Metin, 1. kısım
1Brutus, bana aynı şeyi defalarca soran sana yine hayır demek mi daha zor ve daha büyük bir iş olur, yoksa istediğini yerine getirmek mi, uzun uzun düşündüm. Bir yanda biricik sevdiğim ve bana pek değer verdiğini hissettiğim birine, üstelik hem haklı bir şey isteyen hem de güzel bir şeye can atan birine hayır demek bana çok katı geliyordu. Öte yanda, değil başarılması, düşüncede kavranması bile zor olan bu kadar büyük bir işe girişmenin, bilgili ve basiretli kişilerin eleştirisinden çekinen birine pek yakışmayacağını düşünüyordum.
Utrum difficilius aut maius esset negare tibi saepius idem roganti an efficere id quod rogares diu multumque, Brute, dubitavi. Nam et negare ei quem unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem, praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti, durum admodum mihi videbatur, et suscipere tantam rem, quantam non modo facultate consequi difficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix arbitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doctorum atque prudentium.
2Gerçekten de iyi hatipler arasında bu kadar büyük farklar varken, konuşmanın en iyi türünün, deyim yerindeyse biçiminin hangisi olduğuna karar vermekten daha büyük ne olabilir? Yine de bunu benden sık sık istediğin için işe girişeceğim; bitirebileceğim umuduyla değil, denemek isteğiyle. Çünkü hevesine uyup da basiretimi eksik bulmanı, uymayıp da iyi niyetimi eksik bulmana yeğlerim.
quid enim est maius quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimilitudo, iudicare quae sit optima species et quasi figura dicendi? quod quoniam me saepius rogas, aggrediar non tam perficiendi spe quam experiendi voluntate; malo enim, cum studio tuo sim obsecutus, desiderari a te prudentiam meam quam, si id non fecerim, benevolentiam.
3Soruyorsun, hem de artık sık sık, en çok hangi belagat türünü beğendiğimi; kendisine hiçbir şey eklenemeyecek, en yüksek ve en kusursuz saydığım belagat bana nasıl görünüyor diye. Burada korkarım ki istediğini yapar da aradığın hatibin resmini çizersem birçok kişinin hevesini kırarım: umutsuzluktan gücü kesilen bu insanlar, erişebileceklerine inanmadıkları şeyi denemek istemezler.
quaeris igitur idque iam saepius quod eloquentiae genus probem maxime et quale mihi videatur illud, quo nihil addi possit, quod ego summum et perfectissimum iudicem. In quo vereor ne, si id quod vis effecero eumque oratorem quem quaeris expressero, tardem studia multorum, qui desperatione debilitati experiri id nolent quod se assequi posse diffidant.
4Ama büyük ve büyük çabaya değer şeylere gönül vermiş olan herkesin her şeyi denemesi yerindedir. Biri tabiatından o üstün yeteneğin gücünü almamışsa ya da büyük sanatların terbiyesiyle yeterince donanmamışsa, yine de gidebildiği yola devam etsin; çünkü birinciliğin peşinden giden biri için ikinci ya da üçüncü sırada kalmak şereflidir. Şairler arasında da —Yunanlılardan söz edeyim— yer yalnız Homeros'un, Arkhilokhos'un, Sophokles'in ya da Pindaros'un değildir; onların ardından gelenlerin, hatta ardından gelenlerin de gerisinde kalanların da yeri vardır.
sed par est omnis omnia experiri, qui res magnas et magno opere expetendas concupiverunt. quod si quem aut natura sua illa praestantis ingeni vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis, teneat tamen eum cursum quem poterit; prima enim sequentem honestum est in secundis tertiisque consistere. Nam in poetis non Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra secundos;
5Platon'un büyüklüğü felsefede Aristoteles'i yazmaktan alıkoymadı; Aristoteles de o hayranlık verici ilmiyle ve zenginliğiyle ötekilerin hevesini söndürmedi. En yüce uğraşlardan caymayanlar yalnız seçkin insanlar değildir; zanaatkârlar bile Rodos'ta gördüğümüz Ialysos tablosunun ya da Kos'taki Venüs'ün güzelliğine ulaşamadılar diye sanatlarından el çekmediler. Olympia'daki Iuppiter heykeli ya da Mızrak Taşıyan heykeli de ötekileri neler yapabileceklerini, nereye kadar ilerleyebileceklerini denemekten caydırmadı. Bunların sayısı o kadar çok, her birinin kendi türündeki ünü o kadar büyük oldu ki en yüksek olanlara hayran kalırken daha aşağıdakileri de beğendik.
nec vero Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo amplitudo Platonis, nec ipse Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ceterorum studia restinxit. nec solum ab optimis studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opifices quidem se ab artibus suis removerunt, qui aut Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro Iovis Olympii aut doryphori statua deterriti reliqui minus experti sunt quid efficere aut quo progredi possent; quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur, inferiora tamen probaremus.
6Hatipler arasında ise, Yunanlılarda hiç değilse, birinin herkesten ne kadar üstün olduğu hayret vericidir; yine de Demosthenes varken birçok büyük ve ünlü hatip vardı, ondan önce de vardı, sonra da eksik olmadı. Bu yüzden kendini belagat uğraşına adamış olanların umudu kırılmamalı, çalışkanlığı gevşememelidir. Çünkü ne en iyinin kendisinden umut kesmek gerekir, ne de üstün işlerde en iyiye en yakın olan şeyler küçüktür.
in oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile est quantum inter omnis unus excellat; ac tamen, cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt. Qua re non est cur eorum qui se studio eloquentiae dediderunt spes infringatur aut languescat industria; nam neque illud ipsum quod est optimum desperandum est et in praestantibus rebus magna sunt ea quae sunt optimis proxima.
7Ben de en yüksek hatibi tasarlarken belki hiç var olmamış birinin resmini çizeceğim. Çünkü kimin var olduğunu sormuyorum; ondan daha üstün hiçbir şeyin olamayacağı o şeyin ne olduğunu soruyorum. Bu şey uzun bir konuşmanın bütününde sık sık değil, belki de hiçbir zaman parlamaz; ama bazen bir parçasında parlar, kiminde daha sık, kiminde belki daha seyrek.
atque ego in summo oratore fingendo talem informabo qualis fortasse nemo fuit. Non enim quaero quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi non saepe atque haud scio an numquam, in aliqua autem parte eluceat aliquando, idem apud alios densius, apud alios fortasse rarius.
8Ben şuna inanıyorum: hangi türde olursa olsun hiçbir şey, bir yüzden alınmış bir kalıp gibi kendisinden çıkarıldığı asıl örnekten daha güzel değildir. O asıl örnek ne gözle ne kulakla ne de başka bir hisle kavranabilir; onu yalnız düşünceyle ve zihinle kuşatırız. Bu yüzden Pheidias'ın heykellerinden —ki bu türde onlardan daha kusursuzunu görmüyoruz— ve adını andığım tablolardan da daha güzellerini düşünebiliriz. O sanatçı da Iuppiter'in ya da Minerva'nın suretini yaparken
sed ego sic statuo, nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non pulchrius id sit unde illud ut ex ore aliquo quasi imago exprimatur; quod neque oculis neque auribus neque ullo sensu percipi potest, cogitatione tantum et mente complectimur. Itaque et Phidiae simulacris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus, et eis picturis quas nominavi cogitare tamen possumus pulchriora; nec vero ille artifex cum faceret Iovis formam aut Minervae,
9benzerliğini alacağı bir modele bakmıyordu; zihninde güzelliğin olağanüstü bir sureti yerleşmişti, ona bakarak ve gözünü ona dikerek sanatını ve elini onun benzerini yapmaya yöneltiyordu. Biçimlerde ve şekillerde kusursuz ve üstün bir şey vardır ve gözle görülen eserler taklit yoluyla onun düşüncede tasarlanan suretine göre yapılır. Bunun gibi kusursuz belagatin suretini de gönlümüzde görürüz, kulaklarımızla ise yalnız onun yansımasını ararız.
contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat. vt igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque sub oculos ipsa cadit, sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus.
10Yalnız düşünmenin değil konuşmanın da en saygın yazarı ve hocası olan Platon, şeylerin bu suretlerine idea adını verir. Onların doğmadığını, her zaman var olduklarını, akılla ve kavrayışla kuşatıldıklarını söyler; geri kalan her şey ise doğar, ölür, akar, kayar ve uzun süre bir ve aynı hâlde kalmaz. Öyleyse akılla ve yöntemle tartışılan her konu, kendi türünün en son suretine ve örneğine bağlanmalıdır.
has rerum formas appellat ἰδέας ille non intellegendi solum sed etiam dicendi gravissimus auctor et magister Plato, easque gigni negat et ait semper esse ac ratione et intellegentia contineri; cetera nasci occidere fluere labi nec diutius esse uno et eodem statu. Quicquid est igitur de quo ratione et via disputetur, id est ad ultimam sui generis formam speciemque redigendum.
11Bu ilk adımımın hitabet tartışmalarından alınmadığını, felsefenin ta ortasından getirildiğini görüyorum; üstelik hem eski hem biraz karanlık olduğu için ya biraz eleştiri ya da hiç değilse şaşkınlık uyandıracağını da. Çünkü kimileri bunların aradığımız şeyle ne ilgisi olduğuna şaşacak —konunun kendisini öğrendiklerinde tatmin olacaklar ve meseleyi uzaktan almanın boşuna olmadığını görecekler—, kimileri de alışılmamış yolların izini sürüp çiğnenmiş yolları bıraktığımız için bizi eleştirecek.
ac video hanc primam ingressionem meam non ex oratoriis disputationibus ductam sed e media philosophia repetitam, et eam quidem cum antiquam tum subobscuram aut reprehensionis aliquid aut certe admirationis habituram. Nam aut mirabuntur quid haec pertineant ad ea quae quaerimus—quibus satis faciet res ipsa cognita, ut non sine causa alte repetita videatur—aut reprehendent, quod inusitatas vias indagemus, tritas relinquamus.
12Ben de çok eski, ama çoğu kimsenin hiç duymadığı şeyleri söylerken sık sık yeni şeyler söylüyormuşum gibi göründüğümü biliyorum. Ayrıca itiraf ediyorum ki ben, eğer bir hatipsem ya da her ne isem, retorik hocalarının atölyelerinden değil, Akademi'nin gezinti yollarından yetiştim. Orası, Platon'un izlerinin ilk basıldığı, çok yönlü ve çeşitli sohbetlerin meydanıdır. Hatip hem onun hem öteki filozofların tartışmalarından çok hırpalandı, ama çok da yardım gördü. Çünkü konuşmanın bütün bereketi ve deyim yerindeyse bütün kerestesi onlardan gelir; yine de bu malzeme mahkeme davaları için yeterince işlenmiş değildir, zira filozoflar, kendilerinin de söylemeye alışık oldukları gibi, o davaları daha kaba Musalara bıraktılar.
ego autem et me saepe nova videri dicere intellego, cum pervetera dicam sed inaudita plerisque, et fateor me oratorem, si modo sim aut etiam quicumque sim, non ex rhetorum officinis sed ex Academiae spatiis exstitisse; illa enim sunt curricula multiplicium variorumque sermonum, in quibus Platonis primum sunt impressa vestigia. Sed et huius et aliorum philosophorum disputationibus et exagitatus maxime orator est et adiutus; omnis enim ubertas et quasi silva dicendi ducta ab illis est nec satis tamen instructa ad forensis causas, quas, ut illi ipsi dicere solebant, agrestioribus Musis reliquerunt.
13Böylece filozofların küçümseyip reddettiği bu mahkeme belagati onların birçok büyük yardımından yoksun kaldı; ama kelime ve düşünce süsleriyle bezenerek halk arasında gösteriş yaptı, azınlığın yargısından ve eleştirisinden de pek korkmadı. Sonuçta bilgililerde halka hitap eden belagat, iyi konuşanlarda da incelikli bilgi eksik kaldı.
sic eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.
14Öyleyse her şeyden önce şu kabul edilsin —sonra daha iyi anlaşılacak—: aradığımız belagatli adam felsefe olmadan yetişemez. Her şey felsefede değildir elbette; ama felsefe ona, güreş okulunun oyuncuya yardım ettiği gibi yardım eder. Küçük şeyler büyük şeylerle çoğu zaman pek yerinde karşılaştırılır. Felsefe olmadan hiç kimse büyük ve çeşitli konular üzerine daha geniş ve daha bol konuşamaz.
positum sit igitur in primis, quod post magis intellegetur, sine philosophia non posse effici quem quaerimus eloquentem, non ut in ea tamen omnia sint, sed ut sic adiuvet ut palaestra histrionem; parva enim magnis saepe rectissime conferuntur. Nam nec latius atque copiosius de magnis variisque rebus sine philosophia potest quisquam dicere;—
15(Nitekim Platon'un Phaidros'unda Sokrates, Perikles'in öteki hatiplerden tabiat filozofu Anaksagoras'ın öğrencisi olduğu için üstün olduğunu söyler. Ona göre Perikles bu adamdan başka birçok parlak ve görkemli şeyle birlikte bereketli ve verimli olmayı, bir de belagatin en büyük işi olan şeyi öğrenmişti: ruhun hangi kısımlarının konuşmanın hangi biçimleriyle harekete geçirileceğini bilmeyi. Aynısı Demosthenes için de düşünülebilir; mektuplarından onun Platon'u ne kadar sık dinlediği anlaşılır.)
si quidem etiam in Phaedro Platonis hoc Periclem praestitisse ceteris dicit oratoribus Socrates, quod is Anaxagorae physici fuerit auditor; a quo censet eum, cum alia praeclara quaedam et magnifica didicisse tum uberem et fecundum fuisse gnarumque, quod est eloquentiae maximum, quibus orationis modis quaeque animorum partes pellerentur; quod idem de Demosthene existimari potest, cuius ex epistulis intellegi licet quam frequens fuerit Platonis auditor;
16Filozofların terbiyesi olmadan her şeyin cinsini ve türünü ayırt edemeyiz, onu tarif ederek açıklayamayız, parçalarına bölemeyiz; neyin doğru neyin yanlış olduğuna karar veremeyiz, nelerin birbirinden çıktığını, nelerin birbiriyle çeliştiğini göremeyiz, iki anlamlı olanı ayıramayız. Bilgisi konuşmaya büyük bir malzeme sağlayan şeylerin tabiatı hakkında, hayat, vazifeler, fazilet ve ahlâk hakkında ne diyeyim? Bu konularda derin bir terbiye olmadan onlar hakkında konuşulabilir ya da onlar anlaşılabilir mi?
—nec vero sine philosophorum disciplina genus et speciem cuiusque rei cernere neque eam definiendo explicare nec tribuere in partis possumus nec iudicare quae vera quae falsa sint neque cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua distinguere. Quid dicam de natura rerum, cuius cognitio magnam orationi suppeditat copiam, de vita, de officiis, de virtute, de moribus? satisne sine multa earum ipsarum rerum disciplina aut dici aut intellegi. potest?
17Bu kadar çok ve bu kadar büyük konuya sayısız süs de eklenmelidir; o zamanlar konuşma hocası sayılanların öğrettiği de yalnız bunlardı. İşte bu yüzden kimse o gerçek ve eksiksiz belagate erişemiyor: düşünmeyi bir terbiye, konuşmayı başka bir terbiye öğretiyor; konuların bilgisi bir yerde, kelimelerin bilgisi başka bir yerde aranıyor.
ad has tot tantasque res adhibenda sunt ornamenta innumerabilia; quae sola tum quidem tradebantur ab eis qui dicendi numerabantur magistri; quo fit ut veram illam et absolutam eloquentiam nemo consequatur, quod alia intellegendi alia dicendi disciplina est et ab aliis rerum ab aliis verborum doctrina quaeritur.
18Babalarımızın kuşağı belagatte birinciliği Marcus Antonius'a verirdi. Tabiatça son derece keskin zekâlı ve basiretli bir adam olan Antonius, bıraktığı tek kitabında iyi konuşan birçok kişi gördüğünü, ama belagatli hiç kimse görmediğini söyler. Demek ki zihninde belagatin bir sureti yerleşmişti; onu gönül gözüyle görüyor, gerçekte göremiyordu. Bu son derece keskin zekâlı adam —çünkü öyleydi— hem kendinde hem başkalarında birçok eksik bulduğundan, gerçekten belagatli denebilecek hiç kimseyi göremiyordu. Eğer o ne kendini ne de Lucius Crassus'u belagatli saydıysa,
itaque M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens, in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa non videbat. Vir autem acerrimo ingenio—sic enim fuit—multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit,
19gönlünde belagatin bir suretini mutlaka kavramış olmalıydı; o suretin hiçbir eksiği olmadığı için, bir ya da birçok eksiği olanları bu surete sığdıramıyordu. Öyleyse Brutus, elimizden gelirse, Antonius'un hiç görmediği, belki de hiç var olmamış bu hatibin izini sürelim. Onu taklit edip resmini çizemesek bile —Antonius bunun bir tanrıya bile zor nasip olacağını söylerdi— belki nasıl olması gerektiğini söyleyebiliriz.
habuit profecto comprehensam animo quandam formam eloquentiae, cui quoniam nihil deerat, eos quibus aliquid aut plura deerant in eam formam non poterat includere. Investigemus hunc igitur, Brute, si possumus, quem numquam vidit Antonius aut qui omnino nullus umquam fuit; quem si imitari atque exprimere non possumus, quod idem ille vix deo concessum esse dicebat, at qualis esse debeat poterimus fortasse dicere.
20Konuşmanın toplam üç türü vardır. Her birinde parlayan kimseler olmuştur, ama istediğimiz gibi üçünde de eşit ölçüde parlayan pek azdır. Bir yanda, deyim yerindeyse, görkemli konuşanlar oldu: düşüncelerinin ağırlığı ve kelimelerinin heybetiyle büyük, coşkun, çeşitli, bol, ağırbaşlı; gönülleri sarsmak ve döndürmek için donanmış ve hazır kişiler. Bunlardan kimi buna pürüzlü, sert, kaba, işlenmemiş ve cümleleri yuvarlanmamış bir konuşmayla ulaştı, kimi de düzgün, iyi örülmüş ve cümle sonları bağlanmış bir konuşmayla. Öte yanda sade ve keskin konuşanlar oldu: her şeyi öğreten, konuyu büyütmeyip daha açık kılan, ince ve sıkı bir dille cilalanmış kişiler. Bu türde de kimi becerikliydi ama cilasızdı ve bilerek kaba, tecrübesiz insanlara benziyordu; kimi ise aynı yavanlık içinde daha derli topluydu, yani zarifti, hatta çiçekli ve hafifçe süslüydü.
tria sunt omnino genera dicendi, quibus in singulis quidam floruerunt, peraeque autem, id quod volumus, perpauci in omnibus. Nam et grandiloqui, ut ita dicam, fuerunt cum ampla et sententiarum gravitate et maiestate verborum, vehementes varii, copiosi graves, ad permovendos et convertendos animos instructi et parati—quod ipsum alii aspera tristi horrida oratione neque perfecta atque conclusa consequebantur, alii levi et structa et terminata—, et contra tenues acuti, omnia docentes et dilucidiora, non ampliora facientes, subtili quadam et pressa oratione limati; in eodemque genere alii callidi, sed impoliti et consulto rudium similes et imperitorum, alii in eadem ieiunitate concinniores, id est faceti, florentes etiam et leviter ornati.
