Metin, 2. kısım
145"Ama hukuku bilmeyenler bile onu bildiklerini ilan ederler; belagate erişenler ise onunla güçlü olduklarını gizlerler. Çünkü basiret insanların hoşuna gider, dil ise şüphe uyandırır." Peki belagat gizli kalabilir mi, ya da onu gizleyen kişi bu yolla yakayı kurtarır mı? Ya da birinin, büyük ve şanlı bir sanatta, kendisinin öğrenmesi son derece şerefli olan şeyi başkalarına öğretmeyi ayıp sayacağından mı korkmalıyız?
at ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea se valere dissimulant. propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere?
146Belki ötekiler daha ketumdur; ben ise öğrenim gördüğümü her zaman açıkça söyledim. Gençken evimden uzak kaldığım, bu uğraşlar için denizler aştığım, evim en bilgili insanlarla dolu olduğu, konuşmamda belki öğrenimin bazı izleri bulunduğu ve yazdıklarım herkesçe okunduğu hâlde öğrenim gördüğümü nasıl gizleyebilirdim? Gizleseydim, pek az ilerlemiş olduğumdan başka neyi kanıtlamış olurdum? Durum bu olmakla birlikte, yukarıda söylenenler tartışmada, şimdi sözünü edeceğimiz şeylerden daha çok saygınlık taşıyordu.
ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Qui enim possem, cum afuissem domo adulescens et horum studiorum causa maria transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimulare me didicisse? Quid probarem nisi quod parum fortasse profeceram? quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt.
147Çünkü kelimelerin dizilişinden, hecelerin neredeyse tek tek sayılıp ölçülmesinden söz edeceğiz. Bunlar bana göründüğü gibi zorunlu olsalar da, öğretildiklerinde değil uygulandıklarında görkemli görünürler. Bu her şey için doğrudur, ama özellikle bu konu için söylenir. Çünkü bütün büyük sanatlarda, ağaçlarda olduğu gibi, yükseklik bizi sevindirir, kökler ve gövde ise aynı ölçüde sevindirmez; ama yükseklik bunlar olmadan var olamaz. Beni,
Sık sık yaptığın sanatı açıkça söylemekten utanma
diyen o pek yaygın dize, neden zevk aldığımı gizlemeye bırakmasa da, ya da bu cildi benden senin hevesin koparmış olsa da, bir şey kınayacaklarını sezdiğim kişilere yine de cevap vermem gerekti.
de verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, at proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimus ille versus, qui vetat artem pudere proloqui quam factites, dissimulare non sinit qui delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit.
148Söylediklerim böyle olmasaydı bile, mahkemedeki sanatlarım ve kamu konuşmalarım çöktüğünde kendimi tembelliğe —ki bunu yapamam— ya da hüzne —ki ona direniyorum— değil de yazıya vermeme izin vermeyecek kadar katı ve kaba biri kim olabilir? Yazı eskiden beni mahkemelere ve senatoya götürürdü; şimdi evde beni oyalıyor. Hem de yalnız bu kitabın içerdiği türden şeylerle değil, çok daha ağır ve büyük şeylerle; bunlar tamamlanırsa, evime kapanıp yazdıklarım foruma ait en büyük işlerime elbette denk düşecektir. Ama başladığımız tartışmaya dönelim.
quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis rebus forensibus nostris inclusae litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.
149Demek ki kelimeler şu amaçlarla dizilecek: ya sonları başlarıyla olabildiğince uyumlu biçimde birbirine bağlansın ve olabildiğince tatlı sesler çıksın diye; ya kelimelerin biçimi ve simetrisi kendi yuvarlağını tamamlasın diye; ya da dönemli cümle ritimli ve uyumlu biçimde düşsün diye. Önce, en çok özen isteyen ilk şeyin nasıl olduğuna bakalım: bir tür örgü ortaya çıksın, ama zahmetle değil; çünkü bu hem sonsuz hem çocukça bir emek olurdu. Lucilius'ta Scaevola, Albucius'u bu yüzden ustaca alaya alır:
Ne hoş dizilmiş sözleri, hepsi küçük taşlar gibi, sanatla döşenmiş bir zeminde, kıvrım kıvrım bir mozaikte!
149conlocabuntur igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat quasi structura quaedam nec tamen fiat operose; nam esset cum infinitus tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola: / quam lepide lexis compostae ut tesserulae omnes / arte pavimento atque emblemate vermiculato!
150Bu kadar ufak bir örgünün göze çarpmasını istemem; ama alışkın bir kalem dizmenin kalıbını kolayca bulur. Okurken göz nasıl ilerisini görürse, konuşurken de zihin neyin geleceğini önceden görecek; son kelimelerin sonraki kelimelerin başıyla çarpışması ya aralıklı ya da sert sesler doğurmasın diye. Düşünceler ne kadar tatlı ve ağır olursa olsun, kelimeler düzensiz yerleştirilerek söylenirse kulakları rahatsız eder; kulakların yargısı ise son derece kibirlidir. Latin dili buna öyle dikkat eder ki ünlüleri kaynaştırmak istemeyecek kadar kaba kimse yoktur.
nolo haec tam minuta constructio appareat; sed tamen stilus exercitatus efficiet facile formulam componendi. Nam ut in legendo oculus sic animus in dicendo prospiciet quid sequatur, ne extremorum verborum cum insequentibus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas. Quamvis enim suaves gravesque sententiae tamen, si incondite positis verbis efferuntur, offendent auris, quarum est iudicium superbissimum. Quod quidem Latina lingua sic observat, nemo ut tam rusticus sit qui vocalis nolit coniungere.
151Bu konuda bazıları Theopompos'u, ünlülerin karşılaşmasından o kadar çok kaçtığı için kınar; gerçi hocası Isokrates de aynısını yapmıştı. Ama Thukydides böyle yapmaz; ondan hiç de küçük olmayan bir yazar olan Platon da böyle yapmaz. Hem de yalnız dialogos denen ve bunun bile bile yapılması gereken sohbetlerinde değil, Atina'da muharebelerde ölenlerin halk toplantısında övülmesi âdeti gereğince yazdığı, halka hitap eden konuşmasında da. O konuşma o kadar beğenilmiştir ki bildiğin gibi her yıl o gün okunması zorunludur. Onda, Demosthenes'in büyük ölçüde kusur sayıp kaçındığı bu ünlü çarpışması sık sıktır.
in quo quidam etiam Theopompum reprehendunt, quod eas litteras tanto opere fugerit, etsi idem magister eius Isocrates fecerat; at non Thucydides, ne ille quidem haud paulo maior scriptor Plato nec solum in eis sermonibus qui διάλογοι dicuntur, ubi etiam de industria id faciendum fuit sed in populari oratione, qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti; quae sic probata est, ut eam quotannis, ut scis, illo die recitari necesse sit. In ea est crebra ista vocalium concursio, quam magna ex parte ut vitiosam fugit Demosthenes.
152Ama bu Yunanlıların bileceği iş. Bize ise istesek bile sesleri ayrı tutma izni verilmez. Bunu Cato'nun o biraz kaba konuşmaları da gösterir, bütün şairler de gösterir; dizeyi kurmak için sık sık ünlüleri karşılaştıranlar hariç; Naevius gibi:
vos, qui accolitis Histrum fluvium atque algidam (siz, ey Hister ırmağının ve soğuk ... kıyısında oturanlar)
ve aynı yerde:
quam numquam vobis Grai atque barbari (ki onu size hiçbir zaman ne Yunanlılar ne barbarlar ...)
Ennius da sık sık
Scipio invicte (ey yenilmez Scipio)
der; ben de bir kez:
hoc motu radiantis etesiae in vada ponti (bu hareketle ışıldayan meltemler denizin sığlıklarına ...)
152sed Graeci viderint; nobis ne si cupiamus quidem distrahere voces conceditur. Indicant orationes illae ipsae horridulae Catonis, indicant omnes poetae praeter eos qui, ut versum facerent, saepe hiabant, ut Naevius: / vos, qui accolitis Histrum fluvium atque algidam / et ibidem: / quam numquam vobis Grai atque barbari. / at Ennius saepe / Scipio invicte, / et semel quidem nos: / hoc motu radiantis etesiae in vada ponti.
153Yunanlıların övmeyi bile âdet edindiği bu şeye bizimkiler daha sık katlanmazdı. Ama ünlülerden ne söz ediyorum? Ünlü olmadan da kısalık için sık sık kelimeleri kısaltırlardı; multi' modis, in vas' argenteis, palmi' crinibus, tecti' fractis derlerdi. İnsanların adlarını bile daha uygun olsun diye kısaltmaları kadar serbest ne olabilir? duellum yerine bellum, duis yerine bis dendiği gibi, Kartacalıları donanmayla yenen Duellius'a da, ondan öncekilere hep Duellius denmişken, Bellius dediler. Dahası, kelimeler sık sık kullanım için değil kulak için kısaltılır. Sizin soyunuzdan Axilla, daha kaba bir harften kaçınmak için olmasa nasıl Ala oldu? Latin dilinin zarif kullanımı bu harfi maxillae, taxilli, paxillus ve vexillum kelimelerinden de söküp attı [ve malae, tali, palus, velum biçimleri doğdu].
hoc idem nostri saepius non tulissent, quod Graeci laudare etiam solent. Sed quid ego vocalis? sine vocalibus saepe brevitatis causa contrahebant, ut ita dicerent: multi’ modis, in vas’ argenteis, palmi’ crinibus, tecti’ fractis. Quid vero licentius quam quod hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? nam ut duellum bellum, duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt, cum superiores appellati essent semper Duellii. Quin etiam verba saepe contrahuntur non usus causa sed aurium. Quo modo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? quam litteram etiam e maxillis et taxillis et paxillo et vexillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit.
154Kelimeleri birleştirerek kaynaştırmayı da severlerdi: si audes yerine sodes, si vis yerine sis gibi. capsis kelimesinde ise üç kelime vardır [cape si vis]. aisne yerine ain, non quire yerine nequire, magis velle yerine malle, non velle yerine nolle deriz; deinde ve exinde yerine de sık sık dein ve exin deriz. Peki şu da nereden geldiğini belli etmiyor mu: cum illis denir, ama cum nobis denmez, nobiscum denir? Çünkü öyle denseydi harfler müstehcen biçimde çarpışırdı; nitekim az önce araya autem koymasaydım çarpışacaklardı. cum me ve cum te yerine mecum ve tecum denmesi de buradan gelir; nobiscum ve vobiscum'a benzesin diye.
libenter etiam copulando verba iungebant, ut sodes pro si audes, sis pro si vis. Iam in uno capsis tria verba sunt. Ain pro aisne, nequire pro non quire, malle pro magis velle, nolle pro non velle, dein etiam saepe et exin pro deinde et pro exinde dicimus. Quid, illud non olet unde sit, quod dicitur cum illis, cum autem nobis non dicitur, sed nobiscum? quia si ita diceretur, obscaenius concurrerent litterae, ut etiam modo, nisi autem interposuissem, concurrissent. Ex eo est mecum et tecum, non cum me et cum te, ut esset simile illis nobiscum atque vobiscum.
155Bazıları da artık vakti geçmişken eskiyi düzeltmeye kalkıyor ve bunları kınıyor. pro deum atque hominum fidem (tanrıların ve insanların namına) yerine deorum denmeli diyorlar. Sanki eskiler bunu bilmiyordu! Yoksa kullanım bu serbestliği tanıyor muydu? Nitekim alışılmadık biçimde kısaltarak meorum factorum yerine
patris mei meum factum pudet (babam yaptıklarımdan utanıyor)
ve exitiorum yerine
texitur, exitium examen rapit (örülüyor, yıkımların sürüsü sürüklüyor)
diyen şair, çoğumuzun cupidos liberum (çocuk isteyenler) ya da in liberum loco (çocuk yerine) derken konuştuğu gibi liberum demez, bu adamların istediği gibi der:
neque tuom umquam in gremium extollas liberorum ex te genus (senden doğan çocukların soyunu hiçbir zaman kucağına kaldırmayasın)
ve yine:
namque Aesculapi liberorum (çünkü Aesculapius'un çocuklarının)
Öteki şair ise Khryses'te yalnız alışılmış olan
cives, antiqui amici maiorum meum (vatandaşlar, atalarımın eski dostları)
demekle kalmaz, daha da sert:
consilium socii, augurium atque extum interpretes (meclisin ortakları, kehanetin ve iç organların yorumcuları)
der ve devam eder:
postquam prodigium horriferum, portentum pavos (ürpertici alametten, ucubelerden doğan korkulardan sonra)
Bunlar bütün cinssiz adlarda hiç de alışılmış değildir. Çünkü armum iudicium (silahlar hakkındaki yargı) demeyi —gerçi aynı şairde nihilne ad te de iudicio armum accidit? (silahlar hakkındaki yargıdan sana hiçbir şey ulaşmadı mı?) vardır—, sansür kayıtlarının dediği gibi centuriam fabrum et procum (zanaatkârların ve ileri gelenlerin yüzlüğü)
atque etiam a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt. Nam pro deum atque hominum fidem deorum aiunt. Ita credo hoc illi nesciebant: an dabat hanc consuetudo licentiam? itaque idem poeta qui inusitatius contraxerat: / patris mei meum factum pudet / pro meorum factorum, et / texitur, exitium examen rapit / pro exitiorum, non dicit liberum, ut plerique loquimur, cum cupidos liberum aut in liberum loco dicimus, sed ut isti volunt: / neque tuom umquam in gremium extollas liberorum / ex te genus, / et idem: / namque Aesculapi liberorum. / at ille alter in Chryse non solum: / cives, antiqui amici maiorum meum, / quod erat usitatum, sed durius etiam: / consilium socii, augurium atque extum interpretes; / idemque pergit: / postquam prodigium horriferum, portentum pavos; / quae non sane sunt in omnibus neutris usitata. Nec enim dixerim tam libenter armum iudicium,—etsi est apud eundem: / nihilne ad te de iudicio armum accidit?— / quam centuriam fabrum et procum,
156demek kadar severek söylemem; bunlarda fabrorum ya da procorum değil, fabrum ve procum demeye cesaret ederim. duorum virorum iudicium, trium virorum capitalium ya da decem virorum stlitibus iudicandis ise hiç demem. Accius ne der?
video sepulcra duo duorum corporum (iki bedenin iki mezarını görüyorum)
ve yine:
mulier una duum virum (iki erkeğin bir kadını)
Neyin doğru olduğunu biliyorum; ama kimi zaman izin verildiği gibi konuşurum, pro deum da derim pro deorum da; kimi zaman da gerektiği gibi: trium virum derim, virorum değil; sestertium nummum derim, sestertiorum nummorum değil; çünkü bunlarda kullanım değişmez.
ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid dixit Accius? / video sepulcra duo duorum corporum; / idemque / mulier una duum virum. / quid verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum nummorum, quod in his consuetudo varia non est.
