Aristoteles
Bölünmez Çizgiler Üzerine
Περὶ ἀτόμων γραμμῶν
968aBölünmez çizgiler var mıdır ve bazılarının dediği gibi, genel olarak bütün kemiyetlerde parçasız bir şey bulunur mu? Çok ile büyük ve bunların karşıtları olan az ile küçük aynı şekilde var olduğuna, hemen hemen sonsuz bölünmesi olan şey de az değil çok olduğuna göre, az ve küçük olanın bölünmelerinin sınırlı olacağı açıktır. Bölünmeler sınırlıysa, parçasız bir büyüklüğün olması zorunludur. Dolayısıyla az ve küçük her şeyde bulunduğuna göre, her şeyde parçasız bir şey bulunacaktır.
ἎΡΑ γ’ εἰσὶν ἄτομοι γραμμαί, καὶ ὅλως ἐν ἅπασι τοῖς ποσοῖς ἐστί τι ἀμερές, ὥσπερ ἔνιοί φασιν; Εἰ γὰρ ὁμοίως ὑπάρχει τό τε πολὺ καὶ τὸ μέγα καὶ τὰ ἀντικείμενα τούτοις, τό τε ὀλίγον καὶ τὸ μικρόν, τὸ δ' ἀπείρους σχεδὸν διαιρέσεις ἔχον οὐκ ἔστιν ὀλίγον ἀλλὰ πολύ, φανερὸν ὅτι πεπερασμένας ἕξει τὰς διαιρέσεις τὸ ὀλίγον καὶ τὸ μικρόν· εἰ δὲ πεπερασμέναι αἱ διαιρέσεις, ἀνάγκη τι εἶναι ἀμερὲς μέγεθος, ὥστε ἐν ἅπασιν ἐνυπάρξει τι ἀμερές, ἐπείπερ καὶ τὸ ὀλίγον καὶ τὸ μικρόν.
968a_2Ayrıca çizginin bir ideası varsa, idea aynı adı taşıyan şeylerin ilkiyse ve parçalar tabiatça bütünden önce geliyorsa, çizginin kendisi bölünmez olmalıdır. Kare, üçgen, öteki şekiller ve genel olarak yüzeyin kendisi ve cismin kendisi de aynı şekilde bölünmez olmalıdır; yoksa bunlardan önce gelen bazı şeyler olduğu sonucu çıkar.
Ἔτι εἰ ἔστιν ⟦ἰ⟧δέα γραμμῆς, ἡ δ' ἰδέα πρώτη τῶν συνωνύμων, τὰ δὲ μέρη πρότερα τοῦ ὅλου τὴν φύσιν, ⟦ἀ⟧διαιρετὴ ἂν εἴη αὐτὴ ἡ γραμμή, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ τετράγωνον καὶ τὸ τρίγωνον καὶ τὰ ἄλλα σχήματα, καὶ ὅλως ἐπίπεδον αὐτὸ καὶ σῶμα· συμβήσεται γὰρ πρότερ’ ἅττα εἶναι τούτων.
968a_3Ayrıca cismin unsurları varsa, unsurlardan önce hiçbir şey yoksa ve parçalar bütünden önce geliyorsa, ateş ve genel olarak cismin unsurlarının her biri bölünmez olmalıdır. Dolayısıyla parçasız bir şey yalnızca akılla kavranan şeylerde değil, hissedilen şeylerde de vardır.
Ἔτι εἰ σώματός ἐστι στοιχεῖα, τῶν δὲ στοιχείων μηδὲν πρότερον, τὰ δὲ μέρη τοῦ ὅλου πρότερα, ἀδιαίρετον ἂν εἴη τὸ πῦρ καὶ ὅλως τῶν τοῦ σώματος στοιχείων ἕκαστον, ὥστ’ οὐ μόνον ἐν τοῖς νοητοῖς ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐστί τι ἀμερές.
968a_4Zenon'un akıl yürütmesine göre de parçasız bir büyüklüğün olması zorunludur. Çünkü sınırlı bir zamanda sonsuz şeye, her birine tek tek dokunarak değmek imkânsızdır; hareket eden şeyin de önce yarıya varması zorunludur; parçasız olmayan her şeyin ise mutlaka bir yarısı vardır.
Ἔτι δὲ κατὰ τὸν Ζήνωνος λόγον ἀνάγκη τι μέγεθος ἀμερὲς εἶναι, εἴπερ ἀδύνατον μὲν ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ ἀπείρων ἄψασθαι, καθ’ ἕκαστον ἁπτόμενον, ἀνάγκη δ' ἐτὶ τὸ ἥμισυ πρότερον ἀφικνεῖσθαι τὸ κινούμενον, τοῦ δὲ μὴ ἀμεροῦς πάντως ἔστιν ἥμισυ.
968a_5Çizgi üzerinde hareket eden şey sınırlı bir zamanda sonsuz şeye değiyorsa, daha hızlı olan eşit zamanda daha çok yol alıyorsa ve en hızlı hareket düşüncenin hareketiyse, düşünce de sonsuz şeylere sınırlı bir zamanda tek tek değebilir. Düşüncenin şeylere tek tek değmesi saymak demekse, sonsuz şeyleri sınırlı bir zamanda saymak mümkün olur.
Εἰ δὲ καὶ ἅπτεται τῶν ἀπείρων ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ τὸ ἐπὶ τῆς γραμμῆς φερόμενον, τὸ δὲ θᾶττον ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ πλεῖον διανύει, ταχίστη δ' ⟦ἡ⟧ τῆς διανοίας κίνησις, κἂν ἡ διάνοια τῶν ἀπείρων ἐφάπτοιτο καθ’ ἕκαστον
ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ, ὥστε εἰ τὸ καθ’ ἕκαστον ἅπτεσθαι τὴν διάνοιαν ἀριθμεῖν ἐστίν, ἐνδέχεται ἀριθμεῖν τὰ ἄπειρα ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ.
968b_2Bu imkânsızsa, bölünmez bir çizgi olmalıdır. Ayrıca matematikçilerin kendi söylediklerinden de, dedikleri gibi, bölünmez bir çizgi olmalıdır. Aynı ölçüyle ölçülen çizgiler ölçüdeşse, ölçüdeş olanların hepsi [bir ölçüyle] ölçülür. Öyleyse hepsinin kendisiyle ölçüleceği bir uzunluk olmalıdır. Bunun da bölünmez olması zorunludur.
Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, εἴη ἄν τις ἄτομος γραμμή. Ἔτι καὶ ἐξ ὦν αὐτοὶ οἱ ἐν τοῖς μαθήμασι λέγουσιν, εἴη ἄν τις ἄτομος γραμμή, ὡς φασίν, εἰ σύμμετροί εἰσὶν αἱ τῷ αὐτῷ μέτρῳ μετρούμεναι· ὅσαι δ' εἰσὶ σύμμετροι, πᾶσαί εἰσι μετρούμεναι. Εἴη γὰρ ἄν τι μῆκος πᾶσαι μετρηθήσονται. Τοῦτο δ’ ἀνάγκη ἀδιαίρετον εἶναι.
968b_3Çünkü bölünebilirse, parçaları da bir ölçüye göre ölçülecektir; zira bütünle ölçüdeştirler. Böylece ölçü kendi bir parçasının, yani yarısının iki katı olurdu. Bu imkânsız olduğuna göre ölçü bölünmez olmalıdır.
Εἰ γὰρ διαιρετόν, καὶ τὰ μέρη μέτρου τινὸς ἔσται· σύμμετρα γὰρ τῷ ὅλῳ. Ὤστε μέρους τινὸς εἴη διπλασία τὴν ἡμίσειαν, ἐπειδὴ τοῦτ’ ἀδύνατον ἂν εἴη μέτρον.
968b_4Aynı şekilde bu ölçüyle bir kez ölçülen çizgiler de, ölçünün birleşmesinden meydana gelen bütün çizgiler gibi, parçasız şeylerden oluşur. Aynı sonuç yüzeylerde de çıkacaktır: rasyonel çizgiler üzerine kurulan karelerin hepsi birbiriyle ölçüdeştir; dolayısıyla onların ölçüsü de parçasız olacaktır.
Ὠσαύτως δὲ καὶ αἱ μετρούμεναι ἅπαξ ὑπ’ αὐτοῦ, ὥσπερ πᾶσαι αἱ ἐκ τοῦ μέτρου σύνθετοι γραμμαί, ἐξ ἀμερῶν σύγκεινται. Τὸ δ’ αὐτὸ συμβήσεται κἀν τοῖς ἐπιπέδοις· πάντα γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν ῥητῶν γραμμῶν σύμμετρα ἀλλήλοις, ὥστε ἔσται τὸ μέτρον αὐτῶν ἀμερές.
