, ὅτι οὐδὲ προαίρεσιν (τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα οὐκ ἔχουσιν), ἀλλʼ οἱ Σωκρατικοί· περὶ τοιούτων γὰρ λέγουσιν.

1417a20Her karakterin ardından gelen davranışlar da karakteri yansıtır; örneğin «Konuşurken bir yandan da yürüyordu» demek; bu, karakterdeki küstahlığı ve kabalığı gösterir. Bir de, bugünkülerin yaptığı gibi sözü düşünceden çıkıyormuş gibi değil, prohairesisten çıkıyormuş gibi söylemek gerekir: «Ben bunu diledim; bunu tercih de ettim; ondan yarar görmesem bile böylesi daha iyiydi.» Birincisi phronēsis sahibi birine, ikincisi iyi bir insana yakışır; çünkü phronēsis sahibi yararlı olanın, iyi insan ise güzel olanın peşinden gider. Söylenen inanılmaz görünürse sebebini eklemek gerekir; Sophokles'in yaptığı gibi. Antigone'deki örnek böyledir: Antigone kardeşini kocasından ya da çocuklarından daha çok önemsediğini söyler; çünkü onlar ölse yenileri olabilirdi,

ama annem de babam da Hades'e gittiğine göre, bir daha doğacak bir kardeşim olamaz.

Sebep gösteremiyorsan, inanılmaz şeyler söylediğinin farkında olduğunu, ama tabiatça böyle biri olduğunu söyle; çünkü insanlar birinin isteyerek yararlı olandan başka bir şey yapmasına inanmazlar.

1417a20

ἄλλα δʼ ἠθικὰ τὰ ἑπόμενα ἑκάστῳ ἤθει, οἷον ὅτι ἅμα λέγων ἐβάδιζεν· δηλοῖ γὰρ θρασύτητα καὶ ἀγροικίαν ἤθους. καὶ μὴ ὡς ἀπὸ διανοίας λέγειν, ὥσπερ οἱ νῦν, ἀλλʼ ὡς ἀπὸ προαιρέσεως· ἐγὼ δὲ ἐβουλόμην· καὶ προειλόμην γὰρ τοῦτο· ἀλλʼ εἰ μὴ ὠνήμην, βέλτιον· τὸ μὲν γὰρ φρονίμου τὸ δὲ ἀγαθοῦ· φρονίμου μὲν γὰρ ἐν τῷ τὸ ὠφέλιμον διώκειν, ἀγαθοῦ δʼ ἐν τῷ τὸ καλόν. ἂν δʼ ἄπιστον ᾖ, τότε τὴν αἰτίαν ἐπιλέγειν, ὥσπερ Σοφοκλῆς ποιεῖ· παράδειγμα τὸ ἐκ τῆς Ἀντιγόνης, ὅτι μᾶλλον τοῦ ἀδελφοῦ ἐκήδετο ἢ ἀνδρὸς ἢ τέκνων· τὰ μὲν γὰρ ἂν γενέσθαι ἀπολομένων, μητρὸς δʼ ἐν Ἅιδου καὶ πατρὸς βεβηκότων οὐκ ἔστʼ ἀδελφὸς ὅς τις ἂν βλάστοι ποτέ. ἐὰν δὲ μὴ ἔχῃς αἰτίαν, ἀλλʼ ὅτι οὐκ ἀγνοεῖς ἄπιστα λέγων, ἀλλὰ φύσει τοιοῦτος εἶ· ἀπιστοῦσι γὰρ ἄλλο τι πράττειν ἑκόντα πλὴν τὸ συμφέρον.

1417a35Anlatırken duygudan da yararlan: Duyguların ardından gelen ve dinleyicilerin bildiği belirtileri, sana ya da karşı tarafa özgü olan şeyleri söyle: «O da bana yan gözle bakıp gitti.» Aiskhines'in Kratylos hakkında, onun ıslık çalarak ve iki elini sallayarak öfkelendiğini söylemesi de öyledir. Bunlar inandırıcıdır, çünkü dinleyicilerin bildiği bu şeyler, bilmedikleri şeylerin ipucu olur. Bunların pek çoğunu Homeros'tan almak mümkündür:

Böyle dedi; yaşlı kadın ellerini yüzüne kapadı.

Çünkü ağlamaya başlayanlar ellerini gözlerine götürür. Kendini de hemen belli bir nitelikte biri olarak tanıt ki seni öyle görsünler; karşı tarafı da öyle tanıt; ama bunu fark ettirmeden yap. Bunun ne kadar kolay olduğunu haber getirenlerden anlayabilirsin: Hakkında hiçbir şey bilmediğimiz şeyler hakkında bile onların sözünden bir kanı ediniriz. Anlatıma birçok yerde yer vermek gerekir, bazen de başta değil.

1417a35

ἔτι ἐκ τῶν παθητικῶν λέγε διηγούμενος καὶ τὰ ἑπόμενα [καὶ] ἃ ἴσασι, καὶ τὰ ἴδια ἢ σεαυτῷ ἢ ἐκείνῳ προσόντα· ὁ δʼ ᾤχετό με ὑποβλέψας.

1417b

καὶ ὡς περὶ Κρατύλου Αἰσχίνης, ὅτι διασίζων, τοῖν χειροῖν διασείων· πιθανὰ γάρ, διότι σύμβολα γίγνεται ταῦτα ἃ ἴσασιν ἐκείνων ὧν οὐκ ἴσασιν. πλεῖστα δὲ τοιαῦτα λαβεῖν ἐξ Ὁμήρου ἔστιν· ὧς ἄρʼ ἔφη, γρῆυς δὲ κατέσχετο χερσὶ πρόσωπα· οἱ γὰρ δακρύειν ἀρχόμενοι ἐπιλαμβάνονται τῶν ὀφθαλμῶν. καὶ εὐθὺς εἴσαγε καὶ σεαυτὸν ποιόν τινα, ἵνα ὡς τοιοῦτον θεωρῶσιν, καὶ τὸν ἀντίδικον· λανθάνων δὲ ποίει. ὅτι δὲ ῥᾴδιον, ὅρα ἐκ τῶν ἀπαγγελλόντων· περὶ ὧν γὰρ μηθὲν ἴσμεν, ὅμως λαμβάνομεν ὑπόληψιν τινά. πολλαχοῦ δὲ δεῖ διηγεῖσθαι, καὶ ἐνίοτε οὐκ ἐν ἀρχῇ.