157Peki nosse, iudicasse demeyi yasaklayıp novisse ve iudicavisse demeyi emretmelerine ne demeli? Sanki bu türde tam kelimenin doğru, kısaltılmışının da alışılmış olduğunu bilmiyormuşuz gibi. Bu yüzden Terentius ikisini de kullanır:
eho tu, cognatum tuom non noras? (hey sen, akrabanı tanımıyor muydun?)
sonra yine:
Stilponem inquam noveras (Stilpo'yu, diyorum, tanıyordun)
sient tam biçimdir, sint kısaltılmış; ikisini de kullanabilirsin. Nitekim aynı yerde:
quae quam sint cara post carendo intellegunt, quamque attinendi magni dominatus sient (bunların ne kadar değerli olduğunu yoksun kalınca anlarlar, elde tutmanın ne büyük bir hâkimiyet olduğunu da)
scripsere alii rem (başkaları konuyu yazdı) demeyi de kınamam; scripserunt'un daha doğru olduğunu biliyorum, ama kulağa düşkün olan kullanıma seve seve uyarım. Ennius isdem campus habet (aynı alan tutar) der; tapınaklarda da eidem probavit (aynı kişi onayladı) yazılıdır. Doğrusu isdem'di; ama daha dolgun olsun diye eisdem de denmedi, çünkü kötü tınlıyordu; tatlılık uğruna hata yapma izni kullanımdan koparıldı. Ben de postmeridianas quadriiugas yerine posmeridianas quadrigas (öğleden sonraki dört atlı arabalar), me hercules yerine de me hercule demeyi yeğlerim. non scire (bilmemek) artık barbarca görünüyor, nescire daha tatlı. Peki meridiem (öğle) kelimesine neden medidiem denmiyor?
quid quod sic loqui, nosse, iudicasse vetant, novisse iubent et iudicavisse? quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate. Itaque utrumque Terentius: / eho tu, cognatum tuom non noras? / post idem / Stilponem inquam noveras. / Sient plenum est, sint imminutum; licet utare utroque. Ergo ibidem: / quae quam sint cara post carendo intellegunt, / quamque attinendi magni dominatus sient / . / Nec vero reprehenderim / scripsere alii rem / et scripserunt esse verius sentio, sed consuetudini auribus indulgenti libenter obsequor. / isdem campus habet / inquit Ennius; et in templis: / eidem probavit / ; at isdem erat verius, nec tamen eisdem ut opimius.; male sonabat isdem: impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret. Et posmeridianas quadrigas quam postmeridianas quadriiugas libentius dixerim et me hercule quam me hercules. Non scire quidem barbarum iam videtur, nescire dulcius. Ipsum meridiem cur non medidiem?
158Sanırım kulağa daha tatsız geldiği için. af diye bir edat vardır; bugün yalnız hesap defterlerinde, onların da hepsinde değil, kalmıştır; konuşmanın geri kalanında değişmiştir. Çünkü amovit, abegit, abstulit deriz; öyle ki artık doğrusunun a mı, ab mı, abs mi olduğunu bilemezsin. abfugit çirkin görülüp abfer de istenmeyerek aufugit ve aufer yeğlendi; bu edat bu iki kelime dışında hiçbir kelimede bulunmaz. noti, navi, nari kelimeleri bilinirdi; önlerine in gelmesi gerektiğinde, doğruluğun istediği gibi değil de ignotos, ignavos, ignaros demek daha tatlı görüldü. ex usu ve e re publica derler; çünkü birinde ardından ünlü geliyordu, ötekinde harfi kaldırmasaydın sertlik olurdu; exegit, edixit gibi. refecit, rettulit, reddidit kelimelerinde de eklenen kelimenin ilk harfi edatı değiştirmiştir; subegit, summovit, sustulit gibi.
credo, quod erat insuavius. †vna praepositio est af, quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne his quidem omnium, in reliquo sermone mutata est; nam amovit dicimus et abegit et abstulit, ut iam nescias a’ne verum sit an ab an abs. Quid si etiam abfugit turpe visum est et abfer noluerunt, aufugit et aufer maluerunt? quae praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur. Noti erant et navi et nari, quibus cum IN praeponi oporteret, dulcius visum est ignotos, ignavos, ignaros dicere quam ut veritas postulabat. Ex usu dicunt et e re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset asperitas, nisi litteram sustulisses, ut exegit, edixit; refecit, rettulit, reddidit: adiuncti verbi prima littera praepositionem commutavit, ut subegit, summovit, sustulit.
159Birleşik kelimelerde ne denebilir? insapientem değil insipientem, inaequum değil iniquum, tricapitem değil tricipitem, concaesum değil concisum demek ne kadar yerinde! Bu yüzden bazıları pertisum da demek ister, ama aynı kullanım bunu onaylamadı. Tabiattan değil bir tür uzlaşmadan doğan şu kuraldan daha zarif ne olabilir? indoctus derken ilk harfi kısa, insanus derken uzun; inhumanus derken kısa, infelix derken uzun okuruz. Uzatmayayım: ilk harfleri sapiens ve felix'teki gibi olan kelimelerde uzun, ötekilerin hepsinde kısa söylenir; composuit, consuevit, concrepuit, confecit de öyledir. Doğruluğa danış, kınayacaktır; kulaklara başvur, onaylayacaklardır. Neden böyle olduğunu sor, hoş geldiğini söyleyeceklerdir. Konuşma ise kulakların hazzına boyun eğmelidir.
quid in verbis iunctis? quam scite insipientem non insapientem, iniquum non inaequum, tricipitem non tricapitem, concisum non concaesum! Ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem consuetudo non probavit. Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto? indoctus dicimus brevi prima littera, insanus producta, inhumanus brevi, infelix longa. Et, ne multis, quibus in verbis eae primae litterae sunt quae in sapiente atque felice, producte dicitur, in ceteris omnibus breviter; itemque composuit, consuevit, concrepuit, confecit. Consule veritatem: reprehendet; refer ad auris: probabunt. Quaere cur ita sit: dicent iuvare. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.
160Hatta ben, atalarımızın h sesini yalnız ünlülerle kullandıklarını bildiğim için pulcros, Cetegos, triumpos, Kartaginem diye konuşurdum. Bir gün, hem de geç, kulakların azarı doğruluğu elimden alınca konuşma kullanımını halka bıraktım, bilgiyi kendime sakladım. Yine de Orcivii, Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronae, lacrimae deriz, çünkü kulakların yargısı buna izin verir. Ennius hep Burrus der, hiçbir zaman Pyrrhus demez; onun eski kitapları da Phryges değil
vi patefecerunt Bruges (zorla açtılar Bruglar)
dediğini gösterir. Çünkü Yunan harfini kullanmazlardı; şimdi ise ikisini birden kullanıyoruz. Phrygum ve Phrygibus demek gerektiğinde, ya barbar hâl eklerinde de Yunan harfini kullanmak ya da yalnız yalın hâlde Yunanca konuşmak saçma olurdu; yine de kulak için hem Phryges hem Pyrrhus deriz.
quin ego ipse, cum scirem ita maiores locutos esse, ut nusquam nisi in vocali aspiratione uterentur, loquebar sic, ut pulcros, Cetegos, triumpos, Cartaginem dicerem; aliquando, idque sero, convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, usum loquendi populo concessi, scienotiam mihi reservavi. Orcivios tamen et Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronas, lacrimas dicimus, quia per aurium iudicium licet. Burrum semper Ennius, numquam Pyrrhum; / vi patefecerunt Bruges, / non Phryges, ipsius antiqui declarant libri. Nec enim Graecam litteram adhibebant, nunc autem etiam duas, et cum Phrygum et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges et Pyrrhum aurium causa dicimus.
161Dahası, bugün biraz köylüce görünen ama eskiden daha zarif sayılan bir şey vardı: son iki harfi optimus'taki gibi olan kelimelerde, ardından ünlü gelmiyorsa son harfi atarlardı. Böylece yeni şairlerin bugün kaçındığı o pürüz dizelerde yoktu. Çünkü omnibus princeps değil
qui est omnibu' princeps (herkesin önderi olan)
der; dignus değil
vita illa dignu' locoque (o hayata ve o yere layık)
derdik. Eğitimsiz kullanım bile tatlılığın bu kadar ustasıysa, sanattan ve öğrenimden ne beklememiz gerektiğini düşünürüz?
quin etiam, quod iam subrusticum videtur, olim autem politius, eorum verborum, quorum eaedem erant postremae duae litterae, quae sunt in optimus, postremam litteram detrahebant, nisi vocalis insequebatur. Ita non erat ea offensio in versibus quam nunc fugiunt poetae novi. Sic enim loquebamur: / qui est omnibu’ princeps / non omnibus princeps, et: / vita illa dignu’ locoque / non dignus. Quod si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, quid ab ipsa tandem arte et doctrina postulari putamus?
162Bunları, yalnız bu konuyu tartışsaydım söyleyeceğimden daha kısa söyledim —çünkü kelimelerin tabiatı ve kullanımı geniş bir alandır—, ama başladığımız yolun gerektirdiğinden daha uzun. İçerik ve kelimeler hakkındaki yargı basirete aittir, seslerin ve ritimlerin yargıcı ise kulaklardır; içerik ve kelimeler anlayışa, sesler ve ritimler hazza bağlıdır; bu yüzden birinde akıl, ötekinde his sanatı bulmuştur. Ya beğenisini kazanmaya çalıştığımız kulakların isteğini hiçe saymamız ya da onu kazanmanın sanatını bulmamız gerekiyordu.
haec dixi brevius quam si hac de re una disputarem—est enim locus hic late patens de natura usuque verborum—longius autem quam instituta ratio postulabat. sed quia rerum verborumque iudicium in prudentia est, vocum autem et numerorum aures sunt iudices, et quod illa ad intellegentiam referuntur, haec ad voluptatem, in illis ratio invenit, in his sensus artem. Aut enim neglegenda fuit nobis voluntas aurium, quibus probari nitebamur, aut ars eius conciliandae reperienda.
163Demek ki kulakları okşayan iki şey vardır: ses ve ritim. Ritimden birazdan söz edeceğiz; şimdi sesi inceliyoruz. Yukarıda dediğimiz gibi en çok iyi tınlayan kelimeler seçilmelidir; ama şairler gibi ses için özel olarak aranmış kelimeler değil, gündelik dilden alınmış kelimeler.
qua pontus Helles, supera Tmolum ac Tauricos (Helle denizinin, Tmolos'un ve Tauros dağlarının ötesinde)
dizesi yer adlarının parlaklığıyla aydınlanmıştır; ama sonraki dize son derece tatsız bir harfle [f] kirlenmiştir:
finis frugifera et efferta arva Asiae tenet (Asya'nın bereketli ve dolgun tarlalarının sınırlarını tutar)
163duae sunt igitur res quae permulceant auris, sonus et numerus. De numero mox, nunc de sono quaerimus. Verba, ut supra diximus, legenda sunt potissimum bene sonantia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed sumpta de medio. / qua pontus Helles, †supera Tmolum ac Tauricos†: / locorum splendidis nominibus inluminatus est versus, sed proximus inquinatus insuavissima littera: / finis frugifera et efferta arva Asiae tenet.
164Bu yüzden Yunan kelimelerinin parlaklığından çok kendi kelimelerimizin iyiliğini kullanalım; meğer ki şöyle konuşmaktan utanıyor olalım:
qua tempestate Helenam Paris (Paris'in Helene'yi ... ettiği zaman)
ve devamı. Hayır, bunların peşinden gidelim ve şu gibi sertliklerden kaçınalım:
habeo istanc ego perterricrepam (elimde bu korkunç gürültücü kadın var)
ya da:
versutiloquas malitias (kurnaz dilli kötülükler)
Kelimeler yalnız bir yönteme göre dizilmeyecek, sonları da bağlanacak; çünkü bunun kulakların ikinci yargısı olduğunu söyledik. Cümle sonları ya dizilişin kendisiyle ve deyim yerindeyse kendiliğinden, ya da içinde simetri bulunan bir tür kelimeyle bağlanır. Bu kelimeler sonda benzer hâl eklerine sahipse, eşitler eşitlere karşılık veriyorsa ya da zıtlar karşı karşıya konuyorsa, hiçbir şey bile bile yapılmamış olsa da kendi tabiatları gereği ritimlidirler.
qua re bonitate potius nostrorum verborum utamur quam splendore Graecorum, nisi forte sic loqui paenitet: / qua tempestate Helenam Paris / et quae sequuntur. Immo vero ista sequamur asperitatemque fugiamus: / habeo istanc ego perterricrepam / itemque: / versutiloquas malitias. / nec solum componentur verba ratione, sed etiam finientur, quoniam id iudicium esse alterum aurium diximus. Et finiuntur aut ipsa compositione et quasi sua sponte, aut quodam genere verborum, in quibus ipsis concinnitas inest; quae sive casus habent in exitu similis sive paribus paria redduntur sive opponuntur contraria, suapte natura numerosa sunt, etiam si nihil est factum de industria.
165Bu simetrinin peşinden gitmede Gorgias'ın önder olduğunu öğrendik. Milo savunması'ndaki şu sözümüz bu türdendir: "Çünkü, yargıçlar, bu yazılmış değil doğmuş bir kanundur; onu öğrenmedik, devralmadık, okumadık; tabiatın kendisinden kaptık, içtik, çekip çıkardık; ona öğretilerek değil yaratılarak, yetiştirilerek değil içimize işlenerek sahibiz." Bu sözler öyledir ki gitmeleri gereken yere gittikleri için ritmin aranmadığını, kendiliğinden geldiğini anlarız.
in huius concinnitatis consectatione Gorgiam fuisse principem accepimus; quo de genere illa nostra sunt in Miloniana: Est enim, iudices, haec non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti sumus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo debent referri, intellegamus non quaesitum esse numerum, sed secutum.
166Zıtlar karşılıklı konduğunda da aynı şey olur; şu sözlerde olduğu gibi, böylece yalnız ritimli bir konuşma değil, bir dize bile ortaya çıkar:
eam quam nihil accusas damnas (hiçbir şeyle suçlamadığın kadını mahkûm ediyorsun)
—dizeden kaçınmak isteyen condemnas derdi—
bene quam meritam esse autumas male merere? id quod scis prodest nihil; id quod nescis obest? (iyi hizmet ettiğini söylediğin kadın kötülüğü mü hak ediyor? Bildiğin şey hiçbir işe yaramıyor da bilmediğin şey mi zarar veriyor?)
Dizeyi zıtların karşılıklı konuşu yaratır. Düzyazıda da aynı şey ritimli olurdu: quod scis nihil prodest; quod nescis multum obest (bildiğin hiçbir işe yaramaz, bilmediğin çok zarar verir). Yunanlıların antitheta dediği, zıtların zıtlarla karşılaştırıldığı bu figürler, özen gösterilmese bile zorunlu olarak hatibe özgü bir ritim yaratır.
quod fit item in contrariis referendis, ut illa sunt quibus non modo numerosa oratio sed etiam versus efficitur: / eam quam nihil accusas damnas— / condemnas dixisset qui versum effugere vellet—, / bene quam meritam esse autumas / male merere? id quod scis prodest nihil; id quod / nescis obest? / versum efficit ipsa relatio contrariorum. Idem esset in oratione numerosum: quod scis nihil prodest; quod nescis multum obest. semper haec, quae Graeci ἀντίθετα nominant, cum contrariis opponuntur contraria, numerum oratorium necessitate ipsa efficiunt etiam sine industria.
167Eskiler, daha Isokrates'ten önce bu türden hoşlanırlardı, en çok da Gorgias; onun konuşmasında ritmi çoğunlukla simetrinin kendisi yaratır. Biz de bu türü sık kullanırız; Verres suçlamasının dördüncü kitabındaki şu sözler gibi: "Bu barışı o savaşla, bu praetorun gelişini o komutanın zaferiyle, bunun kirli maiyetini onun yenilmez ordusuyla, bunun şehvetlerini onun kendini tutuşuyla karşılaştırın: Syrakusai'nin, onu ele geçiren tarafından kurulduğunu, kurulu bir şehir olarak teslim alan tarafından ise ele geçirildiğini söyleyeceksiniz."
hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur et maxime Gorgias, cuius in oratione plerumque efficit numerum ipsa concinnitas. Nos etiam in hoc genere frequentes, ut illa sunt in quarto accusationis: Conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit captas dicetis Syracusas.