968b_5Öte yandan bu ölçü belirli ve sınırlanmış herhangi bir çizgiye göre kesilirse, ortaya çıkan parçalar ne rasyonel ne irrasyonel olacak, ne de az önce sayılan çizgilerden, örneğin apotome ya da iki adlı çizgi (binom) gibi, herhangi biri olacaktır. Kendi başlarına hiçbir tabiatları olmayacak, ancak birbirlerine göre rasyonel ya da irrasyonel olacaklardır.
Ἀλλὰ μὴν εἴ τι τμηθήσεται μέτρον τινὰ τεταγμένην καὶ ὡρισμένην γραμμήν, οὐκ ἔσται οὔτε ῥητὴ οὔτ’ ἄλογος, οὔτε τῶν ἄλλων οὐδεμία ὦν νῦν δὴ εἴρηται, οἷον ἀποτομὴν ἐκ δυοῖν ὀνομάτοιν· ἀλλὰ καθ’ αὐτὰς μὲν οὐδέ τινας ἕξουσι φύσεις, πρὸς ἀλλήλας δὲ ἔσονται ῥηταὶ καὶ ἄλογοι.
968b_6Buna şöyle cevap verilebilir: Önce, sonsuz bölünmesi olan şeyin küçük ve az olmaması zorunlu değildir. Çünkü yeri, büyüklüğü ve genel olarak sürekli olanı küçük diye niteleriz, kimilerine "az" demek de uygun düşer; yine de bunların sonsuz bölünmesi olduğunu söyleriz. Ayrıca bileşik çizgide bölünmez çizgiler varsa, "küçük" bu bölünmez çizgiler için söylenir; oysa onlarda da sonsuz nokta bulunur.
Ἣ πρῶτον μὲν οὐκ ἀνάγκη τὸ ἀπείρους ἔχον διαιρέσεις μὴ εἶναι μικρὸν καὶ ὀλίγον· καὶ γὰρ τόπον καὶ μέγεθος καὶ ὅλως τὸ συνεχὲς μικρὸν μὲν λέγομεν, καὶ ἐφ’ ὦν μὲν ἁρμόττει τὸ ὀλίγον, οὐ μὴν ἀλλ’ ἀπείρους διαιρέσεις φαμὲν ἔχειν. Ἔτι δ' εἰ ἐν τῷ συνθέτῳ γραμμαί, κατὰ τούτων τῶν ἀτόμων λέγεται
τὸ μικρόν, καὶ ἄπειροι στιγμαὶ ἐνυπάρχουσιν.
969a_2Çizgi olarak bölünme noktada olur, her noktada da aynı şekilde olur; dolayısıyla bölünmez olmayan her çizginin sonsuz bölünmesi vardır. Bunların bazılarına dair açıklamalar uzun, hatta bitimsizdir. Bölünmez olmayan her çizgiyi istenen oranda kesmek de mümkündür. Ayrıca büyük, birtakım küçüklerden oluşuyorsa, ya hiçbir şey büyük olmayacak ya da bölünmeleri sınırlı olan şey büyük olmayacaktır.
Ἦι δὲ γραμμή, διαίρεσις κατὰ στιγμήν, καὶ ὁμοίως καθ’ ὁποιανοῦν ἀπείρους ἂν ἔχοι διαιρέσεις ἅπασα ἡ μὴ ἄτομος, Ἔνιαι δὲ τούτων εἰς μακρὰ καὶ ἄπειροι οἱ λόγοι. Πᾶσαν δὲ τμηθῆναι τὸν ἐπιταχθέντα δυνατὸν τὴν μὴ ἄτομον. Ἔτι εἰ τὸ μέγα ἐκ μικρῶν τινῶν σύγκειται, ἢ οὐθὲν ἔσται τὸ μέγα, ἢ τὸ πεπερασμένας ἔχον διαιρέσεις οὐ μέγα ἔσται.
969a_3Çünkü bütün, parçalarının bölünmelerine aynı şekilde sahiptir. Onlar küçüğün sınırlı, büyüğün sonsuz bölünmesi olmasını akla yatkın bulur. Ama buradan açıkça çıkar ki büyük ve küçük, sınırlı ya da sonsuz bölünmeye sahip olmakla ayrılmaz.
Τὸ γὰρ ὅλον τὰς τῶν μερῶν ἔχει διαιρέσεις ὁμοίως. Εὕλογον δ' ἐστὶ τό τε σμικρὸν πεπερασμένας ἔχειν διαιρέσεις καὶ τὸ μέγα ἀπείρους, οὕτως ἀξιοῦσιν. Ὤστε φανερὸν ὅτι οὐκ ἐν τούτῳ λέγοιτο τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν, τῷ πεπερασμένας ἔχειν καὶ ἀπείρους διαιρέσεις.
969a_4Sayılarda az olanın bölünmeleri sınırlı olduğu için çizgilerde de küçük olanın öyle olmasını beklemek saflıktır. Çünkü sayıların oluşumu parçasız şeylerden olur, sayıların ilkesi olan bir şey vardır ve sonsuz olmayan her sayının bölünmeleri sınırlıdır; büyüklüklerde ise durum aynı değildir.
Εἰ δ’ ὅτι καὶ ἐν ἀριθμοῖς τὸ ὀλίγον πεπερασμένας ἔχει διαιρέσεις, καὶ ἐν γραμμαῖς τις ἀξιοίη τὸ μικρόν, εὔηθες. Ἔκεῖ μὲν γὰρ ἐξ ἀμερῶν τε ἡ γένεσις, καὶ ἔστι τι ὃ τῶν ἀριθμῶν ἀρχή ἐστι, καὶ πᾶς ὁ μὴ ἄπειρος πεπερασμένας ἔχει διαιρέσεις· ἐπὶ δὲ τῶν μεγεθῶν οὐχ ὁμοίως.
969a_5Bölünmez çizgileri eidoslar alanında kurmaya çalışanlar ise belki de ispatlamak istedikleri şeyden daha zayıf bir öncül alıyorlar: bunların idealarının olduğunu varsaymak. Gösterdikleri yolla da bir bakıma bu ideaları ortadan kaldırırlar; çünkü bu akıl yürütmelerle eidoslar ortadan kalkar. Öte yandan cismin unsurlarını parçasız saymak da saflıktır.
Οἱ δ' ἐν τοῖς εἴδεσι τὰς ἀτόμους κατασκευάζοντες τοὔλαττον ἴσως ἀξίωμα λαμβάνουσι τοῦ προρεῖ κειμένου, τὸ τιθέναι τούτων ἰδέας· καὶ τρόπον τινὰ ταῦτ’ ἀναιροῦσι δι' ὦν δεικνύουσιν. Καὶ γὰρ διὰ τούτων τῶν λόγων ἀναιρεῖται τὰ εἴδη. Πάλιν δὲ τῶν σωματικῶν στοιχείων εὔηθες τὸ ἀμερῆ ἀξιοῦν.
969a_6Bazıları gerçekten böyle düşünse bile, ele alınan inceleme bakımından bu, ispatlanması gereken şeyi baştan varsaymaktır. Hatta baştaki iddia ne kadar varsayılmış görünürse, cismin ve uzunluğun hem hacim hem aralık bakımından bölünebilir olduğu o kadar inandırıcı görünür.
Εἰ γὰρ αὗ καὶ ἀποφαίνονταί τινες οὕτως, ἀλλὰ πρός γε τὴν ὑποκειμένην σκέψιν αὐτὸ τὸ ἐξ ἀρχῆς λαμβάνουσιν. Μᾶλλον δὲ ὅσῳ μᾶλλον τὸ ἐξ ἀρχῆς δόξειαν ἀναλαμβάνεσθαι, τόσῳ μᾶλλον δοκεῖ διαιρετὸν εἶναι σῶμα καὶ μῆκος καὶ τοῖς ὄγκοις καὶ τοῖς διαστήμασιν.
969a_7Zenon'un akıl yürütmesi de, böyle hareket eden şeyin sınırlı bir zamanda sonsuz şeylere aynı şekilde değdiğini göstermez. Çünkü zaman da uzunluk da hem sonsuz hem sınırlı diye nitelenir ve ikisi aynı sayıda bölünmeye sahiptir.
Ὁ δὲ τοῦ Ζήνωνος λόγος οὐ συμβιβάζει οὐ συμπεπερασμένῳ χρόνῳ τῶν ἀπείρων ἅπτεσθαι τὸ φερόμενον ὡδὶ τὸν αὐτὸν τρόπον. Ὁ γὰρ χρόνος καὶ τὸ μῆκος ἄπειρον καὶ πεπερασμένον λέγεται, καὶ τόσας ἔχει διαιρέσεις.