1417b10Meclis söylevinde anlatım en az yer tutar, çünkü kimse gelecekteki şeyleri anlatmaz. Ama anlatım yapılacaksa, geçmiş olaylar anlatılsın ki dinleyiciler onları hatırlayarak sonrası hakkında daha iyi karar versinler; ya da iftira atmak veya övmek için anlatılsın; ama o zaman konuşan danışmanın işini yapmış olmaz. Söylenen inanılmazsa, konuşan hemen sebebini söyleyeceğine söz vermeli ve konuyu dinleyicilerin istediği gibi düzenlemelidir. Karkinos'un Oidipus'undaki Iokaste, oğlunu arayan adam sorular sordukça hep söz verir; Sophokles'in Haimon'u da öyle yapar.

1417b10

ἐν δὲ δημηγορίᾳ ἥκιστα διήγησις ἔστιν, ὅτι περὶ τῶν μελλόντων οὐθεὶς διηγεῖται· ἀλλʼ ἐάν περ διήγησις ᾖ, τῶν γενομένων ἔστω, ἵνα ἀναμνησθέντες ἐκείνων βέλτιον βουλεύσωνται περὶ τῶν ὕστερον, ἢ διαβάλλοντος ἢ ἐπαινοῦντος· ἀλλὰ †τότε οὐ† τὸ τοῦ συμβούλου ποιεῖ ἔργον. ἂν δʼ ᾖ ἄπιστον, ὑπισχνεῖσθαι δεῖ καὶ αἰτίαν λέγειν εὐθὺς καὶ διατάττειν ὡς βούλονται, οἷον ἡ Ἰοκάστη ἡ Καρκίνου ἐν τῷ Οἰδίποδι ἀεὶ ὑπισχνεῖται πυνθανομένου τοῦ ζητοῦντος τὸν υἱόν, καὶ ὁ Αἵμων ὁ Σοφοκλέους.

1417b2017. Bölüm

İkna vasıtaları ispat edici olmalıdır. Anlaşmazlık dört noktadan birinde olduğu için, ispatı tartışılan nokta hakkında getirmek gerekir. Örneğin olayın olmadığı ileri sürülüyorsa, yargılamada en çok bunun ispatı getirilmelidir; zarar vermediği ileri sürülüyorsa bunun; o kadar büyük olmadığı ya da adil olduğu ileri sürülüyorsa da bunların. Anlaşmazlık olayın olup olmadığı üzerineyse de aynı şey geçerlidir.

1417b20

τὰς δὲ πίστεις δεῖ ἀποδεικτικὰς εἶναι· ἀποδεικνύναι δὲ χρή, ἐπεί περ τεττάρων ἡ ἀμφισβήτησις, περὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου φέροντα τὴν ἀπόδειξιν, οἷον, εἰ ὅτι οὐ γέγονεν ἀμφισβητεῖται, ἐν τῇ κρίσει δεῖ τούτου μάλιστα τὴν ἀπόδειξιν φέρειν, εἰ δʼ ὅτι οὐκ ἔβλαψεν, τούτου, καὶ ὅτι οὐ τοσόνδε ἢ ὅτι δικαίως, ὡσαύτως καὶ εἰ περὶ τοῦ γενέσθαι τοῦτο ἡ ἀμφισβήτησις.

1417b25Gözden kaçmasın ki yalnız bu anlaşmazlıkta taraflardan birinin zorunlu olarak kötü olması gerekir. Çünkü burada sebep cehalet olamaz; tartışma adil olan hakkında olsaydı olabilirdi. Dolayısıyla bunun üzerinde uzun durmalı, ötekilerde durmamalıdır.

1417b25

μὴ λανθανέτω δʼ ὅτι ἀναγκαῖον ἐν ταύτῃ τῇ ἀμφισβητήσει μόνῃ τὸν ἕτερον εἶναι πονηρόν· οὐ γάρ ἐστιν ἄγνοια αἰτία, ὥσπερ ἂν εἴ τινες περὶ τοῦ δικαίου ἀμφισβητοῖεν, ὥστʼ ἐν τούτῳ χρονιστέον, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις οὔ.

1417b30Gösteri söylevlerinde büyütme çoğunlukla eylemlerin güzel ve yararlı olduğu yönünde yapılır; çünkü olayların kendisine inanılması gerekir. Bunlar için ispat ancak seyrek olarak getirilir: olaylar inanılmazsa ya da başka biri onlardan sorumlu tutuluyorsa.

1417b30

ἐν δὲ τοῖς ἐπιδεικτικοῖς τὸ πολὺ ὅτι καλὰ καὶ ὠφέλιμα ἡ αὔξησις ἔστω· τὰ γὰρ πράγματα δεῖ πιστεύεσθαι· ὀλιγάκις γὰρ καὶ τούτων ἀποδείξεις φέρουσιν, ἐὰν ἄπιστα ᾖ ἢ ἐὰν ἄλλος αἰτίαν ἔχῃ.

1417b30_2Meclis söylevlerinde ise insan ya önerilen şeyin olmayacağını ileri sürebilir ya da önerileni yaparlarsa olacağını, ama bunun adil, yararlı ya da o kadar önemli olmadığını. Karşı tarafın konu dışında bir yalan söyleyip söylemediğine de bakmak gerekir; çünkü bu tür yalanlar, öteki konularda da yalan söylediğinin kesin alametleri gibi görünür.

Örnekler meclis söylevine, entimemler mahkeme söylevine daha uygundur. Çünkü meclis söylevi gelecekle ilgilidir; dolayısıyla örnekleri zorunlu olarak geçmiş olaylardan almak gerekir. Mahkeme söylevi ise olan ya da olmayan şeylerle ilgilidir; burada ispat ve zorunluluk daha çoktur, çünkü olup bitmiş olan zorunluluk taşır.