168Öyleyse bu ritimler de bilinsin ve o üçüncü türün, yani ritimli ve uyumlu konuşmanın nasıl olduğu açıklansın. Bunu hissetmeyenlerin nasıl kulakları olduğunu ya da onlarda insana benzer ne olduğunu bilmiyorum. Benim kulaklarım kusursuz ve tamamlanmış bir dönemli cümleden hoşlanır, kesik olanı fark eder, taşkın olanı da sevmez. Neden benimkiler diyorum? Kelimeler uyumlu biçimde düştüğünde halk toplantılarının sık sık coşup bağırdığını gördüm. Çünkü kulaklar düşüncenin kelimelerle bağlanmasını bekler. Eskilerde bu yoktu. Gerçi onlarda neredeyse başka eksik yoktu: kelimeleri seçerler, ağır ve tatlı düşünceler bulurlardı; ama onları ya pek bağlamaz ya da pek tamamlamazlardı.
ergo et hi numeri sint cogniti et genus illud tertium explicetur quale sit, numerosae et aptae orationis. Quod qui non sentiunt, quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit nescio. Meae quidem et perfecto completoque verborum ambitu gaudent et curta sentiunt nec amant redundantia. Quid dico meas? contiones saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Id enim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia. non erat hoc apud antiquos. Et quidem nihil aliud fere non erat; nam et verba eligebant et sententias gravis et suavis reperiebant, sed eas aut vinciebant aut explebant parum.
169"Ama bu beni sevindiriyor," derler. Az renkli o çok eski resim bugünkü kusursuz resimden daha çok sevindiriyorsa, demek ki o eskisine dönmemiz, bunu da reddetmemiz gerekir! Eskilerin adlarıyla övünürler. Gerçi yaşlar arasında yaşlılığın nasıl otoritesi varsa, örnekler arasında da eskiliğin otoritesi vardır; benim gözümde de bu çok önemlidir. Eskilikte bulunanı övdüğüm kadar onda eksik olanı istemiyorum; hele bulunanları eksik olanlardan daha büyük saydığım hâlde. Çünkü onların üstün olduğu kelimelerde ve düşüncelerde, onlarda olmayan ritimli kapanıştan daha çok iyilik vardır. Kapanış sonradan bulundu; sanırım o eskiler de, bu şey bilinip kullanılmış olsaydı onu kullanırlardı; bulunduktan sonra bütün büyük hatiplerin onu kullandığını görüyoruz.
hoc me ipsum delectat inquiunt. Quid si antiquissima illa pictura paucorum colorum magis quam haec iam perfecta delectet, illa nobis sit credo repetenda, haec scilicet repudianda! nominibus veterum gloriantur. Habet autem ut in aetatibus auctoritatem senectus, sic in exemplis antiquitas, quae quidem apud me ipsum valet plurimum. Nec ego id quod deest antiquitati flagito potius quam laudo quod est; praesertim cum maiora iudicem quae sunt quam illa quae desunt. Plus est enim in verbis et in sententiis boni, quibus illi excellunt, quam in conclusione sententiarum, quam non habent. post inventa conclusio est, qua credo usuros veteres illos fuisse, si iam nota atque usurpata res esset; qua inventa omnis usos magnos oratores videmus.
170Ama mahkemede ve forumda yapılan bir konuşmada ritim olduğu söylendiğinde, bu ad kıskançlık uyandırır. Çünkü hatip konuşurken ritimler de arıyorsa, kulakları yakalamak için fazla tuzak kuruluyor gibi görünür. Bu adamlar buna güvenerek kendileri kırık ve kesik konuşur, uyumlu ve tamamlanmış söyleyenleri de kınarlar. Boş kelimeler ve hafif düşünceler söz konusuysa haklıdırlar; ama konular sağlam, kelimeler seçkinse, neden konuşmayı düşünceyle birlikte sonuna kadar koşturmak yerine aksatmayı ya da durdurmayı yeğlesinler? Çünkü bu kıskanılan ritmin getirdiği tek şey, düşüncenin kelimelerle uyumlu biçimde kuşatılmasıdır. Bunu eskiler de yapar, ama çoğunlukla tesadüfen, sık sık tabiatın sevkiyle; onlarda çok övülen yerler de çoğunlukla güzel kapandıkları için övülür.
sed habet nomen invidiam, cum in oratione iudiciali et forensi numerus inesse dicitur. Nimis enim insidiarum ad capiendas auris adhiberi videtur, si etiam in dicendo numeri ab oratore quaeruntur. Hoc freti isti et ipsi infracta et amputata loquuntur et eos vituperant qui apta et finita pronuntiant; si inanibus verbis levibusque sententiis, iure; sin probae res, lecta verba, quid est cur claudere aut insistere orationem malint quam cum sententia pariter excurrere? hic enim invidiosus numerus nihil adfert aliud nisi ut sit apte verbis comprehensa sententia; quod fit etiam ab antiquis, sed plerumque casu saepe natura; et quae valde laudantur apud illos, ea fere quia sunt conclusa laudantur.
171Yunanlılarda bu beğenileli neredeyse dört yüz yıl oluyor; biz ise yeni tanıdık. Eskileri küçümseyen Ennius'a
versibus, quos olim Fauni vatesque canebant (bir zamanlar Faunusların ve kâhinlerin söylediği dizelerle)
demek serbestse, bana eskiler hakkında aynı biçimde konuşmak serbest olmayacak mı? Hele onun gibi "bundan önce" demeyecek, devamını, yani "kapıyı biz açmaya cesaret ettik" sözünü de söylemeyecekken; çünkü konuşması neredeyse kusursuzca kapanan bazı kişileri okudum ve dinledim. Bunu yapamayanlar ise küçümsenmemekle yetinmiyor, övülmek de istiyorlar. Ben ise bu adamların taklitçisi olduklarını söyledikleri kişileri övüyorum, hem de haklı olarak, gerçi onlarda da bir şey eksik buluyorum. Ama onların iyi yanlarından çok uzak durup yalnız kusurlarını izleyen bu adamları hiç övmüyorum.
et apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere: / versibus, quos olim Fauni vatesque canebant, / mihi de antiquis eodem modo non licebit? praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;—legi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.
172Kulakları bu kadar insanlık dışı ve kaba ise, en bilgili adamların otoritesi bile onları etkilemeyecek mi? Isokrates'i ve öğrencileri Ephoros ile Naukrates'i bir yana bırakıyorum; gerçi konuşma yapmanın ve süslemenin en zengin öğretmenleri olan bu kişiler kendileri de en yüksek hatipler olmalıydı. Ama herkes arasında Aristoteles'ten daha bilgili, daha keskin, konuları bulmada ya da yargılamada daha sivri kim vardı? Isokrates'e ondan daha düşmanca kim karşı çıktı? İşte o, konuşmada vezin olmasını yasaklar, ritim olmasını emreder. Onun öğrencisi Theodektes, Aristoteles'in sık sık belirttiği gibi, pek işlenmiş bir yazar ve sanatkârdı; o da aynı şeyi düşünür ve öğütler; Theophrastos ise aynı konularda daha da titizdir. Bu yazarları onaylamayan bu adamlara kim katlanır? Meğer ki bunların bu yazarlarca öğütlendiğini hiç bilmesinler.
quod si auris tam inhumanas tamque agrestis habent, ne doctissimorum quidem virorum eos movebit auctoritas? omitto Isocratem discipulosque eius Ephorum et Naucratem, quamquam orationis faciendae et ornandae auctores locupletissimi summi ipsi oratores esse debebant. Sed quis omnium doctior, quis acutior, quis in rebus vel inveniendis vel iudicandis acrior Aristotele fuit? quis porro Isocrati est adversatus infensius? is igitur versum in oratione vetat esse, numerum iubet. Eius auditor Theodectes in primis, ut Aristoteles saepe significat, politus scriptor atque artifex hoc idem et sentit et praecipit; Theophrastus vero eisdem de rebus etiam accuratius. Quis ergo istos ferat, qui hos auctores non probent? nisi omnino haec esse ab eis praecepta nesciunt.
173Eğer öyleyse —başka türlü de düşünmüyorum—, peki kendi hisleri onları etkilemiyor mu? Hiçbir şey onlara boş, düzensiz, kesik, aksak, taşkın gelmiyor mu? Dizede bir hece kısa ya da uzun olsa bütün tiyatrolar bağırır. Oysa kalabalık ne ayakları bilir, ne bir ritmi kavrar, ne rahatsız eden şeyi önemser, ne de rahatsızlığın nereden geldiğini anlar; yine de seslerdeki bütün uzunlukların ve kısalıkların yargısını, tıpkı tiz ve pes seslerinki gibi, tabiatın kendisi kulaklarımıza yerleştirmiştir.
quod si ita est—nec vero aliter existimo— quid, ipsi suis sensibus non moventur? nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum, nihil claudicans, nihil redundans? in versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod offendit aut curat aut in quo offendit intellegit; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.
174Peki Brutus, bütün bu konuyu bize bunları ve başka şeyleri aktaranlardan bile daha titizlikle açıklayalım mı, yoksa onların söyledikleriyle yetinebilir miyiz? Ama pek bilgece yazılmış mektuplarından bunu en çok istediğini anladığım hâlde neden isteyip istemediğini soruyorum? Öyleyse uyumlu ve ritimli konuşmanın önce kökeni, sonra sebebi, ardından tabiatı, en sonunda da kullanımı açıklansın. Isokrates'e en çok hayran olanlar onun en büyük övgüleri arasında şunu sayarlar: serbest söze ritmi ilk o katmıştır. Hatiplerin ciddiyetle, şairlerin ise hazla dinlendiğini görünce, hem hoşluk için hem de çeşitlilik bıkkınlığa engel olsun diye konuşmada da kullanacağı ritimlerin peşine düştüğü söylenir.
visne igitur, Brute, totum hunc locum accuratius etiam explicemus quam illi ipsi, qui et haec et alia nobis tradiderunt, an his contenti esse quae ab illis dicta sunt possumus? sed quid quaero velisne, cum litteris tuis eruditissime scriptis te id vel maxime velle perspexerim? primum ergo origo, deinde causa, post natura, tum ad extremum usus ipse explicetur orationis aptae atque numerosae. nam qui Isocratem maxime mirantur, hoc in eius summis laudibus ferunt, quod verbis solutis numeros primum adiunxerit. Cum enim videret oratores cum severitate audiri, poetas autem cum voluptate, tum dicitur numeros secutus, quibus etiam in oratione uteretur, cum iucunditatis causa tum ut varietas occurreret satietati.
175Bu, onların söylediği kısmen doğrudur, ama bütünüyle değil. Bu türle Isokrates'ten daha bilgiyle uğraşan kimse olmadığını kabul etmek gerekir; ama bulmada önder Thrasymakhos'tu ve onun bütün yazıları gereğinden de fazla ritimlidir. Az önce dediğim gibi eşitin eşite eklenmesini, aynı biçimde bitenleri ve zıtların zıtlarla karşılaştırılmasını —ki bunlar sen öyle bir amaç gütmesen bile kendiliğinden çoğunlukla ritimli düşer— ilk bulan da Gorgias'tır; ama o bunları ölçüsüzce kullanmıştır. Daha önce söylendiği gibi bu, dizilişin üç kısmından biridir.
quod ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum.
176Bu ikisi de yaşça Isokrates'ten önce gelir; öyle ki o onları buluşla değil, ölçülülükle geçmiştir. Çünkü kelimeleri aktarmada ve türetmede nasıl daha sakinse, ritimlerin kendisinde de daha dingindir. Gorgias ise bu türe daha düşkündür ve bu "şenlikleri" —kendisi böyle adlandırır— daha küstahça kötüye kullanır. Isokrates genç yaşında Thessalia'da artık yaşlanmış olan Gorgias'ı dinlemiş, yine de bunları daha ölçülü kullanmıştır. Hatta yaşı ilerledikçe —neredeyse yüz yıl yaşadı— ritimlerin aşırı zorunluluğundan kendini o ölçüde gevşetti. Bunu, artık pek yaşlıyken Makedonyalı Philippos'a yazdığı kitapta açıkça söyler: ritimlere artık eskisi kadar boyun eğmediğini belirtir. Böylece yalnız öncekileri değil, kendini de düzeltmişti.
horum uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus—sic enim ipse censet—insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat—prope enim centum confecit annos—relaxabat a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat.
177Uyumlu konuşmanın andığımız önderlerine ve yazarlarına sahip olduğumuza ve kökeni bulunduğuna göre, şimdi sebebi araştırılsın. Bu sebep o kadar açıktır ki eskilerin bundan etkilenmemesine şaşıyorum; hele, sık sık olduğu gibi, tesadüfen bir şeyi kapanışlı ve uyumlu söylediklerinde. Bu, insanların gönüllerine ve kulaklarına dokununca, tesadüfün saçıverdiği şeyin hoş düştüğü anlaşılabilirdi; bu türü elbette işaretlemeleri ve kendilerinin taklit etmeleri gerekirdi. Çünkü kulakların kendisi, ya da kulakların getirdiği haber aracılığıyla ruh, bütün seslerin doğal bir ölçüsünü içinde taşır.
quoniam igitur habemus aptae orationis eos principes auctoresque quos diximus et origo inventa est, causa quaeratur. Quae sic aperta est, ut mirer veteres non esse commotos, praesertim cum, ut fit, fortuito saepe aliquid concluse apteque dicerent. Quod cum animos hominum aurisque pepulisset, ut intellegi posset id quod casus effudisset cecidisse iucunde, notandum certe genus atque ipsi sibi imitandi fuerunt. Ipsae enim aures vel animus aurium nuntio naturalem quandam in se continet vocum omnium mensionem.
178Bu yüzden daha uzun olanı da daha kısa olanı da yargılar ve her zaman tamamlanmış ve ölçülü olanı bekler. Bazı şeyleri sakat ve deyim yerindeyse kısa kesilmiş bulur ve sanki hakkı yenmiş gibi bunlardan rahatsız olur. Bazılarını daha uzamış ve deyim yerindeyse ölçüsüzce taşmış bulur; kulaklar bunlardan daha da çok hoşlanmaz. Çünkü başka birçok şeyde olduğu gibi bu türde de fazla olan, eksik görünenden daha şiddetle rahatsız eder. Şiirde dize nasıl kulakların ölçmesiyle ve basiretli kişilerin gözlemiyle bulunduysa, konuşmada da, çok daha geç olmakla birlikte aynı tabiatın uyarısıyla, kelimelerin belirli akışları ve kapanışları olduğu fark edildi.
itaque et longiora et breviora iudicat et perfecta ac moderata semper exspectat; mutila sentit quaedam et quasi decurtata, quibus tamquam debito fraudetur offenditur, productiora alia et quasi immoderatius excurrentia, quae magis etiam aspernantur aures; quod cum in plerisque tum in hoc genere nimium quod est offendit vehementius quam id quod videtur parum. Vt igitur poeticae versus inventus est terminatione aurium, observatione prudentium, sic in oratione animadversum est, multo illud quidem serius, sed eadem natura admonente, esse quosdam certos cursus conclusionesque verborum.
179Sebebi de gösterdiğimize göre, şimdi istersen tabiatını açıklayalım; üçüncü konu buydu. Bu tartışma şimdiki konuşmamızın amacına değil, sanatın en derinine aittir. Çünkü şunlar sorulabilir: konuşmanın ritmi nedir, nerededir, neyden doğmuştur; bir midir, iki midir, daha mı çoktur; hangi yolla düzenlenir, ne için, ne zaman, hangi yerde ve nasıl kullanılınca bir haz verir?
quoniam igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc—id enim erat tertium—si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat.