969a_8Düşüncenin sonsuz şeylere tek tek değmesi de saymak değildir; diyelim ki biri düşüncenin sonsuz şeylere böyle değdiğini düşünebilsin. Bu belki de imkânsızdır; çünkü düşüncenin hareketi, hareket eden cisimlerinki gibi, sürekli olan ve altta yatan bir şey üzerinde gerçekleşmez.
Οὐδὲ δὴ τὸ καθ’ ἕκαστον ἅπτεσθαι τῶν ἀπείρων τὴν διάνοιαν οὐκ ἔστιν ἀριθμεῖν, εἰ ἄρα τις καὶ νοήσειεν οὕτως ἐφάπτεσθαι τῶν ἀπείρων τὴν διάνοιαν. Ὄπερ ἴσως ἀδύνατον· οὐ γὰρ ἐν συνεχέσι καὶ
ὑποκειμένοις ἡ τῆς διανοίας κίνησις, ὥσπερ ἡ τῶν φερομένων.
969b_2Düşüncenin böyle hareket etmesi mümkün olsa bile bu saymak değildir; çünkü saymak her birinde durmayı gerektirir. Ama bir akıl yürütmeyi çözemeyenlerin bu zayıflığa boyun eğmesi, güçsüzlüklerine yardım etmeye çalışırken de kendilerini daha büyük aldanmalara düşürmesi belki de tuhaftır.
Εἰ δ’ οὖν καὶ ἑγχωρεῖ κινεῖσθαι οὕτως, οὐκ ἔστι τοῦτο ἀριθμεῖν· τὸ γὰρ ἀριθμεῖν ἐστὶ τὸ μετὰ ἐπιστάσεως. Ἀλλ’ ἄτοπον ἴσως τὸ μὴ δυναμένους λύειν τὸν λόγον δουλεύειν τῇ ἀσθενείᾳ, καὶ προσεξαπατᾶν ἑαυτοὺς μείζους ἀπάτας, βοηθοῦντας τῇ ἀδυναμίᾳ.
969b_3Ölçüdeş çizgilerle ilgili akıl yürütme, yani bunların hepsinin aynı tek bir şeyle ölçüldüğü iddiası, tamamen sofistçedir ve matematikteki varsayıma hiç uymaz; çünkü matematikçiler ne böyle bir varsayımda bulunur ne de bu onların işine yarar. Üstelik her çizginin ölçüdeş olmasını istemek ile bütün ölçüdeşlerin ortak bir ölçüsü olduğunu iddia etmek birbirine aykırıdır.
Τὸ δ' ἐπὶ τῶν συμμέτρων γραμμῶν, ὡς ὅτι αἱ πᾶσαί τῷ αὐτῷ τινὶ καὶ ἑνὶ μετροῦνται, κομιδῇ σοφιστικὸν καὶ ἥκιστα κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τὴν ἐν τοῖς μαθήμασιν· οὔτε γὰρ ὑποτίθενται οὕτως, οὔτε χρήσιμον αὐτοῖς ἐστίν. Ἄμα δὲ καὶ ἐναντίον πᾶσαν μὲν γραμμὴν σύμμετρον γίνεσθαι, πασῶν δὲ τῶν συμμέτρων κοινὸν μέτρον εἶναι ἀξιοῦν.
969b_4Dolayısıyla matematikçilerin kanaatlerine dayanarak ve onların kendi söylediklerinden ispat edeceklerini ileri sürüp de hem eristik hem sofistçe, üstelik bu kadar zayıf bir akıl yürütmeye sapmak gülünçtür. Çünkü bu akıl yürütme pek çok bakımdan zayıftır ve akla aykırı sonuçlardan da çürütmelerden de ne yapıp edip kaçmaya çalışır.
Ὤστε γελοῖον τὸ κατὰ τὰς ἐκείνων δόξας καὶ ἐξ ὦν αὐτοὶ λέγουσι φάσκοντες δείξειν, εἰς ἐριστικὸν ἅμα καὶ σοφιστικὸν ἐκκλίνειν λόγον, καὶ ταῦθ’ οὕτως ἀσθενῆ. Πολλαχῇ γὰρ ἀσθενής ἐστι καὶ πάντα τρόπον διαφυγεῖν καὶ τὰ παράδοξα καὶ τοὺς ἐλέγχους.
969b_5Ayrıca bazılarının Zenon'un akıl yürütmesine karşılık veremedikleri için bölünmez çizgiler kabul etmeye ikna olmaları tuhaftır. Oysa doğrunun bir buçuk katına doğru hareketle ilgili ispat (bu hareketin, arada sonsuz yay ve aralık bulunduğu halde, doğruyu hemen kesmesi zorunludur), eşit dairelerle ilgili inandırıcı ispat (hareket eden şeyin yarım daireden büyük bir yay katetmesi zorunludur) ve çizgiler üzerine incelenmiş buna benzer öteki sonuçlar, hareket edenin aradaki her bir noktaya önce uğramadığı böyle bir hareketin olamayacağını gösterir; bunlar da Zenon'un akıl yürütmesinden çok daha fazla kabul görür.
Ἔτι δ' ἄτοπον ἄν εἴη διὰ μὲν τὸν Ζήνωνος λόγον παραπεπεῖσθαί τινας ἀτόμους ποιεῖν γραμμάς, τῷ μὴ ἔχειν ἀντειπεῖν, διὰ δὲ τῆς εὐθείας εἰς τὴν ἡμιόλιον κίνησιν, ἢν ἀναγκαῖον εὐθύς τέμνειν ἀπείρων μεταξὺ πιπτουσῶν περιφερειῶν καὶ διαστημάτων ὄντων, καὶ πάλιν διὰ τὴν τῶν ἴσων κύκλων εὔπειστον, ὅτι ἀνάγκη ἂν ὅτι κινηθῇ, μεῖζον ἡμικύκλιον κινεῖσθαι, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα τεθεώρηται περὶ τὰς γραμμὰς μὴ οἶόν τε ἐνδέχεσθαι τοιαύτην δή τινα γενέσθαι κίνησιν ὥστ’ ἐφ’ ἑκάστην τῶν μεταξὺ μὴ πίπτειν πρότερον· πολὺ γὰρ ταῦτα μᾶλλον ὁμολογούμενα ἐκείνων.
969b_6Söylenen akıl yürütmelerden, bölünmez çizgilerin olmasının ne zorunlu ne de inandırıcı olduğu açıktır. Bu, şimdi söyleyeceklerimizden daha da açık hâle gelecektir. Önce matematikte ispatlanan ve konan şeylerden; bunları daha inandırıcı akıl yürütmeler olmadan yerinden oynatmak doğru değildir.
Ὄτι μὲν οὖν ἔκ γε τῶν εἰρημένων λόγων οὔτ’ ἀναγκαῖον ἀτόμους εἶναι γραμμὰς οὔτε πιθανόν, φανερόν. Ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῶνδε γένοιτ’ ἂν φανερώτερον. Πρῶτον μὲν ἐκ τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι δεικνυμένων καὶ τιθεμένων, ἃ οὐ δίκαιον ἢ πιστοτέροις λόγοις κινεῖν.
969b_7Ne çizginin ne de doğrunun tarifi bölünmez çizgiye uyar; çünkü bölünmez çizgi ne iki şeyin arasındadır ne de bir ortası vardır. Sonra bütün çizgiler ölçüdeş olacaktır; çünkü hepsi, uzunlukça ölçüdeş olanlar da kare bakımından ölçüdeş olanlar da, bölünmez çizgilerle ölçülecektir.
Οὔτε γὰρ ὁ τῆς γραμμῆς οὔτε ὁ τῆς εὐθείας ὅρος ἐφαρμόσει τῇ ἀτόμῳ διὰ τὸ μήτε μεταξὺ τινῶν εἶναι μήτ’ ἔχειν μέσον. Ἔπειτα πᾶσαι αἱ γραμμαὶ
σύμμετροι ἔσονται. Πᾶσαι γὰρ ὑπὸ τῶν ἀτόμων μετρηθήσονται, αἵ τε μήκει σύμμετροι καὶ αἱ δυνάμει.