1417b30_2

ἐν δὲ τοῖς δημηγορικοῖς ἢ ὡς οὐκ ἔσται ἀμφισβητήσειεν ἄν τις, ἢ ὡς ἔσται μὲν ⟨ποιοῦσιν⟩ ἃ κελεύει, ἀλλʼ οὐ δίκαια ἢ οὐκ ὠφέλιμα ἢ οὐ τηλικαῦτα. δεῖ δὲ καὶ ὁρᾶν εἴ τι ψεύδεται ἐκτὸς τοῦ πράγματος· τεκμήρια γὰρ ταῦτα φαίνεται καὶ τῶν ἄλλων ὅτι ψεύδεται.

1418a

ἔστιν δὲ τὰ μὲν παραδείγματα δημηγορικώτερα, τὰ δʼ ἐνθυμήματα δικανικώτερα· ἡ μὲν γὰρ περὶ τὸ μέλλον, ὥστʼ ἐκ τῶν γενομένων ἀνάγκη παραδείγματα λέγειν, ἡ δὲ περὶ ὄντων ἢ μὴ ὄντων, οὗ μᾶλλον ἀπόδειξίς ἐστι καὶ ἀνάγκη· ἔχει γὰρ τὸ γεγονὸς ἀνάγκην.

1418a5Entimemleri art arda söylememeli, araya başka şeyler karıştırmalıdır; yoksa birbirlerine zarar verirler. Çünkü miktarın da bir sınırı vardır:

Dostum, aklı başında bir adamın söyleyeceği kadar şey söyledin;

şair «o kadar» der, «öyle şeyler» demez.

1418a5

οὐ δεῖ δὲ ἐφεξῆς λέγειν τὰ ἐνθυμήματα, ἀλλʼ ἀναμιγνύναι· εἰ δὲ μή, καταβλάπτει ἄλληλα. ἔστιν γὰρ καὶ τοῦ ποσοῦ ὅρος. ὦ φίλʼ, ἐπεὶ τόσα εἶπες ὅσʼ ἂν πεπνυμένος ἀνήρ, ἀλλʼ οὐ τοιαῦτα.

1418a5_2Her şey için entimem de arama; yoksa bazı felsefecilerin yaptığını yapmış olursun: Onlar, söyledikleri öncüllerden daha bilinen ve daha inandırıcı olan sonuçları kıyasla çıkarırlar.

1418a5_2

καὶ μὴ περὶ πάντων ἐνθυμήματα ζητεῖ· εἰ δὲ μή, ποιήσεις ὅπερ ἔνιοι ποιοῦσι τῶν φιλοσοφούντων, οἳ συλλογίζονται τὰ γνωριμώτερα καὶ πιστότερα ἢ ἐξ ὧν λέγουσιν.

1418a10Duygu uyandırırken entimem söyleme; çünkü entimem ya duyguyu kovar ya da boşuna söylenmiş olur. Aynı anda olan hareketler birbirini dışarı iter; ya birbirini yok eder ya da zayıflatır. Söylevi karakteri yansıtacak şekilde kurarken de aynı anda bir entimem aramamalıdır; çünkü ispatın ne karakteri ne de prohairesisi vardır.

1418a10

καὶ ὅταν πάθος ποιῇς, μὴ λέγε ἐνθύμημα (ἢ γὰρ ἐκκρούσει τὸ πάθος ἢ μάτην εἰρημένον ἔσται τὸ ἐνθύμημα· ἐκκρούουσι γὰρ αἱ κινήσεις ἀλλήλας αἱ ἅμα, καὶ ἢ ἀφανίζουσιν ἢ ἀσθενεῖς ποιοῦοιν), οὐδʼ ὅταν ἠθικὸν τὸν λόγον, οὐ δεῖ ἐνθύμημά τι ζητεῖν ἅμα· οὐ γὰρ ἔχει οὔτε ἦθος οὔτε προαίρεσιν ἡ ἀπόδειξις.

1418a15Özdeyişler ise hem anlatımda hem de ikna vasıtalarında kullanılmalıdır, çünkü karakteri yansıtırlar: «Ben de verdim, hem de güvenmemek gerektiğini bile bile.» Duygu uyandırmak istersen: «Haksızlığa uğramış olsam da pişman değilim; çünkü kazanç onda kaldı, adalet bende.»

1418a15

γνώμαις δὲ χρηστέον καὶ ἐν διηγήσει καὶ ἐν πίστει· ἠθικὸν γὰρ καὶ ἐγὼ δέδωκα, καὶ ταῦτʼ εἰδὼς ὡς οὐ δεῖ πιστεύειν· ἐὰν δὲ παθητικῶς, καὶ οὐ μεταμέλει μοι καίπερ ἠδικημένῳ· τούτῳ μὲν γὰρ περίεστιν τὸ κέρδος, ἐμοὶ δὲ τὸ δίκαιον.

1418a20Meclis önünde konuşmak mahkemede konuşmaktan daha zordur; bu da doğaldır, çünkü meclis söylevi gelecekle, mahkeme söylevi ise geçmişle ilgilidir. Geçmiş ise, Giritli Epimenides'in dediği gibi, kâhinlerin bile bilebileceği bir şeydir; çünkü o, gelecek hakkında değil, olmuş ama karanlıkta kalmış şeyler hakkında kehanette bulunurdu. Ayrıca mahkeme söylevlerinde kanun bir dayanaktır; elinde bir ilke olan kişi ispatı daha kolay bulur. Meclis söylevi pek çok oyalanmaya da yer vermez; karşı tarafa saldırmak, kendinden söz etmek ya da duygu uyandırmak gibi. Bunlara en az yer veren söylev odur, meğer ki konuşan konunun dışına çıksın. Dolayısıyla söyleyecek söz bulamayınca Atina hatiplerinin ve Isokrates'in yaptığını yapmak gerekir: Isokrates öğüt verirken bile suçlar; örneğin Panegyrikos'ta Lakedaimonluları, Müttefikler Söylevi'nde Khares'i.