180Ama birçok konuda olduğu gibi bunda da iki inceleme yolu vardır: biri daha uzun, öteki daha kısa ve aynı zamanda daha açık. Uzun yolun ilk sorusu şudur: ritimli bir konuşma diye bir şey var mıdır? Bazılarına göre yoktur; çünkü onda dizelerdeki gibi belirli bir şey bulunmaz ve bu ritimlerin var olduğunu ileri sürenler bile neden var olduklarını açıklayamazlar. Sonra, konuşmada ritim varsa, bu nasıl bir ritimdir ya da ritimlerdir; şiir ritimlerinden mi gelir, yoksa başka bir türden mi; şiir ritimlerinden geliyorsa bunlardan hangisi ya da hangileridir? Çünkü kimine yalnız biri, kimine birkaçı, kimine de hepsi uygun görünür. Sonra, bunlar her neyse, bir de olsa birçok da olsa, her konuşma türüne ortak mıdırlar —çünkü anlatma türü başka, ikna etme türü başka, öğretme türü başkadır—, yoksa her konuşma türüne farklı ritimler mi uyar? Ortaksa hangileridir; farklıysa fark nedir ve neden ritim konuşmada dizedeki kadar göze çarpmaz?
sed ut in plerisque rebus sic in hac duplex est considerandi via quarum altera est longior, brevior altera, eadem etiam planior. est autem longioris prima illa quaestio sitne omnino ulla numerosa oratio; quibusdam enim non videtur, quia nihil insit in ea certi ut in versibus, et quod ipsi, qui adfirment esse eos numeros, rationem cur sint non queant reddere. Deinde, si sit numerus in oratione, qualis sit aut quales, et e poeticisne numeris an ex alio genere quodam et, si e poeticis, quis eorum sit aut qui; namque aliis unus modo aliis plures aliis omnes idem videntur. Deinde, quicumque sunt sive unus sive plures, communesne sint omni generi orationis—quoniam aliud genus est narrandi aliud persuadendi aliud docendi—an dispares numeri cuique orationis generi accommodentur; si communes, qui sint; si dispares, quid intersit, et cur non aeque in oratione atque in versu numerus appareat.
181Sonra, konuşmada ritimli denen şey yalnız ritimle mi meydana gelir, yoksa bir tür dizilişle ya da kelimelerin türüyle de mi? Yoksa her birinin kendine ait bir alanı mı vardır: ritim aralıklarla, diziliş seslerle, kelimelerin türü de deyim yerindeyse konuşmanın bir biçimiyle ve süsüyle mi kendini gösterir? Ve hepsinin kaynağı diziliş midir; hem ritim hem de konuşmanın deyim yerindeyse biçimleri ve süsleri denen şeyler —ki dediğim gibi Yunanlılar bunlara skhēmata der— ondan mı doğar?
deinde, quod dicitur in oratione numerosum, id utrum numero solum efficiatur, an etiam vel compositione quadam vel genere verborum; an sit suum cuiusque, ut numerus intervallis, compositio vocibus, genus ipsum verborum quasi quadam forma et lumine orationis appareat, sitque omnium fons compositio ex eaque et numerus efficiatur et ea quae dicuntur orationis quasi formae et lumina, quae, ut dixi, Graeci vocant σχήματα.
182Ama seste hoş olan, ölçülülükle tamamlanmış olan ve kelimelerin türüyle aydınlanmış olan tek ve aynı şey değildir. Gerçi sonuncusu ritme komşudur, çünkü çoğunlukla kendi başına tamamlanmıştır; diziliş ise ikisinden de ayrılır, çünkü bütünüyle seslerin ağırlığına ya da tatlılığına hizmet eder. Konunun tabiatının araştırılması gereken noktalar aşağı yukarı bunlardır.
at non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.
183Konuşmada bir tür ritim olduğunu anlamak zor değildir. Çünkü buna his karar verir; olan bir şeyi, neden olduğunu bulamıyoruz diye tanımamak haksızlık olur. Dize de akılla değil, tabiatla ve hisle tanınmıştır; sonra onu ölçen akıl neyin olup bittiğini öğretmiştir. Böylece tabiatı gözlemek ve ona dikkat etmek sanatı doğurmuştur. Dizelerde durum daha açıktır; gerçi bazı ölçülerde de şarkı kaldırılınca söz serbest düzyazı gibi görünür, özellikle Yunanlıların lyrikoi dediği şairlerin en iyilerinde: onları şarkıdan soyarsan geriye neredeyse çıplak bir düzyazı kalır.
esse ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret. Ita notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui λυρικοὶ a Graecis nominantur, quos cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio.
184Bizimkilerde de buna benzer şeyler vardır; Thyestes'teki şu dizeler gibi:
quemnam te esse dicam? qui tarda in senecta (seni kim diyeyim, ağır yaşlılığında ...)
ve devamı; bunlar, flütçü eşlik etmedikçe serbest düzyazıya pek benzer. Komedi şairlerinin altı ayaklı dizeleri ise gündelik konuşmaya benzedikleri için çoğu zaman o kadar alçalır ki bazen onlarda ritmi ve dizeyi seçmek bile zordur. Bu yüzden konuşmada ritmi bulmak dizelerdekinden daha zordur.
quorum similia sunt quaedam etiam apud nostros, velut illa in Thyeste: / quemnam te esse dicam? qui tarda in senecta / et quae sequuntur; quae, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima. At comicorum senarii propter similitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam vix in eis numerus et versus intellegi possit. Quo est ad inveniendum difficilior in oratione numerus quam in versibus.
185Konuşmaya tat veren toplam iki şey vardır: kelimelerin hoşluğu ve ritimlerin hoşluğu. Kelimelerde deyim yerindeyse bir malzeme, ritimde ise bir cila vardır. Ama başka şeylerde olduğu gibi burada da zorunluluğun buluşları hazzın buluşlarından daha eskidir
omnino duo sunt quae condiant orationem, verborum numerorumque iucunditas. In verbis inest quasi materia quaedam, in numero autem expolitio. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam voluptatis.
186—çünkü hem daha kolay hem daha zorunlu olan şey her zaman önce öğrenilir—; bu yüzden aktarılmış, türetilmiş ya da birleştirilmiş kelimeler kolayca bilindi, çünkü alışkanlıktan ve gündelik konuşmadan alınıyorlardı. Ritim ise evden çıkarılmıyordu, konuşmayla bir zorunluluk ya da akrabalık bağı da yoktu. Bu yüzden epeyce sonra fark edilip tanındı ve konuşmaya deyim yerindeyse bir güreş okulu terbiyesi ve son çizgilerini kazandırdı.
—nam quod et facilius est et magis necessarium, id semper ante cognoscitur—ita translata aut facta aut coniuncta verba facile sunt cognita, quia sumebantur e consuetudine cotidianoque sermone. Numerus autem non domo depromebatur neque habebat aliquam necessitudinem aut cognationem cum oratione. Itaque serius aliquanto notatus et cognitus quasi quandam palaestram et extrema liniamenta orationi attulit.
187Konuşmanın kimi dar ve kesik, kimi geniş ve yayılmış oluyorsa, bu harflerin tabiatından değil, uzun ve kısa aralıkların çeşitliliğinden olmak zorundadır. Konuşma bunlarla örülüp karıştırıldığı için kimi zaman durgun, kimi zaman akıcıdır; demek ki ritmin tabiatı zorunlu olarak böyle bir güçte yatar. Çünkü sık sık söz ettiğimiz o dönemli cümle, ritmin kendisiyle daha coşkun akıp kayar, ta ki sona varıp durana kadar. Şu hâlde açıktır: konuşma ritimlerle bağlı olmalı, ama dizeden uzak durmalıdır.
quod si et angusta quaedam atque concisa et alia est dilatata et fusa oratio, necesse est id non litterarum accidere natura, sed intervallorum longorum et brevium varietate; quibus implicata atque permixta oratio quoniam tum stabilis est tum volubilis, necesse est eius modi vi naturam numeri contineri. Nam circuitus ille, quem saepe iam diximus, incitatior numero ipso fertur et labitur, quoad perveniat ad finem et insistat. Perspicuum est igitur numeris astrictam orationem esse debere, carere versibus.
188Bu ritimlerin şiir ritimleri mi yoksa başka bir türden mi olduğuna sırada bakmak gerekir. Şiir ritimleri dışında hiçbir ritim yoktur, çünkü ritimlerin türleri belirlidir; her ritim üç türden biridir. Ritimlerde kullanılan ayak üçe ayrılır, çünkü ayağın bir kısmı ötekine ya eşit, ya onun iki katı ya da bir buçuk katı olmak zorundadır. Böylece eşit olan daktil, iki katlı iyambos, bir buçuk katlı paion ortaya çıkar. Bu ayaklar konuşmaya nasıl düşmesin? Bunlar sırayla yerleştirildiğinde ortaya çıkan şey de zorunlu olarak ritimlidir.
sed hi numeri poeticine sint an ex alio genere quodam deinceps est videndum. Nullus est igitur numerus extra poeticos, propterea quod definita sunt genera numerorum. Nam omnis talis est, ut unus sit e tribus. Pes enim, qui adhibetur ad numeros, partitur in tria, ut necesse sit partem pedis aut aequalem esse alteri parti aut altero tanto aut sesqui esse maiorem. Ita fit aequalis dactylus, duplex iambus, sesquiplex paean; qui pedes in orationem non cadere qui possunt? quibus ordine locatis quod efficitur numerosum sit necesse est.
189Ama hangi ritmi ya da ritimleri en çok kullanmak gerektiği sorulur. Hepsinin konuşmaya düştüğü şundan da anlaşılabilir: konuşurken farkında olmadan sık sık dize söyleriz. Bu çok kusurludur, ama dikkat etmeyiz ve kendimizi dinlemeyiz. Altı ayaklı iyambik dizelerden ve Hipponaks dizelerinden ise neredeyse kaçamayız, çünkü konuşmamız büyük ölçüde iyamboslardan oluşur. Yine de dinleyici bu dizeleri kolayca tanır, çünkü pek alışılmıştırlar. Ama farkında olmadan, daha az alışılmış olsalar da yine dize olan şeyleri de sık sık araya sokarız: kusurlu bir tür, uzun bir önceden düşünmeyle kaçınılması gereken.
sed quaeritur quo numero aut quibus potissimum sit utendum. Incidere vero omnis in orationem etiam ex hoc intellegi potest, quod versus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. Est id vehementer vitiosum, sed non attendimus neque exaudimus nosmet ipsos; senarios vero et Hipponacteos effugere vix possumus; magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio. Sed tamen eos versus facile agnoscit auditor; sunt enim usitatissimi; inculcamus autem per imprudentiam saepe etiam minus usitatos, sed tamen versus: vitiosum genus et longa animi provisione fugiendum.
190Pek ünlü Peripatetik Hieronymos, Isokrates'in birçok kitabından belki otuz dize seçti; çoğu altı ayaklı iyambik dize, ama anapest dizeleri de var. Bundan daha ayıp ne olabilir? Gerçi okurken kötü niyetli davranmıştır: bir cümlenin ilk kelimesinden ilk heceyi çıkarıp son kelimesine bir sonraki cümlenin ilk hecesini eklemiştir; Aristophanes dizesi denen anapest böyle oluşmuştur. Bunun olmamasına dikkat etmek ne mümkündür ne de gereklidir. Yine de bu düzeltmeci, kınadığı o yerde —ben onun peşine düşüp titizlikle araştırırken fark ettim— farkında olmadan kendisi bir altı ayaklı dize sokuşturuyor. Öyleyse şu bilinsin: serbest sözde de ritimler vardır ve hatiplerin ritimleri şairlerinkilerle aynıdır.
elegit ex multis Isocrati libris triginta fortasse versus Hieronymus Peripateticus in primis nobilis, plerosque senarios, sed etiam anapaestos; quo quid potest esse turpius? Etsi in legendo fecit malitiose; prima enim syllaba dempta ex primo verbo sententiae postremum ad verbum primam rursus syllabam adiunxit insequentis sententiae; ita factus est anapaestus is qui Aristophaneus nominatur; quod ne accidat observari nec potest nec necesse est. Sed tamen hic corrector in eo ipso loco quo reprehendit, ut a me animum adversum est studiose inquirente in eum, immittit imprudens ipse senarium. Sit igitur hoc cognitum in solutis etiam verbis inesse numeros eosdemque esse oratorios qui sint poetici.
191Sırada, uyumlu konuşmaya en çok hangi ritimlerin düştüğüne bakmak var. Bazıları iyambik ritmi en uygun sayar, çünkü konuşmaya en çok benzeyen odur; bu yüzden gerçeğe benzerliği nedeniyle oyunlarda en çok o kullanılır, hekzametrelerin daktilik ritmi ise yüksek söze daha uygundur. Kendisi hafif bir hatip olan ama en iyi okuldan yetişen Ephoros ise paionun ya da daktilin peşinden gider, sponde ile trokheden kaçar. Paionda üç, daktilde iki kısa hece bulunduğu için hecelerin kısalığı ve hızıyla kelimelerin daha kolay kaydığını düşünür; spondede ve trokhede ise tersi olur: biri uzun, öteki kısa hecelerden oluştuğu için konuşma birinde fazla hızlı, ötekinde fazla ağır olur, hiçbirinde ölçülü olmaz.
sequitur ergo ut qui maxime cadant in orationem aptam numeri videndum sit. Sunt enim qui iambicum putent, quod sit orationis simillimus, qua de causa fieri ut is potissimum propter similitudinem veritatis adhibeatur in fabulis, quod ille dactylicus numerus hexametrorum magniloquentiae sit accommodatior. Ephorus autem, levis ipse orator et profectus ex optima disciplina, paeana sequitur aut dactylum, fugit autem spondeum et trochaeum. Quod enim paean habebat tris brevis, dactylus autem duas, brevitate et celeritate syllabarum labi putat verba proclivius contraque accidere in spondeo et trochaeo; quorum quod alter e longis constet alter e brevibus, fieri alteram nimis incitatam alteram nimis tardam orationem, neutram temperatam.
192Ama hem o öncekiler yanılır, hem de Ephoros kusurludur. Paionu atlayanlar, en yumuşak ve aynı zamanda en görkemli ritmi atladıklarını görmezler. Aristoteles'in görüşü bambaşkadır: o, kahramanlık ritminin serbest sözün istediğinden daha yüce, iyambosun ise fazlasıyla gündelik konuşmadan olduğunu düşünür. Böylece ne alçak ve bayağı ne de fazla yüksek ve şişirilmiş bir konuşmayı onaylar; ama dinleyenleri daha büyük bir hayranlığa götürebilecek kadar ağırbaşlılıkla dolu olmasını ister.
sed et illi priores errant et Ephorus in culpa est. Nam et qui paeana praetereunt, non vident mollissimum a sese numerum eundemque amplissimum praeteriri. Quod longe Aristoteli videtur secus, qui iudicat heroum numerum grandiorem quam desideret soluta oratio, iambum autem nimis e vulgari esse sermone. Ita neque humilem et abiectam orationem nec nimis altam et exaggeratam probat, plenam tamen eam vult esse gravitatis, ut eos qui audient ad maiorem admirationem possit traducere.