21Bunların arasında bir de orta ve deyim yerindeyse ılımlı bir tür vardır: ne sonrakilerin keskinliğini ne öncekilerin yıldırımını kullanır; ikisine de komşudur ama hiçbirinde üstün değildir; ikisinden de pay alır, ya da doğrusunu söylemek gerekirse ikisinden de payı yoktur. Bu tür, dedikleri gibi, konuşmada tek bir düzenle akar; kolaylık ve düzgünlükten başka bir şey getirmez, ya da bir çelenge iliştirilen birkaç çiçek düğümü gibi birkaç süs ekler ve bütün konuşmayı ölçülü kelime ve düşünce süsleriyle bezer.
est autem quidam interiectus inter hos medius et quasi temperatus nec acumine posteriorum nec fulmine utens superiorum, vicinus amborum, in neutro excellens, utriusque particeps vel utriusque, si verum quaerimus, potius expers; isque uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit nihil adferens praeter facilitatem et aequabilitatem aut addit aliquos ut in corona toros omnemque orationem ornamentis modicis verborum sententiarumque distinguit.
22Bu türlerin her birinde gücü yakalayanlar hatipler arasında büyük ün kazandı. Ama sorulması gereken şu: istediğimizi yeterince başardılar mı? Çünkü aynı kişinin hem süslü ve ağırbaşlı, hem de ustaca ve ince konuşabildiği kimseler olduğunu görüyoruz. Keşke Latinler arasında da böyle bir hatibin suretini bulabilseydik! Dışarıda aramak zorunda kalmamak, kendi evimizdekiyle yetinmek ne güzel olurdu.
horum singulorum generum quicumque vim in singulis consecuti sunt, magnum in oratoribus nomen habuerunt. Sed quaerendum est satisne id quod volumus effecerint. videmus enim fuisse quosdam qui idem ornate et graviter, idem versute et subtiliter dicerent. Atque utinam in Latinis talis oratoris simulacrum reperire possemus! esset egregium non quaerere externa, domesticis esse contentos.
23Ama Brutus'ta yazıya geçirilen o sohbetimizde, ya başkalarını yüreklendirmek için ya da kendi insanlarımı sevdiğimden Latinlere çok pay veren ben, herkesten çok, açık ara Demosthenes'i üstün tuttuğumu da hatırlıyorum. Onu birinde gördüğüm belagate değil, kafamda tasarladığım belagate yakıştırmak isterim. Ondan ne daha ağırbaşlı, ne daha becerikli, ne de daha ölçülü biri çıktı. Bu yüzden cahilce sözleri iyice yayılmış olan ve ya Attikacı diye anılmak ya da kendileri Attika tarzında konuşmak isteyen kimseleri uyarmalıyız: en çok bu adama hayran olsunlar; inanıyorum ki Atina'nın kendisi bile ondan daha Attikalı değildi. Attikalılığın ne olduğunu öğrensinler, belagati de kendi zayıflıklarıyla değil, onun gücüyle ölçsünler.
sed ego idem, qui in illo sermone nostro qui est expositus in Bruto multum tribuerim Latinis, vel ut hortarer alios vel quod amarem meos, recordor longe omnibus unum me anteferre Demosthenem, quem velim accommodare ad eam quam sentiam eloquentiam, non ad eam quam in aliquo ipse cognoverim. Hoc nec gravior exstitit quisquam nec callidior nec temperatior. Itaque nobis monendi sunt ei quorum sermo imperitus increbruit, qui aut dici se desiderant Atticos aut ipsi Attice volunt dicere, ut mirentur hunc maxime, quo ne Athenas quidem ipsas magis credo fuisse Atticas; quid enim sit Atticum discant eloquentiamque ipsius viribus, non imbecillitate sua metiantur.
24Çünkü bugün herkes ancak taklit edebileceğini umduğu kadarını övüyor. Yine de heveslerinde en iyiyi isteyen ama yargısı pek sağlam olmayan bu kişilere Attikalıların asıl övgüsünün ne olduğunu öğretmeyi konumuzun dışında saymıyorum. Hatiplerin belagatine her zaman dinleyicilerin basireti yön vermiştir. Çünkü beğenilmek isteyen herkes dinleyenlerin ne istediğine bakar ve kendini bütünüyle ona, onların yargısına, başlarının bir işaretine göre biçimlendirir ve uydurur.
nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto. semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia. Omnes enim qui probari volunt voluntatem eorum qui audiunt intuentur ad eamque et ad eorum arbitrium et nutum totos se fingunt et accommodant.
25Bu yüzden Karia, Phrygia ve Mysia, hiç de ince ve zarif olmadıkları için, kendi kulaklarına uygun, şişkin ve deyim yerindeyse yağlı bir üslubu benimsediler. Pek geniş olmayan bir denizle onlardan ayrılan komşuları Rodoslular bu üslubu hiçbir zaman beğenmedi, Atinalılar ise kökten reddetti. Atinalıların yargısı her zaman öyle basiretli ve öyle saftı ki bozulmamış ve zarif olmayan hiçbir şeyi dinleyemezlerdi. Onların bu titizliğine boyun eğen hatip alışılmamış ya da itici tek bir kelime kullanmaya cesaret edemezdi.
itaque Caria et Phrygia et Mysia, quod minime politae minimeque elegantes sunt, asciverunt aptum suis auribus opimum quoddam et tamquam adipatae dictionis genus, quod eorum vicini non ita lato interiecto mari Rhodii numquam probaverunt , Athenienses vero funditus repudiaverunt; quorum semper fuit prudens sincerumque iudicium, nihil ut possent nisi incorruptum audire et elegans. Eorum religioni cum serviret orator, nullum verbum insolens, nullum odiosum ponere audebat.
26Bu yüzden herkesten üstün olduğunu söylediğimiz adam, en iyi konuşması olan Ktesiphon savunmasında başta daha alçak bir sesle, sonra kanunları tartışırken daha sıkı bir dille konuştu; ardından yargıçları yavaş yavaş tutuşturdu ve onların alev aldığını görünce geri kalan kısımda daha cüretle coştu. Yine de bütün kelimelerin ağırlığını titizlikle tartan bu adamda bile Aiskhines bazı şeyleri kınar ve hırpalar; alay ederek onların sert, itici, katlanılmaz olduğunu söyler, hatta ona canavar diyerek bunların kelime mi yoksa ucube mi olduğunu sorar. Öyle ki Aiskhines'e göre Demosthenes bile Attika tarzında konuşmuyordur.
itaque hic, quem praestitisse diximus ceteris, in illa pro Ctesiphonte oratione longe optima summissius a primo, deinde, dum de legibus disputat, pressius, post sensim incendens iudices, ut vidit ardentis, in reliquis exsultavit audacius. Ac tamen in hoc ipso diligenter examinante verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat inludensque dura odiosa intolerabilia esse dicit; quin etiam quaerit ab ipso, cum quidem eum beluam appellat, utrum illa verba an portenta sint; ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere.
27Çünkü deyim yerindeyse alev alev bir kelimeyi yakalayıp gönüllerdeki yangın söndükten sonra onunla alay etmek kolaydır. Bu yüzden Demosthenes kendini aklarken şakayla karışık, Yunanistan'ın kaderinin onun şu kelimeyi mi bu kelimeyi mi kullandığına, elini şuraya mı oraya mı uzattığına bağlı olmadığını söyler. Demosthenes bile yapmacık diye hırpalanırken bir Mysialı ya da Phrygialı Atina'da nasıl dinlenirdi? Hele Asya usulü, kırık ve uluyan bir sesle şarkı söyler gibi konuşmaya başlasaydı, kim ona katlanırdı, daha doğrusu kim onu dışarı attırmazdı?
facile est enim verbum aliquod ardens, ut ita dicam, notare idque restinctis iam animorum incendiis inridere. Itaque se purgans iocatur Demosthenes: negat in eo positas esse fortunas Graeciae, hocine an illo verbo usus sit, hucine an illuc manum porrexerit. Quonam igitur modo audiretur Mysus aut Phryx Athenis, cum etiam Demosthenes exagitetur ut putidus? cum vero inclinata ululantique voce more Asiatico canere coepisset, quis eum ferret aut potius quis non iuberet auferri?
28Öyleyse Attikalıların inceliğe alışmış, titiz kulaklarına kendini uyduranların Attika tarzında konuştuğunu kabul etmeliyiz. Bunun birçok türü vardır; bizimkiler ise yalnız birinin nasıl olduğunu sezebiliyor. Çünkü yalnız kaba ve süssüz konuşanın, yeter ki bunu zarif ve açık seçik yapsın, Attika tarzında konuştuğunu düşünüyorlar. "Yalnız" derken yanılıyorlar; "Attika tarzında" derken aldanmıyorlar.
ad Atticorum igitur auris teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur.
29Çünkü onların yargısına göre Attikalılık yalnız buysa, birinciliği tartışmasız ona verilen Perikles bile Attika tarzında konuşmamıştır. Sade üslubu kullansaydı şair Aristophanes onun için Yunanistan'ı şimşeklerle, gök gürültüleriyle altüst ettiğini asla söylemezdi. Öyleyse o çok zarif ve çok işlenmiş yazar Lysias Attika tarzında konuşsun —kim bunu inkâr edebilir ki?—; yeter ki Lysias'taki Attikalılığın sade ve süssüz olmasında değil, hiçbir alışılmadık ya da yersiz şey içermemesinde olduğunu anlayalım. Süslü, ağırbaşlı ve bol konuşmak ise ya Attikalılara da özgüdür ya da Aiskhines de Demosthenes de Attikalı değildir.
istorum enim iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias—quis enim id possit negare?—, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus.
30Bakın, bazıları da kendilerinin Thukydidesçi olduğunu ilan ediyor: cahillerin yeni ve duyulmamış bir türü. Lysias'ı izleyenler hiç değilse bir dava vekilini izliyorlar; görkemli ve büyük biri değil belki, ama ince ve zarif, mahkeme davalarında pekâlâ ayakta durabilecek biri. Thukydides ise olayları, savaşları ve muharebeleri anlatır; şüphesiz ağırbaşlı ve doğru dürüst anlatır, ama ondan mahkemeye ve kamu hayatına aktarılabilecek hiçbir şey yoktur. O ünlü halk konuşmalarında bile öyle çok karanlık ve gizli düşünce vardır ki zor anlaşılırlar; bu da devlet işlerinde konuşan biri için belki de en büyük kusurdur.
ecce autem aliqui se Thucydidios esse profitentur: novum quoddam imperitorum et inauditum genus. Nam qui Lysiam sequuntur, causidicum quendam sequuntur non ilium quidem amplum atque grandem, subtilem et elegantem tamen et qui in forensibus causis possit praeclare consistere. Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, graviter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. Ipsae illae contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias vix ut intellegantur; quod est in oratione civili vitium vel maximum.
31İnsanlarda, tahıl bulunduktan sonra meşe palamudu yiyecek kadar büyük bir sapkınlık olabilir mi? İnsanların beslenmesi Atinalıların iyiliği sayesinde geliştirilebildi de konuşma geliştirilemedi mi? Hem Yunan retorik hocalarından kim Thukydides'ten bir şey aldı? "Ama herkes onu övdü." Kabul; ama olayları basiretli, ciddi ve ağırbaşlı biçimde anlatan biri olarak; mahkemelerde davaları evirip çeviren biri olarak değil, tarih kitaplarında savaşları anlatan biri olarak. Bu yüzden hiçbir zaman hatip sayılmadı;
quae est autem in hominibus tanta perversitas, ut inventis frugibus glande vescantur? an victus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit? quis porro umquam Graecorum rhetorum a Thucydide quicquam duxit? at laudatus est ab omnibus. fateor; sed ita ut rerum explicator prudens severus gravis; non ut in iudiciis versaret causas, sed ut in historiis bella narraret; itaque numquam est numeratus orator,
32hatta tarih yazmamış olsaydı, şerefli ve soylu bir adam olduğu hâlde adı bile kalmazdı. Yine de kimse onun ne kelimelerinin ne düşüncelerinin ağırlığını taklit etmiyor; kopuk ve aksak birkaç cümle söylediler mi —ki bunu hocasız da yapabilirlerdi— kendilerini öz be öz Thukydides sanıyorlar. Ksenophon'a benzemek isteyen birine bile rastladım; onun dili gerçi baldan tatlıdır, ama mahkemenin gürültüsünden pek uzaktır.
nec vero, si historiam non scripsisset, nomen eius exstaret, cum praesertim fuisset honoratus et nobilis. Huius tamen nemo neque verborum neque sententiarum gravitatem imitatur, sed cum mutila quaedam et hiantia locuti sunt, quae vel sine magistro facere potuerunt, germanos se putant esse Thucydidas. Nactus sum etiam qui Xenophontis similem esse se cuperet, cuius sermo est ille quidem melle dulcior, sed a forensi strepitu remotissimus.
33Öyleyse aradığımız ve Antonius'un kimsede görmediği o belagatle biçimlendirmek istediğimiz adama dönelim. Brutus, büsbütün büyük ve çetin bir işe girişiyoruz; ama seven için hiçbir şeyin zor olmadığını düşünüyorum. Ben de senin yeteneğini, uğraşlarını, ahlâkını seviyorum ve her zaman sevdim. Üstelik her gün daha çok tutuşuyorum: yalnız beni tüketen özlemle, yani buluşmalarımızı, birlikte geçen günlerimizi, o pek bilgili sohbetlerini aramamla değil, görünüşte birbirine benzemeyen ama basiretle birleşen hayranlık verici faziletlerinin inanılmaz ününle de.
referamus nos igitur ad eum quem volumus incohandum et ea demum eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius. magnum opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium, quae specie dispares prudentia coniunguntur.
34Sertlik ile güler yüzlülük kadar birbirinden uzak ne vardır? Yine de kim senden daha dürüst ya da daha tatlı bilindi? Pek çok insanın anlaşmazlıklarını karara bağlarken herkes tarafından sevilmek kadar zor ne vardır? Sen yine de aleyhlerine karar verdiğin kimseleri bile hakkaniyete inanmış ve gönülleri yatışmış olarak gönderebiliyorsun. Böylece kimseye yaranmak için hiçbir şey yapmadığın hâlde yaptığın her şey herkese hoş geliyor. Bu yüzden bütün ülkeler arasında yalnız Galya ortak yangında yanmıyor. Orada sen kendinin tadını çıkarıyorsun; İtalya'nın ışığı önünde tanınıyor, en iyi vatandaşların çiçeği ve gücü arasında dolaşıyorsun. Hele en büyük işlerin içinde bile ilim uğraşlarını hiç bırakmaman, her zaman ya kendin bir şey yazman ya da beni yazmaya çağırman ne büyük bir şey!
quid enim tam distans quam a severitate comitas? quis tamen umquam te aut sanctior est habitus aut dulcior? quid tam difficile quam in plurimorum controversiis diiudicandis ab omnibus diligi? consequeris tamen ut eos ipsos quos contra statuas aequos placatosque dimittas. Itaque efficis ut, cum gratiae causa nihil facias, omnia tamen sint grata quae facis. Ergo omnibus ex terris una Gallia communi non ardet incendio; in qua frueris ipse te, cum in Italiae luce cognosceris versarisque in optimorum civium vel flore vel robore. Iam quantum illud est, quod in maximis occupationibus numquam intermittis studia doctrinae, semper aut ipse scribis aliquid aut me vocas ad scribendum!
35Bu yüzden bu işe Cato'yu bitirir bitirmez giriştim. Faziletin düşmanı olan bu zamanlardan korktuğum için o kitaba da hiç el sürmezdim; ama beni yüreklendiren ve o aziz hatırayı içimde canlandıran sana uymamayı günah saydım. Yine de şuna tanıklık ediyorum: bunları sen istediğin için ve ben direndiğim hâlde yazmaya cesaret ettim. Çünkü suçun aramızda ortak olmasını istiyorum: eğer bu kadar büyük bir soruyu kaldıramazsam, haksız bir yükü yüklemenin kabahati senin, onu üstlenmenin kabahati benim olsun. Gerçi o zaman bile sana bir armağan sunmuş olmanın övgüsü, yargımızdaki hatayı telafi edecektir.
itaque hoc sum adgressus statim Catone absoluto—quem ipsum numquam attigissem tempora timens inimica virtuti, nisi tibi hortanti et illius memoriam mihi caram excitanti non parere nefas esse duxissem—, sed testificor me a te rogatum et recusantem haec scribere esse ausum. Volo enim mihi tecum commune esse crimen, ut, si sustinere tantam quaestionem non potuero, iniusti oneris impositi tua culpa sit, mea recepti; in quo tamen iudici nostri errorem laus tibi dati muneris compensabit.
36Ama her konuda en iyinin suretini —Yunanca buna kharaktēr denir— ortaya koymak çok zordur, çünkü herkese başka bir şey en iyi görünür. Biri "Ben Ennius'u severim," der, "çünkü kelimelerin ortak kullanımından ayrılmaz." Bir başkası "Ben Pacuvius'u," der, "onda bütün dizeler süslü ve işlenmiştir, ötekinde ise çok daha özensizdir." Bir üçüncüsünün de Accius'u sevdiğini düşün. Yunanlılarda olduğu gibi yargılar çeşitlidir ve hangi biçimin en üstün olduğunu açıklamak kolay değildir. Resimlerde de kimini pürüzlü, işlenmemiş, karanlık ve gölgeli olanlar, kimini tersine parlak, canlı ve aydınlık olanlar sevindirir. Her şey kendi türünde üstün olduğuna ve türler de birden çok olduğuna göre, bir kural ya da bir kalıp nasıl ortaya konabilir? Ama bu çekince beni bu girişimden döndürmedi. Her şeyde, gizli kalsa bile, en iyi bir şey olduğunu ve onun, o konuyu bilen biri tarafından yargılanabileceğini düşündüm.
sed in omni re difficillimum est formam, qui χαρακτὴρ Graece dicitur, exponere optimi, quod aliud aliis videtur optimum. Ennio delector, ait quispiam, quod non discedit a communi more verborum; Pacuvio, inquit alius: omnes apud hunc ornati elaboratique sunt versus, multo apud alterum neglegentius; fac alium Accio; varia enim sunt iudicia, ut in Graecis, nec facilis explicatio quae forma maxime excellat. In picturis alios horrida inculta, abdita et opaca, contra alios nitida laeta conlustrata delectant. Quid est quo praescriptum aliquod aut formulam exprimas, cum in suo quidque genere praestet et genera plura sint? hac ego religione non sum ab hoc conatu repulsus existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, etiam si lateret, idque ab eo posse qui eius rei gnarus esset iudicari.