1418a20

τὸ δὲ δημηγορεῖν χαλεπώτερον τοῦ δικάζεσθαι, εἰκότως, διότι περὶ τὸ μέλλον, ἐκεῖ δὲ περὶ τὸ γεγονός, ὃ ἐπιστητὸν ἤδη καὶ τοῖς μάντεσιν, ὡς ἔφη Ἐπιμενίδης ὁ Κρής (ἐκεῖνος γὰρ περὶ τῶν ἐσομένων οὐκ ἐμαντεύετο, ἀλλὰ περὶ τῶν γεγονότων μὲν ἀδήλων δέ), καὶ ὁ νόμος ὑπόθεσις ἐν τοῖς δικανικοῖς· ἔχοντα δὲ ἀρχὴν ῥᾷον εὑρεῖν ἀπόδειξιν. καὶ οὐκ ἔχει πολλὰς διατριβάς, οἷον πρὸς ἀντίδικον ἢ περὶ αὑτοῦ, ἢ παθητικὸν ποιεῖν, ἀλλʼ ἥκιστα πάντων, ἐὰν μὴ ἐξιστῇ. δεῖ οὖν ἀποροῦντα τοῦτο ποιεῖν ὅπερ οἱ Ἀθήνησι ῥήτορες ποιοῦσι καὶ Ἰσοκράτης· καὶ γὰρ συμβουλεύων κατηγορεῖ, οἷον Λακεδαιμονίων μὲν ἐν τῷ πανηγυρικῷ, Χάρητος δʼ ἐν τῷ συμμαχικῷ.

1418a30Gösteri söylevlerinde ise söyleve övgüden ara bölümler katmak gerekir; Isokrates'in yaptığı gibi, o her zaman birini araya sokar. Gorgias'ın, söyleyecek sözünün hiç tükenmediğini söylemesi de aynı şeydir: Akhilleus'tan söz ediyorsa Peleus'u, sonra Aiakos'u, sonra tanrıyı över; cesareti de aynı şekilde, şunu şunu yaptığını ya da şöyle bir şey olduğunu söyleyerek över.

1418a30

ἐν δὲ τοῖς ἐπιδεικτικοῖς δεῖ τὸν λόγον ἐπεισοδιοῦν ἐπαίνοις, οἷον Ἰσοκράτης ποιεῖ· ἀεὶ γάρ τινα εἰσάγει. καὶ ὃ ἔλεγεν Γοργίας, ὅτι οὐχ ὑπολείπει αὐτὸν ὁ λόγος, ταὐτό ἐστιν· εἰ γὰρ Ἀχιλλέα λέγει Πηλέα ἐπαινεῖ, εἶτα Αἰακόν, εἶτα τὸν θεόν, ὁμοίως δὲ καὶ ἀνδρείαν, ἣ τὰ καὶ τὰ ποιεῖ ἢ τοιόνδε ἐστίν.

1418a35İspatların varsa hem karakteri yansıtarak hem de ispat ederek konuşmalısın; entimemin yoksa karakteri yansıtarak konuş. Hem iyi bir insana, sözünün titiz olmasından çok kendisinin dürüst görünmesi yakışır.

1418a35

ἔχοντα μὲν οὖν ἀποδείξεις καὶ ἠθικῶς λεκτέον καὶ ἀποδεικτικῶς, ἐὰν δὲ μὴ ἔχῃς ἐνθυμήματα, ἠθικῶς· καὶ μᾶλλον τῷ ἐπιεικεῖ ἁρμόττει

1418b

χρηστὸν φαίνεσθαι ἢ τὸν λόγον ἀκριβῆ.

1418b1Entimemlerden çürütücü olanlar, ispat edici olanlardan daha çok beğenilir; çünkü çürütme yapan her şeyde kıyasın kurulduğu daha açık görülür; zıtlar yan yana konunca daha iyi tanınır.

1418b1

τῶν δὲ ἐνθυμημάτων τὰ ἐλεγκτικὰ μᾶλλον εὐδοκιμεῖ τῶν δεικτικῶν, ὅτι ὅσα ἔλεγχον ποιεῖ, μᾶλλον δῆλον ὅτι συλλελόγισται· παρʼ ἄλληλα γὰρ μᾶλλον τἀναντία γνωρίζεται.

1418b1_2Karşı tarafa verilen cevaplar ayrı bir tür değildir; ikna vasıtalarına aittir: Karşı tarafın sözlerinin bir kısmını itirazla, bir kısmını kıyasla çürütmek. Hem danışma hem mahkeme söylevinde ilk konuşan önce kendi ikna vasıtalarını söylemeli, sonra karşı görüşleri çürüterek ve önceden gözden düşürerek onlara cevap vermelidir. Ama karşı görüş çok yönlüyse önce karşı görüşler ele alınmalıdır; Kallistratos'un Messene meclisinde yaptığı gibi: Karşı tarafın söyleyeceklerini önceden çürüttü, ancak ondan sonra kendi söyleyeceklerini söyledi.

1418b1_2

τὰ δὲ πρὸς τὸν ἀντίδικον οὐχ ἕτερόν τι εἶδος, ἀλλὰ τῶν πίστεών ἐστι ⟨τὸ⟩ τὰ μὲν λῦσαι ἐνστάσει τὰ δὲ συλλογισμῷ. δεῖ δὲ καὶ ἐν συμβουλῇ καὶ ἐν δίκῃ ἀρχόμενον μὲν λέγειν τὰς ἑαυτοῦ πίστεις πρότερον, ὕστερον δὲ πρὸς τἀναντία ἀπαντᾶν λύοντα καὶ προδιασύροντα. ἂν δὲ πολύχους ᾖ ἡ ἐναντίωσις, πρότερον τὰ ἐναντία, οἷον ἐποίησε Καλλίστρατος ἐν τῇ Μεσσηνιακῇ ἐκκλησίᾳ· ἃ γὰρ ἐροῦσι προανελὼν οὕτως τότε αὐτὸς εἶπεν.