193Khoreios'la aynı süreye sahip olan trokheye ise kordaks (bir açık saçık dans) der, çünkü kısalığında ve kesikliğinde saygınlık yoktur. Böylece paionu onaylar ve herkesin onu kullandığını, ama kullanırken farkında olmadığını söyler. Ona göre paion ötekiler arasında üçüncü ve ortadadır; bu ayaklar öyle yapılmıştır ki her birinde ya bir buçuk katlı, ya iki katlı ya da eşit bir oran bulunur. Demek ki önce sözünü ettiğim kişiler yalnız kolaylığı hesaba katmışlar, saygınlığı hiç hesaba katmamışlardır.
trochaeum autem, qui est eodem spatio quo choreus, cordacem appellat, quia contractio et brevitas dignitatem non habeat. Ita paeana probat eoque ait uti omnis, sed ipsos non sentire cum utantur; esse autem tertium ac medium inter illos, et ita factos eos pedes esse, ut in eis singulis modus insit aut sesquiplex aut duplex aut par. Itaque illi de quibus ante dixi tantum modo commoditatis habuerunt rationem, nullam dignitatis.
194Çünkü iyambos ve daktil en çok dizeye düşer; bu yüzden konuşmada dizeden nasıl kaçınıyorsak bu ayakların art arda gelmesinden de öyle kaçınmalıyız; çünkü konuşma başka bir şeydir ve ona dizelerden daha düşman bir şey yoktur. Paion ise dizeye hiç uygun değildir; konuşma onu bu yüzden daha seve seve kabul etmiştir. Ephoros ise kaçındığı spondenin onayladığı daktile eşit olduğunu bile anlamaz. Çünkü ayakların süreyle değil hecelerle ölçülmesi gerektiğini düşünür; aynı şeyi, süre ve aralık bakımından iyambosa eşit olan trokhe için de yapar. Trokhe ise konuşmanın sonuna konursa kusurludur, çünkü kelimeler uzun hecelerle daha iyi biter. Aristoteles'teki bu görüşleri Theophrastos ve Theodektes de paion hakkında aynen söyler.
iambus enim et dactylus in versum cadunt maxime itaque ut versum fugimus in oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes; aliud enim quiddam est oratio nec quicquam inimicius quam illa versibus; paean autem minime est aptus ad versum, quo libentius eum recepit oratio. Ephorus vero ne spondeum quidem, quem fugit, intellegit esse aequalem dactylo, quem probat. Syllabis enim metiendos pedes, non intervallis existimat; quod idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, sed eo vitiosus in oratione, si ponatur extremus, quod verba melius in syllabas longiores cadunt. Atque haec, quae sunt apud Aristotelem, eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane dicuntur.
195Bana göre ise konuşmada bütün ayaklar deyim yerindeyse karışık ve iç içe olmalıdır. Çünkü hep aynı ayakları kullanırsak dikkati çekmekten kaçamayız. Konuşma ne şiir gibi ritme bağlı, ne de halkın gündelik konuşması gibi ritimsiz olmalıdır. Biri fazla bağlıdır, bilerek yapıldığı göze çarpar; öteki fazla çözüktür, sıradan ve bayağı görünür; birinden hoşlanmazsın, ötekinden nefret edersin.
ego autem sentio omnis in oratione esse quasi permixtos et confusos pedes, nec enim effugere possemus animadversionem, si semper isdem uteremur, quia nec numerosa esse, ut poema, neque extra numerum, ut sermo vulgi, esse debet oratio—alterum nimis est vinctum, ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum, ut pervagatum ac vulgare videatur; ut ab altero non delectere, alterum oderis—;
196Öyleyse yukarıda dediğim gibi konuşma ritimlerle karışık ve dengelenmiş olsun; ne çözük ne de bütünüyle ritimli; en çok paionla —çünkü en iyi otorite böyle düşünüyor—, ama onun atladığı öteki ritimlerle de dengelensin. Hangi ritimlerin hangileriyle, erguvan boyasının karıştırıldığı gibi karıştırılması gerektiğini ve her birinin hangi konuşma türlerine en uygun olduğunu şimdi söylemeliyiz. İyambos, alçak ve sade bir dille söylenen şeylerde en sık kullanılandır;
sit igitur, ut supra dixi, permixta et temperata numeris nec dissoluta nec tota numerosa, paeane maxime, quoniam optimus auctor ita censet, sed reliquis etiam numeris, quos ille praeterit, temperata. quos autem numeros cum quibus tamquam purpuram misceri oporteat nunc dicendum est atque etiam quibus orationis generibus sint quique accommodatissimi. Iambus enim frequentissimus est in eis quae demisso atque humili sermone dicuntur;
197paion daha görkemli konularda, daktil ise her ikisinde. Bu yüzden çeşitli ve kesintisiz bir konuşmada bunlar birbirine karıştırılıp dengelenmelidir. Böylece haz avcılığı ve konuşmayı ritme sokma çabası en az fark edilir; kelimelerin ve düşüncelerin ağırlığını da kullanırsak bu çaba daha da gizli kalır. Çünkü dinleyenler bu iki şeyi, yani kelimeleri ve düşünceleri fark eder ve hoş bulurlar; bunları dikkat kesilmiş gönüllerle hayranlık içinde karşılarken ritim onlardan kaçar ve yanlarından uçup geçer. Ama ritim olmasaydı o şeyler bile onlara daha az haz verirdi.
paean autem in amplioribus, in utroque dactylus. Itaque in varia et perpetua oratione hi sunt inter se miscendi et temperandi. Sic minime animadvertetur delectationis aucupium et quadrandae orationis industria; quae latebit eo magis, si et verborum et sententiarum ponderibus utemur. Nam qui audiunt haec duo animadvertunt et iucunda sibi censent, verba dico et sententias, eaque dum animis attentis admirantes excipiunt, fugit eos et praetervolat numerus; qui tamen si abesset, illa ipsa delectarent minus.
198Ritimlerin akışı —konuşmanınkinden söz ediyorum, dizelerde durum çok farklıdır— ölçünün dışında hiçbir şey kalmayacak biçimde de değildir; öyle olsaydı şiir olurdu. Aksamayan, deyim yerindeyse dalgalanmayan, düzgün ve kararlı yürüyen her konuşma ritimli sayılır. Konuşmada ritimli sayılan şey, bütünüyle ritimlerden oluştuğu için değil, ritimlere en çok yaklaştığı için öyle sayılır. Bu yüzden düzyazıyı kullanmak dizeyi kullanmaktan daha zordur: dizelerde uyulması zorunlu, belirli ve belirlenmiş bir kanun vardır; konuşmada ise konuşmanın ölçüsüz, dar, çözük ya da başıboş akan olmamasından başka bir kural konmamıştır. Bu yüzden onda flütçününki gibi vuruş ölçüleri yoktur; ama dönemli cümlenin bütünü ve konuşmanın görünüşü kapanmış ve sınırlanmış olmalıdır; buna da kulakların hazzı karar verir.
nec vero is cursus est numerorum—orationis dico, nam est longe aliter in versibus—, nihil ut fiat extra modum; nam id quidem esset poema; sed omnis nec claudicans nec quasi fluctuans sed aequabiliter constanterque ingrediens numerosa habetur oratio. Atque id in dicendo numerosum putatur, non quod totum constat e numeris, sed quod ad numeros proxime accedit; quo etiam difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse; in dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne immoderata aut angusta aut dissoluta aut fluens sit oratio. Itaque non sunt in ea tamquam tibicini percussionum modi, sed universa comprehensio et species orationis clausa et terminata est, quod voluptate aurium iudicatur.
199Ritimlerin dönemli cümlenin bütününde mi, yoksa yalnız başında ve sonunda mı gözetileceği de sık sık sorulur; çünkü çoğu kişi yalnız düşüncenin ritimli düşüp bitmesi gerektiğini düşünür. Bu en çok sonda gereklidir, ama yalnız sonda değil; çünkü dönemli cümle yere konmalı, atılmamalıdır. Kulaklar hep sonu bekleyip orada dinlendiği için son ritimsiz olmamalıdır; ama kelimelerin o dönemi baştan beri bu sona doğru gitmeli, ta başından öyle akmalıdır ki sona gelince kendiliğinden dursun.
solet autem quaeri totone in ambitu verborum numeri tenendi sint an in primis partibus atque in extremis; plerique enim censent cadere tantum numerose oportere terminarique sententiam. Est autem, ut id maxime deceat, non ut solum; ponendus est enim ille ambitus, non abiciendus. Qua re cum aures extremum semper exspectent in eoque acquiescant, id vacare numero non oportet, sed ad hunc exitum iam a principio ferri debet verborum illa comprehensio et tota a capite ita fluere, ut ad extremum veniens ipsa consistat.
200İyi bir terbiyeyle çalışmış, çok yazmış ve yazısız söylediklerini de yazılı olanlara benzetmeyi başarmış kişiler için bu pek zor olmayacaktır. Çünkü önce düşünce zihinde çerçevelenir, hemen kelimeler koşup gelir; hiçbir şeyin kendisinden daha hızlı olmadığı aynı zihin onları hemen yerlerine gönderir ki her biri kendi yerinde karşılık versin. Onların düzenlenmiş sırası da kimi zaman bir sonla, kimi zaman başka bir sonla kapanır. O kelimelerin hepsi, baştakiler de ortadakiler de sona bakmalıdır.
id autem bona disciplina exercitatis, qui et multa scripserint et quaecumque etiam sine scripto dicent similia scriptorum effecerint, non erit difficillimum. Ante enim circumscribitur mente sententia confestimque verba concurrunt, quae mens eadem, qua nihil est celerius, statim dimittit, ut suo quodque loco respondeant; quorum discriptus ordo alias alia terminatione concluditur. Atque omnia illa et prima et media verba spectare debent ad ultimum.
201Çünkü konuşmada kimi zaman daha coşkun bir koşu, kimi zaman ölçülü bir yürüyüş vardır; bu yüzden en baştan sona nasıl varmak istediğine bakmak gerekir. Konuşmanın öteki süslerinde olduğu gibi ritimlerde de şairlerin yaptığını yapsak bile konuşmada şiire benzemekten kaçınırız. Çünkü ikisinde de hem malzeme hem işleniş vardır: malzeme kelimelerde, işleniş kelimelerin dizilişindedir. Her birinin üçer kısmı vardır: kelimelerde mecaz, yeni kelime ve eski kelime —asıl kelimelerden burada söz etmiyoruz—; dizilişte ise andığımız kısımlar: birleştirme, simetri ve ritim.
interdum enim cursus est in oratione incitatior, interdum moderata ingressio, ut iam a principio videndum sit quem ad modum velis venire ad extremum. Nec in numeris magis quam in reliquis ornamentis orationis, eadem cum faciamus quae poetae, effugimus tamen in oratione poematis similitudinem. Est enim in utroque et materia et tractatio: materia in verbis, tractatio in conlocatione verborum. ternae autem sunt utriusque partes: verborum translatum, novum, priscum—nam de propriis nihil hoc loco dicimus—; conlocationis autem eae quas diximus, compositio, concinnitas, numerus.
202Ama şairler ikisinde de daha sık ve daha serbest davranırlar: kelimeleri hem daha sık hem daha cüretli aktarırlar, eski kelimeleri daha seve seve, yenileri daha serbestçe kullanırlar. Ritimlerde de aynı şey olur; şairler bu konuda deyim yerindeyse bir zorunluluğa boyun eğmek zorundadır. Yine de bunların ne birbirinden çok farklı ne de hiçbir şekilde bağlantısız olduğu anlaşılabilir. Bu yüzden ritim konuşmada dizede olduğu gibi göze çarpmaz ve konuşmada ritimli denen şey her zaman ritimle değil, kimi zaman simetriyle ya da kelimelerin yapısıyla meydana gelir.
sed in utroque frequentiores sunt et liberiores poetae; nam et transferunt verba cum crebrius tum etiam audacius et priscis libentius utuntur et liberius novis. Quod idem fit in numeris, in quibus quasi necessitati parere coguntur. Sed tamen haec nec nimis esse diversa neque nullo modo coniuncta intellegi licet. Ita fit ut non item in oratione ut in versu numerus exstet idque quod numerosum in oratione dicitur non semper numero fiat, sed non numquam aut concinnitate aut constructione verborum.
203Öyleyse konuşmanın ritminin hangisi olduğu sorulursa: hepsi, ama biri ötekinden daha iyi ve daha uygun. Yeri sorulursa: kelimelerin her kısmı. Nereden doğduğu sorulursa: kulakların hazzından. Düzenleme yolu sorulursa: bu başka bir yerde söylenecek, çünkü kullanım konusuna aittir; o da bölümlememizde dördüncü ve son kısımdı. Ne için kullanıldığı sorulursa: haz vermek için. Ne zaman diye sorulursa: her zaman. Hangi yerde diye sorulursa: kelimelerin bütün akışında. Hazzı ne sağlar diye sorulursa: dizelerdekiyle aynı şey; dizelerin ölçüsünü sanat belirler, ama kulakların kendisi de onu sanatsız, sessiz bir hisle tanımlar.
ita si numerus orationis quaeritur qui sit, omnis est, sed alius alio melior atque aptior; si locus, in omni parte verborum; si unde ortus sit, ex aurium voluptate; si componendorum ratio, dicetur alio loco, quia pertinet ad usum, quae pars quarta et extrema nobis in dividendo fuit; si ad quam rem adhibeatur, ad delectationem; si quando, semper; si quo loco, in tota continuatione verborum; si quae res efficiat voluptatem, eadem quae in versibus, quorum modum notat ars, sed aures ipsae tacito eum sensu sine arte definiunt.
204Tabiat hakkında bu kadarı yeter; sırada kullanım var ve onu daha titizlikle tartışmak gerekiyor. Burada şu soruluyordu: Yunanların periodos dediği, bizim kimi zaman dolanım ya da devre, kimi zaman kuşatma, süreklilik ya da çerçeve dediğimiz o dönemli cümlede ritim baştan sona mı gözetilmeli, yalnız başta mı, yalnız sonda mı, yoksa iki uçta birden mi? Sonra, ritim bir şey, ritimli olan başka bir şey gibi göründüğüne göre, ikisinin farkı nedir?
satis multa de natura; sequitur usus, de quo est accuratius disputandum. In quo quaesitum est in totone circuitu illo orationis, quem Graeci περίοδον, nos tum ambitum, tum circuitum, tum comprehensionem aut continuationem aut circumscriptionem dicimus, an in principiis solum an in extremis an in utraque parte numerus tenendus sit; deinde cum aliud videatur esse numerus aliud numerosum, quid intersit.
205Sonra şunlar: Her ritimde cümleyi eşit parçalara bölmek mi yakışır, yoksa kimini kısa kimini uzun tutmak mı; bu ne zaman ve neden yapılmalı? Hangi parçalar kullanılmalı, çok mu tek mi, eşit mi eşitsiz mi; ne zaman şunlara, ne zaman bunlara başvurulmalı? Hangi ritimler birbirinin yanına en uygun biçimde yerleşir ve nasıl; yoksa bu konuda hiçbir ayrım yok mudur? Ve meselenin özüne en çok dokunanı: konuşma hangi yolla ritimli hâle gelir?
tum autem in omnibusne numeris aequaliter particulas deceat incidere an facere alias breviores alias longiores, idque quando aut cur; quibusque partibus, pluribusne an singulis, imparibus an aequalibus, et quando aut istis aut illis sit utendum; quaeque inter se aptissime conlocentur et quo modo, an omnino nulla sit in eo genere distinctio; quodque ad rem maxime pertinet, qua ratione numerosa fiat oratio.