37Konuşmanın birçok ve birbirinden farklı türü vardır, hepsi de tek bir surete sığmaz. Bu yüzden övgü konuşmalarının, tarih kitaplarının, Isokrates'in ve sofist diye anılan daha birçoklarının yazdığı Panegyrikos türü öğütlerin ve mahkeme çekişmesinden uzak öteki yazıların, kısacası Yunanca "gösteri türü" (epideiktikon) denen —çünkü âdeta haz vermek için seyre sunulmak üzere hazırlanmıştır— bütün o türün suretini şimdi ele almayacağım. Bu, o türün ihmal edilmesi gerektiğinden değildir: o, resmini çizmek ve hakkında daha incelikli bir şey söylemek istediğimiz hatibin deyim yerindeyse sütannesidir. Kelime zenginliği onunla beslenir; kelimelerin dizilişi ve ritmi de onda daha serbest bir özgürlüğün tadını çıkarır.
sed quoniam plura sunt orationum genera eaque diversa neque in unam formam cadunt omnia, laudationum et historiarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit Panegyricum multique alii qui sunt nominati sophistae, reliquarumque scriptionum formam, quae absunt a forensi contentione eiusque totius generis quod Graece ἐπιδεικτικὸν nominatur, quia quasi ad inspiciendum delectationis causa comparatum est, non complectar hoc tempore; non quo neglegenda sit; est enim illa quasi nutrix eius oratoris quem informare volumus et de quo molimur aliquid exquisitius dicere. ab hac et verborum copia alitur et eorum constructio et numerus liberiore quadam fruitur licentia.
38Orada düşüncelerin simetrisine de göz yumulur; ince, belirgin ve çerçevesi çizilmiş dönemli cümlelere de izin verilir. Gizlice değil, açıkça ve bile bile çaba harcanır ki kelimeler sanki ölçülüp biçilmiş gibi eşit olarak birbirine karşılık versin, çatışan şeyler sık sık karşı karşıya konsun, zıtlar birbiriyle karşılaştırılsın, cümle sonları eşit biçimde bitip düşüşte aynı sesi yinelesin. Gerçek davalarda bunları hem çok daha seyrek hem de elbette daha gizli yaparız. Isokrates ise Panathenaikos'ta bunların peşinden özenle koştuğunu itiraf eder; çünkü o konuşmayı mahkeme çekişmesi için değil, kulakların hazzı için yazmıştı.
datur etiam venia concinnitati sententiarum et arguti certique et circumscripti verborum ambitus conceduntur, de industriaque non ex insidiis sed aperte ac palam elaboratur, ut verba verbis quasi demensa et paria respondeant, ut crebro conferantur pugnantia comparenturque contraria et ut pariter extrema terminentur eundemque referant in cadendo sonum; quae in veritate causarum et rarius multo facimus et certe occultius. In Panathenaico autem Isocrates ea se studiose consectatum fatetur; non enim ad iudiciorum certamen, sed ad voluptatem aurium scripserat.
39Söylendiğine göre bunları ilk ele alanlar Kalkhedonlu Thrasymakhos ile Leontinoili Gorgias'tır; onlardan sonra Byzantionlu Theodoros ve Sokrates'in Phaidros'ta "söz cambazları" dediği daha birçokları gelmiştir. Bunların yazdıklarında epeyce ince şey vardır; ama yeni ve henüz filizlenen şeyler gibi ufaktırlar, kısa dizelere benzerler ve fazlaca boyanmışlardır. Herodotos ile Thukydides bu yüzden daha da hayranlık vericidir: ömürleri adını andığım kişilerin zamanına denk geldiği hâlde, kendileri bu süslerden, daha doğrusu saçmalıklardan çok uzak durdular. Biri hiçbir engele takılmadan durgun bir ırmak gibi akar; öteki daha coşkun akar ve savaşları anlatırken bir bakıma savaş borusu çalar. Theophrastos'un dediği gibi tarih ilk olarak bu ikisiyle kıpırdandı ve öncekilerden daha bol ve daha süslü konuşmaya cesaret etti.
haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos λογοδαιδάλους appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.
40Onların kuşağının ardından Isokrates geldi. Brutus, onu aynı türdeki ötekilerden fazla hep övmüşümdür; sen de kimi zaman yumuşak ve bilgece itiraz edersin. Ama onda neyi övdüğümü öğrenirsen belki bana hak verirsin. Isokrates, Thrasymakhos'u ufak ritimleriyle kesik kesik buluyordu, Gorgias'ı da öyle; oysa kelimeleri belli bir sanatla ilk birleştirenlerin bu ikisi olduğu söylenir. Theodoros'u ise fazla kırık, deyim yerindeyse yeterince yuvarlak değil buluyordu. Bu yüzden düşünceleri kelimelerle genişletmeyi ve daha yumuşak ritimlerle doldurmayı ilk o başlattı. Kimi konuşmada kimi yazıda önde gelen kişileri bu yolda yetiştirdiği için evi bir belagat atölyesi sayıldı.
horum aetati successit Isocrates, qui praeter ceteros eiusdem generis laudatur semper a nobis, non numquam, Brute, leniter et erudite repugnante te; sed concedas mihi fortasse, si quid in eo laudem cognoveris. Nam cum concisus ei Thrasymachus minutis numeris videretur et Gorgias, qui tamen primi traduntur arte quadam verba iunxisse, Theodorus autem praefractior nec satis, ut ita dicam, rotundus, primus instituit dilatare verbis et mollioribus numeris explere sententias; in quo cum doceret eos qui partim in dicendo partim in scribendo principes exstiterunt, domus eius officina habita eloquentiae est.
41Bu yüzden ben, Cato'muz beni övdüğünde başkalarının beni kınamasına nasıl kolayca katlandıysam, Isokrates de Platon'un tanıklığı karşısında başkalarının yargılarını öyle hiçe saymalıdır. Bildiğin gibi Phaidros'un neredeyse son sayfasında Sokrates tam da şu sözlerle konuşur: "Phaidros, Isokrates daha genç; ama onun hakkında ne kehanette bulunduğumu söylemek isterim." "Nedir o?" diye sorar Phaidros. "Bana öyle geliyor ki Lysias'ın konuşmalarıyla karşılaştırılamayacak kadar büyük bir yeteneği var; üstelik tabiatı fazilete daha yatkın. Yaşı ilerleyince, şimdi uğraştığı bu konuşma türünde şimdiye kadar konuşmalarla uğraşmış herkesi, çocukları geride bıraktığı kadar geride bırakırsa, ya da bununla yetinmeyip ruhun tanrısal bir hareketiyle daha büyük şeylere yönelirse hiç şaşmamak gerek; çünkü bu adamın zihninde tabiatça bir tür felsefe var."
itaque ut ego, cum a nostro Catone laudabar, vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, sic Isocrates videtur testimonio Platonis aliorum iudicia debere contemnere. Est enim, ut scis, quasi in extrema pagina Phaedri his ipsis verbis loquens Socrates: Adulescens etiam nunc, o Phaedre, Isocrates est, sed quid de illo augurer libet dicere. Quid tandem? inquit ille. Maiore mihi ingenio videtur esse quam ut cum orationibus Lysiae comparetur, praeterea ad virtutem maior indoles; ut minime mirum futurum sit si, cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere cui nunc studet tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus qui umquam orationes attigerunt aut, si contentus his non fuerit, divino aliquo animi motu maiora concupiscat; inest enim natura philosophia in huius viri mente quaedam.
42Sokrates bu kehanetleri bir genç hakkında söyler. Platon ise bunları yaşını almış biri hakkında, hem de onun yaşıtı olarak yazar; bütün retorik hocalarını hırpalayan bu adam bir tek ona hayrandır. Isokrates'i sevmeyenler de benim Sokrates ve Platon'la birlikte yanılmama izin versinler. Demek ki tatlı, serbest ve akıcı, düşünceleri ince, kelimeleri tınılı konuşma türü, sofistlere özgü dediğimiz o gösteri türüne aittir: savaştan çok törene yakışır, gymnasionlara ve güreş okuluna adanmıştır, forumdan ise dışlanıp kovulmuştur. Ama belagatin kendisi bu türün besinleriyle büyüdükten sonra kendine renk ve güç kattığı için, hatibin deyim yerindeyse beşiğinden söz etmek konumuzun dışında değildi. Ne var ki bunlar oyunların ve törenlerin işidir; biz artık savaş hattına ve çarpışmaya geçelim.
haec de adulescente Socrates auguratur. At ea de seniore scribit Plato et scribit aequalis et quidem exagitator omnium rhetorum hunc miratur unum; me autem qui Isocratem non diligunt una cum Socrate et cum Platone errare patiantur. Dulce igitur orationis genus et solutum et fluens, sententiis argutum, verbis sonans est in illo epidictico genere quod diximus proprium sophistarum, pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, spretum et pulsum foro. Sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat et roborat, non alienum fuit de oratoris quasi incunabulis dicere. Verum haec ludorum atque pompae; nos autem iam in aciem dimicationemque veniamus.
43Hatibin üç şeye bakması gerekir: ne söyleyeceğine, her şeyi nerede söyleyeceğine ve nasıl söyleyeceğine. Bu yüzden her birinde en iyinin ne olduğunu söylemek gerekir; ama bir sanatı öğretirken genellikle söylendiğinden biraz farklı biçimde. Hiçbir kural koymayacağız, çünkü üstlendiğimiz iş bu değil; üstün belagatin suretinin ve biçiminin taslağını çizeceğiz. Onun hangi yollarla edinildiğini değil, bize nasıl göründüğünü anlatacağız.
quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur.
44İlk ikisini kısaca geçelim; çünkü bunlar en büyük övgüyü kazandıran ayırt edici şeylerden çok zorunlu şeylerdir, üstelik birçok kişide neredeyse ortaktır. Ne söyleyeceğini bulmak ve onu seçmek elbette büyük işlerdir, bedendeki ruh gibidirler; ama belagatten çok basirete aittirler. Yine de basiretin işe karışmadığı dava hangisidir? Öyleyse en yüksek olmasını istediğimiz bu hatip, kanıtların ve gerekçelerin bulunacağı yerleri (topos) bilsin.
ac duo breviter prima; sunt enim non tam insignia ad maximam laudem quam necessaria et tamen cum multis paene communia. nam et invenire et iudicare quid dicas magna illa quidem sunt et tamquam animi instar in corpore, sed propria magis prudentiae quam eloquentiae: qua tamen in causa est vacua prudentia? noverit igitur hic quidem orator, quem summum esse volumus, argumentorum et rationum locos.
45Bir anlaşmazlık ya da çekişme konusu olan her şeyde şu sorulur: o şey var mı, nedir, nasıldır. Var olup olmadığı belirtilerle, ne olduğu tariflerle, nasıl olduğu doğru ile yanlışın ölçütleriyle araştırılır. Hatip bunları kullanabilsin diye —sıradan hatip değil, bu üstün hatip— anlaşmazlığı mümkünse her zaman belirli kişilerden ve zamanlardan uzaklaştırır. Çünkü cins üzerine bir parça üzerine olduğundan daha geniş tartışılabilir; bütün için kanıtlanan şey parça için de zorunlu olarak kanıtlanmış olur.
nam quoniam, quicquid est quod in controversia aut in contentione versetur, in eo aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur:—sitne, signis; quid sit, definitionibus; quale sit, recti pravique partibus; quibus ut uti possit orator, non ille vulgaris sed hic excellens, a propriis personis et temporibus semper, si potest, avocet controversiam; latius enim de genere quam de parte disceptare licet, ut quod in universo sit probatum id in parte sit probari necesse;—
46Belirli kişilerden ve zamanlardan çıkarılıp bütün bir cinsin sorununa aktarılan bu soruya "tez" (thesis) denir. Aristoteles gençleri tez üzerinde, filozofların ince ince tartışma alışkanlığıyla değil, retorik hocalarının iki tarafı da savunan bolluğuyla, daha süslü ve daha bereketli konuşabilsinler diye çalıştırdı. Aynı Aristoteles, her konuşmanın iki tarafa doğru da çekilebileceği "yerleri" —kendisi böyle adlandırır— kanıtların deyim yerindeyse işaretleri olarak öğretti.
haec igitur quaestio a propriis personis et temporibus ad universi generis rationem traducta appellatur θέσις. In hac Aristoteles adulescentis non ad philosophorum morem tenuiter disserendi, sed ad copiam rhetorum in utramque partem, ut ornatius et uberius dici posset, exercuit; idemque locos—sic enim appellat—quasi argumentorum notas tradidit unde omnis in utramque partem traheretur oratio.
47Bizim hatibimiz de —çünkü okul alıştırmalarında nutuk atan birini ya da forumdan bir yaygaracıyı değil, son derece bilgili ve son derece kusursuz birini arıyoruz— belirli yerler öğretildiğine göre hepsini gözden geçirecek, uygun olanları kullanacak, cins üzerine konuşacak; ortak yer denen şeyler de buradan doğar. Bu bolluğu düşüncesizce de kullanmayacak, her şeyi tartıp seçecek; çünkü aynı yerlerden çıkan kanıtların ağırlığı her zaman ve her davada aynı değildir.
faciet igitur hic noster—non enim declamatorem aliquem de ludo aut rabulam de foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus—, ut, quoniam loci certi traduntur, percurrat omnis, utatur aptis, generatim dicat; ex quo emanent etiam qui communes appellantur loci. Nec vero utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet et seliget; non enim semper nec in omnibus causis ex isdem locis eadem argumentorum momenta sunt.
48Demek ki muhakemesini işe katacak; ne söyleyeceğini yalnız bulmakla kalmayıp tartacak da. Çünkü yeteneklerden, hele terbiyeyle işlenmiş olanlardan daha verimli bir şey yoktur. Ama verimli ve bereketli tarlalar yalnız ekin değil, ekine en düşman otları da bitirdiği gibi, o yerlerden de bazen hafif, davayla ilgisiz ya da yararsız şeyler doğar. Hatibin muhakemesi bunları büyük bir özenle ayıklamazsa,
iudicium igitur adhibebit nec inveniet solum quid dicat sed etiam expendet. Nihil enim est feracius ingeniis, eis praesertim quae disciplinis exculta sunt. Sed ut segetes fecundae et uberes non solum fruges verum herbas etiam effundunt inimicissimas frugibus, sic interdum ex illis locis aut levia quaedam aut causis aliena aut non utilia gignuntur. Quorum ab oratoris iudicio dilectus nisi magnus adhibebitur,
49kendi güçlü yanlarına nasıl tutunup orada yerleşecek, sert noktaları nasıl yumuşatacak, çürütülemeyecek şeyleri nasıl gizleyecek ve mümkünse büsbütün bastıracak? Dikkatleri başka yöne nasıl çekecek ya da karşı tarafın ileri sürdüğünden daha inandırıcı bir başka şeyi nasıl getirecek?
quonam modo ille in bonis haerebit et habitabit suis aut molliet dura aut occultabit quae dilui non poterunt atque omnino opprimet, si licebit, aut abducet animos aut aliud adferet, quod oppositum probabilius sit quam illud quod obstabit?
50Bulduğu şeyleri ise ne büyük bir özenle yerleştirecek! Çünkü üç şeyin ikincisi buydu. Davaya şerefli girişler, parlak yollar açacak; ilk hamlede gönülleri ele geçirince karşı görüşleri zayıflatıp dışarıda bırakacak; en sağlam kanıtlarının kimini başa, kimini sona koyacak, daha zayıf olanları da araya sıkıştıracak.
iam vero ea quae invenerit qua diligentia conlocabit? quoniam id secundum erat de tribus. Vestibula nimirum honesta aditusque ad causam faciet inlustris; cumque animos prima adgressione occupaverit, infirmabit excludetque contraria; de firmissimis alia prima ponet alia postrema inculcabitque leviora.
51Konuşmanın ilk iki kısmında hatibin nasıl olacağını kısaca ve özetle anlattık. Ama daha önce de söylendiği gibi bu kısımlarda, ne kadar ağır ve büyük olsalar da, sanat da emek de daha azdır. Ne söyleyeceğini ve nerede söyleyeceğini bulduktan sonra açık ara en büyük iş, nasıl söyleyeceğini görmektir. Bizim Karneades'in sık sık söylediği şu söz pek yerindedir: Kleitomakhos aynı şeyleri söylerdi, Kharmadas ise aynı şeyleri aynı biçimde de söylerdi. İşin özüne bakılan, kelimelerin tartılmadığı felsefede bile nasıl söylediğin bu kadar önemliyse, bütünüyle konuşmanın yönettiği davalarda ne düşünmeli?
atque in primis duabus dicendi partibus qualis esset summatim breviterque descripsimus. Sed, ut ante dictum est, in his partibus, etsi graves atque magnae sunt, minus et artis est et laboris; cum autem et quid et quo loco dicat invenerit, illud est longe maximum, videre quonam modo; scitum est enim, quod Carneades noster dicere solebat, Clitomachum eadem dicere, Charmadam autem eodem etiam modo dicere. Quod si in philosophia tantum interest quem ad modum dicas, ubi res spectatur, non verba penduntur, quid tandem in causis existimandum est quibus totis moderatur oratio?
52Brutus, senin mektuplarından da bunu sezmiştim: bulmada ve düzenlemede en yüksek hatibin nasıl olmasını istediğimi sormuyordun; bana öyle geliyordu ki asıl sorduğun, konuşmanın kendisinin hangi türünü en iyi saydığımdı. Ölümsüz tanrılar, ne zor, hatta her şeyin en zoru bir iş! Çünkü konuşma yumuşak, narin ve nereye büksen oraya gidecek kadar esnektir; bu yüzden çeşit çeşit tabiatlar ve birbirinden çok uzak zevkler birbirinden çok farklı konuşma türleri doğurmuştur.
quod quidem ego, Brute, ex tuis litteris sentiebam, non te id sciscitari, qualem ego in inveniendo et in conlocando summum esse oratorem vellem, sed id mihi quaerere videbare, quod genus ipsius orationis optimum iudicarem: rem difficilem, di immortales, atque omnium difficillimam. Nam cum est oratio mollis et tenera et ita flexibilis ut sequatur quocumque torqueas, tum et naturae variae et voluntates multum inter se distantia effecerunt genera dicendi:
53Kimi kelimelerin bir ırmak gibi akışını, hızla yuvarlanışını sever; bunlar belagati konuşmanın hızında görür. Kimini de ayrık ve noktalanmış aralıklar, duraklar ve soluklanmalar sevindirir. Bundan daha farklı ne olabilir? Yine de ikisinde de üstün bir şey vardır. Kimi yumuşaklık ve düzgünlük üzerinde, deyim yerindeyse saf ve ak bir konuşma türü üzerinde emek verir; kimi de, bakın, kelimelerde bir sertlik ve haşinlik, konuşmada deyim yerindeyse bir hüzün peşindedir. Az önce ayırdığımız gibi kimi ağırbaşlı, kimi sade, kimi ölçülü görünmek istediği için, kaç konuşma türü olduğunu söylediysek o kadar da hatip türü bulunur.
flumen aliis verborum volubilitasque cordi est, qui ponunt in orationis celeritate eloquentiam; distincta alios et interpuncta intervalla, morae respirationesque delectant: quid potest esse tam diversum? tamen est in utroque aliquid excellens. Elaborant alii in lenitate et aequabilitate et puro quasi quodam et candido genere dicendi; ecce aliqui duritatem et severitatem quandam in verbis et orationis quasi maestitiam sequuntur; quodque paulo ante divisimus, ut alii graves alii tenues alii temperati vellent videri, quot orationum genera esse diximus totidem oratorum reperiuntur.