1418b10Sonra konuşan ise önce karşı tarafın söylevine cevap vermeli, onu çürütüp karşı kıyaslar kurmalıdır; özellikle o söylev beğenilmişse. Çünkü psykhē, önceden gözden düşürülmüş bir insanı kabul etmediği gibi, karşı taraf iyi konuşmuş görünüyorsa bir söylevi de kabul etmez. Dolayısıyla dinleyicinin zihninde söylenecek söyleve yer açmak gerekir; bu da karşı tarafın söylevini ortadan kaldırırsan olur. Bu yüzden ya hepsine ya en önemlilerine ya en beğenilenlerine ya da en kolay çürütülenlerine karşı savaştıktan sonra kendi sözlerini inandırıcı kılmalısın:

Önce tanrıçaların yanında yer alacağım; çünkü ben Hera'nın...

Burada önce en saçma olana dokunmuştur.

1418b10

ὕστερον δὲ λέγοντα πρῶτον πρὸς τὸν ἐναντίον λόγον λεκτέον, λύοντα καὶ ἀντισυλλογιζόμενον, καὶ μάλιστα ἂν εὐδοκιμηκότα ᾖ· ὥσπερ γὰρ ἄνθρωπον προδιαβεβλημένον οὐ δέχεται ἡ ψυχή, τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ λόγον, ἐὰν ὁ ἐναντίος εὖ δοκῇ εἰρηκέναι. δεῖ οὖν χώραν ποιεῖν ἐν τῷ ἀκροατῇ τῷ μέλλοντι λόγῳ· ἔσται δὲ ἂν ἀνέλῃς· διὸ ἢ πρὸς πάντα ἢ τὰ μέγιστα ἢ τὰ εὐδοκιμοῦντα ἢ τὰ εὐέλεγκτα μαχεσάμενον οὕτω τὰ αὑτοῦ πιστὰ ποιητέον. ταῖς θεαῖσι πρῶτα σύμμαχος γενήσομαι· ἐγὼ γὰρ Ἥραν· ἐν τούτοις ἥψατο πρῶτον τοῦ εὐηθεστάτου.

1418b20İkna vasıtaları hakkında bunlar. Karaktere gelince: İnsanın kendisi hakkında bazı şeyler söylemesi ya kıskançlık uyandırır ya sözü uzatır ya da itiraz doğurur; başkası hakkında söylemesi de ya sövgü ya da kabalık olur. Bu yüzden bunları başka birine söyletmek gerekir. Isokrates Philippos'ta ve Mal Değişimi'nde böyle yapar; Arkhilokhos da yererken böyle yapar. İyambus şiirinde kızı hakkında babayı konuşturur:

Para için umulmadık ya da yeminle reddedilmiş hiçbir şey yoktur.

Şu dizeyle başlayan iyambus şiirinde de marangoz Kharon'u konuşturur:

Gyges'in serveti umurumda değil.

Sophokles de Haimon'u, babasının karşısında Antigone'yi savunurken, sanki başkalarının sözünü aktarıyormuş gibi konuşturur.

1418b20

περὶ μὲν οὖν πίστεων ταῦτα. εἰς δὲ τὸ ἦθος, ἐπειδὴ ἔνια περὶ αὑτοῦ λέγειν ἢ ἐπίφθονον ἢ μακρολογίαν ἢ ἀντιλογίαν ἔχει, καὶ περὶ ἄλλου ἢ λοιδορίαν ἢ ἀγροικίαν, ἕτερον χρὴ λέγοντα ποιεῖν, ὅπερ Ἰσοκράτης ποιεῖ ἐν τῷ Φιλίππῳ καὶ ἐν τῇ Ἀντιδόσει, καὶ ὡς Ἀρχίλοχος ψέγει· ποιεῖ γὰρ τὸν πατέρα λέγοντα περὶ τῆς θυγατρὸς ἐν τῷ ἰάμβῳ χρημάτων δʼ ἄελπτον οὐθέν ἐστιν οὐδʼ ἀπώμοτον, καὶ τὸν Χάρωνα τὸν τέκτονα ἐν τῷ ἰάμβῳ οὗ ἀρχὴ οὔ μοι τὰ Γύγεω, καὶ ὡς Σοφοκλῆς τὸν Αἵμονα ὑπὲρ τῆς Ἀντιγόνης πρὸς τὸν πατέρα ὡς λεγόντων ἑτέρων.

1418b30Entimemleri değiştirip bazen özdeyiş hâline getirmek de gerekir. Örneğin: «Aklı başında olanlar uzlaşmayı talihleri yaver giderken yapmalıdır; çünkü böylece en büyük kazancı elde ederler.» Entimem biçiminde ise: «Uzlaşmalar en yararlı ve en kazançlı oldukları zaman yapılmalıysa, talih yaver giderken uzlaşmak gerekir.»

1418b30

δεῖ δὲ καὶ μεταβάλλειν τὰ ἐνθυμήματα καὶ γνώμας ποιεῖν ἐνίοτε, οἷον χρὴ δὲ τὰς διαλλαγὰς ποιεῖν τοὺς νοῦν ἔχοντας εὐτυχοῦντας· οὕτω γὰρ ἂν μέγιστα πλεονεκτοῖεν, ἐνθυμηματικῶς δὲ εἰ γὰρ δεῖ, ὅταν ὠφελιμώταται ὦσιν καὶ πλεονεκτικώταται αἱ καταλλαγαί, τότε καταλλάττεσθαι, εὐτυχοῦντας δεῖ καταλλάττεσθαι.

1418b3518. Bölüm

Soru sormaya gelince, bunun en uygun zamanı şudur: Karşı taraf iki şeyden birini söylemiştir ve tek bir soru daha sorulunca saçmalık ortaya çıkacaktır. Örneğin Perikles, Lampon'a Kurtarıcı Tanrıça'nın sırlarına erginlenme törenini sordu. Lampon, erginlenmemiş birinin bunu işitemeyeceğini söyleyince Perikles onun kendisinin bilip bilmediğini sordu. Lampon biliyorum deyince Perikles «Erginlenmemiş olduğun hâlde nasıl?» dedi.