206Kelimelerin bu biçiminin nereden doğduğunu da açıklamak gerekir; dönemli cümlelerin ne uzunlukta kurulması yakıştığını söylemek, onların parçalarını, deyim yerindeyse kesitlerini ele almak, bunların tek bir türü ve uzunluğu mu yoksa birçok türü mü olduğunu, birçoksa her türü hangi yerde ve ne zaman kullanmak gerektiğini araştırmak gerekir. Son olarak bütün bu türün faydası açıklanmalıdır; bu fayda gerçekten geniş bir alana yayılır, çünkü tek bir işe değil, birçok işe yarar.
explicandum etiam est unde orta sit forma verborum dicendumque quantos circuitus facere deceat deque eorum particulis et tamquam incisionibus disserendum est quaerendumque utrum una species et longitudo sit earum anne plures et, si plures, quo loco aut quando quoque genere uti oporteat. Postremo totius generis utilitas explicanda est, quae quidem patet latius; non ad unam enim rem aliquam, sed ad pluris accommodatur.
207Soruları tek tek cevaplamadan da türün bütünü hakkında öyle konuşmak mümkündür ki tek tek sorulara da yeterince cevap verilmiş görünsün. Öteki türleri bir yana bırakıp konuşacağımız konu olarak yalnız davalarda ve forumda kullanılan türü seçtik. Ötekilerde, yani tarih yazımında ve bizim epideiktikon (gösteriş konuşması) dediğimiz türde, her şeyin Isokrates ve Theopompos usulüyle, o çerçeveli, dolanımlı biçimde söylenmesi uygundur; öyle ki konuşma bir çemberin içine kapanmış gibi akar ve ancak her biri tamamlanmış, kendi içinde bitmiş cümlelerde durur.
ac licet non ad singula respondentem de universo genere sic dicere, ut etiam singulis satis responsum esse videatur. Remotis igitur reliquis generibus unum selegimus hoc, quod in causis foroque versatur, de quo diceremus. Ergo in aliis, id est in historia et in eo quod appellamus ἐπιδεικτικόν, placet omnia dici Isocrateo Theopompeoque more illa circumscriptione ambituque, ut tamquam in orbe inclusa currat oratio, quoad insistat in singulis perfectis absolutisque sententiis.
208Bu yüzden bu çerçeve, kuşatma, süreklilik ya da dolanım —böyle demek caizse— doğduktan sonra, adı anılmaya değer hiçbir yazar, mahkemelerden ve forumdaki çekişmeden uzak, hoşnut etmek için hazırlanmış türde bir konuşma yazıp da cümlelerinin hemen hepsini düzgün bir kalıba ve ritme sokmamazlık etmemiştir. Çünkü dinleyici, ustaca düzenlenmiş bir konuşmanın tuzaklarıyla kendi yargısının kandırılacağından korkmuyorsa, kulaklarının hazzına hizmet eden hatibe minnet de duyar.
itaque postea quam est nata haec vel circumscriptio vel comprehensio vel continuatio vel ambitus, si ita licet dicere, nemo, qui aliquo esset in numero, scripsit orationem generis eius quod esset ad delectationem comparatum remotumque a iudiciis forensique certamine, quin redigeret omnis fere in quadrum numerumque sententias. Nam cum is est auditor qui non vereatur ne compositae orationis insidiis sua fides attemptetur, gratiam quoque habet oratori voluptati aurium servienti.
209Ama bu konuşma türü forum davalarına ne bütünüyle alınmalı ne de büsbütün reddedilmelidir. Hep kullanırsan hem bıkkınlık verir hem de ne olduğu cahillerce bile fark edilir; üstelik sunuştaki acıyı, yani tutkulu gücü eksiltir, dinleyicinin insanca duygusunu alıp götürür, sahiciliği ve inandırıcılığı kökünden yok eder.
Ama ara sıra kullanılması gerektiğine göre önce hangi yerde, sonra ne kadar sürdürüleceğine, sonra da kaç biçimde değiştirileceğine bakmak gerekir.
genus autem hoc orationis neque totum adsumendum est ad causas forensis neque omnino repudiandum, si enim semper utare, cum satietatem adfert tum quale sit etiam ab imperitis agnoscitur; detrahit praeterea actionis dolorem, aufert humanum sensum auditoris, tollit funditus veritatem et fidem. Sed quoniam adhibenda non numquam est, primum videndum est quo loco, deinde quam diu retinenda sit, tum quot modis commutanda.
210Ritimli konuşma şu durumlarda kullanılmalıdır: bir şeyin daha süslü biçimde övülmesi gerektiğinde —suçlamanın ikinci kitabında Sicilya'yı, senatoda konsüllüğümü övdüğümüz gibi—, ya da acıdan çok vakar isteyen bir anlatı sunulacağında, tıpkı suçlamanın dördüncü kitabında Henna'daki Ceres, Segesta'daki Diana ve Syracusae'nin konumu hakkında söylediklerimiz gibi. Bir şeyi büyütürken de herkesin onayıyla konuşma çoğu zaman ritimli ve akıcı biçimde dökülür. Bunu belki kusursuz başaramadık, ama pek sık denedik; birçok yerde konuşmalarımızın kapanışları bunu istediğimizi ve bütün gönlümüzle çabaladığımızı gösterir. Bu da en çok, dinleyici artık hatip tarafından kuşatılmış ve ele geçirilmişken işe yarar. Çünkü o zaman dinleyici pusu kurup kollamaz; artık hatibi destekler, ilerlemesini ister, konuşmanın gücüne hayran kalıp kusur aramaz.
adhibenda est igitur numerosa oratio, si aut laudandum est aliquid ornatius, ut nos in accusationis secundo de Siciliae laude diximus, ut in senatu de consulatu meo, aut exponenda narratio, quae plus dignitatis desiderat quam doloris, ut in quarto accusationis de Hennensi Cerere, de Segestana Diana, de Syracusarum situ diximus. Saepe etiam in amplificanda re concessu omnium funditur numerose et volubiliter oratio. Id nos fortasse non perfecimus, conati quidem saepissime sumus; quod plurimis locis perorationes nostrae voluisse nos atque animo contendisse declarant. Id autem tum valet cum is qui audit ab oratore iam obsessus est ac tenetur. Non enim id agit ut insidietur et observet, sed iam favet processumque vult dicendique vim admirans non anquirit quid reprehendat.
211Ama bu biçim uzun süre sürdürülmemelidir; kapanışta demiyorum, çünkü kapanışı zaten bu biçim kuşatır; konuşmanın öteki kısımlarında. Kullanılmasının caiz olduğunu gösterdiğim yerlerde ona başvurduktan sonra bütün anlatım, Yunanların kommata ve kola dediği, bizimse neden bilmem pek yerinde olmayarak "kesik" ve "uzuv" dediğimiz şeylere aktarılmalıdır. Bilinmeyen şeylerin bilinen adları olamaz elbette; ama kelimeleri ya hoşluk için ya da kelime darlığından mecaz yoluyla aktarmayı âdet edindiğimiz gibi, bütün sanatlarda da şu olur: şeyin kendisi bilinmediği için daha önce hiç adı olmamış bir şeye ad vermek gerektiğinde zorunluluk, ya yeni bir kelime uydurmaya ya da benzer bir şeyden kelime ödünç almaya zorlar.
haec autem forma retinenda non diu est, nec dico in peroratione, quam ipsam includit, sed in orationis reliquis partibus. Nam cum sis eis locis usus quibus ostendi licere, transferenda tota dictio est ad illa quae nescio cur, cum Graeci κόμματα et κῶλα nominent, nos non recte incisa et membra dicamus. Neque enim esse possunt rebus ignotis nota nomina, sed cum verba aut suavitatis aut inopiae causa transferre soleamus, in omnibus hoc fit artibus, ut, cum id appellandum sit quod propter rerum ignorationem ipsarum nullum habuerit ante nomen, necessitas cogat aut novum facere verbum aut a simili mutuari.
212Kesik kesik ya da uzuv uzuv konuşmanın nasıl uygun düşeceğini birazdan göreceğiz; şimdi dönemli cümlelerin ve kapanışların kaç biçimde değiştirilebileceğini söylemek gerekiyor. Ritim baştan itibaren akar; kimi zaman ayakların kısalığıyla daha hızlı, kimi zaman uzunluğuyla daha ağır. Çekişmeli kısımlar daha çok hız, olayların anlatımı ise ağırlık ister. Dönemli cümle birçok biçimde son bulur; Asya üslubu bunlardan birinin peşine özellikle düşmüştür: dikhoreios denen, sondaki iki ayağın khoreios, yani her birinin bir uzun bir kısa heceden oluştuğu kapanış. Bunu açıklamak gerekiyor, çünkü aynı ayaklara kimi yazarlar başka adlar verir.
quo autem pacto deceat incise membratimve dici iam videbimus; nunc quot modis mutentur comprehensiones conclusionesque dicendum est. Fluit omnino numerus a primo tum incitatius brevitate pedum, tum proceritate tardius. Cursum contentiones magis requirunt, expositiones rerum tarditatem. Insistit autem ambitus modis pluribus, e quibus unum est secuta Asia maxime, qui dichoreus vocatur, cum duo extremi chorei sunt, id est e singulis longis et brevibus. Explanandum est enim, quod ab aliis eidem pedes aliis vocabulis nominantur.
213Dikhoreios kapanışlarda kendi başına kusurlu değildir; ama konuşmanın ritminde hep aynı kalmaktan daha kusurlu bir şey yoktur. Oysa o kendiliğinden pek güzel düşer; bu yüzden onun bıktırmasından daha çok korkmak gerekir. Ben oradayken Gaius'un oğlu halk tribunusu Gaius Carbo halk toplantısında şu sözlerle konuştu: "Ey Marcus Drusus, babana sesleniyorum" —bu ikisi ikişer ayaklı kesiklerdir; sonra uzuv uzuv: "Sen devletin kutsal olduğunu söylerdin" —bu uzuvlar da üçer ayaklıdır; ardından dönemli cümle:
dichoreus non est ille quidem sua sponte vitiosus in clausulis, sed in orationis numero nihil est tam vitiosum quam si semper est idem. Cadit autem per se ille ipse praeclare, quo etiam satietas formidanda est magis. Me stante C. Carbo C. F. tribunus plebis in contione dixit his verbis: O Marce Druse, patrem appello—haec quidem duo binis pedibus incisim; dein membratim: Tu dicere solebas sacram esse rem publicam;—haec item membra ternis; post ambitus:
214"ona el uzatanların hepsinin cezasını tastamam ödediğini" —dikhoreios; çünkü sondaki hecenin uzun ya da kısa olması önemli değildir; sonra: "Babanın bilgece sözünü oğlunun pervasızlığı doğruladı." Bu dikhoreiosla toplantıda öyle bir haykırış koptu ki şaşılacak şeydi. Soruyorum: bunu ritim yapmadı mı? Kelimelerin sırasını değiştir, şöyle söyle: "Doğruladı oğlunun pervasızlığı" —artık hiçbir şey kalmaz; oysa temeritas kelimesi üç kısa ve bir uzun heceden oluşur, Aristoteles bu ayağı en iyisi diye över, ben ona katılmıyorum. Ama kelimeler aynı, düşünce aynı.
quicumque eam violavissent, ab omnibus esse ei poenas persolutas;—dichoreus; nihil enim ad rem, extrema illa longa sit an brevis; deinde: Patris dictum sapiens temeritas fili comprobavit—hoc dichoreo tantus clamor contionis excitatus est, ut admirabile esset. Quaero nonne id numerus effecerit? Verborum ordinem immuta, fac sic: Comprobavit fili temeritas, iam nihil erit, etsi temeritas ex tribus brevibus et longa est, quem Aristoteles ut optimum probat, a quo dissentio. At eadem verba, eadem sententia.
215Zihne bu kadarı yeter, kulaklara yetmez. Ama bunu sık yapmamalı; çünkü önce ritim fark edilir, sonra bıktırır, sonra ne kadar kolay olduğu anlaşılınca küçümsenir.
Ama ritimli ve hoş biçimde düşen daha birçok kapanış vardır. Uzun, kısa ve uzun heceden oluşan kretikos ile ona denk olan paion —süre bakımından eşittir, bir hecesi fazladır— düzyazıya en rahat bağlanabilen ayak sayılır; paion ise iki türlüdür. Ya bir uzun ve üç kısa heceden oluşur —bu ayak başta güçlüdür, sonda gevşer—, ya da aynı sayıda kısa ve bir uzundan; eskiler en güzel düşenin bu ikincisi olduğunu düşünür. Ben onu büsbütün reddetmiyorum, ama başkalarını ondan üstün tutarım.
animo istuc satis est, auribus non satis. Sed id crebrius fieri non oportet; primum enim numerus agnoscitur, deinde satiat, postea cognita facilitate contemnitur. sed sunt clausulae plures, quae numerose et iucunde cadant. Nam et creticus, qui est e longa et brevi et longa, et eius aequalis paean, qui spatio par est, syllaba longior, quam commodissime putatur in solutam orationem inligari, cum sit duplex. Nam aut e longa est et tribus brevibus, qui numerus in primo viget, iacet in extremo, aut e totidem brevibus et longa, quem optime cadere censent veteres; ego non plane reicio, sed alios antepono.
216Sponde de kökünden reddedilmemelidir. İki uzun heceden oluştuğu için daha donuk ve daha ağır görünse de, sağlam ve vakardan yoksun olmayan bir adımı vardır; kesiklerde ve uzuvlarda ise çok daha fazla, çünkü ayakların azlığını ağırlığıyla ve yavaşlığıyla telafi eder. Ama kapanışlarda bu ayakları anarken yalnız en sondaki ayaktan söz etmiyorum: en azından ondan öncekini, çoğu zaman üçüncüyü de katıyorum.
ne spondeus quidem funditus est repudiandus, etsi, quod est e longis duabus, hebetior videtur et tardior; habet tamen stabilem quendam et non expertem dignitatis gradum, in incisionibus vero multo magis et in membris; paucitatem enim pedum gravitate sua et tarditate compensat. Sed hos cum in clausulis pedes nomino, non loquor de uno pede extremo: adiungo, quod minimum sit, proximum superiorem, saepe etiam tertium.
217Kısa ve uzundan oluşan iyambos da, üç kısa heceli olup khoreiosa hece sayısıyla değil süresiyle denk olan trokhe de, bir uzun iki kısadan oluşan daktil de, sondan bir önceki yerde durur ve son ayak khoreios ya da sponde olursa, kapanışa yeterince akıcı ulaşmaz; çünkü son ayağın bu ikisinden hangisi olduğu hiç fark etmez. Ama bu üç ayak sona yerleştirilirse kötü kapatır; yalnız daktil kretikosun yerine sona konduğunda başka: sondaki ayağın daktil mi kretikos mu olduğu önemli değildir, çünkü son hecenin kısa mı uzun mu olduğu şiirde bile fark etmez.
ne iambus quidem, qui est e brevi et longa, aut par choreo qui habet tris brevis trochaeus, sed spatio par, non syllabis, aut etiam dactylus, qui est e longa et duabus brevibus, si est proximus a postremo, parum volubiliter pervenit ad extremum, si est extremus choreus aut spondeus; numquam enim interest uter sit eorum in pede extremo. Sed idem hi tres pedes male concludunt, si quis eorum in extremo locatus est, nisi cum pro cretico postremus est dactylus; nihil enim interest dactylus sit extremus an creticus, quia postrema syllaba brevis an longa sit ne in versu quidem refert.