970a_2Bölünmez çizgilerin hepsi uzunlukça ölçüdeştir, çünkü eşittirler; dolayısıyla kare bakımından da ölçüdeştirler. Öyleyse [bölünmez çizgi üzerine kurulan] kare bölünebilir olacaktır. Ayrıca büyük çizgiye uygulanan bir alan belli bir genişlik veriyorsa, bölünmez çizgi ile bir ayaklık çizgi üzerine kurulan karelerin toplamına eşit alan iki ayaklık çizgiye uygulandığında, parçasız çizgiden daha küçük bir genişlik verecektir; böylece bölünmez çizgiden daha küçük bir şey olacaktır.
Αἱ δὲ ἄτομοι σύμμετροι πᾶσαι μήκει· ἴσαι γάρ· ὥστε καὶ δυνάμει. Εἰ δὲ τοῦτο, διαιρετὸν ἔσται τὸ τετράγωνον. Ἔτι εἰ ἡ περὶ τὴν μείζω τὸ πλάτος ποιεῖ παραβαλλομένη, τὸ ἴσον τῶν ἀπὸ τῆς ἀτόμου καὶ τῆς ποδιαίας παραβαλλομένων περὶ τὴν δίπουν ἔλαττον ποιήσει τὸ πλάτος τῆς ἀμεροῦς· ἔσται ἔλαττον τὸ περὶ τῆς ἀτόμου.
970a_3Ayrıca verilen üç doğrudan bir üçgen kurulabiliyorsa, bölünmez çizgilerden de kurulabilecektir. Her eşkenar üçgende ise tepeden indirilen dikme tabanın ortasına düşer; dolayısıyla bölünmez çizginin de ortasına düşecektir. Ayrıca parçasız çizgilerden bir kare kurulur, köşegeni çizilir ve köşeden ona bir dikme indirilirse, karenin kenarının karesi, dikmenin karesi ile köşegenin yarısının karesinin toplamına eşit olur; dolayısıyla kenar en küçük çizgi olmaz.
Ἔτι εἰ ἐκ τριῶν δοθεισῶν εὐθειῶν συνίσταται τρίγωνον, καὶ ἐκ τῶν ἀτόμων συσταθήσεται. Ἐν ἅπαντι δὲ ἰσοπλεύρῳ ἡ κάθετος ἐπὶ μέσην πίπτει, ὥστε καὶ ἐπὶ τὴν ἄτομον. Ἔτι εἰ τὸ τετράγωνον τῶν ἁμερῶν διὰ μέσου ἐμπεσούσης καὶ καθέτου ἀχθείσης, ἡ τοῦ τετραγώνου πλευρὰ τὴν κάθετον δύναται καὶ τὴν ἡμίσειαν τῆς διαμέτρου, ὥστε οὐκ ἐλαχίστη.
970a_4Köşegen üzerine kurulan alan da bölünmez çizgi üzerine kurulanın iki katı olmayacaktır. Çünkü köşegenden kenara eşit olan kısım çıkarılınca kalan, parçasız çizgiden daha küçük olacaktır. Köşegen kenarın iki katı olsaydı, üzerine kurulan kare dört kat olurdu. Buna benzer başka sonuçlar da çıkarılabilir; çünkü bölünmez çizgi, matematikteki hemen her şeye aykırı düşer.
Οὐδὲ διπλάσιον τὸ ἀπὸ τῆς διαμέτρου χωρίον ἔσται τοῦ ἀπὸ τῆς ἀτόμου. Ἀφαιρεθέντος γὰρ τοῦ ἴσον ἡ λοιπὴ ἔσται ἐλάσσων τῆς ἀμεροῦς. Εἰ γὰρ ἴσως τετραπλάσιον ἂν ἔγραψεν ἡ διάμετρος, ἄλλα δ’ ἄν τις καὶ ἕτερα τοιαῦτα συνάγοι· πᾶσι γὰρ ὡς εἰπεῖν ἐναντιοῦται τοῖς ἐν τοῖς μαθήμασιν.
970a_5Ayrıca parçasız bir şeyin tek bir temas biçimi vardır, çizgininse iki: çizgi ya bütünüyle bütüne değer ya da ucuyla öbürünün ucuna karşıdan değer. Ayrıca [parçasız] bir çizgi eklenince bütün büyümeyecektir; çünkü parçasız şeyler bir araya getirilince daha büyük bir şey meydana gelmez.
Πάλιν τοῦ μὲν ἀμεροῦς μία ἡ σύναψις, γραμμῆς δὲ δύο· καὶ γὰρ ὅλη ὅλης ἅπτεται, καὶ κατὰ τὸ πέρας ἐξ ἐναντίας. Ἔτι γραμμὴ προστεθεῖσα οὐ ποιεῖ μείζω τὴν ὅλην· τὰ γὰρ ἀμερῆ συντιθέμενα οὐ ποιήσει μεῖζον.
970a_6Ayrıca iki parçasız şeyden hiçbir sürekli şey oluşmaz; çünkü her sürekli şeyin birden fazla bölünmesi vardır. Bölünmez çizgi dışındaki her sürekli çizgi ise bölünmez çizgi olamaz. Ayrıca bölünmez çizgi dışındaki her çizgi hem eşit hem eşit olmayan parçalara bölünebiliyorsa, üç bölünmez çizgiden ve genel olarak tek sayıda bölünmez çizgiden oluşan çizgi de [eşit parçalara] bölünecektir; bu da bölünmez çizginin bölünmesi demektir.
Ἔτι ἐκ δυοῖν ἀμεροῖν μηδὲν γίνεσθαι συνεχὲς διὰ τὸ πλείους διαιρέσεις ἔχειν ἅπαν τὸ συνεχές· ἅπασα δὲ γραμμὴ παρὰ τὴν ἄτομον συνεχὴς οὐκ ἄν εἴη γραμμὴ ἄτομος. Ἔτι εἰ ἅπασα γραμμὴ παρὰ τῆς ἀτόμου καὶ ἴσα καὶ ἄνισα διαιρεῖται, καὶ μὴ ἐκ τριῶν ἀτόμων καὶ ὅλως περιττῶν, ὥστ’ ἀδιαίρετος ἡ ἄτομος.
970a_7Her çizgi ikiye kesilebiliyorsa durum yine aynıdır; çünkü tek sayıda bölünmez çizgiden oluşan her çizgi de ikiye kesilecektir. Her çizgi değil de yalnız çift sayıda bölünmez çizgiden oluşan çizgi ikiye kesiliyorsa, ama ikiye bölünen çizgiyi istenen her oranda kesmek de mümkünse, çift sayıda bölünmez çizgiden oluşan çizgi eşit olmayan parçalara bölündüğünde bölünmez çizgi bu yoldan da bölünecektir.
Ὁμοίως δὲ κἄν εἰ δίχα τέμνεται· πᾶσα γὰρ ἡ ἐκ τῶν περιττῶν. Εἰ δὲ δίχα μὲν μὴ πᾶσα τέμνεται ἀλλ’ ἡ ἐκ τῶν ἀρτίων, τὴν δὲ δίχα διαιρουμένην καὶ ὅσα δυνατὸν τέμνειν, διαιρεθήσεται καὶ οὕτως ἄτομος, ὅταν ἡ ἐκ τῶν ἀρτίων εἰς ἄνισα διαιρῆται.
970a_8Ayrıca hareket eden şey bütün çizgiyi hangi zamanda katediyorsa, yarısını o zamanın yarısında, yarıdan küçük bir kısmını da daha az zamanda katedecektir. Dolayısıyla uzunluk tek sayıda bölünmez çizgiden oluşuyorsa, hareket eden şey yarı zamanda yarı yolu katettiğine göre, ortadaki bölünmez çizgi kesilecektir; çünkü zaman da çizgi de aynı şekilde kesilecektir.
Πάλιν εἰ τὸ κεκινημένον ἐν ᾦ
χρόνῳ κινεῖται τὴν ὅλην ἐν τῷ ἡμίσει τὴν ἡμίσειαν κινηθήσεται, καὶ ἐν τῷ ἐλάττονι ἔλαττον ἢ τὴν ἡμίσειαν, ὥστ’ εἰ μὲν περιττῶν σύγκειται τῶν ἀτόμων τὸ μῆκος, ἀναιρεθήσεται ἡ μέση τομὴ τῶν ἀτόμων, εἴπερ ἐν τῷ ἡμίσει χρόνῳ τὸ ἥμισυ δίεισιν· ὁμοίως γὰρ ὅ τε χρόνος καὶ ἡ γραμμὴ τμηθήσεται.
970b_2Dolayısıyla bölünmez çizgilerden oluşan çizgilerin hiçbiri hem eşit hem eşit olmayan parçalara kesilemeyecek, zamanlarla aynı şekilde de kesilemeyecektir. Bu kabul edilemeyeceğine göre bölünmez çizgiler de olmayacaktır. Söylendiği gibi, bütün bunları parçasız şeylerden kurmak da aynı akıl yürütmeye tabidir. Ayrıca sonsuz olmayan her çizginin iki ucu vardır; çünkü çizgi bunlarla sınırlanır.