1418b35

περὶ δὲ ἐρωτήσεως, εὔκαιρόν ἐστι ποιεῖσθαι μάλιστα μὲν

1419a

ὅταν τὸ ἕτερον εἰρηκὼς ᾖ, ὥστε ἑνὸς προσερωτηθέντος συμβαίνει τὸ ἄτοπον, οἷον Περικλῆς Λάμπωνα ἐπήρετο περὶ τῆς τελετῆς τῶν τῆς σωτείρας ἱερῶν, εἰπόντος δὲ ὅτι οὐχ οἷόν τε ἀτέλεστον ἀκούειν, ἤρετο εἰ οἶδεν αὐτός, φάσκοντος δὲ καὶ πῶς, ἀτέλεστος ὤν;

1419a5İkinci uygun zaman, öncüllerden biri apaçık olduğunda ve ötekini sorarsan karşı tarafın onu kabul edeceği belli olduğunda gelir. Öncüllerden birini soruyla öğrendikten sonra apaçık olanı ayrıca sormamalı, hemen sonucu söylemelidir. Sokrates böyle yapmıştı: Meletos onun tanrılara inanmadığını söylemiş, ama onun bir daimonik şeyden söz ettiğini de kabul etmişti. Sokrates, daimōnların tanrıların çocukları ya da tanrısal bir şey olup olmadığını sordu; Meletos evet deyince Sokrates, «Tanrıların çocuklarının var olduğuna inanıp tanrıların var olduğuna inanmayan biri olur mu?» dedi. Bir başka uygun zaman da, karşı tarafın kendisiyle çeliştiğini ya da akla aykırı bir şey söylediğini göstereceğin zamandır.

1419a5

δεύτερον δὲ ὅταν τὸ μὲν φανερὸν ᾖ, τὸ δὲ ἐρωτήσαντι δῆλον ᾖ ὅτι δώσει· πυθόμενον μὲν γὰρ δεῖ τὴν μίαν πρότασιν μὴ προσερωτᾶν τὸ φανερὸν ἀλλὰ τὸ συμπέρασμα εἰπεῖν, οἷον Σωκράτης, Μελήτου οὐ φάσκοντος αὐτὸν θεοὺς νομίζειν, εἰρηκότος δὲ ὡς δαιμόνιόν τι λέγοι, ἤρετο εἰ οὐχ οἱ δαίμονες ἤτοι θεῶν παῖδες εἶεν ἢ θεῖόν τι, φήσαντος δὲ ἔστιν οὖν,

1419a10

ἔφη, ὅστις θεῶν μὲν παῖδας οἴεται εἶναι, θεοὺς δὲ οὔ; ἔτι ὅταν μέλλῃ ἢ ἐναντία λέγοντα δείξειν ἢ παράδοξον.

1419a10_2Dördüncüsü, karşı tarafın ancak sofistçe bir cevapla işin içinden sıyrılabileceği zamandır. Çünkü «Hem öyledir hem değildir», «Bir kısmı öyle, bir kısmı değil», «Bir bakıma öyle, bir bakıma değil» diye cevap verirse dinleyiciler onun çaresiz kaldığını düşünüp gürültü ederler. Bunların dışında soru sormaya girişme; çünkü karşı taraf bir itiraz ileri sürerse yenilmiş görünürsün. Dinleyicinin zayıflığı yüzünden çok soru sormak mümkün değildir; bu yüzden entimemleri de olabildiğince sıkı tutmak gerekir.

1419a10_2

τέταρτον δὲ ὅταν μὴ ἐνῇ ἀλλʼ ἢ σοφιστικῶς ἀποκρινάμενον λῦσαι· ἐὰν γὰρ οὕτως ἀποκρίνηται, ὅτι ἔστι μὲν ἔστι δʼ οὔ, ἢ τὰ μὲν τὰ δʼ οὔ, ἢ πῇ μὲν πῇ δʼ οὔ, θορυβοῦσιν ὡς ἀποροῦντος. ἄλλως δὲ μὴ ἐγχείρει. ἐὰν γὰρ ἐνστῇ, κεκρατῆσθαι δόξεις· οὐ γὰρ οἷόν τε πολλὰ ἐρωτᾶν, διὰ τὴν ἀσθένειαν τοῦ ἀκροατοῦ· διὸ καὶ τὰ ἐνθυμήματα ὅτι μάλιστα συστρέφειν δεῖ.

1419a15İki anlamlı sorulara, kısa kesmeden, ayrım yapan bir açıklamayla cevap vermelidir. Çelişkili görünen sorulara ise, karşı taraf sonraki soruyu sormadan ya da kıyasını tamamlamadan, çözümü hemen cevabın içinde vermelidir; çünkü sözün nereye varacağını önceden görmek zor değildir. Bu konu da çözümler de Topika'dan bize açıktır.

1419a15

ἀποκρίνασθαι δὲ δεῖ πρὸς μὲν τὰ ἀμφίβολα διαιροῦντα λόγῳ καὶ μὴ συντόμως, πρὸς δὲ τὰ δοκοῦντα ἐναντία τὴν λύσιν φέροντα εὐθὺς τῇ ἀποκρίσει, πρὶν ἐπερωτῆσαι τὸ ἐπιὸν ἢ συλλογίσασθαι· οὐ γὰρ χαλεπὸν προορᾶν ἐν τίνι ὁ λόγος. φανερὸν δʼ ἡμῖν ἐστιν ἐκ τῶν Τοπικῶν καὶ τοῦτο καὶ αἱ λύσεις.