218Bu yüzden son hecesi uzun olan paionu daha uygun bulan kişi pek iyi görememiştir, çünkü son hecenin ne kadar uzun olduğu önemli değildir. Paion üçten fazla hecesi olduğu için kimilerince ayak değil, ritim sayılır. Gerçekten de bütün eskilerin, Aristoteles'in, Theophrastos'un, Theodektes'in, Ephoros'un üzerinde birleştiği gibi, konuşmanın başına da ortasına da en uygun ayak odur; onlar sona da uygun olduğunu düşünür, ama orada bana kretikos daha uygun görünür. Dokhmios ise beş heceden —kısa, iki uzun, kısa, uzun— oluşur, "amīcōs tenēs" gibi; bir kez konmak şartıyla her yere uyar; tekrarlanır ya da art arda gelirse ritmi açığa vurur, fazla göze batırır.
qua re etiam paeana qui dixit aptiorem, in quo esset longa postrema, vidit parum, quoniam nihil ad rem est, postrema quam longa sit. Iam paean, quod pluris habeat syllabas quam tris, numerus a quibusdam, non pes habetur. Est quidem, ut inter omnis constat antiquos, Aristotelem, Theophrastum, Theodectem, Ephorum, unus aptissimus orationi vel orienti vel mediae; putant illi etiam cadenti, quo loco mihi videtur aptior creticus. Dochmius autem e quinque syllabis, brevi, duabus longis, brevi, longa, ut est hoc: Amicos tenes, quovis loco aptus est, dum semel ponatur: iteratus aut continuatus numerum apertum et nimis insignem facit.
219Bu kadar çok ve bu kadar çeşitli değişikliğe başvurursak, ne kasten yaptığımız şey apaçık yakalanır ne de bıkkınlık doğar. Ritimli konuşma yalnız ritimle değil, kelimelerin dizilişiyle ve daha önce söylendiği gibi simetri türüyle de meydana gelir. Diziliş şöyle anlaşılabilir: kelimeler öyle kurulmuştur ki ritim aranmamış da kendiliğinden ardından gelmiş görünür; Crassus'taki gibi: "Çünkü şehvetin hükmettiği yerde masumiyetin koruması zayıftır." Burada kelimelerin sırası, hatibin hiçbir açık çabası olmadan ritmi doğurur. Nitekim o eskiler —Herodotos'u, Thukydides'i ve bütün o çağı kastediyorum— uygun ve ritimli bir şey söylemişlerse, bu, ritim arandığı için değil, kelimelerin yerleşiminden kendiliğinden düşmüştür.
his igitur tot commutationibus tamque variis si utemur, nec deprehendetur manifesto quid a nobis de industria fiat et occurretur satietati. Et quia non numero solum numerosa oratio sed et compositione fit et genere, quod ante dictum est, concinnitatis—compositione potest intellegi, cum ita structa verba sunt, ut numerus non quaesitus sed ipse secutus esse videatur, ut apud Crassum: Nam ubi libido dominatur, innocentiae leve praesidium est; ordo enim verborum efficit numerum sine ulla aperta oratoris industria—; itaque si quae veteres illi, Herodotum dico et Thucydidem totamque eam aetatem, apte numeroseque dixerunt, ea non numero quaesito, sed verborum conlocatione ceciderunt.
220Konuşmanın öyle biçimleri de vardır ki onlarda simetri, ritmin zorunlu olarak ardından gelmesini sağlar. Eşit eşite karşılık verdiğinde, zıt zıtla karşılaştırıldığında ya da benzer biçimde biten kelimeler birbirine denk düşürüldüğünde, böyle kapanan her şey çoğunlukla ritimli düşer; bu türden yukarıda örnekleriyle söz ettik. Böylece bu bolluk da hep aynı biçimde bitirmemeyi mümkün kılar. Bununla birlikte bunlar, istediğimizde gevşetemeyeceğimiz kadar sıkı ve bağlı değildir. Konuşmanın ritimli olması, yani ritme benzemesi ile büsbütün ritimlerden oluşması arasında büyük fark vardır: ikincisi olursa dayanılmaz bir kusurdur; birincisi olmazsa konuşma dağınık, işlenmemiş ve başıboş akar.
formae vero quaedam sunt orationis, in quibus ea concinnitas est ut sequatur numerus necessario. Nam cum aut par pari refertur aut contrarium contrario opponitur aut quae similiter cadunt verba verbis comparantur, quidquid ita concluditur, plerumque fit ut numerose cadat, quo de genere cum exemplis supra diximus; ut haec quoque copia facultatem adferat non semper eodem modo desinendi. Nec tamen haec ita sunt arta et astricta, ut ea, cum velimus, laxare nequeamus. Multum interest utrum numerosa sit, id est similis numerorum, an plane e numeris constet oratio; alterum si fit, intolerabile vitium est, alterum nisi fit, dissipata et inculta et fluens est oratio.
221Ama gerçek davalarda, forum davalarında çerçeveli ve ritimli konuşmak sık değil, hatta ancak nadiren gerektiğine göre, yukarıda andığım kesiklerin ve uzuvların ne olduğuna bakmamız gerekiyor; çünkü gerçek davalarda konuşmanın büyük kısmını bunlar tutar. Dolgun bir dönemli cümle, tam bir kuşatma, aşağı yukarı dört kısımdan, uzuv dediklerimizden oluşur; öyle ki kulakları doldursun, gerektiğinden ne kısa ne uzun olsun. Gerçi kimi zaman, daha doğrusu çoğu zaman, ya daha erken durmak ya da daha ileri gitmek gerekir; kısalık kulakları aldatmış, uzunluk da yormuş görünmesin diye. Ama ben orta ölçüyü hesaba katıyorum; şiirden söz etmiyorum, düzyazı ise epey daha serbesttir.
sed quoniam non modo non frequenter verum etiam raro in veris causis aut forensibus circumscripte numeroseque dicendum est, sequi videtur, ut videamus quae sint illa quae supra dixi incisa, quae membra. Haec enim in veris causis maximam partem orationis obtinent. Constat enim ille ambitus et plena comprehensio e quattuor fere partibus, quae membra dicimus, ut et auris impleat et neque brevior sit quam satis sit neque longior. Quamquam utrumque non numquam vel potius saepe accidit, ut aut citius insistendum sit aut longius procedendum, ne brevitas defrudasse auris videatur neve longitudo obtudisse. Sed habeo mediocritatis rationem; nec enim loquor de versu et est liberior aliquanto oratio.
222Her biri birer dize gibi olan bu tek tek uzuvlarda dönemli cümlenin düğümleri adeta görünür; biz bunları dolanımda birbirine bağlarız. Uzuv uzuv konuşmak istersek dururuz ve gerektiğinde o göze batan, kuşku uyandıran akıştan kolayca ve sık sık ayrılırız. Ama hiçbir şey, en az göze görünen ve en çok etki eden bu tür kadar ritimli olmamalıdır. Crassus'un şu sözü bu türdendir: "Avukatlarını bıraksınlar; kendileri çıksınlar ortaya." —Eğer "kendileri çıksınlar"ı bir ara vererek söylemeseydi, bir senarius döktüğünü mutlaka fark ederdi; "çıksınlar kendileri" deseydi hepten daha iyi düşerdi; ama ben şimdi türü tartışıyorum—
his igitur singulis versibus quasi nodi apparent continuationis, quos in ambitu coniungimus. Sin membratim volumus dicere, insistimus atque, cum opus est, ab isto cursu invidioso facile nos et saepe diiungimus. Sed nihil tam debet esse numerosum quam hoc, quod minime apparet et valet plurimum. Ex hoc genere illud est Crassi: Missos faciant patronos; ipsi prodeant;—nisi intervallo dixisset ipsi prodeant, sensisset profecto se fudisse senarium; omnino melius caderet prodeant ipsi; sed de genere nunc disputo;—
223"Neden gizli planlarla bize saldırıyorlar? Neden bizden kaçanlardan bize karşı kuvvet topluyorlar?" İlk ikisi Yunanların kommata dediği, bizim kesik dediğimiz şeylerdir; üçüncüsü onların kolon, bizim uzuv dediğimizdir; sonra uzun olmayan bir dönemli cümle gelir —iki dizeden, yani iki uzuvdan oluşan tam bir kuşatma— ve spondelerle biter. Crassus çoğunlukla böyle konuşurdu; ben de en çok bu konuşma türünü onaylarım. Ama kesik kesik ya da uzuv uzuv söylenen şeyler tam yerinde düşmelidir, benim şu sözümde olduğu gibi: "Evin mi yoktu? Vardı ya. Paran mı artıyordu? Darda idin ya."
cur clandestinis consiliis nos oppugnant? cur de perfugis nostris copias comparant contra nos? Prima sunt illa duo, quae κόμματα Graeci vocant, nos incisa dicimus; deinde tertium κῶλον illi, nos membrum; sequitur non longa—ex duobus enim versibus, id est membris, perfecta comprehensio est et in spondeos cadit; et Crassus quidem sic plerumque dicebat, idque ipse genus dicendi maxime probo. sed quae incisim aut membratim efferuntur, ea vel aptissime cadere debent, ut est apud me: Domus tibi deerat? at habebas. Pecunia superabat? at egebas;
224Bunlar kesik kesik söylenmiş dört parçadır; ardından uzuv uzuv iki parça gelir: "Çılgın gibi sütunlara saldırdın, deli gibi başkalarının malına delirdin." Sonra hepsini, bir kaide gibi, daha uzun bir dönemli cümle taşır: "Çukurdaki, ışıksız, yerle bir bir evi kendinden de servetinden de değerli saydın." Bu dikhoreiosla biter; öncekiyse spondelere yakındır. Çünkü küçük hançerler gibi kullanılması gereken bu parçalarda kısalığın kendisi ayakları daha serbest bırakır; çoğu zaman tek tek kullanılmaları gerekir, sıklıkla ikişer; her ikisine bir ayak parçası eklenebilir, ama üçten fazlası pek olmaz.
haec incise dicta sunt quattuor; at membratim quae sequuntur duo: Incurristi amens in columnas, in alienos insanus insanisti. Deinde omnia tamquam crepidine quadam comprehensione longiore sustinentur: Depressam, caecam, iacentem domum pluris quam te et quam fortunas tuas aestimasti. Dichoreo finitur. At spondeis proximum illud. Nam in his, quibus ut pugiunculis uti oportet, brevitas faciet ipsa liberiores pedes; saepe enim singulis utendum est, plerumque binis, et utrisque addi pedis pars potest, non fere ternis amplius.
225Kesik kesik ve uzuv uzuv işlenen konuşma gerçek davalarda çok etkilidir, en çok da bir iddiayı ileri sürdüğün ya da çürüttüğün yerlerde; bizim ikinci Cornelius savunmasındaki gibi: "Ey kurnaz adamlar, ey ustaca düşünülmüş iş, ey korkulası zekâlar!" Buraya kadar uzuv uzuv; sonra kesik: "Söyledik"; yine uzuv uzuv: "Tanık göstermek istiyoruz." En sonda bir dönemli cümle gelir, ama iki uzuvlu; bundan kısası olamaz: "Böyle yapacağınız, rica ederim, hangimizin gözünden kaçtı?"
incisim autem et membratim tractata oratio in veris causis plurimum valet, maximeque eis locis, cum aut arguas aut refellas, ut nos in Corneliana secunda: O callidos homines, o rem excogitatam, o ingenia metuenda! Membratim adhuc; deinde caesim: Diximus, rursus membratim: Testis dare volumus. Extrema sequitur comprehensio, sed ex duobus membris, qua non potest esse brevior: Quem, quaeso, nostrum fefellit ita vos esse facturos?
226İkişer üçer kelimeyle, kimi zaman tek bir kelimeyle, kimi zaman biraz daha fazlasıyla vurmaktan daha iyi ya da daha güçlü bir konuşma türü yoktur; bunların arasına türlü kapanışlarla nadiren ritimli bir dönemli cümle girer. Hegesias ondan ters yüz biçimde kaçar: o da Lysias'ı, neredeyse ikinci bir Demosthenes olan Lysias'ı taklit etmek isterken konuşmayı parçacıklara bölüp sekip durur. Üstelik kelimelerde olduğu kadar düşüncelerde de kusur işler; onu tanıyan kişi ahmak diyecek başka birini aramaz. Ama ben Crassus'un ve kendi sözlerimi şunun için aktardım: dileyen, konuşmanın en küçük parçalarında bile neyin ritimli olduğunu kendi kulaklarıyla yargılasın. Ritimli konuşma hakkında bizden önce kimsenin söylemediği kadar çok şey söylediğimize göre, şimdi bu türün faydasından söz edelim.
nec ullum genus est dicendi aut melius aut fortius quam binis aut ternis ferire verbis, non numquam singulis, paulo alias pluribus, inter quae variis clausulis interponit se raro numerosa comprehensio; quam perverse fugiens Hegesias, dum ille quoque imitari Lysiam vult alterum paene Demosthenem, saltat incidens particulas. Et is quidem non minus sententiis peccat quam verbis, ut non quaerat quem appellet ineptum qui illum cognoverit. Sed ego illa Crassi et nostra posui, ut qui vellet auribus ipsis quid numerosum etiam in minimis particulis orationis esset iudicaret. Et quoniam plura de numerosa oratione diximus quam quisquam ante nos, nunc de eius generis utilitate dicemus.
227Brutus, bunu herkesten iyi bilirsin: güzel ve hatibe yaraşır biçimde konuşmak, en iyi düşünceleri en seçkin kelimelerle söylemekten başka bir şey değildir. Uygun biçimde ve eksiksiz ifade edilmedikçe hiçbir düşünce hatibe yarar sağlamaz; özenle yerleştirilmedikçe kelimelerin parlaklığı görünmez; ikisini de ritim aydınlatır. Ritim ise —bunu sık sık vurgulamak gerekiyor— şiirdeki gibi bağlanmış değildir; hatta şiirden kaçar ve ona her şeyden çok benzemez. Bununla ritimlerin hatiplerde ve şairlerde, hatta konuşan herkeste, nihayet kulakla ölçebildiğimiz bütün seslerde aynı olmadığını söylemiyorum; ama söylenen şeyin düzyazıya mı şiire mi benzeyeceğini ayakların düzeni belirler.
nihil enim est aliud, Brute, quod quidem tu minime omnium ignoras, pulchre et oratorie dicere nisi optimis sententiis verbisque lectissimis dicere. Et nec sententia ulla est quae fructum oratori ferat, nisi apte exposita atque absolute, nec verborum lumen apparet nisi diligenter conlocatorum, et horum utrumque numerus inlustrat; numerus autem—saepe enim hoc testandum est—non modo non poetice vinctus verum etiam fugiens illum eique omnium dissimillimus; non quin idem sint numeri non modo oratorum et poetarum verum omnino loquentium, denique etiam sonantium omnium quae metiri auribus possumus, sed ordo pedum facit, ut id quod pronuntiatur aut orationis aut poematis simile videatur.
228O halde buna ister diziliş, ister tamamlanmışlık, ister ritim denilsin, süslü konuşmak istiyorsan ona başvurmak zorunludur. Yalnız Aristoteles ile Theophrastos'un dediği gibi konuşma bir ırmak gibi sınırsızca akmasın diye değil —konuşma, konuşanın nefesiyle ya da kâtibin koyduğu işaretle değil, ritmin zorlamasıyla durmalıdır—, aynı zamanda uygun biçimde bağlanmış olan, gevşek olandan çok daha güçlü olduğu için. Atletlerde, onlardan pek farklı olmadan gladyatörlerde de görürüz: ister temkinle sakınsınlar ister şiddetle saldırsınlar, her hareketlerinde palaestranın, yani güreş okulunun terbiyesi görünür; öyle ki bu işlerde dövüşe yarayan her şey göze de hoş gelir. Hatip de böyledir: saldırısı uygun düşmedikçe ağır bir darbe indiremez; geri çekilirken bile neyin yakıştığını bilmedikçe hücumdan yeterince korunamaz.
hanc igitur, sive compositionem sive perfectionem sive numerum vocari placet, adhibere necesse est, si ornate velis dicere, non solum, quod ait Aristoteles et Theophrastus, ne infinite feratur ut flumen oratio, quae non aut spiritu pronuntiantis aut interductu librari, sed numero coacta debet insistere, verum etiam quod multo maiorem habent apta vim quam soluta. Vt enim athletas nec multo secus gladiatores videmus nihil nec vitando facere caute nec petendo vehementer, in quo non motus hic habeat palaestram quandam, ut quicquid in his rebus fiat utiliter ad pugnam idem ad aspectum etiam sit venustum, sic orator nec plagam gravem facit, nisi petitio fuit apta, nec satis tecte declinat impetum, nisi etiam in cedendo quid deceat intellegit.