54Senden istenenden daha bol bir armağan sunmaya başladığıma göre —sen yalnız konuşma türünü sorduğun hâlde ben bulma ve düzenleme hakkında da kısaca cevap verdim—, şimdi de yalnız konuşmanın tarzından değil, sunuştan da söz edeyim. Böylece hiçbir kısım atlanmamış olacak; zira birçok sanata ortak olan hafıza hakkında burada bir şey söylemek gerekmiyor.
et quoniam coepi iam cumulatius hoc munus augere quam a te postulatum est—tibi enim tantum de orationis genere quaerenti respondi etiam breviter de inveniendo et conlocando—, ne nunc quidem solum de orationis modo dicam sed etiam de actionis: ita praetermissa pars nulla erit, quando quidem de memoria nihil est hoc loco dicendum, quae communis est multarum artium.
55Nasıl söyleneceği ise iki şeye bağlıdır: sunuşa ve ifadeye. Sunuş deyim yerindeyse bedenin belagatidir, çünkü sesten ve hareketten oluşur. Sesin değişimleri gönüllerin değişimleri kadardır; gönüller de en çok sesle harekete geçer. Bu yüzden konuşmamızın bir süredir resmini çizdiği o kusursuz hatip, kendisinin hangi hâl içinde görünmesini ve dinleyicinin gönlünün nasıl harekete geçmesini istiyorsa sesine ona uygun bir ton verecektir. Şimdi kural koymanın zamanı olsaydı ya da sen bunu soruyor olsaydın, bu konuda daha çok şey söylerdim. El kol hareketlerinden ve onlara eşlik eden yüz ifadesinden de söz ederdim; hatibin bütün bunları nasıl kullandığının ne kadar önemli olduğu sözle anlatılamaz.
quo modo autem dicatur, id est in duobus, in agendo et in eloquendo. Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia, cum constet e voce atque motu. Vocis mutationes totidem sunt quot animorum, qui maxime voce commoventur. Itaque ille perfectus, quem iam dudum nostra indicat oratio, utcumque se adfectum videri et animum audientis moveri volet, ita certum vocis admovebit sonum; de quo plura dicerem, si hoc praecipiendi tempus esset aut si tu hoc quaereres. Dicerem etiam de gestu, cum quo iunctus est vultus; quibus omnibus dici vix potest quantum intersit quem ad modum utatur orator.
56Dili tutuk olanlar sunuşlarının saygınlığı sayesinde sık sık belagatin meyvesini topladılar; iyi konuşan birçok kişi de sunuşlarının çirkinliği yüzünden dili tutuk sayıldı. Demosthenes'in birinciliği de ikinciliği de üçüncülüğü de sunuşa vermesi boşuna değildir. Sunuş olmadan hiçbir belagat yoksa, belagat olmadan da sunuş bu kadar etkiliyse, konuşmada en büyük güç kesinlikle odur. Öyleyse belagatte önderliği isteyen kişi gergin bir sesle şiddetli, alçak bir sesle yumuşak konuşmak, sesini indirerek ağırbaşlı, sesini kırarak acınası görünmek isteyecektir.
nam et infantes actionis dignitate eloquentiae saepe fructum tulerunt et diserti deformitate agendi multi infantes putati sunt; ut iam non sine causa Demosthenes tribuerit et primas et secundas et tertias actioni; si enim eloquentia nulla sine hac, haec autem sine eloquentia tanta est, certe plurimum in dicendo potest. Volet igitur ille qui eloquentiae principatum petet et contenta voce atrociter dicere et summissa leniter et inclinata videri gravis et inflexa miserabilis;
57Çünkü sesin tabiatı hayret vericidir: yalnız üç tondan, yani inip çıkan, tiz ve pes tondan, şarkılarda o kadar büyük ve o kadar tatlı bir çeşitlilik elde edilir. Konuşmada da daha belirsiz bir tür şarkı vardır. Phrygia ve Karia'dan gelen retorik hocalarının neredeyse şarkıya varan kapanış bölümlerini kastetmiyorum; Demosthenes'le Aiskhines'in birbirini ses kırılmalarıyla suçlarken kastettikleri şarkıyı kastediyorum. Demosthenes, sesinin tatlı ve berrak olduğunu sık sık söylediği o adamın ağlamaklı konuştuğunu bile söyler.
mira est enim quaedam natura vocis, cuius quidem e tribus omnino sonis, inflexo acuto gravi, tanta sit et tam suavis varietas perfecta in cantibus. est autem etiam in dicendo quidam cantus obscurior, non hic e Phrygia et Caria rhetorum epilogus paene canticum, sed ille quem significat Demosthenes et Aeschines, cum alter alteri obicit vocis flexiones; dicit plorare etiam Demosthenes istum quem saepe dicat voce dulci et clara fuisse.
58Burada, seste tatlılığın peşinden gitme çabası için şunu da belirtmek gerekir sanırım: tabiatın kendisi, sanki insanların konuşmasını bir ezgiye uyduruyormuş gibi, her kelimeye bir tiz vurgu koymuştur; ama birden fazla değil ve son heceden geriye doğru üçüncüden öteye değil. Öyleyse emek, kulakların hazzı için tabiatı kılavuz edinip onun ardından daha da çok gitmelidir.
in quo illud etiam notandum mihi videtur ad studium persequendae suavitatis in vocibus: ipsa enim natura, quasi modularetur hominum orationem, in omni verbo posuit acutam vocem nec una plus nec a postrema syllaba citra tertiam; quo magis naturam ducem ad aurium voluptatem sequatur industria.
59Sesin güzelliği dilenecek bir şeydir, çünkü elimizde değildir; ama onu işlemek ve kullanmak elimizdedir. Demek ki o en önde gelen hatip sesini çeşitlendirecek ve değiştirecek; kimi zaman yükseltip kimi zaman indirerek seslerin bütün basamaklarından geçecek. Hareketi de hiçbir fazlalık kalmayacak biçimde kullanacak. Duruşu dik ve yüksek olacak; az yürüyecek, o da çok uzağa değil; öne çıkışı ölçülü ve seyrek olacak. Boynunda bir yumuşaklık, parmaklarında bir cambazlık, ritim tutan bir parmak boğumu olmayacak. Kendini daha çok bütün gövdesiyle ve belini erkekçe eğerek yönetecek; çekişmeli anlarda kolunu ileri uzatacak, sakin anlarda geri çekecek.
ac vocis quidem bonitas optanda est; non est enim in nobis, sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille princeps variabit et mutabit: omnis sonorum tum intendens tum remittens persequetur gradus. Idemque motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu status erectus et celsus; rarus incessus nec ita longus; excursio moderata eaque rara; nulla mollitia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens; trunco magis toto se ipse moderans et virili laterum flexione, bracchii proiectione in contentionibus, contractione in remissis.
60Sesten sonra en etkili şey olan yüz ise hem ne kadar saygınlık hem ne kadar zarafet katar! Yüzde yersiz bir şey, bir yüz buruşturma olmamasını sağladıktan sonra gözleri de büyük bir ölçüyle kullanmak gerekir. Çünkü yüz ruhun aynasıysa gözler de onun habercisidir. Gözlerdeki neşenin ve sırası gelince hüznün ölçüsünü de ele alınan konunun kendisi ayarlayacaktır.
vultus vero, qui secundum vocem plurimum potest, quantam adferet tum dignitatem tum venustatem! in quo cum effeceris ne quid ineptum sit aut vultuosum, tum oculorum est quaedam magna moderatio. Nam ut imago est animi vultus, sic indices oculi; quorum et hilaritatis et vicissim tristitiae modum res ipsae de quibus agetur temperabunt.
61Ama artık o kusursuz hatibin ve en yüksek belagatin suretini çizmeliyiz. Adının kendisi, onun yalnız bu tek şeyde, yani ifadede üstün olduğunu, öteki şeylerin onda gizli kaldığını gösterir. Çünkü bütün bunları kucaklayan kişiye "bulucu", "düzenleyici" ya da "sunucu" denmemiş; Yunanca "söylemek" fiilinden rhētōr, Latince de "dile getirmek" fiilinden eloquens denmiştir. Hatipte bulunan öteki şeylerden herkes kendine bir pay çıkarır; ama konuşmanın, yani dile getirmenin en büyük gücü yalnız ona tanınır.
sed iam illius perfecti oratoris et summae eloquentiae species exprimenda est. Quem hoc uno excellere , cetera in eo latere indicat nomen ipsum; non enim inventor aut compositor aut actor qui haec complexus est omnia, sed et Graece ab eloquendo ῥήτωρ et Latine eloquens dictus est; ceterarum enim rerum quae sunt in oratore partem aliquam sibi quisque vindicat, dicendi autem, id est eloquendi, maxima vis soli huic conceditur.
62Gerçi bazı filozoflar da süslü konuşmuştur: Theophrastos adını konuşmasının tanrısallığından almıştır; Aristoteles Isokrates'e bile meydan okumuştur; Musaların âdeta Ksenophon'un sesiyle konuştuğunu söylerler; yazmış ya da konuşmuş herkesin çok önünde, hem tatlılıkta hem ağırbaşlılıkta birinci olan da Platon'dur. Yine de bunların konuşmasında ne hatiplere ne de mahkemeye özgü bir sinir, bir iğne vardır.
quamquam enim et philosophi quidam ornate locuti sunt—si quidem et Theophrastus a divinitate loquendi nomen invenit et Aristoteles Isocratem ipsum lacessivit et Xenophontis voce Musas quasi locutas ferunt et longe omnium quicumque scripserunt aut locuti sunt exstitit et suavitate et gravitate princeps Plato—, tamen horum oratio neque nervos neque aculeos oratorios ac forensis habet.
63Onlar bilgili kişilerle konuşurlar ve gönüllerini coşturmaktan çok yatıştırmayı yeğlerler. Sakin ve hiç de çalkantılı olmayan konular üzerine, dinleyeni kazanmak için değil öğretmek için konuşurlar; öyle ki konuşurken biraz haz peşinde koşmaları bile bazılarına gerekenden fazlası gibi gelir. Demek ki şimdi ele aldığımız belagati bu türden ayırmak zor değildir.
loquuntur cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur, ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere.
64Filozofların konuşması yumuşaktır, gölgede büyümüştür; ne halka hitap eden düşüncelerle ne de kelimelerle donanmıştır; ritimlerle bağlanmamış, daha serbestçe çözülmüştür. Onda öfkeli, kıskanç, şiddetli, acınası ya da kurnaz hiçbir şey yoktur; iffetlidir, utangaçtır, bir bakıma lekesiz bir bakiredir. Bu yüzden ona hitap (oratio) değil, sohbet (sermo) denir. Gerçi her söz bir oratio'dur; yine de bu ad yalnız hatibin sözüne mahsus olarak verilmiştir.
mollis est enim oratio philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus nec vincta numeris, sed soluta liberius; nihil iratum habet, nihil invidum, nihil atrox, nihil miserabile, nihil astutum; casta, verecunda, virgo incorrupta quodam modo. Itaque sermo potius quam oratio dicitur. Quamquam enim omnis locutio oratio est, tamen unius oratoris locutio hoc proprio signata nomine est.
65Yukarıda sözünü ettiğim sofistlerle olan benzerliği ise daha dikkatle ayırt etmek gerekiyor; çünkü onlar da hatibin davalarda kullandığı çiçeklerin hepsinin peşinden gitmek isterler. Ama şu bakımdan ayrılırlar: amaçları gönülleri altüst etmek değil, daha çok yatıştırmak, ikna etmekten çok haz vermek olduğu için bunu bizden daha açık ve daha sık yaparlar. İnandırıcı düşünceler yerine simetrik düşünceler ararlar; sık sık konudan sapar, araya hikâyeler örer, kelimeleri daha cüretli mecazlarla kullanır ve onları ressamların renkleri dizdiği gibi çeşitlilik içinde düzenlerler. Eşiti eşite, zıddı zıdda karşılık verir, cümle sonlarını da çok sık aynı sesle bitirirler.
sophistarum, de quibus supra dixi, magis distinguenda similitudo videtur, qui omnes eosdem volunt flores quos adhibet orator in causis persequi. Sed hoc differunt quod, cum sit his propositum non perturbare animos, sed placare potius nec tam persuadere quam delectare, et apertius id faciunt quam nos et crebrius, concinnas magis sententias exquirunt quam probabilis, a re saepe discedunt, intexunt fabulas, verba altius transferunt eaque ita disponunt ut pictores varietatem colorum, paria paribus referunt, adversa contrariis, saepissimeque similiter extrema definiunt.
66Tarih bu türe komşudur: onda süslü bir anlatım vardır, sık sık bir bölge ya da bir muharebe tasvir edilir; araya halk konuşmaları ve yüreklendirme konuşmaları da konur, ama bunlarda bizim bu kıvrak ve keskin konuşmamız değil, uzayıp giden, akıcı bir konuşma aranır. Aradığımız bu belagati tarihçilerden ayırmak gerektiği gibi, aşağı yukarı aynı ölçüde şairlerden de ayırmak gerekir. Çünkü şairler de kendilerini hatiplerden ayıran şeyin ne olduğu sorusunu ortaya atmışlardır. Eskiden en çok ritimle ve vezinle ayrıldıkları düşünülürdü; ama şimdi ritim hatipler arasında da yaygınlaştı.
huic generi historia finitima est, in qua et narratur ornate et regio saepe aut pugna describitur; interponuntur etiam contiones et hortationes, sed in his tracta quaedam et fluens expetitur, non haec contorta et acris oratio. ab his non multo secus quam a poetis haec eloquentia quam quaerimus sevocanda est. Nam etiam poetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime videbantur antea et versu, nunc apud oratores iam ipse numerus increbruit.
67Çünkü kulağın bir ölçüsüne giren her şeye, vezinden uzak olsa bile —vezin konuşmada bir kusurdur— ritim (numerus) denir; Yunancası rhythmos'tur. Bu yüzden bazılarının, Platon'un ve Demokritos'un dilini, vezinden uzak olsa da daha coşkun aktığı ve kelimelerin en parlak süslerini kullandığı için komedi şairlerininkinden daha çok şiir saydığını görüyorum. Komedi şairlerinde, kısa dizeler olması dışında, gündelik konuşmadan farklı hiçbir şey yoktur. Yine de şair için en önemli şey vezin değildir; gerçi şair vezinle daha sıkı bağlı olduğu hâlde hatibin faziletlerinin peşinden gittiği için daha da övgüye değerdir.
quicquid est enim quod sub aurium mensuram aliquam cadit, etiam si abest a versu—nam id quidem orationis est vitium—numerus vocatur, qui Graece ῥυθμὸς dicitur. Itaque video visum esse non nullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a versu, tamen quod incitatius feratur et clarissimis verborum luminibus utatur, potius poema putandum quam comicorum poetarum; apud quos, nisi quod versiculi sunt, nihil est aliud cotidiani dissimile sermonis. Nec tamen id est poetae maximum, etsi est eo laudabilior quod virtutes oratoris persequitur, cum versu sit astrictior.
68Bazı şairlerin dili görkemli ve süslü olsa da, ben bir yandan onlarda kelime türetme ve birleştirme serbestliğinin bizdekinden fazla olduğunu düşünüyorum; öte yandan bazıları kendi zevkleri uğruna içerikten çok seslere hizmet ediyor. Aralarında benzer olan tek bir şeyin, yani kelimeleri tartıp seçmenin bulunması, öteki şeylerdeki farkın görülemeyeceği anlamına gelmez. Ama bu hem şüphe götürmez, hem de soru götüren bir yanı varsa bile önümüzdeki konu için gerekli değildir. Öyleyse hatibi filozofların, sofistlerin, tarihçilerin ve şairlerin belagatinden ayırıp nasıl olacağını açıklamalıyız.
ego autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum voluntati vocibus magis quam rebus inserviunt; nec vero, si quid est unum inter eos simile—id autem est iudicium electioque verborum—, propterea ceterarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.
69Demek ki belagatli kişi —çünkü Antonius'un izinden giderek onu arıyoruz— forumda ve hukuk davalarında kanıtlayacak, haz verecek, gönülleri döndürecek biçimde konuşan kişi olacaktır. Kanıtlamak zorunluluğun, haz vermek tatlılığın, gönülleri döndürmek zaferin gereğidir; çünkü davaları kazanmak için en etkili olan bunlar içinde budur. Hatibin kaç vazifesi varsa o kadar da konuşma türü vardır: kanıtlamada sade, haz vermede ölçülü, gönülleri döndürmede coşkun tür. Hatibin bütün gücü de bu sonuncudadır.
erit igitur eloquens—hunc enim auctore Antonio quaerimus—is qui in foro causisque civilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae: nam id unum ex omnibus ad obtinendas causas potest plurimum. Sed quot officia oratoris, tot sunt genera dicendi: subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo; in quo uno vis omnis oratoris est.
70Bu üçlü çeşitliliği yöneten ve deyim yerindeyse karıştırıp ayarlayan kişinin büyük bir muhakemesi ve en yüksek bir yeteneği olmalıdır; çünkü hem her yerde neye ihtiyaç olduğuna karar verecek, hem de dava nasıl isterse öyle konuşabilecektir. Ama belagatin de, öteki şeyler gibi, temeli bilgeliktir. Hayatta olduğu gibi konuşmada da neyin yakıştığını görmekten zor bir şey yoktur. Yunanlılar buna prepon der; biz de gönül rahatlığıyla decorum, yani yakışık diyelim. Bu konuda pek çok güzel kural verilmiştir ve bu, bilinmeye son derece değer bir konudur; onu bilmemek yüzünden yalnız hayatta değil, çok sık şiirde ve konuşmada da hata yapılır.
magni igitur iudici, summae etiam facultatis esse debebit moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit quid cuique opus sit et poterit quocumque modo postulabit causa dicere. Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in vita sic in oratione nihil est difficilius quam quid deceat videre. πρέπον appellant hoc Graeci, nos dicamus sane decorum; de quo praeclare et multa praecipiuntur et res est cognitione dignissima; huius ignoratione non modo in vita sed saepissime et in poematis et in oratione peccatur.
71Hatip neyin yakıştığını yalnız düşüncelerde değil, kelimelerde de görmelidir. Çünkü her talih, her rütbe, her otorite, her yaş, her yer, her zaman ve her dinleyici aynı tür kelimelerle ya da düşüncelerle ele alınmaz. Hayatın her kısmında olduğu gibi konuşmanın her kısmında da neyin yakıştığını her zaman gözetmek gerekir. Bu da hem ele alınan konuya, hem konuşanların ve dinleyenlerin kişiliğine bağlıdır.
est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis et eorum qui dicunt et eorum qui audiunt.