Ὤστε οὐδεμία τῶν συγκειμένων τμηθήσεται εἰς ἴσα καὶ ἄνισα, οὐδ’ ὁμοίως τοῖς χρόνοις τμηθήσονται. Οὐκ ἔσονται ἄτομοι γραμμαί. Τὰ δὲ τοῦ αὐτοῦ λόγου ἐστί, καθάπερ ἐλέχθη, τὸ πάντα ταῦτα ποιεῖν ἐξ ἀμερῶν. Ἔτι ἄπασα ἡ μὴ ἄπειρος δύο ἔχει πέρατα· γραμμὴ γὰρ ὥρισται τούτοις.
970b_3Bölünmez çizgi sonsuz değildir, dolayısıyla bir ucu olacaktır. Öyleyse bölünebilir; çünkü uç, ucu olan şeyden başkadır. Yoksa bunların dışında ne sonsuz ne de sınırlı bir çizgi mi olacaktır? Ayrıca her çizgide nokta bulunmayacaktır. Çünkü bölünmez çizgide nokta yoktur: tek bir nokta olsaydı, çizgi noktayla aynı şey olurdu; birden fazla olsaydı, çizgi bölünebilir olurdu.
Ἡ δὲ ἄτομος οὐκ ἄπειρος, ὥστε ἔξει πέρας. Διαιρετὴ ἄρα· τὸ γὰρ πέρας ἄλλο καὶ οὗ πέρας. Ἣ ἔσται τις οὔτ’ ἄπειρος οὔτε πεπερασμένη γραμμὴ παρὰ ταύτας. Ἕτι οὐκ ἐν ἁπάσῃ γραμμῇ στιγμὴ ἔσται. Ἐν μὲν γὰρ τῇ ἀτόμῳ οὐκ ἔστιν· εἰ μὲν γὰρ μία μόνη, ὑπάρξει γραμμή, εἶτα στιγμή· εἰ δὲ πλείους, διαιρετὴ ἡ γραμμή.
970b_4Bölünmez çizgide nokta bulunmuyorsa, hiçbir çizgide nokta bulunmayacaktır; çünkü öteki çizgiler bölünmez çizgilerden oluşur. Ayrıca noktaların arasında ya hiçbir şey olmayacak ya da bir çizgi olacaktır. Arada çizgi varsa ve bütün çizgilerde birden fazla nokta varsa, bölünmez çizgi olmayacaktır. Ayrıca her çizgi üzerine kare kurulamayacaktır; çünkü kare uzunluğa ve genişliğe sahip olacak, dolayısıyla bölünebilir olacaktır; çünkü bir yanının şu, öbür yanının bu olması bölünebilirliği gerektirir.
Εἰ μὲν οὖν ἐν τῇ ἀτόμῳ μὴ ἐνυπάρχει στιγμή, οὐδ’ ὅλως ἐν γραμμῇ ἔσται· αἱ γὰρ ἄλλαι ἐκ τῶν ἀτόμων. Ἔτι ἢ μηθὲν τῶν στιγμῶν ἔσται μεταξὺ ἢ γραμμή· εἰ δὲ μεταξὺ γραμμή, ἐν ἀπάσαις δὲ πλείους στιγμαί, οὐκ ἔσται ἄτομος. Ἔτι οὐχ ἀπάσης ἔσται γραμμῆς τετράγωνον· ἔξει γὰρ μῆκος καὶ πλάτος, ὥστε διαιρετόν, ἐπεὶ τὸ μέν, τὸ δέ τι,
970b_5Kare bölünebilirse çizgi de bölünebilir. Ayrıca çizginin ucu çizgi değil nokta olacaktır; çünkü uç başka, en uçtaki parça olan bölünmez çizgi başkadır. Uç noktaysa, bölünmez çizginin ucu nokta olacak ve bir çizgi başka bir çizgiden bir nokta kadar büyük olacaktır. Bitişik çizgilerin ucu aynı olduğu için nokta bölünmez çizginin içinde bulunuyorsa, parçasız çizginin bir ucu olacaktır.
Εἰ δὲ τὸ τετράγωνον, καὶ ἡ γραμμή. Ἔτι τὸ πέρας τῆς γραμμῆς στιγμὴ ἔσται, ἀλλ' οὐ γραμμή. Πέρας μὲν γάρ, τὸ ἔσχατον δὲ ἡ ἄτομος. Εἰ γὰρ στιγμή, τὸ πέρας τῇ ἀτόμῳ ἔσται στιγμή, καὶ ἔσται γραμμὴ γραμμῆς στιγμῇ μείζων. Εἰ δ' ἐνυπάρχει τῇ ἀτόμῳ ἡ στιγμή, διὰ τὸ ταὐτὸ πέρας τῶν συνεχουσῶν γραμμῶν, ἔσται τι πέρας τῆς ἀμεροῦς,
970b_6Genel olarak nokta çizgiden ne bakımdan farklı olacaktır? Bölünmez çizginin, adı dışında, noktadan farklı kendine özgü hiçbir şeyi olmayacaktır. Ayrıca aynı şekilde bölünmez bir yüzey ve bölünmez bir cisim de olacaktır. Çünkü bunlardan biri bölünmezse ötekiler de onu izler; zira biri öbürüne göre bölünür.
Ὄλως τε τί διοίσει στιγμὴ γραμμῆς; Οὐδὲν γὰρ ἴδιον ἔξει ἡ ἄτομος γραμμὴ παρὰ τὴν στιγμὴν πλὴν τοὔνομα. Ἕτι ὁμοίως μένει ἐπίπεδον καὶ σῶμά ἐστιν ἄτομον. Ἑνος γὰρ ὄντος ἀδιαιρέτου καὶ τἆλλα συνακολουθήσει διὰ τὸ θάτερον διῃρῆσθαι κατὰ θάτερον.
970b_7Oysa cisim bölünmez olamaz, çünkü onda derinlik ve genişlik vardır; çizgi de bölünmez olamaz, çünkü cisim yüzeye göre, yüzey de çizgiye göre bölünür. Onların bizi ikna etmeye çalıştıkları akıl yürütmeler zayıf olduğuna, kanaatleri de inandırıcılığı güçlü olan bütün kanaatlere zıt ve yanlış olduğuna göre, bölünmez çizgi olamayacağı açıktır. Bundan, çizginin noktalardan oluşamayacağı da açıktır.
Σῶμα οὐκ ἔσται ἀδιαίρετον διὰ τὸ
εἶναι ἐν αὐτῷ βάθος καὶ πλάτος, οὐδ’ ἂν γραμμὴ εἴη ἀδιαίρετος· σῶμα μὲν γὰρ κατ’ ἐπίπεδον, ἐπίπεδον δὲ κατὰ γραμμήν. Ἐπεὶ δὲ οἵ τε λόγοι δι' ὦν ἐπιχειροῦσι πείθειν ἀσθενεῖς εἰσί, καὶ ψευδεῖς ἐναντίαι δόξαι πάσαι τοῖς ἰσχύουσι πρὸς πίστιν, φανερὸν ὅτι οὐκ ἄν εἴη γραμμὴ ἄτομος. Δῆλον δ' ἐκ τούτων ὅτι οὐδ’ ἂν ἐκ στιγμῶν εἴη γραμμή.
971a_2Çünkü akıl yürütmelerin çoğu hemen hemen aynen buna da uyar. Tek sayıda noktadan oluşan bir çizgi eşit parçalara ya da çift sayıda noktadan oluşan bir çizgi eşit olmayan parçalara kesildiğinde noktanın bölünmesi zorunludur. Ayrıca çizginin parçası çizgi, yüzeyin parçası da yüzey olmayacaktır.
Σχεδὸν γὰρ οἱ πλεῖστοι τῶν λόγων οἱ αὐτοὶ ἁρμόσουσιν. Ἀνάγκη γὰρ διαιρεῖσθαι τὴν στιγμήν, ὅταν ἢ ἐκ περιττῶν τέμνηται ἴσα ἢ ἐξ ἀρτίων τὰ ἄνισα. Καὶ τὸ τῆς γραμμῆς μέρος μὴ εἶναι γραμμήν, μηδὲ τὸ τοῦ ἐπιπέδου ἐπίπεδον.