229Bu yüzden Yunanların apalaistroi (güreş okulu görmemiş) dediği kişilerin hareketleri neyse, düşüncelerini ritimle kapatmayanların konuşması da bana öyle görünür. Ustasızlıktan, zihin ağırlığından ya da emekten kaçtıklarından buna ulaşamamış olanlar sık sık kelimelerin dizilişinin konuşmayı gevşettiğini söyler; oysa bu, gerçeğe o kadar uzaktır ki onsuz konuşmada ne atılım ne de güç olabilir. Ama iş büyük bir alıştırma ister; bu türün peşine düşüp onu kavrayamamış olanlara benzer bir şey yapmayalım, yani konuşma daha güzel düşsün ya da yuvarlansın diye kelimelerin yerini açıkça değiştirmeyelim.
itaque qualis eorum motus quos ἀπαλαίστρους Graeci vocant, talis horum mihi videtur oratio qui non claudunt numeris sententias, tantumque abest ut—quod ei qui hoc aut magistrorum inopia aut ingeni tarditate aut laboris fuga non sunt adsecuti solent dicere—enervetur oratio compositione verborum, ut aliter in ea nec impetus ullus nec vis esse possit. sed magnam exercitationem res flagitat, ne quid eorum qui genus hoc secuti non tenuerunt simile faciamus, ne aut verba traiciamus aperte, quo melius aut cadat aut volvatur oratio;
230Lucius Caelius Antipater, Kartaca Savaşı'nın önsözünde zorunlu olmadıkça bunu yapmayacağını söyler. Ne saf adam, bizden hiçbir şey gizlemiyor; ne bilge adam, zorunluluğa boyun eğmek gerektiğini düşünüyor! Ama bu adam büsbütün ham; bize gelince, yazarken de konuşurken de zorunluluk mazeretini kabul etmeyiz; çünkü hiçbir şey zorunlu değildir, olsaydı bile bunu itiraf etmek zorunlu değildi. Üstelik eserini ithaf ettiği, kendini aklamaya çalıştığı Laelius'tan bunun için af dileyen bu adam, kelimelerin yerini değiştirmeye başvurur da cümlelerini yine hiç daha uygun biçimde doldurup kapatamaz. Başkalarında, en çok da ritme kul köle olan Asyalılarda, sanki ritmin dolgusuymuş gibi içeri tıkıştırılmış boş kelimeler bulursun. Kimileri de en çok Hegesias'tan yayılan kusura düşer: ritimleri kırıp doğrayarak küçük dizelere pek benzeyen bayağı bir türe varırlar.
quod se L. Caelius Antipater in prooemio belli Punici nisi necessario facturum negat. O virum simplicem qui nos nihil celet, sapientem qui serviendum necessitati putet! Sed hic omnino rudis; nobis autem in scribendo atque in dicendo necessitatis excusatio non probatur; nihil est enim necesse et, si quid esset, id necesse tamen non erat confiteri. Et hic quidem, qui hanc a Laelio, ad quem scripsit, cui se purgat, veniam petit, et utitur ea traiectione verborum et nihilo tamen aptius explet concluditque sententias. Apud alios autem et Asiaticos maxime numero servientes inculcata reperias inania quaedam verba quasi complementa numerorum. Sunt etiam qui illo vitio, quod ab Hegesia maxime fluxit, infringendis concidendisque numeris in quoddam genus abiectum incidant versiculorum simillimum.
231Üçüncü kusur, Asyalı hatiplerin önde gelenleri olan o iki kardeşte, Hierokles ile Menekles'te görülür; bana kalırsa hiç de küçümsenecek kişiler değillerdir. Gerçeğin biçiminden ve Attikalıların kuralından uzak olsalar da bu kusuru ya yetenekleriyle ya da söz bolluklarıyla telafi ederler. Ama onlarda çeşitlilik yoktu, çünkü hemen her şeyi tek bir biçimde kapatırlardı. Bu kusurlardan kaçan kişi —yani bir kelimenin yerini, kasten yapıldığı anlaşılacak biçimde değiştirmeyen; kelimeleri tıkıştırıp adeta çatlak doldurmayan; ufak ritimlerin peşine düşüp düşünceleri doğrayıp belini kırmayan; hiç değişiklik yapmadan hep aynı tür ritimde dolanıp durmayan kişi— hemen bütün kusurlardan kaçınmış olur. Meziyetler hakkında ise çok şey söyledik; o kusurlar onların apaçık zıttıdır.
tertium est, in quo fuerunt fratres illi Asiaticorum rhetorum principes Hierocles et Menecles minime mea sententia contemnendi. Etsi enim a forma veritatis et ab Atticorum regula absunt, tamen hoc vitium compensant vel facultate vel copia. Sed apud eos varietas non erat, quod omnia fere concludebantur uno modo. Quae vitia qui fugerit, ut neque verbum ita traiciat ut id de industria factum intellegatur, neque inferciens verba quasi rimas expleat, nec minutos numeros sequens concidat delumbetque sententias, nec sine ulla commutatione in eodem semper versetur genere numerorum, is omnia fere vitia vitaverit. Nam de laudibus multa diximus, quibus sunt illa perspicue vitia contraria.
232Uygun konuşmanın ne büyük bir şey olduğunu denemek mümkündür: düzenli bir hatibin iyi kurulmuş dizilişini kelimelerin yerini değiştirerek çözersen bütün iş bozulur. Bizim Cornelius savunmasındaki şu sözlerde ve devamında olduğu gibi: "Ne zenginlik beni etkiler; onda bütün Africanusları ve Laeliusları birçok köle tüccarı ve tacir geçmiştir." Birazcık değiştir, "birçok geçmiştir tacir ve köle tüccarı" olsun: bütün iş mahvolur. Ardından gelenler: "Ne giysiler ne de kabartmalı altın ve gümüş; onda bizim eski Marcelluslarımızı ve Maximuslarımızı Suriye'den ve Mısır'dan gelme birçok hadım geçmiştir." Kelimelerin yerini değiştir, "geçmiştir hadımlar Suriye'den ve Mısır'dan" olsun. Üçüncüsünü de ekle: "Ne de villaların o süsleri; bu konuda, bu şeylerle şehri ve bütün İtalya'yı dolduran Lucius Paullus'un ve Lucius Mummius'un herhangi bir Deloslu ya da Suriyeli tarafından pek kolayca geçilebildiğini görüyorum." Şöyle yap: "geçilebildiğini herhangi bir Suriyeli ya da Deloslu tarafından";
quantum autem sit apte dicere, experiri licet, si aut compositi oratoris bene structam conlocationem dissolvas permutatione verborum;— corrumpatur enim tota res, ut haec nostra in Corneliana et deinceps omnia: Neque me divitiae movent, quibus omnis Africanos et Laelios multi venalicii mercatoresque superarunt: immuta paululum, ut sit multi superarunt mercatores venaliciique, perierit tota res; et quae sequuntur: Neque vestis aut caelatum aurum et argentum, quo nostros veteres Marcellos Maximosque multi eunuchi e Syria Aegyptoque vicerunt; verba permuta sic, ut sit vicerunt eunuchi e Syria Aegyptoque: adde tertium: Neque vero ornamenta ista villarum, quibus L. Paullum et L. Mummium, qui rebus his urbem Italiamque omnem referserunt, ab aliquo video perfacile Deliaco aut Syro potuisse superari; fac ita: potuisse superari ab aliquo Syro aut Deliaco;
233görüyor musun, kelimelerin sırası birazcık değişince, kelimeler aynı, düşünce yerinde kaldığı halde, uyumlu olan çözüldüğü için her şey nasıl hiçe iniyor? Ya da düzensiz konuşan birinin dağınık bir cümlesini alıp kelimelerin sırasını biraz değiştirerek düzgün bir kalıba sokarsan, önceden dağınık ve gevşek olan şey uyumlu hâle gelir. Haydi, Gracchus'un sansörler önündeki şu sözünü al: "Olmaz ki dürüstleri kötülemek, kötüleri onaylayan adamın işi olmasın"; şöyle deseydi ne kadar daha uygun olurdu: "Olmaz ki kötüleri onaylayan adamın işi olmasın dürüstleri kötülemek!"
videsne, ut ordine verborum paululum commutato, isdem tamen verbis stante sententia, ad nihilum omnia recidant, cum sint ex aptis dissoluta? Aut si alicuius inconditi arripias dissipatam aliquam sententiam eamque ordine verborum paululum commutato in quadrum redigas, efficiatur aptum illud, quod fuerit antea diffluens ac solutum. Age sume de Gracchi apud censores illud: Abesse non potest quin eiusdem hominis sit probos improbare qui improbos probet; quanto aptius, si ita dixisset: Quin eiusdem hominis sit qui improbos probet probos improbare!
234Böyle konuşmayı hiç kimse istemezlik etmemiştir; böyle konuşabilen de konuşmazlık etmemiştir; başka türlü konuşanlar ise buna ulaşamamışlardır. Böylece birdenbire Attikacı oldular; sanki Demosthenes Tralleisli imiş gibi! Onun o şimşekleri ritimle döndürülüp fırlatılmasaydı bu kadar titreşmezdi. Ama kim gevşek, çözülmüş konuşmadan daha çok hoşlanıyorsa o yolu izlesin; yeter ki şunu bilsin: Pheidias'ın kalkanını söken kişi, yerleşimin bütüncül güzelliğini ortadan kaldırır, tek tek parçaların zarafetini değil. Thukydides'te de ben yalnız konuşmanın yuvarlaklığını ararım; süsler yerli yerindedir.
hoc modo dicere nemo umquam noluit nemoque potuit quin dixerit; qui autem aliter dixerunt, hoc adsequi non potuerunt. Ita facti sunt repente Attici; quasi vero Trallianus fuerit Demosthenes ! cuius non tam vibrarent fulmina illa, nisi numeris contorta ferrentur. sed si quem magis delectant soluta, sequatur ea sane, modo sic ut, si quis Phidiae clipeum dissolverit, conlocationis universam speciem sustulerit, non singulorum operum venustatem; ut in Thucydide orbem modo orationis desidero, ornamenta comparent.
235Bunlar ise, konusu da kelimeleri de baştan sona bayağı olan bir konuşmayı çözdüklerinde, bana kalkanı değil, atasözündeki gibi —gerçi daha bayağı bir söz— süpürgeyi söküyorlar gibi görünürler. Benim övdüğüm bu türü gerçekten küçümsedikleri anlaşılsın istiyorlarsa, ya Isokrates usulünde ya da Aiskhines'in veya Demosthenes'in kullandığı usulde bir şey yazsınlar; o zaman bu türden umutsuzluk yüzünden çekinmediklerine, yargılarıyla kaçındıklarına inanırım. Ya da aynı şartı kabul edecek birini ben bulurum: o kişi, hangi dilde istersen, onların istediği türde konuşsun ya da yazsın. Çünkü uyumlu olanı çözmek, dağınık olanı birbirine bağlamaktan daha kolaydır.
isti autem cum dissolvunt orationem, in qua nec res nec verbum ullum est nisi abiectum, non clipeum, sed, ut in proverbio est—etsi humilius dictum est —, scopas mihi videntur dissolvere. Atque ut plane genus hoc, quod ego laudo, contempsisse videantur, aut scribant aliquid vel Isocrateo more vel quo Aeschines aut Demosthenes utitur, tum illos existimabo non desperatione reformidavisse genus hoc, sed iudicio refugisse; aut reperiam ipse eadem condicione qui uti velit, ut aut dicat aut scribat utra voles lingua eo genere quo illi volunt; facilius est enim apta dissolvere quam dissipata conectere.
236Düşündüğümü en kısa biçimde söyleyeyim, durum şudur: düşünce olmadan düzenli ve uyumlu konuşmak deliliktir; düşünce olup da kelimelerde düzen ve ölçü olmadan konuşmak ise dilsizliktir. Yine de öyle bir dilsizlik ki onu kullananlar ahmak sayılmayabilir, hatta çoğu zaman basiretli sayılabilir; buna razı olan onu kullansın. Ama belagatli kişi yalnız onay değil, hayranlık, haykırış, mümkünse alkış da uyandırmalıdır; her bakımdan öyle üstün olmalıdır ki başka bir şeyin ondan daha büyük bir zevkle beklenmesi ya da dinlenmesi ona utanç versin.
res se autem sic habet, ut brevissime dicam quod sentio: composite et apte sine sententiis dicere insania est, sententiose autem sine verborum et ordine et modo infantia, sed eius modi tamen infantia, ut ea qui utantur non stulti homines haberi possint, etiam plerumque prudentes; quo qui est contentus utatur. Eloquens vero, qui non approbationes solum sed admirationes, clamores, plausus, si liceat, movere debet, omnibus oportet ita rebus excellat, ut ei turpe sit quicquam aut exspectari aut audiri libentius.
237Brutus, hatip hakkındaki yargım işte budur; onu beğenirsen benimse, kendi yargın başkaysa onda dur. Bu konuda ne seninle çekişirim ne de bu kitapta bu kadar ısrarla savunduğum görüşümün seninkinden daha doğru olduğunu hiçbir zaman kesinlikle ileri sürerim. Çünkü yalnız sana ve bana başka başka şeyler değil, bana bile ayrı zamanlarda ayrı şeyler doğru görünebilir. Yalnız halkın onayına ve kulakların hazzına bakan bu konuda —ki bu ikisi yargıda bulunmak için en hafif ölçülerdir— değil, en büyük konularda bile, tutunabileceğim ya da yargımı yöneltebileceğim, bana gerçeğe en çok benzer görünen şeyden daha sağlam bir şeyi bugüne dek bulamadım; gerçeğin kendisi ise yine de gizlilikte saklı kalıyordu.
habes meum de oratore, Brute, indicium; quod aut sequere, si probaveris, aut tuo stabis, si aliud quoddam est tuum. In quo neque pugnabo tecum neque hoc meum, de quo tanto opere hoc libro adseveravi, umquam adfirmabo esse verius quam tuum. Potest enim non solum aliud mihi ac tibi, sed mihimet ipsi aliud alias videri. Nec in hac modo re quae ad vulgi adsensum spectet et ad aurium voluptatem, quae duo sunt ad iudicandum levissima, sed ne in maximis quidem rebus quicquam adhuc inveni firmius, quod tenerem aut quo iudicium meum derigerem, quam id quodcumque mihi quam simillimum veri videretur, cum ipsum illud verum tamen in occulto lateret.
238Senden şunu dilerim: tartıştığım şeyleri pek beğenmezsen, ya başarılabileceğinden büyük bir işe girişildiğini düşün, ya da senin ricana uymak isterken hayır demekten utandığım için yazmak gibi bir küstahlığa kalkıştığımı.
tu autem velim, si tibi ea quae disputata sunt minus probabuntur, ut aut maius opus institutum putes quam effici potuerit, aut, dum tibi roganti voluerim obsequi, verecundia negandi scribendi me impudentiam suscepisse.