72Bu yüzden çok geniş bir alana yayılan bu konuyu filozoflar vazifeler bahsinde ele alırlar —doğrunun kendisini tartıştıklarında değil, çünkü o tektir—; dilbilgisi hocaları şairleri incelerken, belagatli kişiler de davaların her türünde ve her kısmında ele alır. Tek bir yargıcın önünde saçak suları üzerine konuşurken çok görkemli kelimeler ve ortak yerler kullanmak, Roma halkının yüceliği üzerine ise alçak sesle ve sade konuşmak ne kadar yakışıksızdır! Bunlar türün bütününde hata yapar; başkaları ise kişide, ya kendi kişiliklerinde ya yargıçlarınkinde ya da hasımlarınkinde hata yapar; hem de yalnız içerikte değil, çoğu zaman tek bir kelimede. Gerçi içerik olmadan kelimenin hiçbir gücü yoktur; yine de aynı şey bir kelimeyle ya da ötekiyle dile getirildiğinde çoğu zaman ya beğenilir ya reddedilir.
itaque hunc locum longe et late patentem philosophi solent in officiis tractare—non cum de recto ipso disputant, nam id quidem unum est—, grammatici in poetis, eloquentes in omni et genere et parte causarum. Quam enim indecorum est, de stillicidiis cum apud unum iudicem dicas, amplissimis verbis et locis uti communibus, de maiestate populi Romani summisse et subtiliter! hic genere toto, at persona alii peccant aut sua aut iudicum aut etiam adversariorum, nec re solum sed saepe verbo; etsi sine re nulla vis verbi est, tamen eadem res saepe aut probatur aut reicitur alio atque alio elata verbo.
73Her şeyde "nereye kadar" sorusuna bakmak gerekir; çünkü her şeyin kendi ölçüsü olsa da fazlası azından daha çok rahatsız eder. Apelles de neyin yeterli olduğunu sezmeyen ressamların bu bakımdan hata yaptığını söylerdi. Brutus, bildiğin gibi bu büyük bir konudur ve başka büyük bir cilt ister; ama ele aldığımız iş için şu kadarı yeter. En küçüğünden en büyüğüne bütün söz ve davranışlarda bu "yakışır" kelimesini kullanırız. "Bu yakışır, şu yakışmaz" deriz ve bunun her yerde ne kadar önemli olduğu görülür; ama "yakışır" mı yoksa "gerekir" mi dediğine göre kelime başka bir alana konur ve bütünüyle başka bir şey olur. Çünkü "gerekir", vazifenin kusursuzluğunu gösterir;
in omnibusque rebus videndum est quatenus; etsi enim suus cuique modus est, tamen magis offendit nimium quam parum; in quo Apelles pictores quoque eos peccare dicebat qui non sentirent quid esset satis. Magnus est locus hic, Brute, quod te non fugit, et magnum volumen aliud desiderat; sed ad id quod agitur illud satis Cum hoc decere—quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis, minimis et maximis—cum hoc, inquam, decere dicimus, illud non decere, et id usquequaque quantum sit appareat in alioque ponatur aliudque totum sit, utrum decere an oportere dicas;—oportere enim perfectionem declarat offici,
74bu vazifeye her zaman ve herkes uymalıdır. "Yakışır" ise deyim yerindeyse zamana ve kişiye uygun ve uyumlu olmak demektir. Bu en çok davranışlarda, ama sözlerde de, hatta yüz ifadesinde, el kol hareketinde ve yürüyüşte geçerlidir; "yakışmaz" da bunun tersidir. Şair bundan en büyük kusurdan kaçar gibi kaçar; dürüst adamın sözünü kötüye, bilgenin sözünü budalaya yakıştırdığında da hata yapmış olur. O ressam da İphigeneia'nın kurban edilişinde Kalkhas'ı hüzünlü, Odysseus'u daha hüzünlü, Menelaos'u yaslı çizdikten sonra, o en büyük yası fırçasıyla taklit edemeyeceği için Agamemnon'un başını örtmek gerektiğini gördü. Hatta bir oyuncu bile neyin yakıştığını arıyorsa, hatibin ne yapması gerektiğini düşünmeliyiz? Ama bu konu bu kadar büyük olduğuna göre, hatip davalarda ve onların deyim yerindeyse uzuvlarında ne yapacağına kendisi baksın. Şu kadarı açıktır: yalnız konuşmanın kısımları değil, davaların bütünü de birbirinden farklı konuşma biçimleriyle ele alınmalıdır.
quo et semper utendum est et omnibus, decere quasi aptum esse consentaneumque tempori et personae; quod cum in factis saepissime tum in dictis valet, in vultu denique et gestu et incessu, contraque item dedecere; quod si poeta fugit ut maximum vitium, qui peccat etiam, cum probi orationem adfingit improbo stultove sapientis; si denique pictor ille vidit, cum in immolanda Iphigenia tristis Calchas esset, tristior Vlixes, maereret Menelaus, obvolvendum caput Agamemnonis esse, quoniam summum ilium luctum penicillo non posset imitari; si denique histrio quid deceat quaerit, quid faciendum oratori putemus?—sed cum hoc tantum sit, quid in causis earumque quasi membris faciat orator viderit: illud quidem perspicuum est, non modo partis orationis sed etiam causas totas alias alia forma dicendi esse tractandas.
75Sırada her türün belirgin özelliğini ve kalıbını aramak var: daha önce sık sık söylediğimiz gibi büyük ve çetin bir iş. Ama ne yaptığımızı yola çıkarken düşünmeliydik; şimdi artık nereye sürüklenirsek sürükleneyim yelkenleri açmak gerek. Önce, bazılarının yalnız onu Attikalı saydığı hatibin resmini çizmeliyiz.
sequitur ut cuiusque generis nota quaeratur et formula: magnum opus et arduum, ut saepe iam diximus; sed ingredientibus considerandum fuit quid ageremus, nunc quidem iam quocumque feremur danda nimirum vela sunt. Ac primum informandus est ille nobis quem solum quidem vocant Atticum.
76Bu hatip alçakgönüllü ve sadedir, gündelik konuşmayı taklit eder; konuşmasını bilmeyenlerden, sanıldığından çok gerçekte ayrılır. Bu yüzden onu dinleyenler, kendi dilleri tutuk olsa bile, öyle konuşabileceklerine güvenirler. Çünkü konuşmanın sadeliği, üzerinde düşünene taklit edilebilir görünür; ama deneyene ondan zor bir şey yoktur. Bu hatibin kanı pek bol değildir; yine de bir özsuyu olmalıdır ki o en büyük güçlerden yoksun olsa bile, deyim yerindeyse sağlığı yerinde olsun.
summissus est et humilis, consuetudinem imitans, ab indisertis re plus quam opinione differens. Itaque eum qui audiunt, quamvis ipsi infantes sint, tamen illo modo confidunt se posse dicere. Nam orationis subtilitas imitabilis illa quidem videtur esse existimanti, sed nihil est experienti minus. Etsi enim non plurimi sanguinis est, habeat tamen sucum aliquem oportet, ut, etiam si illis maximis viribus careat, sit, ut ita dicam, integra valetudine.
77Önce onu deyim yerindeyse ritimlerin zincirlerinden kurtaralım. Bildiğin gibi hatiplere özgü bazı ritimler vardır; birazdan onlardan söz edeceğiz. Bunlara belli bir yönteme göre uymak gerekir, ama başka bir konuşma türünde; bu türde ise onları büsbütün bırakmak gerekir. Konuşma serbest olsun ama başıboş olmasın; serbestçe yürüyor görünsün, gelişigüzel dolaşıyor değil. Kelimeleri birbirine deyim yerindeyse sıkıca yapıştırmayı da umursamasın. Çünkü ünlülerin karşılaşmasında, deyim yerindeyse onların esneyip çarpışmasında yumuşak bir şey vardır; bu da kelimelerden çok konuyla uğraşan bir adamın hoşa giden bir özensizliğini gösterir.
primum igitur eum tamquam e vinculis numerorum eximamus. Sunt enim quidam, ut scis, oratorii numeri, de quibus mox agemus, observandi ratione quadam, sed alio in genere orationis, in hoc omnino relinquendi. Solutum quiddam sit nec vagum tamen, ut ingredi libere, non ut licenter videatur errare. Verba etiam verbis quasi coagmentare neglegat. Habet enim ille tamquam hiatus et concursus vocalium molle quiddam et quod indicet non ingratam neglegentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis.
78Ama dönemli cümle ve kelimelerin birbirine yapıştırılması gibi iki şey ona serbest bırakılınca, geri kalanlara dikkat etmek gerekecek. Çünkü o kısa ve ufak cümleler de özensizce işlenmemelidir; özenli bir özensizlik de vardır. Nasıl bazı kadınların süssüz olduğu, sanki bu kendilerine yakışıyormuş gibi söylenirse, bu sade konuşma da süssüzken bile hoşa gider. Çünkü ikisinde de daha zarif olsun diye bir şey yapılır, ama göze çarpmayacak biçimde. Sonra inciler gibi göze batan her süs bir yana bırakılacak,
sed erit videndum de reliquis, cum haec duo ei liberiora fuerint, circuitus conglutinatioque verborum. Illa enim ipsa contracta et minuta non neglegenter tractanda sunt, sed quaedam etiam neglegentia est diligens. Nam ut mulieres esse dicuntur non nullae inornatae, quasi id ipsum deceat, sic haec subtilis oratio etiam incompta delectat; fit enim quiddam in utroque, quo sit venustius, sed non ut appareat. Tum removebitur omnis insignis ornatus quasi margaritarum,
79saç maşası bile kullanılmayacak; düzmece beyazlık ve kızıllık veren bütün boyalar reddedilecek; yalnız zarafet ve temizlik kalacak. Dil saf ve doğru bir Latince olacak, açık ve anlaşılır konuşulacak, neyin yakıştığına dikkat edilecek. Theophrastos'un konuşmanın övgüye değer nitelikleri arasında dördüncü saydığı tek şey eksik olacak: o tatlı ve bol akan süs. Keskin ve sık düşünceler konacak, nereden olduğu bilinmez gizli bir yerden çıkarılmış düşünceler. Bu hatipte hâkim olacak şey ise şu olacak: hitabetin deyim yerindeyse ev eşyasını ölçülüce kullanmak.
ne calamistri quidem adhibebuntur; fucati vero medicamenta candoris et ruboris omnia repellentur; elegantia modo et munditia remanebit. Sermo purus erit et Latinus, dilucide planeque dicetur, quid deceat circumspicietur; unum aberit, quod quartum numerat Theophrastus in orationis laudibus: ornatum illud, suave et adfluens. Acutae crebraeque sententiae ponentur et nescio unde ex abdito erutae; ac—quod in hoc oratore dominabitur—verecundus erit usus oratoriae quasi supellectilis.
80Çünkü süslerde bizim bir bakıma ev eşyamız vardır; bunların kimi içerikle, kimi kelimelerle ilgilidir. Kelimelerin süsü ise iki türlüdür: biri tek tek kelimelerin, öteki dizilmiş kelimelerin süsü. Tek kelimenin süsü, asıl ve alışılmış kelimelerde ya en güzel tınlayan ya da konuyu en iyi açıklayan kelimede beğenilir. Asıl anlamında kullanılmayan kelimelerde ise ya başka bir yerden ödünç alınmış gibi aktarılan, ya hatibin kendisinin yaptığı yeni, ya da eski ve kullanılmayan kelimede beğenilir. Gerçi kullanılmayan ve eski kelimeler de asıl kelimeler arasındadır; yalnız onları seyrek kullanırız.
supellex est enim quodam modo nostra, quae est in ornamentis, alia rerum alia verborum. Ornatus autem verborum duplex: unus simplicium alter conlocatorum. Simplex probatur in propriis usitatisque verbis, quod aut optime sonat aut rem maxime explanat; in alienis aut translatum et factum aliunde ut mutuo, aut factum ab ipso ac novum aut priscum et inusitatum; sed etiam inusitata ac prisca sunt in propriis, nisi quod raro utimur.
81Dizilmiş kelimelerin süsü ise, kelimeler değişince düşünce aynı kalsa bile kalmayacak bir simetri yaratmalarındadır. Çünkü kelimeleri değiştirsen de kalan düşünce süsleri pek çoktur, ama göze çarpanları azdır. Demek ki o sade hatip, yeter ki zarif olsun, kelime türetmede cüretli olmayacak; mecazlarda çekingen ve tutumlu, eski kelimelerde ve kelime ile düşüncenin öteki süslerinde daha alçakgönüllü olacak. Ancak yalnız şehirlilerin değil köylülerin de konuşmasında en sık rastlanan türden mecazı belki daha sık kullanacak: nitekim asmaların "göz verdiğini", tarlaların "susadığını", ekinlerin "sevinçli", buğdayların "şımarık" olduğunu söyleyen onlardır.
conlocata autem verba habent ornatum, si aliquid concinnitatis efficiunt, quod verbis mutatis non maneat manente sententia; nam sententiarum ornamenta quae permanent, etiam si verba mutaveris, sunt illa quidem permulta, sed quae emineant pauciora. ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisque ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitire agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta.
82Bunların hiçbiri fazla cüretli değildir; ya aktarıldığı şeye benzer, ya da şeyin kendi adı yoksa, eğlenmek için değil anlatmak için alınmış görünür. Bu alçakgönüllü hatip bu süsü ötekilerden biraz daha serbestçe kullanacak, ama en görkemli konuşma türünü kullanıyormuş kadar başıboş değil. Ne olduğunu yakışıktan anlamamız gereken o yakışıksızlık da burada kendini gösterir: bir kelime fazla yüksekten aktarıldığında ve başka bir konuşmaya yakışacak bir şey alçakgönüllü bir konuşmaya konduğunda.
nihil horum parum audacter, sed aut simile est illi unde transferas, aut si res suum nullum habet nomen, docendi causa sumptum, non ludendi videtur. Hoc ornamento liberius paulo quam ceteris utetur hic summissus, nec tam licenter tamen quam si genere dicendi uteretur amplissimo; itaque illud indecorum, quod quale sit ex decoro debet intellegi, hic quoque apparet, cum verbum aliquod altius transfertur idque in oratione humili ponitur quod idem in alia deceret.
83Kelimelerin dizilişini parlatan bir simetri vardır; Yunanlılar bunu sağlayan süslere, konuşmanın deyim yerindeyse el kol hareketleri sayarak skhēmata (figürler) derler ve aynı kelimeyi düşünce süslerine de aktarırlar. Bu sade hatip de —bazıları, "yalnız" demeleri dışında, ona haklı olarak Attikalı der— bu simetriyi kullanır, ama biraz daha tutumlu. Çünkü bir şölenin hazırlığında olduğu gibi gösterişten uzak durarak yalnız tutumlu değil zarif görünmek de isteyecek ve neyi kullanacağını seçecektir.
illam autem concinnitatem, quae verborum conlocationem inluminat eis luminibus quae Graeci quasi aliquos gestus orationis σχήματα appellant, quod idem verbum ab eis etiam in sententiarum ornamenta transfertur, adhibet hic quidem subtilis, quem nisi quod solum ceteroqui recte quidam vocant Atticum, sed paulo parcius; nam sic ut in epularum apparatu a magnificentia recedens non se parcum solum sed etiam elegantem videri volet, et eliget quibus utatur;
84Gerçekten de süslerin çoğu, sözünü ettiğim bu hatibin tutumluluğuna uygundur. Daha önce saydığım şeylerden ise bu keskin hatip kaçınmalıdır: eşitin eşite karşılık verilmesi, cümlelerin aynı biçimde bitip aynı sesle düşmesi, bir harfin değiştirilmesiyle elde edilen aranmış zarafetler. Yoksa özenle işlenmiş bir simetri ve bir haz avcılığı açıkça yakalanmış gibi görünür.
sunt enim pleraque apta huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat;
85Aynı şekilde gerilim ve bağırış isteyen kelime tekrarları da bu alçakgönüllü konuşmaya yabancı olacaktır. Ötekileri gelişigüzel kullanabilir; yeter ki kelimelerin akışını gevşetsin ve bölsün, kelimelerin en alışılmışlarını, mecazların en yumuşaklarını kullansın. Pek parlak olmayan düşünce süslerini de alacaktır. Devleti konuşturmayacak, ölüleri yeraltından uyandırmayacak, birçok şeyi üst üste yığıp tek bir dönemli cümleye bağlamayacak. Bunlar daha güçlü ciğerlerin işidir; resmini çizdiğimiz bu hatipten ne beklenmeli ne istenmelidir. Çünkü sesi gibi konuşması da daha bastırılmış olacaktır.
itemque si quae verborum iterationes contentionem aliquam et clamorem requirent, erunt ab hac summissione orationis alienae; ceteris promiscue poterit uti, continuationem verborum modo relaxet et dividat utaturque verbis quam usitatissimis, translationibus quam mollissimis; etiam illa sententiarum lumina adsumet, quae non erunt vehementer inlustria. Non faciet rem publicam loquentem nec ab inferis mortuos excitabit nec acervatim multa frequentans una complexione devinciet. Valentiorum haec laterum sunt nec ab hoc, quem informamus, aut exspectanda aut postulanda; erit enim ut voce sic etiam oratione suppressior.
86Ama bu süslerin çoğu bu sadeliğe de uyacaktır, gerçi o aynı süsleri daha kaba biçimde kullanacak; çünkü onu böyle ortaya koyuyoruz. Buna tragedyaya ya da sahneye yaraşmayan bir sunuş eklenecek: bedenini ölçülü hareket ettirecek, ama yüzüyle çok şey başaracak. Yüz buruşturmak denen şeyle değil, her şeyi hangi duyguyla söylediğini içtenlikle gösteren bir ifadeyle.
sed pleraque ex ills convenient etiam huic tenuitati, quamquam isdem ornamentis utetur horridius; talem enim inducimus. Accedet actio non tragica nec scaenae, sed modica iactatione corporis, vultu tamen multa conficiens; non hoc quo dicuntur os ducere, sed illo quo significant ingenue quo sensu quidque pronuntient.
87Bu konuşma türüne nükteler de serpiştirilecek; nüktenin konuşmadaki gücü ölçüsüzdür. Bunun iki türü vardır: biri tatlı şakacılık, öteki iğneleyici hazırcevaplık. Hatip ikisini de kullanacak: birini bir şeyi zarifçe anlatırken, ötekini güldürücü bir söz atıp fırlatırken. Bunun da birçok türü var, ama şimdi başka bir iş üzerindeyiz.
huic generi orationis aspergentur etiam sales, qui in dicendo nimium quantum valent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, alterum dicacitatis. Vtetur utroque; sed altero in narrando aliquid venuste, altero in iaciendo mittendoque ridiculo, cuius genera plura sunt; sed nunc aliud agimus.
88Yine de şunu hatırlatalım: hatip güldürücü sözü öyle kullanacak ki soytarılık olmasın diye çok sık, mim oyununa dönmesin diye müstehcene yakın, edepsizlik olmasın diye küstah, insanlık dışı olmasın diye bir felakete karşı, kahkaha nefretin yerini almasın diye bir cinayete karşı olmasın; kendi kişiliğine, yargıçların kişiliğine ya da zamana da aykırı düşmesin. Çünkü bunlar o yakışıksızlık bahsine girer.
illud admonemus tamen ridiculo sic usurum oratorem ut nec nimis frequenti ne scurrile sit, nec subobsceno ne mimicum, nec petulanti ne improbum, nec in calamitatem ne inhumanum, nec in facinus ne odii locum risus occupet, neque aut sua persona aut iudicum aut tempore alienum. Haec enim ad illud indecorum referuntur.