1419a25Karşı taraf sonuca varırken sonucu soru biçiminde sorarsa, sebebini söylemelidir. Sophokles böyle yapmıştı: Peisandros ona, öteki danışma kurulu üyeleri gibi kendisinin de Dört Yüzler'i kurmayı uygun görüp görmediğini sordu; Sophokles «Evet» dedi. «Peki, bu sana kötü bir şey gibi görünmedi mi?» «Evet» dedi. «Demek sen de bu kötü işleri yaptın?» «Evet» dedi, «çünkü daha iyisi yoktu.» Eforluğundan hesap veren Lakonyalı da öyle yaptı: Öteki eforların haklı olarak idam edilip edilmediği sorulunca «Evet» dedi. Soran «Peki sen de onlarla aynı kararları almadın mı?» deyince yine «Evet» dedi. «Öyleyse sen de haklı olarak idam edilmez misin?» «Hayır» dedi, «çünkü onlar bunu para alarak yaptılar, ben ise kendi yargımla.» Bu yüzden ne sonuçtan sonra ayrıca soru sormalı ne de sonucun kendisini soru olarak sormalıdır; meğer ki doğruluk açıkça ağır bassın.

1419a25

καὶ συμπεραινομένου, ἐὰν ἐρώτημα ποιῇ τὸ συμπέρασμα, τὴν αἰτίαν εἰπεῖν, οἷον Σοφοκλῆς, ἐρωτώμενος ὑπὸ Πεισάνδρου εἰ ἔδοξεν αὐτῷ, ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις προβούλοις, καταστῆσαι τοὺς τετρακοσίους, ἔφη τί δέ; οὐ πονηρά σοι ταῦτα ἐδόκει εἶναι; ἔφη. οὐκοῦν σὺ ταῦτα ἔπραξας τὰ πονηρά; ναὶ, ἔφη, οὐ γὰρ ἦν ἄλλα βελτίω. καὶ ὡς ὁ Λάκων εὐθυνόμενος τῆς ἐφορίας, ἐρωτώμενος εἰ δοκοῦσιν αὐτῷ δικαίως ἀπολωλέναι ἅτεροι, ἔφη. ὁ δὲ οὐκοῦν σὺ τούτοις ταὐτὰ ἔθου; καὶ ὃς ἔφη. οὐκοῦν δικαίως ἄν, ἔφη, καὶ σὺ ἀπόλοιο; οὐ δῆτα, ἔφη, οἱ μὲν γὰρ χρήματα λαβόντες ταῦτα ἔπραξαν, ἐγὼ δὲ οὔ, ἀλλὰ γνώμῃ. διὸ οὔτε ἐπερωτᾶν δεῖ μετὰ τὸ συμπέρασμα,

1419b

οὔτε τὸ συμπέρασμα ἐπερωτᾶν, ἐὰν μὴ τὸ πολὺ περιῇ τοῦ ἀληθοῦς.

1419b1Gülünç şeylere gelince, bunların mücadelelerde bir işe yaradığı düşünülür. Gorgias da, haklı olarak, karşı tarafın ciddiliğini gülüşle, gülüşünü de ciddilikle bozmak gerektiğini söylemişti. Gülünç şeylerin kaç türü olduğu Poetika'da söylendi; bunlardan bazıları hür bir insana yakışır, bazıları yakışmaz; konuşan kendine yakışanı seçmelidir. İroni soytarılıktan daha çok hür insana yakışır; çünkü ironi yapan gülünçlüğü kendisi için yapar, soytarı ise başkası için.

1419b1

περὶ δὲ τῶν γελοίων, ἐπειδή τινα δοκεῖ χρῆσιν ἔχειν ἐν τοῖς ἀγῶσι, καὶ δεῖν ἔφη Γοργίας τὴν μὲν σπουδὴν διαφθείρειν τῶν ἐναντίων γέλωτι τὸν δὲ γέλωτα σπουδῇ, ὀρθῶς λέγων, εἴρηται πόσα εἴδη γελοίων ἔστιν ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς, ὧν τὸ μὲν ἁρμόττει ἐλευθέρῳ τὸ δʼ οὔ, ὅπως τὸ ἁρμόττον αὑτῷ λήψεται. ἔστι δʼ ἡ εἰρωνεία τῆς βωμολοχίας ἐλευθεριώτερον· ὁ μὲν γὰρ αὑτοῦ ἕνεκα ποιεῖ τὸ γελοῖον, ὁ δὲ βωμολόχος ἑτέρου.

1419b519. Bölüm

Sonuç dört şeyden oluşur: dinleyiciyi kendine karşı iyi, karşı tarafa karşı kötü bir duruma getirmek; büyütmek ve küçültmek; dinleyiciyi duygulara sevk etmek; hatırlatmak. Çünkü kendisinin doğru, karşı tarafın yalan söylediğini ispat ettikten sonra övmek, yermek ve sözü örste döver gibi perçinlemek tabiatın gereğidir. İki şeyden birini hedeflemek gerekir: Kendisinin bu dinleyiciler için ya da mutlak olarak iyi, karşı tarafın da bunlar için ya da mutlak olarak kötü olduğunu göstermek. Bunun hangi kaynaklardan kurulacağı, yani insanları değerli ya da değersiz göstermek için hangi toposlara başvurulacağı söylendi.

1419b5

ὁ δʼ ἐπίλογος σύγκειται ἐκ τεττάρων, ἔκ τε τοῦ πρὸς ἑαυτὸν κατασκευάσαι εὖ τὸν ἀκροατὴν καὶ τὸν ἐναντίον φαύλως, καὶ ἐκ τοῦ αὐξῆσαι καὶ ταπεινῶσαι, καὶ ἐκ τοῦ εἰς τὰ πάθη τὸν ἀκροατὴν καταστῆσαι, καὶ ἐξ ἀναμνήσεως. πέφυκε γάρ, μετὰ τὸ ἀποδεῖξαι αὐτὸν μὲν ἀληθῆ τὸν δὲ ἐναντίον ψευδῆ, οὕτω τὸ ἐπαινεῖν καὶ ψέγειν καὶ ἐπιχαλκεύειν. δυοῖν δὲ θατέρου δεῖ στοχάζεσθαι, ἢ ὅτι τούτοις ἀγαθὸς ἢ ὅτι ἁπλῶς, ὁ δʼ ὅτι κακὸς τούτοις ἢ ὅτι ἁπλῶς. ἐξ ὧν δὲ δεῖ τοῦτο κατασκευάζειν [δεῖ], εἴρηνται οἱ τόποι πόθεν σπουδαίους δεῖ κατασκευάζειν καὶ φαύλους.