971a_3Ayrıca bir çizgi başka bir çizgiden bir nokta kadar büyük olacaktır; çünkü bir şey hangi şeylerden oluşuyorsa, onlar kadar da üstün gelir. Bunun imkânsız olduğu matematikten bellidir. Üstelik hareket eden şeyin bir noktayı bir zaman içinde katettiği sonucu da çıkar; çünkü büyük çizgiyi daha çok zamanda, eşit çizgiyi eşit zamanda katederse, zamandaki fazlalık da bir zaman olur.
Καὶ γραμμὴ δὲ γραμμῆς στιγμῇ εἶναι μείζων· ἐξ ὦν γὰρ σύγκειται, τούτοις καὶ ὑπερέξει. Τοῦτο δ' ὅτι ἀδύνατον, ἔκ τε τῶν ἐν τοῖς μαθήμασι δῆλον, καὶ ἔτι συμβήσεται τὴν στιγμὴν ἐν χρόνῳ δὴ εἶναι τὸ φερόμενον, εἴπερ τὴν μείζω μὲν ἐν πλείονι χρόνῳ, τὴν δ’ ἴσην ἐν ἴσῳ, ἡ δὲ τοῦ χρόνου ὑπεροχὴ χρόνος.
971a_4Ama belki zaman da "şimdi"lerden oluşur; ikisi hakkında da aynı akıl yürütme söylenir. "Şimdi" zamanın, nokta da çizginin başı ve sonuysa, baş ile son ise birbirine bitişik olmayıp aralarında bir şey bulunuyorsa, ne "şimdi"ler ne de noktalar birbirine bitişik olabilir.
Ἁλλ' ἴσως καὶ ὁ χρόνος ἐστὶν ἐκ τῶν νῦν, καὶ τοῦ αὐτοῦ λόγου λέγειν ἄμφω. Εἰ δὴ τὸ νῦν ἀρχὴ καὶ πέρας τοῦ χρόνου καὶ ἡ γραμμὴ στιγμῆς, μή ἐστι δὲ συνεχὴς ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ πέρας ἀλλ' ἔχουσί τι μεταξύ, οὐκ ἂν εἴη οὔτε τὰ νῦν οὔτε στιγμαὶ ἀλλήλοις συνεχεῖς.
971a_5Ayrıca çizgi bir büyüklüktür; noktaların bir araya gelmesi ise hiçbir büyüklük meydana getirmez, çünkü noktalar bir araya gelince daha fazla yer kaplamaz. Bir çizgi başka bir çizginin üzerine konup ona tam oturduğunda genişlik hiç artmaz. Çizgide noktalar da bulunduğuna göre, noktalar da daha fazla yer kaplamaz; dolayısıyla bir büyüklük meydana getiremezler.
Ἔτι ἡ μὲν γραμμὴ μέγεθός τι, δὲ τῶν στιγμῶν σύνθεσις οὐδὲν ποιεῖ μέγεθος διὰ τὸ μηδ’ ἐπὶ πλείω τόπον ἔχειν. Ὄταν γὰρ ἐπὶ γραμμὴν γραμμὴ τεθῇ καὶ ἐφαρμόσῃ, οὐδὲν γίνεται μεῖζον τὸ πλάτος. Ἐν δὲ τῇ γραμμῇ καὶ στιγμαὶ ἐνυπάρχουσιν, οὐδ’ ἂν αἱ στιγμαὶ πλείω κατέχοιεν τόπον, ὥστε οὐκ ἂν ποιοῖεν μέγεθος.
971a_6Ayrıca her şey bir şeye ya bütünüyle bütününe, ya bir parçasıyla bir parçasına ya da bütünüyle bir parçasına değiyorsa, nokta parçasız olduğundan bütünüyle değecektir. Bütünüyle bütüne değen şeylerin ise bir olması zorunludur; çünkü birinin bir kısmı öbürüyle örtüşmüyorsa bütün bütüne değmiş olmaz.
Ἔτι εἰ ἅπαντα ἅπτεται παντὸς ἢ ὅλον ὅλου ἢ τινὶ τινὸς ἢ ὅλον τινός, ἡ δὲ στιγμὴ ἀμερὴς ὅλως ἅπτοιτο. Τὸ δ’ ὅλον ὅλου ἁπτόμενον ἀνάγκη ἓν εἶναι. Εἰ γάρ τι ἐστὶν ἢ θάτερον μή ἐστιν, οὐκ ἂν ὅλον ὅλου ἅπτοιτο.
971a_7Parçasız şeyler bir aradaysa, çok oldukları halde, önce bir tanesinin kapladığı yeri kaplarlar; çünkü bir arada bulunan ve uzantısı olmayan şeylerin ikisinin yeri de aynıdır. Parçasız şeyin ise uzamı yoktur; dolayısıyla parçasız şeylerden sürekli bir büyüklük oluşamaz. Öyleyse ne çizgi noktalardan ne de zaman "şimdi"lerden oluşur.
Εἰ δ' ἅμα ἐστὶ τὰ ἀμερῆ, τὸν αὐτὸν κατέχει τόπον πλείων ὃν καὶ πρότερον τὸ ἕν· τῶν γὰρ ἅμα
ὄντων καὶ μὴ ἐχόντων ἐπέκτασιν κατὰ ταὐτὰ ὁ αὐτὸς ἀμφοῖν τόπος, Τὸ δ’ ἀμερὲς οὐκ ἔχει διάστασιν, ὥστ’ οὐκ ἂν εἴη μέγεθος συνεχὲς ἐξ ἀμερῶν. Οὐκ ἄρα οὔθ’ ἡ γραμμὴ ἐκ στιγμῶν οὔθ’ ὁ χρόνος ἐκ τῶν νῦν,
971b_2Ayrıca çizgi noktalardan oluşuyorsa, nokta noktaya değecektir. K noktasından AB ve GD doğruları çizilirse, KD üzerindeki nokta da K'ye değecektir; dolayısıyla başka bir noktaya da değecektir, çünkü parçasız şey parçasız şeye bütünüyle değer. Böylece o nokta K'nin yerini kaplayacak ve birbirine değen noktalar aynı yerde olacaktır.
Ἔτι εἰ ἔστιν ἐκ στιγμῶν, ἅψεται στιγμὴ στιγμῆς· ἐὰν οὖν ἐκ τοῦ Κ ἐκβληθῇ ἡ Α Β καὶ Γ Δ, ἅψεται τοῦ Κ καὶ ἡ ἐν τῇ Κ Δ στιγμή. Ὤστε καὶ ἄλλῳ τινί· τὸ γὰρ ἀμερὲς τοῦ ἀμεροῦς ὅλον ὅλου ἐφάπτεται. Ὤστε τὸν αὐτὸν ἐφέξει τόπον τοῦ Κ, καὶ ἁπτόμεναι στιγμαὶ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ ἀλλήλαις.
971b_3Aynı yerdeyseler birbirlerine de değerler; çünkü aynı yerde bulunan şeylerin önce birbirine değmesi zorunludur. Bu durumda bir doğru başka bir doğruya iki noktada değecektir. Çünkü AK ve KG üzerindeki nokta başka bir noktaya da değer; dolayısıyla GD üzerindeki nokta birden fazla noktaya değer.
Εἰ δ’ ἐν τῷ αὑτῷ, καὶ ἄπτονται· τὰ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ ὄντα πρῶτα ἅπτεσθαι ἀναγκαῖον, εἶθ’ οὕτως εὐθεῖα εὐθείας ἅψεται κατὰ δύο στιγμάς. Ἡ γὰρ ἐν τῇ Α Κ στιγμὴ καὶ τῇ Κ Γ καὶ ἑτέρας ἅπτεται στιγμῆς. ῎Ωστε ἡ ἐκ τῆς Γ Δ κατὰ πλείους ἅπτεται στιγμάς.
971b_4Doğrular birbirini kesmeyip herhangi bir şekilde birbirine değseler de akıl yürütme aynıdır. Ayrıca dairenin çevresi de doğruya birden fazla noktada değecektir; çünkü temas noktasına hem dairedeki hem doğrudaki nokta değer, bunlar da birbirine değer.
Ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ εἰ μὴ δι' ἀλλήλων ἀλλ’ ὁπωσοῦν ἥψατο γραμμῆς. Ἔτι καὶ ἡ τοῦ κύκλου τῆς εὐθείας ἅψεται κατὰ πλείω. Τῆς γὰρ συναφῆς καὶ ἡ ἐν τῷ κύκλῳ καὶ ἡ ἐν τῇ εὐθείᾳ ἅπτεται καὶ ἀλλήλων.
971b_5Bu mümkün değilse noktanın noktaya değmesi de mümkün değildir. Değmiyorlarsa çizgi de noktalardan oluşmaz; çünkü çizgi olmaları için değmeleri zorunludur. Ayrıca doğru çizgi ve eğri çizgi nasıl var olabilir? Çünkü noktaların bitişmesi doğru çizgide de eğri çizgide de hiçbir farklılık göstermeyecektir.