89Önceden düşünülmüş, anında bulunmamış, evden getirilmiş sözlerden de kaçınacak; bunlar çoğunlukla soğuktur. Dostluklara ve saygın kişilere dokunmayacak, onulmaz hakaretlerden kaçınacak, yalnız hasımlarını iğneleyecek; onları da her zaman değil, hepsini değil ve her biçimde değil. Bunlar dışında nükteyi ve şakayı öyle kullanacak ki bu yeni Attikacılar arasında böylesini hiç tanımadım; oysa bu, Attikalılığın belki de en belirgin özelliğidir.
vitabit etiam quaesita nec ex tempore ficta, sed domo adlata, quae plerumque sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, vitabit insanabilis contumelias, tantum modo adversarios figet nec eos tamen semper nec omnis nec omni modo. Quibus exceptis sic utetur sale et facetiis, ut ego ex istis novis Atticis talem cognoverim neminem, cum id certe sit vel maxime Atticum.
90Sade hatibin suretini ben böyle görüyorum; ama büyük ve gerçek bir Attikalı olan sade hatibin. Çünkü konuşmada tuzlu, yani nükteli ya da sağlıklı ne varsa Attikalılara özgüdür. Yine de onların hepsi nükteli değildir: Lysias ile Hypereides yeterince nüktelidir, Demades'in ötekilerden üstün olduğu söylenir, Demosthenes ise daha geride sayılır. Bana göre ondan daha ince zevkli kimse yoktur; ama o iğneleyici olmaktan çok şakacıydı. İğneleyicilik daha keskin bir zekânın, şakacılık ise daha büyük bir sanatın işidir.
hanc ego iudico formam summissi oratoris, sed magni tamen et germani Attici; quoniam quicquid est salsum aut salubre in oratione, id proprium Atticorum est. E quibus tamen non omnes faceti: Lysias satis et Hyperides, Demades praeter ceteros fertur, Demosthenes minus habetur; quo quidem mihi nihil videtur urbanius, sed non tam dicax fuit quam facetus; est autem illud acrioris ingeni, hoc maioris artis.
91Bir başka tür vardır ki sözünü ettiğimiz bu alçak türden daha bereketli ve epeyce daha güçlü, ama birazdan sözünü edeceğimiz en görkemli türden daha alçakgönüllüdür. Bu türde sinir pek azdır, tatlılık ise pek çoktur. Çünkü bu ayıklanmış sade türden daha dolu, o süslü ve bol türden ise daha alçakgönüllüdür.
vberius est aliud aliquantoque robustius quam hoc humile de quo dictum est, summissius autem quam illud de quo iam dicetur amplissimum. Hoc in genere nervorum vel minimum, suavitatis autem est vel plurimum. Est enim plenius quam hoc enucleatum, quam autem illud ornatum copiosumque summissius.
92Konuşmanın bütün süsleri buna uyar; bu konuşma biçiminde tatlılık pek çoktur. Yunanlılarda bu türde birçok kişi parladı, ama bence Phaleronlu Demetrios ötekilerden üstündü. Onun konuşması sakin ve dingin akar; onu deyim yerindeyse yıldızlar gibi aydınlatan da mecazlar ve değişmecelerdir. Mecaz derken, daha önce sık sık dediğim gibi, ya tatlılık için ya da kelime yoksulluğu yüzünden benzerlik yoluyla başka bir şeyden aktarılan kelimeleri kastediyorum. Değişmece derken de asıl kelimenin yerine, aynı şeyi anlatan ve onunla bağlantılı bir şeyden alınan başka bir kelimenin konduğu ifadeleri.
huic omnia dicendi ornamenta conveniunt plurimumque est in hac orationis forma suavitatis. In qua multi floruerunt apud Graecos, sed Phalereus Demetrius meo iudicio praestitit ceteris, cuius oratio cum sedate placideque liquitur, tum inlustrant eam quasi stellae quaedam translata verba atque immutata. Translata dico, ut saepe iam, quae per similitudinem ab alia re aut suavitatis aut inopiae causa transferuntur; immutata, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti.
93Gerçi bu da bir aktarmayla olur; ama Ennius "Kaleden ve şehirden yoksun kaldım" dediğinde bir biçimde, "korkunç Afrika dehşetli bir kargaşayla titredi" dediğinde başka bir biçimde aktarmıştır. Retorik hocaları buna, kelimeler sanki kelimelerin yerine konduğu için hypallagē, dilbilgisi hocaları ise
quod quamquam transferendo fit, tamen alio modo transtulit cum dixit Ennius arce et urbe orba sum, alio modo horridam Africam terribili tremere tumultu : hanc ὑπαλλαγήν rhetores, quia quasi summutantur verba pro verbis, μετωνυμίαν grammatici vocant,
94adlar aktarıldığı için metōnymia derler. Aristoteles ise bunları da, Yunanca katakhrēsis dediği kötüye kullanmayı da mecazın altına koyar; örneğin "küçük gönüllü" yerine "ufak gönüllü" dediğimizde. Yakın anlamlı kelimeleri de, gerekiyorsa, hoşa gittiği ya da yakıştığı için kötüye kullanırız. Birçok mecaz art arda akınca konuşma bambaşka bir şey olur; Yunanlılar bu türe allēgoria derler. Ad bakımından doğru söylerler; ama tür bakımından bütün bunlara mecaz diyen Aristoteles daha doğru söyler. Phaleronlu bunları pek sık kullanır ve son derece tatlıdırlar; onda mecaz çok olmakla birlikte, değişmecenin bundan daha sık kullanıldığı bir yer de yoktur.
quod nomina transferuntur; Aristoteles autem translationi et haec ipsa subiungit et abusionem, quam κατάχρησιν vocat, ut cum minutum dicimus animum pro parvo; et abutimur verbis propinquis, si opus est vel quod delectat vel quod decet. Iam cum fluxerunt continuo plures translationes, alia plane fit oratio; itaque genus hoc Graeci appellant ἀλληγορίαν: nomine recte, genere melius ille qui ista omnia translationes vocat. Haec frequentat Phalereus maxime suntque dulcissima; et quamquam translatio est apud eum multa, tamen immutationes nusquam crebriores.
95Aynı konuşma türüne —ölçülü ve ılımlı olanı kastediyorum— kelimelerin bütün süsleri, düşüncelerin de birçok süsü uyar. Geniş ve bilgili tartışmaları da bu hatip açar, ortak yerleri de gerilimsiz konuşur. Kısacası, filozofların okullarından aşağı yukarı böyleleri çıkar; o daha güçlü hatip karşısına konmadıkça, sözünü ettiğim bu hatip kendi başına beğenilir.
in idem genus orationis—loquor enim de illa modica ac temperata—verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur. Quid multa? e philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem dico probabitur.
96Bir de göze çarpan, çiçekli, boyalı ve cilalı bir konuşma türü vardır; bunda bütün kelime ve düşünce incelikleri birbirine örülür. Bu tür bütünüyle sofistlerin kaynaklarından foruma akmıştır; ama sadelerce küçümsenip ağırbaşlılarca reddedilince, sözünü ettiğim bu orta yere yerleşmiştir.
est enim quoddam etiam insigne et florens orationis pictum et expolitum genus, in quo omnes verborum, omnes sententiarum inligantur lepores. Hoc totum e sophistarum fontibus defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea de qua loquor mediocritate consedit.
97Üçüncüsü ise geniş, bol, ağırbaşlı ve süslü türdür; en büyük güç şüphesiz bundadır. Milletler bu türün konuşmadaki süsüne ve bolluğuna hayran kaldılar ve belagatin devletlerde en büyük güce sahip olmasına izin verdiler; ama büyük bir hız ve gürültüyle akan, herkesin hayranlıkla baktığı, herkesin şaştığı, kimsenin erişebileceğine inanmadığı bir belagatin. Gönülleri evirip çevirmek, onları her yoldan sarsmak bu belagatin işidir. Kimi zaman hislere zorla girer, kimi zaman sinsice sızar; yeni kanaatler eker, kök salmış olanları söküp atar.
tertius est ille amplus copiosus, gravis ornatus, in quo profecto vis maxima est. Hic est enim, cuius ornatum dicendi et copiam admiratae gentes eloquentiam in civitatibus plurimum valere passae sunt, sed hanc eloquentiam, quae cursu magno sonituque ferretur, quam suspicerent omnes, quam admirarentur, quam se adsequi posse diffiderent. Huius eloquentiae est tractare animos, huius omni modo permovere. Haec modo perfringit, modo inrepit in sensus; inserit novas opiniones, evellit insitas.
98Ama bu konuşma türüyle öncekiler arasında büyük fark vardır. O sade ve keskin türde ustaca ve ince konuşmaya çalışan ve daha yükseğini düşünmeyen kişi, bunu kusursuzca başardıysa, en büyük olmasa da büyük bir hatiptir. Kaygan bir zeminde dolaşmayacak, bir kez ayağını bastı mı hiç düşmeyecektir. Ölçülü ve ılımlı dediğim orta hatip ise kendi türünü yeterince donattıysa, konuşmanın tehlikeli ve belirsiz akıbetlerinden korkmayacaktır. Sık sık olduğu gibi işler bir gün pek yolunda gitmese bile büyük bir tehlikeye girmez; çünkü yüksekten düşemez.
sed multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit, hoc uno perfecto magnus orator est, et si non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedet, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte enim cadere non potest.
99Ama önder saydığımız bu hatibimiz, ağırbaşlı, keskin, ateşli hatip, eğer yalnız bunun için doğmuşsa, yalnız bunda kendini çalıştırmışsa ya da yalnız bu türe emek vermişse ve kendi bolluğunu o iki türle karıştırıp dengelemediyse, son derece küçümsenecek biridir. Çünkü o alçakgönüllü hatip keskin ve kurnazca konuştuğu için bilge, orta hatip de tatlı görünür; ama bu çok bol hatip, başka hiçbir şey değilse, pek aklı başında görünmez. Hiçbir şeyi sakin, yumuşak, bölümlere ayırarak, tarif ederek, ayırt ederek, nükteyle söyleyemeyen biri —üstelik davaların kimi bütünüyle, kimi bir kısmıyla bu biçimde ele alınmalıyken— kulakları hazırlamadan konuyu alevlendirmeye başlarsa, aklı başında insanlar arasında çıldırıyor, ayıklar arasında Bakkhos âyinine kapılmış bir sarhoş gibi kendinden geçiyor görünür.
at vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit uni nec suam copiam cum illis duobus generibus temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam, medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur.
100Demek ki Brutus, aradığımızı yakaladık, ama gönlümüzde; çünkü elimle yakalasaydım, o kadar büyük belagatiyle bile onu bırakmam için beni ikna edemezdi. Ama Antonius'un hiç görmediği o belagatli adam elbette bulundu. Peki kimdir bu? Kısaca özetleyeyim, sonra uzun uzun anlatayım. Belagatli, alçak konuları sade, yüksek konuları ağırbaşlı, orta konuları ölçülü konuşabilen kişidir. "Böyle biri hiç olmadı," diyeceksin.
tenemus igitur, Brute, quem quaerimus, sed animo; nam manu si prehendissem, ne ipse quidem sua tanta eloquentia mihi persuasisset ut se dimitterem. sed inventus profecto est ille eloquens, quem numquam vidit Antonius. Quis est igitur is? complectar brevi, disseram pluribus. Is est enim eloquens, qui et humilia subtiliter et alta graviter et mediocria temperate potest dicere. Nemo is, inquies, umquam fuit.
101Olmamış olsun. Çünkü ben gördüğümü değil aradığımı tartışıyorum ve daha önce sözünü ettiğim, Platon'un şeyin sureti ve örneği hakkındaki görüşüne dönüyorum: onu görmesek de gönlümüzde tutabiliriz. Belagatli bir adamı ya da ölümlü ve geçici bir şeyi aramıyorum; kim ona sahipse belagatli olacağı o şeyin kendisini arıyorum. Bu da belagatin kendisinden başka bir şey değildir ve onu ancak zihnin gözleriyle görebiliriz. Demek ki, aynı şeyi bir kez daha söyleyelim, belagatli kişi küçük şeyleri sade, orta şeyleri ölçülü, büyük şeyleri ağırbaşlı söyleyebilen kişi olacaktır.
ne fuerit. Ego enim quid desiderem, non quid viderim disputo redeoque ad illam Platonis de qua dixeram rei formam et speciem, quam etsi non cernimus, tamen animo tenere possumus. Non enim eloquentem quaero neque quicquam mortale et caducum, sed illud ipsum, cuius qui sit compos, sit eloquens; quod nihil est aliud nisi eloquentia ipsa, quam nullis nisi mentis oculis videre possumus. Is erit igitur eloquens, ut idem illud iteremus, qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter dicere.
102Caecina savunması'nın tamamı bir praetor buyruğunun kelimeleri üzerineydi: karışık şeyleri tariflerle açtık, medeni hukuku övdük, iki anlamlı kelimeleri ayırt ettik. Manilius kanunu konuşmasında Pompeius'u övmek gerekiyordu: ölçülü bir konuşmayla övgünün bütün bolluğunun peşinden gittik. Rabirius davası ise devletin yüceliğini koruma hakkının bütününü içeriyordu; bu yüzden orada her türlü büyütmeyle alevlendik.
tota mihi causa pro Caecina de verbis interdicti fuit: res involutas definiendo explicavimus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni genere amplificationis exarsimus.
103Ama bunları kimi zaman ayarlamak ve çeşitlendirmek de gerekir. Peki Verres suçlamasının yedi kitabında hangi tür bulunmaz? Habitus savunmasında hangisi? Cornelius savunmasında hangisi? Savunmalarımızın çoğunda hangisi? Bunların zaten bilindiğini ya da arayanların kendilerinin okuyabileceğini düşünmeseydim örnekler seçerdim. Çünkü hiçbir türde, konuşmalarımızda kusursuzluğu değilse bile bir denemesi ve taslağı bulunmayan bir övgü yoktur.
at haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur genus? quod in Habiti? quod in Corneli? quod in plurimis nostris defensionibus? quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel ipsi possent legere qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio.
104Ona erişemiyoruz; ama neyin peşinden gitmek gerektiğini görüyoruz. Çünkü şimdi kendimizden değil, konunun kendisinden söz ediyoruz. Bu konuda kendi yazdıklarımıza hayran olmak şöyle dursun, öyle zor beğenen ve huysuz biriyiz ki Demosthenes bile bizi tatmin etmiyor. O her konuşma türünde herkesin arasından tek başına yükseldiği hâlde kulaklarımı her zaman doldurmuyor; kulaklarım öyle açgözlü ve öyle geniş ki çoğu zaman ölçüsüz ve sonsuz bir şey istiyor.
non adsequimur; at quid sequi deceat videmus. Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.
105Yine de sen Atina'dayken bu hatibi ona son derece hayran olan Pammenes'le birlikte baştan sona büyük bir özenle tanıdın; onu elinden bırakmıyorsun, bizim yazdıklarımızı da sık sık okuyorsun. Bu yüzden elbette görüyorsun ki o birçok şeyi kusursuzca başarıyor, biz birçok şeyi deniyoruz; o, dava nasıl isterse öyle konuşabiliyor, biz ise konuşmak istiyoruz. Çünkü o büyüktü, büyüklerin ardından geldi ve en büyük hatipleri yaşıt olarak gördü; bizim payımız bu bakımdan daha azdı. Antonius'un dediği gibi hiçbir belagatli adamın dinlenmediği bir şehirde hedeflediğimiz yere varabilseydik büyük bir iş başarmış olurduk.
sed tamen, quoniam et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto ilium multa perficere, nos multa conari, ilium posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus. Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat.
106Üstelik Antonius'a ne Crassus ne de kendisi belagatli göründüyse, Cotta, Sulpicius ve Hortensius hiç görünmezdi. Çünkü Cotta hiçbir şeyi görkemli, Sulpicius hiçbir şeyi yumuşak, Hortensius pek az şeyi ağırbaşlı söylerdi; öncekiler, yani Crassus ile Antonius, her türe daha yatkındı. Demek ki şehrin kulaklarını bu çok yönlü ve bütün türlere eşit biçimde yayılmış konuşmaya aç bulduk. Her ne idiysek ve ne kadar az şey söyleyebildiysek de, onları bu türü dinlemeye karşı inanılmaz bir hevese ilk çeviren de biz olduk.
atqui si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis audiendi incredibilia studia convertimus.
107Delikanlıyken nasıl alkışlar arasında şunları söylemiştik; ama bir süre sonra bunların henüz yeterince durulmamış olduğunu sezmeye başladık: "Yaşayanlar için hava, ölüler için toprak, dalgalarda çalkalananlar için deniz, karaya vuranlar için kıyı kadar ortak ne var? Bunlar yaşayabildikleri sürece öyle yaşarlar ki gökten soluk alamazlar; öyle ölürler ki kemikleri toprağa değmez; dalgalarda öyle çalkalanırlar ki hiç yıkanmazlar; sonunda öyle karaya vururlar ki ölünce kayalarda bile dinlenemezler", ve devamı. Bunların hepsi içerikleri ve olgunlukları için değil, bir delikanlıdan beklenen umut için alkışlanmış sözlerdir. Aynı yaratılıştan çıkmış ama artık olgun olan şu söz de vardır: "Damadının karısı, oğlunun üvey annesi, kızının kuması."
quantis illa clamoribus adulescentuli diximus , quae nequaquam satis defervisse post aliquanto sentire coepimus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? ita vivunt, dum possunt, ut ducere animam de caelo non queant; ita moriuntur ut eorum ossa terram non tangant; ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur; ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant, et quae sequuntur; sunt enim omnia sic ut adulescentis non tam re et maturitate quam spe et exspectatione laudati. Ab hac etiam indole iam illa matura: vxor generi, noverca filii, filiae paelex.
108Ama içimizdeki tek ateş her şeyi böyle söylemek değildi. O gençlik taşkınlığının kendisinde de birçok sade yer, hatta biraz daha neşeli yerler vardır; Habitus ve Cornelius savunmalarında ve daha birçoklarında olduğu gibi. Çünkü hiçbir hatip, Yunanlıların o bol boş vaktinde bile, bizim yazdıklarımız kadar çok şey yazmadı; bu yazılar da benim beğendiğim bu çeşitliliği taşır.
nec vero hic erat unus ardor in nobis ut hoc modo omnia diceremus. Ipsa enim illa iuvenilis redundantia multa habet attenuata, quaedam etiam paulo hilariora, ut pro Habito, pro Cornelio compluresque aliae. Nemo enim orator tam multa ne in Graeco quidem otio scripsit quam multa sunt nostra, eaque hanc ipsam habent quam probo varietatem.
109Homeros'a, Ennius'a, öteki şairlere, özellikle de tragedya şairlerine her yerde aynı gerilimi kullanmama, sık sık ton değiştirme, hatta kimi zaman gündelik konuşmaya yaklaşma hakkını tanıyıp da ben kendim o en keskin gerilimden hiç ayrılmayacak mıydım? Ama tanrısal yetenekli şairleri niye öne sürüyorum? Kendi türlerinde kendilerinden üstün bir şey olamayacak oyuncular gördük; onlar yalnız kendi türlerinin içinde birbirine hiç benzemeyen rollerde başarılı olmakla kalmıyordu; komedi oyuncusunun tragedyada, tragedya oyuncusunun komedide pek beğenildiğini gördük. Ben de emek vermeyecek miyim?
an ego Homero, Ennio, reliquis poetis et maxime tragicis concederem ut ne omnibus locis eadem contentione uterentur crebroque mutarent, non numquam etiam ad cotidianum genus sermonis accederent: ipse numquam ab illa acerrima contentione discederem? sed quid poetas divino ingenio profero? histriones eos vidimus quibus nihil posset in suo genere esse praestantius, qui non solum in dissimillimis personis satis faciebant, cum tamen in suis versarentur, sed et comoedum in tragoediis et tragoedum in comoediis admodum placere vidimus: ego non elaborem?