1419b15Bundan sonra, olaylar ispat edilmiş olduğuna göre, büyütmek ya da küçültmek tabiata uygundur. Çünkü bir şeyin kemiyetinden söz edilecekse önce yapılanların kabul edilmesi gerekir; bedenlerin büyümesi de önceden var olan şeylerden olur. Hangi kaynaklardan büyütüp küçültmek gerektiği, yani toposlar, daha önce ortaya konmuştur.

1419b15

τὸ δὲ μετὰ τοῦτο, δεδειγμένων ἤδη, αὔξειν ἐστὶν κατὰ φύσιν ἢ ταπεινοῦν· δεῖ γὰρ τὰ πεπραγμένα ὁμολογεῖσθαι, εἰ μέλλει τὸ ποσὸν ἐρεῖν· καὶ γὰρ ἡ τῶν σωμάτων αὔξησις ἐκ προϋπαρχόντων ἐστίν. ὅθεν δὲ δεῖ αὔξειν καὶ ταπεινοῦν ἔκκεινται οἱ τόποι πρότερον.

1419b20Bunlardan sonra, olayların niteliği ve büyüklüğü açık olunca, dinleyiciyi duygulara sevk etmek gerekir. Bu duygular acıma, infial, öfke, nefret, kıskançlık, gıpta ve kavgacılıktır. Bunların toposları da daha önce söylendi;

1419b20

μετὰ δὲ ταῦτα, δήλων ὄντων καὶ οἷα καὶ ἡλίκα, εἰς τὰ πάθη ἄγειν τὸν ἀκροατήν. ταῦτα δʼ ἐστὶν ἔλεος καὶ δείνωσις καὶ ὀργὴ καὶ μίσος καὶ φθόνος καὶ ζῆλος καὶ ἔρις. εἴρηνται δὲ καὶ τούτων οἱ τόποι πρότερον,

1419b25dolayısıyla geriye daha önce söylenenleri hatırlatmak kalıyor. Bunu, bazılarının yanlış olarak söylediği gibi girişlerde yapmak uygun düşmez. Onlar konunun kolay anlaşılması için birçok kez söylenmesini öğütlerler. Oysa girişte konuyu söylemek gerekir ki neyin yargılandığı gözden kaçmasın; sonuçta ise ispatın hangi yollarla yapıldığını ana hatlarıyla söylemek gerekir.

1419b25

ὥστε λοιπὸν ἀναμνῆσαι τὰ προειρημένα. τοῦτο δὲ ἁρμόττει ποιεῖν οὐχ ὥσπερ φασὶν ἐν τοῖς προοιμίοις, οὐκ ὀρθῶς λέγοντες. ἵνα γὰρ εὐμαθὴς ᾖ, κελεύουσι πολλάκις εἰπεῖν. ἐκεῖ μὲν οὖν δεῖ τὸ πρᾶγμα εἰπεῖν, ἵνα μὴ λανθάνῃ περὶ οὗ ἡ κρίσις, ἐνταῦθα δὲ διʼ ὧν δέδεικται, κεφαλαιωδῶς.

1419b30Başlangıç olarak, konuşanın vaat ettiği şeyi yerine getirdiğini söylemek gerekir; dolayısıyla neyi ve niçin ispat ettiği söylenmelidir. Bu, karşı tarafın görüşleriyle karşılaştırma yoluyla yapılır. İki tarafın aynı konu hakkında söyledikleri karşılaştırılabilir; ya karşı karşıya konarak: «O bu konuda şunları söyledi, ben ise bunları, şu sebeplerle»; ya ironiyle: «O şunu söyledi, ben de bunu; acaba şunu değil de bunu ispat etmiş olsaydı ne yapardı?»; ya da soruyla: «Ne ispat edildi?» ya da «Bu adam ne ispat etti?» Demek ki ya böyle karşılaştırma yoluyla, ya da tabii sırayla, söylendiği düzende önce kendi söylediklerini, sonra da, istenirse, karşı tarafın söylevine ilişkin olanları ayrıca hatırlatmak gerekir.

1419b30

ἀρχὴ δὲ διότι ἃ ὑπέσχετο ἀποδέδωκεν, ὥστε ἅ τε καὶ διʼ ὃ λεκτέον. λέγεται δὲ ἐξ ἀντιπαραβολῆς τοῦ ἐναντίου. παραβάλλειν δὲ [ἢ] ὅσα περὶ τὸ αὐτὸ ἄμφω εἶπον, ἢ [μὴ] καταντικρύ (ἀλλʼ οὗτος μὲν τάδε περὶ τούτου, ἐγὼ δὲ ταδί,

1420a

καὶ διὰ ταῦτα), ἢ ἐξ εἰρωνείας (οἷον οὗτος γὰρ τάδʼ εἶπεν, ἐγὼ δὲ ταδί, καὶ τὶ ἂν ἐποίει, εἰ τάδε ἔδειξεν, ἀλλὰ μὴ ταδί), ἢ ἐξ ἐρωτήσεως (τί οὖν δέδεικται; ἢ οὗτος τί ἔδειξεν;). ἢ δὴ οὕτως [ἢ] ἐκ παραβολῆς ἢ κατὰ φύσιν ὡς ἐλέχθη, οὕτως τὰ αὐτοῦ, καὶ πάλιν, ἐὰν βούλῃ, χωρὶς τὰ τοῦ ἐναντίου λόγου.

1420a5Söylevin sonuna bağlaçsız üslup uyar; böylece sonuç yeni bir söylev olmaz, sonuç olarak kalır: «Söyledim, işittiniz, bilgi elinizde; karar verin.»

1420a5

τελευτὴ δὲ τῆς λέξεως ἁρμόττει ἡ ἀσύνδετος, ὅπως ἐπίλογος ἀλλὰ μὴ λόγος ᾖ· εἴρηκα, ἀκηκόατε, ἔχετε, κρίνατε.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…