Εἰ δὲ τοῦτο μὴ δυνατόν, οὐδὲ τὸ ἅπτεσθαι στιγμὴν στιγμῆς· εἰ δὲ μὴ ἅπτεσθαι, οὐδ’ εἶναι τὴν γραμμὴν στιγμήν· οὐδὲ γὰρ ἅπτεσθαι ἀναγκαῖον. Ἔτι πῶς ποτὲ ἔσται εὐθεῖα γραμμὴ καὶ περιφερής; Οὐδὲν γὰρ διοίσει ἡ σύναψις τῶν στιγμῶν ἐν τῇ εὐθείᾳ καὶ τῇ περιφερεῖ.
971b_6Parçasız şey parçasız şeye bütünüyle değer, başka türlü değmesi mümkün değildir. O halde çizgiler farklı olduğu halde bitişme farksızsa, çizgi bitişmeden, dolayısıyla noktalardan da oluşmaz. Ayrıca noktaların birbirine ya değmesi ya da değmemesi zorunludur.
Τὸ γὰρ ἀμερὲς τοῦ ἀμεροῦς ὅλον ὅλου ἅπτεται, καὶ οὐκ ἔστιν ὅλως ἅπτεσθαι. Εἰ οὖν αἱ μὲν γραμμαὶ διάφοροι, ἡ δὲ σύναψις ἀδιάφορος, οὐκ ἔσται δὴ γραμμὴ ἐκ τῆς συνάψεως, ὥστ’ οὐδ’ ἐκ στιγμῶν. Ἔτι ἀναγκαῖον ἢ ἅπτεσθαι ἢ μὴ ἅπτεσθαι τὰς στιγμὰς ἀλλήλων.
971b_7Ardışık şeylerin birbirine değmesi zorunluysa, aynı akıl yürütme geçerli olacaktır. Ardışık olup değmeyen bir şey olması mümkünse, biz de "sürekli" derken, kendisini oluşturan şeyler birbirine değen şeyden başka bir şey kastetmiyorsak, bu durumda da ya noktaların birbirine değmesi ya da çizginin sürekli olması zorunludur.
Εἰ μὲν οὖν τὸ ἐφεξῆς ἅπτεσθαι ἀνάγκη, ὁ αὐτὸς ἔσται λόγος· εἰ δὲ ἐνδέχεται ἐφεξῆς τι εἶναι μὴ ἁπτόμενον, τὸ δὲ συνεχὲς οὐδὲν ἄλλο λέγομεν ἢ τὸ ἐξ ὦν ἐστὶν ἁπτομένων· ὥστε καὶ οὕτως ἀνάγκη τὰς στιγμὰς ἅπτεσθαι ἀλλήλων, ἢ εἶναι γραμμὴν συνεχῆ.
972aAyrıca bir çizgi meydana gelsin diye noktanın noktaya konması tuhafsa (çünkü o zaman çizgi yüzey olurdu), söylenenler imkânsızdır. Noktalar ardışıksa, çizgi noktaların hiçbirinde değil, aralarında kesilecektir; birbirlerine değiyorlarsa, çizgi tek bir noktanın kapladığı yer olacaktır. Bu ise imkânsızdır.
Ἔτι εἰ ἄτοπον στιγμὴ ἐπὶ στιγμῆς, ἴν’ ᾖ γραμμὴ καὶ ἐπὶ στιγμῇ, ἐπεὶ ἡ γραμμὴ ἐπίπεδον, ἀδύνατον τὰ εἰρημένα εἶναι. Εἴτε γὰρ ἐφεξῆς αἱ στιγμαί εἰσι, τμηθήσεται ἡ γραμμὴ κατ’ οὐδετέραν τῶν στιγμῶν, ἀλλ’ ἀνὰ μέσον· εἴθ’ ἅπτονται, γραμμὴ ἔσται τῆς μιᾶς στιγμῆς χώρα. Τοῦτο δ’ ἀδύνατον.
972a_2Ayrıca cisim yüzeylerden, yüzey çizgilerden, çizgiler de noktalardan oluşuyorsa, her şey noktalara bölünüp çözülecek, nokta da cismin bir parçası olacaktır. Her şey ilk olarak içinde bulunan şeylerden oluşuyor ve bunlar onun unsurlarıysa, noktalar cisimlerin unsurları olacaktır. Böylece unsurlar eş adlı olacak, ama eidosça ikisi de aynı olmayacaktır.
Ἔτι διαιροῖτ’ ἂν ἅπαντα καὶ ἀναλύοιτο εἰς στιγμάς, καὶ ἡ στιγμὴ μέρος σώματος, εἴπερ τὸ μὲν σῶμα ἐξ ἐπιπέδων, τὸ δ' ἐπίπεδον ἐκ γραμμῶν, αἱ δὲ γραμμαὶ ἐκ στιγμῶν. Εἰ δ’ ἐξ ὦν πρώτων ἐνυπαρχόντων ἕκαστά ἐστι, στοιχεῖά ἐστι ταῦτα, αἱ στιγμαὶ ἂν εἴησαν στοιχεῖα σωμάτων. Ὥστε συνώνυμα στοιχεῖα οὐδέτερα τῷ εἴδει.
972a_3Söylenenlerden, çizginin noktalardan oluşmadığı açıktır. Ama bir çizgiden nokta çıkarmak da mümkün değildir. Çünkü çıkarmak mümkünse eklemek de mümkündür; bir şey eklenince de, eklenen şey bir bütün oluşturacak türdense, sonuç baştakinden büyük olacaktır.
Φανερὸν οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ὅτι οὐκ ἔστι γραμμὴ ἐκ στιγμῶν. Ἀλλ' οὐδ’ ἀφαιρεθῆναι οἶόν τε στιγμὴν ἀπὸ γραμμῆς. Εἰ γὰρ ἐνδέχεται ἀφαιρεθῆναι, καὶ προστεθῆναι δυνατόν· προστεθέντος δέ τινος τὸ προστεθὲν μεῖζον ἔσται τοῦ ἐξ ἀρχῆς, ἐὰν τοιοῦτον ᾖ τὸ προστιθέμενον ὥστε ἓν ὅλον ποιεῖν.
972a_4Böylece bir çizgi başka bir çizgiden bir nokta kadar büyük olacaktır. Bu ise imkânsızdır. Noktayı çizgiden kendi başına çıkarmak mümkün değildir, ama çıkarılan çizginin içinde bulunduğu için arazî olarak çıkarmak mümkündür. Bütün çıkarıldığında başı ve sonu da çıkarılıyorsa, çizginin başı ve sonu da nokta olduğuna göre, çizgiden bir parça çıkarmak mümkün olduğunda nokta da çıkarılmış olabilir.
Ἔσται γραμμὴ γραμμῆς στιγμῇ μείζων. Τοῦτο δ’ ἀδύνατον. Ἀλλὰ καθ’ έαυτὴν μὲν οὐχ’ οἶόν τε, κατὰ συμβεβηκὸς δ' ἐνδέχεται στιγμὴν ἀπὸ γραμμῆς ἀφελεῖν, τῷ ἐνυπάρχειν ἐν τῇ ἀφαιρουμένῃ γραμμῇ. Εἰ τοῦ ὅλου ἀφαιρουμένου καὶ ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ πέρας ἀφαιρεῖται, γραμμῆς δ’ ἦν ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ πέρας στιγμή, καὶ γραμμῆς ἐγχωρεῖ ἀφαιρεῖν καὶ στιγμὴν ἐνδέχοιτο.
972a_5Ama bu çıkarma arazîdir. Uç değiyorsa, ne kendisinin ne de ona ait bir şeyin ucu olarak değer. Nokta ise çizginin ucu olduğu ölçüde değer. Öyleyse bu bakımdan nokta çizgiden daha büyük olacak, nokta da noktalardan oluşacaktır; çünkü birbirine değen şeyler arasında hiçbir şey yoktur.
Αὕτη δ’ ἡ ἀφαίρεσις κατὰ συμβεβηκός. Εἰ δὲ τὸ πέρας ἅπτεται, οὔτε πέρας ἢ αὐτοῦ ἢ τῶν ἐκείνου τινός. Ἡ δὲ στιγμή, ᾗ πέρας γραμμῆς, ἅπτεται, Ἧι μὲν οὖν γραμμῆς ἔσται στιγμὴ μείζων, ἡ δὲ στιγμὴ ἐκ στιγμῶν· τῶν γὰρ ἁπτομένων οὐδὲν ἀνὰ μέσον.