110"Ben" dediğimde, Brutus, seni kastediyorum; çünkü bende olacak olan çoktan oldu. Ama sen bütün davaları aynı biçimde mi savunacaksın? Ya da bir dava türünü reddedecek misin? Ya da aynı davada hiçbir değişiklik yapmadan hep aynı soluğu mu sürdüreceksin? Demosthenes ise —geçenlerde Tusculum'daki evine geldiğimde, senin ve ailenin portreleri arasında, sanırım onu sevdiğin için onun tunçtan bir portresini gördüm— inceliğiyle Lysias'tan, ustalığı ve keskinliğiyle Hypereides'ten, düzgünlüğü ve kelimelerinin parlaklığıyla Aiskhines'ten hiç geri kalmaz.
cum dico me, te, Brute, dico; nam in me quidem iam pridem effectum est quod futurum fuit; tu autem eodem modo omnis causas ages? aut aliquod causarum genus repudiabis? aut in isdem causis perpetuum et eundem spiritum sine ulla commutatione obtinebis? demosthenes quidem, cuius nuper inter imagines tuas ac tuorum, quod eum credo amares, cum ad te in Tusculanum venissem, imaginem ex aere vidi, nil Lysiae subtilitate cedit, nihil argutiis et acumine Hyperidi, nil levitate Aeschini et splendore verborum.
111Onun birçok konuşması baştan sona sadedir, Leptines'e Karşı gibi; birçoğu baştan sona ağırbaşlıdır, bazı Philippikalar gibi; birçoğu çeşitlidir, Aiskhines'e karşı Elçilikte Görevi Kötüye Kullanma Üzerine ve yine ona karşı Ktesiphon davasında söylediği konuşma gibi. O orta türü de ne zaman isterse yakalar ve en ağırbaşlı türden ayrılınca en çok ona kayar. Yine de alkışları en çok ağırbaşlılık isteyen yerleri kullandığında koparır, konuşmada en çok o zaman etkili olur.
multae sunt eius totae orationes subtiles, ut contra Leptinem; multae totae graves, ut quaedam Philippicae; multae variae, ut contra Aeschinem falsae legationis, ut contra eundem pro causa Ctesiphontis. Iam illud medium quotiens vult arripit et a gravissimo discedens eo potissimum delabitur. Clamores tamen tum movet et tum in dicendo plurimum efficit, cum gravitatis locis utitur.
112Ama bir süre ondan uzaklaşalım; çünkü bir adamı değil bir türü araştırıyoruz. Bir adamdan çok konunun, yani belagatin gücünü ve tabiatını açıklayalım. Yine de daha önce söylediğimizi unutmayalım: kural koymak için hiçbir şey söylemeyeceğiz; öğretmen gibi değil, değerlendiren biri gibi konuşuyor görünecek biçimde ilerleyeceğiz. Gerçi bu konuda sık sık daha ileri gidiyoruz; çünkü bunları yalnız senin okumayacağını görüyoruz. Sen bunları âdeta öğretiyor görünen benden çok daha iyi bilirsin; ama bu kitap benim tavsiyemle olmasa da senin adınla mutlaka yayılacaktır.
sed ab hoc parumper abeamus, quando quidem de genere, non de homine quaerimus: rei potius, id est eloquentiae vim et naturam explicemus. Illud tamen quod iam ante diximus meminerimus, nihil nos praecipiendi causa esse dicturos atque ita potius acturos ut existimatores videamur loqui, non magistri. In quo tamen longius saepe progredimur, quod videmus non te haec solum esse lecturum, qui ea multo quam nos qui quasi docere videmur habeas notiora, sed hunc librum etiam si minus nostra commendatione, tuo tamen nomine divulgari necesse est.
113Demek ki kusursuz belagatli kişinin yalnız kendine özgü olan geniş ve bol konuşma yeteneğine sahip olması değil, ona komşu ve sınırdaş olan diyalektikçilerin ilmini de edinmesi gerektiğini düşünüyorum. Gerçi hitap bir şey, tartışma başka bir şey gibi görünür; konuşmak ile nutuk söylemek aynı şey değildir; yine de ikisi de söz söylemenin içindedir. Tartışma ve konuşma yolu diyalektikçilerin, nutuk söyleme ve süsleme yolu hatiplerin olsun. Stoacıların okulunun kurucusu o Zenon, bu sanatlar arasındaki farkı eliyle göstermeyi âdet edinmişti: parmaklarını büküp yumruk yaptığında diyalektiğin böyle olduğunu söylerdi; parmaklarını açıp elini yaydığında ise belagatin bu açık avuca benzediğini söylerdi.
esse igitur perfecte eloquentis puto non eam tantum facultatem habere quae sit eius propria, fuse lateque dicendi, sed etiam vicinam eius ac finitimam dialecticorum scientiam adsumere. Quamquam aliud videtur oratio esse aliud disputatio, nec idem loqui esse quod dicere, ac tamen utrumque in disserendo est: disputandi ratio et loquendi dialecticorum sit, oratorum autem dicendi et ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid inter has artis interesset; nam cum compresserat digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat eius modi esse; cum autem deduxerat et manum dilataverat; palmae illius similem eloquentiam esse dicebat.
114Ondan da önce Aristoteles Retorik'inin başında bu sanatın bir bakıma diyalektiğin karşı tarafındaki eşi olduğunu söyler; demek ki aralarındaki fark şudur: nutuk söyleme yolu daha geniş, konuşma yolu daha dardır. Öyleyse bu en yüksek hatibin, nutka uygulanabilecek bütün konuşma yöntemini bilmesini istiyorum. Bu sanatlarda yetişmiş olan senin pekâlâ bildiğin gibi, bu konunun öğretiminde iki yol vardı. Çünkü hem Aristoteles'in kendisi tartışmanın birçok kuralını öğretti, hem de sonradan diyalektikçi denenler birçok dikenli şey ürettiler.
atque etiam ante hunc Aristoteles principio artis rhetoricae dicit illam artem quasi ex altera parte respondere dialecticae, ut hoc videlicet differant inter se quod haec ratio dicendi latior sit, illa loquendi contractior. Volo igitur huic summo omnem quae ad dicendum trahi possit loquendi rationem esse notam; quae quidem res, quod te his artibus eruditum minime fallit, duplicem habuit docendi viam. Nam et ipse Aristoteles tradidit praecepta plurima disserendi et postea qui dialectici dicuntur spinosiora multa pepererunt.
115Ben belagat övgüsünün peşinden giden kişinin bu konularda hiç de cahil olmaması, ya o eski öğretiyle ya da Khrysippos'un bu öğretisiyle yetişmiş olması gerektiğini düşünüyorum. Önce tek tek ve birleşik kelimelerin gücünü, tabiatını ve türlerini bilsin; sonra her şeyin kaç türlü söylendiğini; neyin doğru ya da yanlış olduğuna hangi yolla karar verildiğini; neyin neden çıktığını, neyin neyi izlediğini ya da neyin neye zıt olduğunu; birçok şey iki anlamlı söylendiği için de her birinin nasıl bölünüp açıklanması gerektiğini bilsin. Hatip bunları bilmelidir, çünkü sık sık karşısına çıkarlar; ama kendiliklerinden pek kuru şeyler oldukları için onları açıklarken konuşmaya bir parlaklık katmak gerekecektir.
ego eum censeo qui eloquentiae laude ducatur non esse earum rerum omnino rudem, sed vel illa antiqua vel hac Chrysippi disciplina institutum. Noverit primum vim, naturam, genera verborum et simplicium et copulatorum; deinde quot modis quidque dicatur; qua ratione verum falsumne sit iudicetur; quid efficiatur e quoque, quid cuique consequens sit quidve contrarium; cumque ambigue multa dicantur, quo modo quidque eorum dividi explanarique oporteat. Haec tenenda sunt oratori—saepe enim occurrunt—, sed quia sua sponte squalidiora sunt, adhibendus erit in his explicandis quidam orationis nitor.
116Akılla ve yöntemle öğretilen her şeyde önce her şeyin ne olduğu belirlenmelidir; çünkü tartışanlar, tartışılan şeyin ne olduğu üzerinde uzlaşmazlarsa ne doğru dürüst tartışılabilir ne de bir sonuca varılabilir. Bu yüzden her konu hakkında ne düşündüğümüzü sık sık kelimelerle açıklamalı, şeyin kapalı kalmış kavramını tarif ederek açmalıyız; çünkü tarif, ele alınan şeyin ne olduğunu olabildiğince kısa gösteren bir sözdür. Sonra, bildiğin gibi, her şeyin cinsi açıklanınca o cinsin türlerinin ya da parçalarının neler olduğuna bakmak gerekir ki bütün konuşma bunlara dağıtılsın.
et quoniam in omnibus quae ratione docentur et via primum constituendum est quid quidque sit—nisi enim inter eos qui disceptant convenit quid sit illud quod ambigitur, nec recte disseri umquam nec ad exitum perveniri potest—, explicanda est saepe verbis mens nostra de quaque re atque involuta rei notitia definiendo aperienda est, si quidem est definitio oratio, quae quid sit id de quo agitur ostendit quam brevissime; tum, ut scis, explicato genere cuiusque rei videndum est quae sint eius generis sive formae sive partes, ut in eas tribuatur omnis oratio.
117Belagatli olmasını istediğimiz kişide şu yetenek bulunacaktır: konuyu tarif edebilecek, ama bunu o pek bilgili tartışmalarda alışıldığı kadar sıkı ve dar biçimde değil, hem daha açık hem daha bol, ortak yargıya ve halkın anlayışına daha uygun biçimde yapacak. Konu gerektirdiğinde bütün bir cinsi belirli türlere ayırıp bölecek, öyle ki hiçbiri ne atlansın ne de fazla olsun. Bunu ne zaman ve nasıl yapacağı ise şimdilik bizi ilgilendirmiyor; çünkü yukarıda dediğim gibi öğretmen değil yargıç olmak istiyorum.
erit igitur haec facultas in eo quem volumus esse eloquentem, ut definire rem possit nec id faciat tam presse et anguste quam in illis eruditissimis disputationibus fieri solet, sed cum explanatius tum etiam uberius et ad commune iudicium popularemque intellegentiam accommodatius; idemque etiam, cum res postulabit, genus universum in species certas, ut nulla neque praetermittatur neque redundet, partietur ac dividet. Quando autem id faciat aut quo modo, nihil ad hoc tempus, quoniam, ut supra dixi, iudicem esse me, non doctorem volo.
118Yalnız diyalektikçilerden donanmakla kalmasın; bütün felsefenin bilinen ve işlenmiş konularına da sahip olsun. Çünkü din, ölüm, ana babaya ve tanrılara bağlılık, vatan sevgisi, iyi ve kötü şeyler, faziletler ve kusurlar, vazife, acı, haz, ruhun hâlleri ve yanılgıları üzerine —bunlar sık sık davalara düşer ve pek kuru biçimde ele alınır—, diyorum ki, sözünü ettiğim o ilim olmadan hiçbir şey ağırbaşlı, görkemli ve bol biçimde söylenemez ve açıklanamaz.
nec vero a dialecticis modo sit instructus et habeat omnis philosophiae notos ac tractatos locos. Nihil enim de religione, nihil de morte, nihil de pietate, nihil de caritate patriae, nihil de bonis rebus aut malis, nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio, nihil de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbationibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in causas et ieiunius aguntur, nihil, inquam, sine ea scientia quam dixi graviter ample copiose dici et explicari potest.
119Hâlâ konuşmanın malzemesinden söz ediyorum, konuşma türünün kendisinden değil. Çünkü hatibin, her şeyi hangi kelimelerle söyleyeceğini düşünmeden önce bilgili kulaklara layık, hakkında konuşacağı bir konusu olsun istiyorum. Daha görkemli ve bir bakıma daha yüce olsun diye, yukarıda Perikles için dediğim gibi, tabiat bilginlerinin konularından da habersiz olmamasını istiyorum. Göksel şeylerden insani şeylere döndüğünde, her şeyi elbette daha yüce ve daha görkemli biçimde hem söyleyecek hem düşünecektir.
de materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat ; quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas, excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet.
120O tanrısal şeyleri öğrendikten sonra şu insani şeylerden de habersiz olmasını istemem. Mahkeme davalarının her gün muhtaç olduğu medeni hukuku bilsin. Kanunları ve medeni hukuku bilmeden kanuni ve hukuki anlaşmazlıklarda savunma üstlenmekten daha ayıp ne olabilir? Tarihin ve eski hatıraların sırasını da bilsin; en çok elbette kendi devletimizinkini, ama hükmeden halklarınkini ve ünlü kralların tarihini de. Atticus'umuzun emeği bu emeği bizden aldı: zamanları koruyup işaretleyerek ve önemli hiçbir şeyi atlamadan yedi yüz yılın hatırasını tek bir kitapta topladı. Doğmadan önce olanları bilmemek, hep çocuk kalmak demektir. Çünkü eski olayların hatırasıyla öncekilerin ömrüne örülmezse insanın ömrü nedir ki? Eski zamanları anmak ve örnekler getirmek ise büyük bir hazla birlikte konuşmaya hem otorite hem güvenilirlik katar.
cum illa divina cognoverit, nolo ignoret ne haec quidem humana. Ius civile teneat, quo egent causae forenses cotidie. Quid est enim turpius quam legitimarum et civilium controversiarum patrocinia suscipere, cum sis legum et civilis iuris ignarus? cognoscat etiam rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam imperiosorum populorum et regum inlustrium; quem laborem nobis Attici nostri levavit labor, qui conservatis notatisque temporibus, nihil cum inlustre praetermitteret, annorum septingentorum memoriam uno libro conligavit. Nescire autem quid ante quam natus sis acciderit, id est semper esse puerum. Quid enim est aetas hominis, nisi ea memoria rerum veterum cum superiorum aetate contexitur? commemoratio autem antiquitatis exemplorumque prolatio summa cum delectatione et auctoritatem orationi adfert et fidem.
121Böyle donanmış olarak davalara gelecek ve önce davaların türlerini bilecek. Çünkü bir anlaşmazlığın ancak ya konudan ya da kelimelerden çıkabileceğini görmüş olacak. Konu olgu, hak ya da ad üzerine; kelimeler ise iki anlamlılık ya da çelişki üzerine anlaşmazlık doğurur. Bazen yazarın kastettiği bir şey, kelimelerin söylediği başka bir şey gibi görünür; bu da genellikle atlanmış bir kelimeden doğan bir tür iki anlamlılıktır. Bütün iki anlamlılıklarda olduğu gibi burada da iki şeyin kastedildiğini görürüz.
sic igitur instructus veniet ad causas, quarum habebit genera primum ipsa cognita. Erit enim ei perspectum nihil ambigi posse in quo non aut res controversiam faciat aut verba: res aut de vero aut de recto aut de nomine, verba aut de ambiguo aut de contrario. Nam si quando aliud in sententia videtur esse aliud in verbis, genus est quoddam ambigui quod ex praeterito verbo fieri solet, in quo quod est ambiguorum proprium res duas significari videmus.
122Dava türleri bu kadar az olduğuna göre kanıtlarla ilgili kurallar da azdır. Kanıtların çıkarılacağı iki tür yer öğretilmiştir: kimi konunun kendisinden, kimi dışarıdan alınır. Konuşmayı hayranlık verici kılan, konuların ele alınışıdır; çünkü konuların kendisini bilmek pek kolaydır. Sanata ait olarak başka ne kalıyor ki? Konuşmaya başlamak ve böylece dinleyicinin gönlünü kazanmak, dikkatini uyandırmak ya da onu öğrenmeye hazırlamak; olayı kısa, inandırıcı ve açık biçimde anlatmak ki neyin ele alındığı anlaşılsın; kendi tezlerini desteklemek, karşı tarafınkileri çürütmek; bunu da karmakarışık değil, her kanıtı öyle bağlayarak yapmak ki bir şeyi desteklemek için alınan öncüllerden çıkan sonuç ortaya çıksın; sonunda bitiş bölümüyle hisleri tutuşturarak ya da yatıştırarak konuşmayı kapatmak. Bu kısımların her birini nasıl ele alacağını burada söylemek zor; çünkü her zaman aynı biçimde ele alınmazlar.
cum tam pauca sint genera causarum, etiam argumentorum praecepta pauca sunt. Traditi sunt e quibus ea ducantur duplices loci: uni e rebus ipsis, alteri adsumpti. Tractatio igitur rerum efficit admirabilem orationem; nam ipsae quidem res in perfacili cognitione versantur. Quid enim iam sequitur, quod quidem artis sit, nisi ordiri orationem, in quo aut concilietur auditor aut erigatur aut paret se ad discendum; rem breviter exponere et probabiliter et aperte, ut quid agatur intellegi possit; sua confirmare, adversaria evertere, eaque efficere non perturbate, sed singulis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur quod sit consequens eis quae sumentur ad quamque rem confirmandam; post omnia peroratione inflammantem restinguentemve concludere? has partis quem ad modum tractet singulas difficile dictu est hoc loco; nec enim semper tractantur uno modo.
123Öğreteceğim birini değil, beğeneceğim birini aradığıma göre, önce neyin yakıştığını görmüş olanı beğeneceğim. Belagatli kişinin en çok kullanması gereken bilgelik budur: zamanlara ve kişilere göre ayar yapmak. Çünkü ne her zaman, ne herkesin önünde, ne herkese karşı, ne herkes için, ne de herkesle aynı biçimde konuşmak gerektiğini düşünüyorum. Demek ki belagatli, konuşmasını neye yakışacaksa ona uydurabilen kişi olacaktır. Bunu belirleyince her şeyi nasıl söylenmesi gerekiyorsa öyle söyleyecek: dolu konuları yavan, büyük konuları ufak biçimde ya da bunların tersi biçimde değil; konuşması konuların kendisine denk ve eşit olacak.
quoniam autem non quem doceam quaero, sed quem probem, probabo primum eum qui quid deceat viderit. Haec enim sapientia maxime adhibenda eloquenti est, ut sit temporum personarumque moderator. Nam nec semper nec apud omnis nec contra omnis nec pro omnibus nec cum omnibus eodem modo dicendum arbitror. is erit ergo eloquens qui ad id quodcumque decebit poterit accommodare orationem. Quod cum statuerit, tum ut quidque erit dicendum ita dicet, nec satura ieiune nec grandia minute nec item contra, sed erit rebus ipsis par et aequalis oratio.