972a_6Aynı akıl yürütme kesit için de geçerlidir, eğer kesit bir noktadaysa ve bir şeye değiyorsa; katı cisim ve yüzey için de geçerlidir, çünkü katı cisim de aynı şekilde yüzeylerden ve çizgilerden oluşur. Noktayı [çizgideki en küçük şey] diye nitelemek de doğru değildir; çizgiyi oluşturan şeyler arasında en küçüğün o olduğunu söylemek de. Çünkü bir şey hangi şeylerin en küçüğüyse, onlardan daha küçük de olmalıdır.
Ὁ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῆς τομῆς, εἰ ἡ τομὴ στιγμῆς καὶ ἡ τομὴ ἅπτεταί τινος καὶ ἐπὶ στερεοῦ καὶ ἐπιπέδου· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ στερεὸν ἐξ ἐπιπέδων καὶ γραμμῶν. Οὐκ ἀληθὲς δὲ κατὰ στιγμὴν εἰπεῖν, οὐδ’ ὅτι ἐλάχιστον τῶν ἐκ γραμμῆς εἰς τὸ ἐλάχιστον τῶν ἐνυπαρχόντων εἴρηται. Τὸ δὲ ἐλάχιστον, ὦν ἐστὶν ἐλάχιστον, καὶ ἔλαττόν ἐστιν.
972bÇizgide ise noktalardan ve çizgilerden başka bir şey bulunmaz. Çizgi noktadan büyük değildir, yüzey de çizgiden büyük değildir. Dolayısıyla nokta, çizgideki en küçük şey olmayacaktır. Nokta çizgiyle karşılaştırılabilseydi bile, "en küçük" üç terim gerektirdiğinden, nokta çizgidekilerin en küçüğü olmayacaktır.
Ἐν δὲ τῇ γραμμῇ οὐδὲν ἄλλο ἢ στιγμαὶ καὶ γραμμαὶ ἐνυπάρχουσιν. Ἡ δὲ γραμμὴ τῆς στιγμῆς οὐκ ἔστι μείζων· οὐδὲ γὰρ αὗ τὸ ἐπίπεδον τῆς γραμμῆς. Ὥστ’ οὐκ ἔσται στιγμὴ τὸ ἐν γραμμῇ ἐλάχιστον. Εἰ δὲ συμβλητὸν τῇ γραμμῇ ἡ στιγμή, τὸ δὲ ἐλάχιστον ἐν τρισὶ προσώποις, οὐκ ἔσται ἡ στιγμὴ τῶν ἐν τῇ γραμμῇ ἐλάχιστον.
972b_2Uzunlukta noktalar ve çizgiler dışında başka şeylerin de bulunduğu söylenebilir; çünkü uzunluk noktalardan oluşmaz. Ama yer kaplayan şey ya uzunluk ya yüzey ya katı cisim ya da bunlardan oluşan bir şeyse, çizginin oluştuğu şeyler de yer kaplıyorsa (çünkü çizgi de yer kaplar) ve çizgide ne cisim ne yüzey ne de bunlardan oluşan bir şey bulunuyorsa, uzunlukta noktalar ve çizgiler dışında hiçbir şey olmayacaktır.
Καὶ ἄλλ’ ἄττα ἐνυπάρχει παρὰ τὰς στιγμὰς καὶ τὰς γραμμὰς ἐν τῷ μήκει· οὐ γὰρ ἐκ στιγμῶν. Εἰ δὲ τὸ ἐν τόπῳ ὂν ἡ στιγμὴ μῆκος ἢ ἐπίπεδον ἢ στερεὸν ἐκ τούτων τι, ἐξ ὦν δ’ ἐστὶν ἡ γραμμή, ἐκεῖνα ἐν τόπῳ (καὶ γὰρ ἡ γραμμή), καὶ μήτε σῶμα μήτ’ ἐπίπεδον μήτε ἐκ τούτων τι ἐνυπάρχει τῇ γραμμῇ, οὐκ ἔσται οὐθὲν ὅλως παρὰ τὰς στιγμὰς καὶ τὰς γραμμὰς ἐν τῷ μήκει.
972b_3Ayrıca yer kaplayan şeyler arasında "daha büyük" denen şey uzunluk, yüzey ya da katı cisimse, nokta da yer kaplıyorsa, uzunlukta noktalar ve çizgiler dışında bulunan şey de daha önce sayılanlardan hiçbiri değilse, nokta uzunlukta bulunan şeylerin en küçüğü olmayacaktır.
Ἔτι εἰ τοῦ ἐν τόπῳ ὄντος τὸ μεῖζον λεγόμενον μῆκος ἡ ἐπιφάνεια στερεόν, ἡ δὲ στιγμὴ ἐν τόπῳ, τὸ δ' ἐν τῷ μήκει ὑπάρχον παρὰ τὰς στιγμὰς καὶ τὰς γραμμὰς οὐθὲν τῶν προειρημένων, ὥστ’ οὐκ ἔσται ἡ στιγμὴ τῶν ἐνυπαρχόντων ἐλάχιστον.
972b_4Ayrıca bir şeye evdeki şeylerin en küçüğü dendiğinde, ev onunla karşılaştırılmaz; öteki şeylerde de durum aynıdır. Çizgideki en küçük şey de çizgiyle karşılaştırılmayacaktır. Dolayısıyla "en küçük" noktaya uymayacaktır; çünkü evde bulunmayan şey evdekilerin en küçüğü değildir. Öteki şeylerde de durum aynıdır.
Ἔτι εἰς ὃ ἐλάχιστόν τι τῶν ἐν τῇ οἰκίᾳ, μήτε τῆς οἰκίας συμβαλλομένης πρὸς αὐτὸ λέγεται· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· οὐδὲ τὸ ἐν γραμμῇ ἐλάχιστον πρὸς γραμμὴν συγκρινόμενον ἔσται. Ὥστε οὐχ ἁρμόσει τὸ ἐλάχιστον, ἐπεὶ τὸ μὴ ὄν ἐν τῇ οἰκίᾳ μή ἐστι τῶν ἐν τῇ οἰκίια ἐλάχιστον. Ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων.
972b_5Çünkü noktanın kendi başına var olması mümkündür. Onun için "çizgideki en küçük şeydir" demek doğru olmayacaktır; çünkü nokta bölünmez bir eklem değildir. Eklem her zaman iki şeyin sınırıdır, nokta ise tek bir çizginin de sınırıdır. Ayrıca nokta bir uçtur, eklem ise daha çok bir ayrım yeridir.
Ἐνδέχεται γὰρ στιγμὴν αὐτὴν καθ’ αὐτὴν εἶναι. Οὐκ ἔσται κατὰ ταύτης ἀληθὲς εἰπεῖν ὅτι τὸ ἐν γραμμῇ ἐλάχιστον, ὅτι οὐκ ἔστιν ἡ στιγμὴ ἄρθρον ἀδιαίρετον. Τὸ μὲν γὰρ ἄρθρον ἀεὶ δυοῖν ὅρος, ἡ δὲ στιγμὴ καὶ μιᾶς γραμμῆς ὅρος ἐστίν. Ἔτι ἡ μὲν πέρας, τὸ δὲ διαίρεσίς ἐστι μᾶλλον.
972b_6Ayrıca çizgi ve yüzey de eklem olacaktır; çünkü [eklemle] benzer bir ilişki içindedirler; zira eklem bir bakıma bir ayrım yeridir. Empedokles'in de bu yüzden bir dizesinde ... dediği gibi (burada metin bozuktur). Nokta ise hareketsiz şeylerde de bulunur. Ayrıca kimsenin bedeninde ya da elinde sonsuz eklem yoktur, ama sonsuz nokta vardır. Ayrıca taşın eklemi yoktur, olamaz da; ama noktaları vardır.
Ἔτι ἡ γραμμὴ καὶ τὸ ἐπίπεδον ἄρθρα ἔσονται· ἀνάλογον γὰρ ἔχουσιν, ὅτι τὸ ἄρθρον διάφορόν πως ἐστίν, διὸ καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἐποίησε διὸ δεῖ ὀρθῶς ⟦?⟧. Ἡ δὲ στιγμὴ καὶ τὸ ἐν τοῖς ἀκινήτοις. Ἔτι οὐδεὶς ἔχει ἄπειρα ἄρθρα ἐν τῷ σώματι ἢ τῇ χειρί, στιγμὰς δ’ ἀπείρους. Ἔτι λίθου ἄρθρον οὐκ ἔστιν, οὐδ’ ἔχει, στιγμὰς δὲ ἔχει.