124Girişler ölçülü olacak; henüz yüksek kelimelerle alevlenmemiş, ama ya hasmı kırmak ya da kendini sevdirmek için keskin düşüncelerle bilenmiş. Olay anlatımları inandırıcı olacak; tarihçinin değil, neredeyse gündelik konuşmanın diliyle açık seçik anlatılacak. Sonra dava sade ise kanıtlamanın ipliği de hem öğretmede hem çürütmede ince olacak; bu öyle sürdürülecek ki konu ne kadar büyürse konuşma da o kadar büyüsün.
principia verecunda, nondum elatis incensa verbis, sed acuta sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad commendationem sui. Narrationes credibiles nec historico sed prope cotidiano sermone explicatae dilucide. Dein si tenuis causa est, tum etiam argumentandi tenue filum et in docendo et in refellendo, idque ita tenebitur, ut quanta ad rem tanta ad orationem fiat accessio.
125Ama belagatin gücünün ortaya konabileceği bir dava çıktığında hatip daha geniş yayılacak, gönülleri yönetip döndürecek ve onları istediği gibi, yani davanın tabiatı ve zamanın gereği neyi istiyorsa öyle etkileyecektir. Belagati bu kadar büyük bir şerefe yükselten o hayranlık verici süsünün tamamı da iki türlü olacaktır. Konuşmanın her kısmı övgüye değer olmalı, öyle ki ağzından ağırbaşlı ya da zarif olmayan tek kelime çıkmasın; ama en parlak ve deyim yerindeyse en etkin iki kısım vardır. Birini, yukarıda dediğim gibi Yunanlıların thesis dediği, bütün bir cinsle ilgili soruda; ötekini de aynı Yunanlıların auxēsis dediği, konuları büyütüp genişletmede görüyorum.
cum vero causa ea inciderit in qua vis eloquentiae possit expromi, tum se latius fundet orator, tum reget et flectet animos et sic adficiet ut volet, id est ut causae natura et ratio temporis postulabit. sed erit duplex eius omnis ornatus ille admirabilis, propter quem ascendit in tantum honorem eloquentia. Nam cum omnis pars orationis esse debet laudabilis, sic ut verbum nullum nisi aut grave aut elegans excidat, tum sunt maxime luminosae et quasi actuosae partes duae: quarum alteram in universi generis quaestione pono, quam, ut supra dixi, Graeci appellant θέσιν, alteram in augendis amplificandisque rebus, quae ab isdem αὔξησις est nominata.
126Büyütme konuşmanın bütün gövdesine eşit biçimde yayılmalıdır, ama en çok ortak yerlerde parlar. Bunlara ortak denmesinin sebebi birçok davada aynı görünmeleridir; ama her davaya özgü kılınmaları gerekir. Bütün bir cinsle ilgili kısım ise çoğu zaman davanın tamamını içerir. Çünkü anlaşmazlığın deyim yerindeyse çarpıştığı nokta —Yunanca buna krinomenon denir— her neyse, onu genel bir soruya aktarıp bütün bir cins üzerine konuşacak biçimde ele almak uygundur. Yalnız olgunun doğru olup olmadığı tartışıldığında böyle yapılmaz, çünkü o genellikle karinelerle araştırılır.
quae etsi aequabiliter toto corpore orationis fusa esse debet, tamen in communibus locis maxime excellet; qui communes sunt appellati eo quod videntur multarum idem esse causarum, sed proprii singularum esse debebunt. At vero illa pars orationis, quae est de genere universo, totas causas saepe continet. Quicquid est enim illud in quo quasi certamen est controversiae, quod Graece κρινόμενον dicitur, id ita dici placet, ut traducatur ad perpetuam quaestionem atque uti de universo genere dicatur, nisi cum de vero ambigitur, quod quaeri coniectura solet.
127Ama bu, Peripatetikler usulüyle söylenmeyecek —onların Aristoteles'ten beri kurulmuş zarif bir alıştırması vardır—, daha sinirli bir biçimde söylenecek. Konu üzerine ortak şeyler öyle söylenecek ki sanıklar lehine çok şey yumuşak, hasımlar aleyhine sert söylensin. Konuları büyütmede ve tersine küçültmede konuşmanın başaramayacağı hiçbir şey yoktur. Bu, kanıtların ortasında büyütmeye ya da küçültmeye fırsat çıktıkça, bitiş bölümünde ise neredeyse sınırsız biçimde yapılmalıdır.
dicetur autem non Peripateticorum more—est enim illorum exercitatio elegans iam inde ab Aristotele constituta—, sed aliquanto nervosius et ita de re communia dicentur, ut et pro reis multa leniter dicantur et in adversarios aspere. Augendis vero rebus et contra abiciendis nihil est quod non perficere possit oratio; quod inter media argumenta faciendum est quotiescumque dabitur vel amplificandi vel minuendi locus, et paene infinite in perorando.
128Çünkü geriye iki şey kalıyor ki hatip bunları iyi ele alırsa belagati hayranlık verici kılar. Birine Yunanlılar ēthikon der: tabiatlara, ahlâka ve hayatın bütün âdetlerine uygun olan. Ötekine aynı Yunanlılar pathētikon der: gönüllerin sarsılıp coştuğu, konuşmanın tek başına hüküm sürdüğü tür. Birincisi nazik ve hoştur, iyi niyet kazanmaya elverişlidir; ikincisi şiddetli, alevli, coşkundur, davalar onunla zorla kazanılır; hızla akınca hiçbir yolla durdurulamaz.
duo restant enim, quae bene tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciunt. Quorum alterum est, quod Graeci ἠθικὸν vocant, ad naturas et ad mores et ad omnem vitae consuetudinem accommodatum; alterum, quod idem παθητικὸν nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum; hoc vehemens incensum incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest.
129Bu türde biz orta hâlli, hatta çok daha aşağı olduğumuz hâlde, her zaman büyük bir hamleyle hasımlarımızı sık sık tutundukları her yerden düşürdük. Çok büyük bir hatip olan Hortensius bir dostunu savunurken bize cevap veremedi. Son derece küstah bir adam olan Catilina senatoda bizim tarafımızdan suçlanınca sustu. Büyük ve ağır bir özel davada baba Curio bize cevap vermeye başlamışken birden oturdu ve zehirlerle hafızasının elinden alındığını söyledi.
quo genere nos mediocres aut multo etiam minus, sed magno semper usi impetu saepe adversarios de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius; a nobis homo audacissimus Catilina in senatu accusatus obmutuit; nobis privata in causa magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subito adsedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret.
130Acındırmalardan ne söz edeyim? Onları o kadar çok kullandım ki birkaç kişi konuştuğumuzda bile bitiş bölümünü hepsi bana bırakırdı. Bu konuda üstün görünmemi yeteneğime değil, duyduğum acıya borçluydum. Bende bunlar ne kadar varsa —ne kadar az olduklarından kendim de hoşnut değilim—, konuşmalarımda görünür; gerçi kitaplarda o soluk eksiktir, aynı şeylerin okunduğunda değil söylendiğinde daha büyük görünmesini sağlayan o soluk.
quid ego de miserationibus loquar? quibus eo sum usus pluribus quod, etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant; in quo ut viderer excellere non ingenio sed dolore adsequebar. Quae qualiacumque in me sunt—me ipsum paenitet quanta sint—, sed apparent in orationibus, etsi carent libri spiritu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur quam cum leguntur videri solent.
131Yargıçların zihnini yalnız acındırmayla sarsmak yetmez. Bunu o kadar acı içinde kullanırdım ki bitiş bölümünde kucağımda küçük bir çocuk tuttuğum olmuştur; başka bir davada soylu sanığı ayağa kaldırıp küçük oğlunu da havaya kaldırarak forumu feryat ve ağıtla doldurduğum olmuştur. Ama yargıcın öfkelenmesini ve yatışmasını, kıskanmasını ve kayırmasını, küçümsemesini ve hayran olmasını, nefret etmesini ve sevmesini, arzulamasını ve tiksinmesini, ummasını ve korkmasını, sevinmesini ve üzülmesini de sağlamak gerekir. Bu çeşitlilik içinde sert olanların örneklerini Verres suçlamam, yumuşak olanlarınkini savunmalarım sağlayacaktır.
nec vero miseratione solum mens iudicum permovenda est —qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimus forum—, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiat, speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae.
132Çünkü dinleyicinin gönlünü coşturmanın ya da yatıştırmanın denemediğim hiçbir yolu yoktur. Böyle düşünseydim ve doğruyu söylerken kibir suçlamasından korkmasaydım, bunda kusursuz olduğumu da söylerdim. Ama yukarıda dediğim gibi beni tutuşturan yeteneğin değil, gönlün büyük bir gücüdür; öyle ki kendimi tutamam. Konuşma dinleyene alev alev ulaşmasaydı dinleyen hiçbir zaman tutuşmazdı. Okumamış olsaydın kendi örneklerimi kullanırdım; başkalarınınkini de kullanırdım: bulabilseydim Latinlerinkini, yakışsaydı Yunanlılarınkini. Ama Crassus'tan pek az şey kalmıştır, onlar da mahkeme konuşmaları değildir; Antonius'tan, Cotta'dan, Sulpicius'tan hiçbir şey kalmamıştır; Hortensius ise yazdığından daha iyi konuşurdu.
nullo enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,—dicerem perfectum, si ita iudicarem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit Hortensius.
133Aradığımız bu gücün ne kadar büyük olduğunu, örneğimiz olmadığı için tahminle bulalım; ya da örneklerin peşinden gideceksek onu Demosthenes'ten alalım, hem de Ktesiphon davasında kendi icraatlarını, kararlarını, devlete hizmetlerini anlatmaya giriştiği yerden itibaren kesintisiz konuşmasından. O konuşma, zihinlerimizde yerleşik olan surete öyle sığar ki daha büyük bir belagat aranmaz bile.
verum haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemur, quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiratur quidem.
134Şimdi geriye suret ve kharaktēr denen şey kalıyor; bunun nasıl olması gerektiği yukarıda söylenenlerden anlaşılabilir. Çünkü hem tek tek kelimelerin hem dizilmiş kelimelerin süslerine değindik. Hatip bunlarla öyle dolu olacak ki ağzından zarif ya da ağırbaşlı olmayan tek kelime çıkmayacak. Her türden mecaz pek sık olacak, çünkü mecazlar benzerlik yoluyla zihinleri bir yere taşır, geri getirir, oraya buraya götürür; hızla dönen bu düşünce hareketi kendi başına haz verir. Kelimelerin dizilişinden alınan öteki süsler de konuşmaya büyük bir güzellik katar. Bunlar, sahnenin ya da forumun görkemli süslemesinde "nişan" denen şeylere benzer: tek süs onlar olduğu için değil, öne çıktıkları için.
sed iam forma restat et χαρακτὴρ ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex his quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ut verbum ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quia sola ornent, sed quod excellant.
135Konuşmanın süsü ve bir bakıma nişanı olan şu figürlerde de durum aynıdır: kelimeler ikilenip tekrarlandığında ya da hafifçe değiştirilerek konduğunda; cümleler sık sık aynı kelimeyle başladığında ya da aynı kelimeyle bittiğinde ya da her ikisi birden olduğunda; aynı kelime tekrarlanarak eklendiğinde ya da aynı kelime sona getirildiğinde ya da tek bir kelime art arda ama aynı anlamda olmadan kullanıldığında; kelimeler aynı biçimde düştüğünde ya da aynı sesle bittiğinde; zıtlar zıtlarla karşılaştırıldığında; basamak basamak yukarı çıkıldığında; bağlaçlar kaldırılıp birçok şey ayrık ayrık söylendiğinde; bir şeyi geçerken neden geçtiğimizi gösterdiğimizde; kendimizi deyim yerindeyse kınayarak düzelttiğimizde; hayranlık ya da yakınma bildiren bir ünlem olduğunda; aynı adın hâlleri sık sık değiştirildiğinde.
eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem conicitur aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eadem sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum sunt contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus reditur; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatio vel admirationis vel questionis; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.
136Ama düşünce süsleri daha büyüktür; Demosthenes bunları pek sık kullandığı için bazıları onun belagatinin en çok bu yüzden övgüye değer olduğunu düşünür. Gerçekten de onda neredeyse hiçbir yer, düşünceye bir biçim verilmeden söylenmez. Zaten konuşmak, bütün düşünceleri ya da hiç değilse çoğunu bir biçimle aydınlatmaktan başka bir şey değildir. Brutus, sen bunları çok iyi bildiğine göre adlar ya da örnekler vermenin ne gereği var? Yalnız yerleri işaret edilsin.
sed sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utitur, sunt qui putent idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisi omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? tantum modo notetur locus.
137Aradığımız hatip şöyle konuşacak: aynı şeyi sık sık birçok biçimde evirip çevirecek, tek bir konuya takılıp aynı düşüncede oyalanacak; sık sık bir şeyi küçültecek, sık sık alay edecek; konudan sapıp düşünceyi başka yöne çevirecek; ne söyleyeceğini önceden bildirecek; bir şeyi bitirince onu toparlayacak; kendini geri çağıracak; söylediğini tekrarlayacak; bir kanıtı akıl yürütmeyle bağlayacak; sorularla sıkıştıracak; sonra sanki kendisine sorulmuş gibi kendi kendine cevap verecek; söylediğinin tersinin anlaşılmasını ve düşünülmesini isteyecek; neyi ya da nasıl söylemesinin daha iyi olacağından şüphe ediyormuş gibi yapacak; konuyu parçalara ayıracak; bir şeyi bırakıp önemsemeyecek; önceden kendini sağlama alacak; kınandığı noktada suçu hasmına yükleyecek;
sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et una in re haereat in eademque commoretur sententia; saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet; ut quod dixit iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat; ut contra ac dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat;
138sık sık dinleyenlerle, kimi zaman hasmıyla bile deyim yerindeyse danışacak; insanların konuşmalarını ve huylarını tasvir edecek; dilsiz şeyleri konuşturacak; dikkatleri ele alınan konudan başka yöne çevirecek; sık sık neşeye ya da kahkahaya dönecek; itiraz edilebilecek gibi görünen şeyi önceden karşılayacak; benzetmeler yapacak; örnekler kullanacak; birine bir şeyi, ötekine başka bir şeyi yükleyerek bölüştürecek; sözünü kesen kişiyi susturacak; bir şeyi söylemeyeceğini söyleyecek; nelerden sakınmaları gerektiğini bildirecek; daha serbestçe bir cüret gösterecek; öfkelenecek bile, kimi zaman azarlayacak; af dileyecek, yalvaracak, gönül alacak; konudan biraz sapacak; dilekte bulunacak, beddua edecek; konuştuğu kişilerle samimi olacak.
ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videatur opponi; ut comparet similitudines; ut utatur exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicet familiaris.
139Konuşmanın deyim yerindeyse öteki faziletlerinin de peşinden gidecek: konu isterse kısalığın. Sık sık konuyu sözle göz önüne serecek; sık sık olabilecek olanın ötesine abartacak; çoğu zaman ima, söylenenden fazlasını anlatacak; sık sık neşe, sık sık hayatın ve tabiatların taklidi olacak. Bu türde —çünkü deyim yerindeyse bir orman görüyorsun— belagatin bütün büyüklüğü parlamalıdır.
atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur: brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio; saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. hoc in genere—nam quasi silvam vides—omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.
140Ama bunlar dizilmeden, deyim yerindeyse kelimelerle örülüp bağlanmadan istediğimiz övgüye erişemezler. Bundan sonra bu konudan söz etmem gerektiğini görünce yukarıda söylediklerim de beni kaygılandırıyordu, ama sıradakiler daha çok tedirgin ediyordu. Çünkü aklıma şu geliyordu: her yanı doldurmuş kıskançlar bir yana, başarılarımı destekleyenler arasından bile, hizmetleri hakkında senatonun Roma halkının onayıyla hiç kimse için vermediği kadar büyük kararlar verdiği bir adamın, konuşma sanatına dair bu kadar çok şeyi yazıya geçirmesini yakışık almaz bulanlar çıkabilirdi. Onlara Marcus Brutus'un isteğini geri çevirmek istemediğimden başka bir cevap vermesem bile haklı bir mazeretim olurdu; çünkü hem çok yakın dostum hem çok seçkin bir adam olan, üstelik doğru ve ahlâken güzel bir şey isteyen birini memnun etmek istemiştim.
sed haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebant iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem.
141Ama keşke yapabilseydim; konuşmaya hevesli olanlara kuralları ve deyim yerindeyse belagate götüren yolları öğreteceğimi ilan etsem, olayları adil değerlendiren hangi kişi bunu kınayabilir? Kimin şüphesi oldu ki devletimizde, şehir hayatının barış içinde olduğu zamanlarda, belagat hep birinci, hukuk ilmi ikinci sırada olmuştur? Birinde nüfuz, şan ve koruma gücü pek çoktu; ötekinde ise dava kalıpları ve hukuki önlemler öğretiliyordu. Hukuk ilmi de çoğu zaman belagatten yardım isterdi; belagat ona karşı çıktığında ise kendi topraklarını ve sınırlarını zor savunurdu.
sed si profiterer—quod utinam possem!—me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrent traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderet? nam quis umquam dubitavit quin in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisque rebus, secundas iuris scientia? cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionum cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet.
142Peki neden medeni hukuku öğretmek her zaman güzel sayıldı ve en ünlü adamların evleri öğrencilerle dolup taştı da gençliği konuşmaya bileyen ya da bu konuda ona yardım eden biri kınansın? Süslü konuşmak bir kusursa, belagat büsbütün devletten kovulsun. Ama belagat yalnız sahiplerini süslemekle kalmayıp bütün devlete de yardım ediyorsa, bilinmesi şerefli olan şeyi öğrenmek neden ayıp olsun, ya da yapabilmesi en güzel olan şeyi öğretmek neden şanlı olmasın?
cur igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eo iuventutem, vituperetur? nam si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universam rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?
143"Ama biri hep yapılagelmiş, öteki yeni." Kabul ediyorum; ama ikisinin de sebebi var. Hukukçuları danışanlara cevap verirken dinlemek yeterliydi; bu yüzden öğretenler bu iş için ayrıca vakit ayırmıyor, aynı anda hem öğrencileri hem danışanları memnun ediyordu. Öbürleri ise evdeki vakitlerini davaları öğrenmeye ve hazırlamaya, forumdaki vakitlerini savunmaya, geri kalanını da kendilerini dinlendirmeye harcadıkları için yetiştirmeye ya da öğretmeye ne fırsatları vardı? Üstelik hatiplerimizin çoğunun bilgiden çok yetenekle güçlü olduğunu sanıyorum; bu yüzden onlar kural koymaktan çok iyi konuşabiliyordu, biz ise belki tersini.
at alterum factitatum est, alterum novum. fateor; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendis omne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum? atque haud scio an plerique nostrorum oratorum ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere melius quam praecipere, nos contra fortasse possumus.
144"Ama öğretmenin saygınlığı yok." Elbette, okul hocası gibi öğretirsen. Ama öğüt vererek, yüreklendirerek, soru sorarak, bildiklerini paylaşarak, kimi zaman birlikte okuyup dinleyerek, belki öğreterek de bazen birilerini daha iyi kılabilirsen, neden istemeyesin? Kutsal âyinlerin hangi kelimelerle başkasına devredileceğini öğretmek şerefli de, âyinlerin kendisinin hangi kelimelerle korunup savunulabileceğini öğretmek şerefli değil mi?
at dignitatem docere non habet. certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando, si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio cum docendo etiam aliquid aliquando possis meliores facere, cur nolis? an quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est?