Kavram
theia moira
- Yunanca
- θεία μοῖρα (theia moira) · θείᾳ μοίρᾳ (theiāi moirāi)
- Latince
- divina sorte, divino munere; (Ficino) divina sorte
- Almanca
- göttliche Schickung, göttliche Fügung, göttliches Geschick
- Fransızca
- dispensation divine, grâce divine
- İngilizce
- divine dispensation
- Türkçe
- tanrısal pay / tanrısal bir payla
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada theia moira "tanrıların izniyle, talih eseri" anlamında bir deyimdir (Herodotos, Pindaros; theiāi tykhēi ile yakın). moira tek başına Homeros'tan beri "payına düşen", özellikle ölüm payıdır. Platon'da deyim belirli bir işlev kazanır: bilgiye (epistēmē, tekhnē) dayanmayan ama yine de doğru ya da iyi olan şeyleri açıklamak için kullanılır. Menon'da argüman şöyle ilerler: aretē doğadan değildir (89b), öğretilebilir değildir çünkü öğretmeni yoktur (89e–96c), o hâlde epistēmē değildir (99a); geriye "doğru kanı" ve "iyi kanı" (eudoxia) kalır (97b, 99b); doğru kanıyla kenti doğrultan devlet adamları, esinle doğru söyleyen kâhinler gibi "tanrısal"dır (99c–d); aretē onlara "tanrısal bir payla" gelir (99e). Ion 534c'de şairler "tekhnē ile değil tanrısal bir payla" şiir söyler; Phaidros 244a–245a'da mania "tanrısal bir payla" verildiğinde en büyük iyiliklerin kaynağıdır; Devlet VI 492e–493a'da bozuk bir kentte iyi kalan filozof doğa "tanrısal bir payla" kurtulmuştur. Ortak çekirdek: tekhnē'nin ve öğretimin açıklayamadığı doğruluk.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8.–7. yy | Homeros, Hesiodos | moira: payına düşen, özellikle ölüm; Moiralar | İlyada XVI 849; Theogonia 904–906 |
| MÖ 5. yy | Herodotos, Pindaros | theia moira / theia tykhē: tanrıların izniyle, talih eseri (gündelik deyim) | Hdt. I 126, III 139 |
| MÖ 4. yy | Platon, Theages, Protagoras | Sokrates'in daimonion'u ve insanın tanrısal paya ortaklığı | Theages 128d; Protagoras 322a |
| MÖ 4. yy | Platon, Menon | aretē'nin "akıl olmaksızın tanrısal bir payla" gelmesi; doğru kanı, kâhin–devlet adamı karşılaştırması | Menon 99e–100b |
| MÖ 4. yy | Platon, Ion, Phaidros, Devlet | şairlerin esini; mania'nın tanrısal kaynağı; bozuk kentte iyi kalan doğa | Ion 534c; Phaidros 244c; Devlet 492e–493a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | eutykhia ve theia moira: aretē'nin tanrısal bir payla mı, öğretimle mi geldiği sorusu | Nikomakhos'a Etik I 9, 1099b9–18; Eudemos'a Etik VIII 2 |
| MS 3. yy – Rönesans | Plotinos, Ficino | tanrısal esin ve lütufla kaynaşma | Ficino, Theologia Platonica |
Dönüşüm: Homerosçu "ölüm payı"ndan gündelik "talih"e, oradan Platon'da "tekhnē'siz doğruluğun açıklaması"na. Platon'da değer işareti ikirciklidir: kâhin ve şair için bir onur, devlet adamı için ise bilgisizliğin kibar adı. Hristiyan Platonculukta ise olumlu "lütuf" anlamı ağır basar ve ironi kaybolur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | θεία μοῖρα (theia moira); çoğunlukla araç hâli θείᾳ μοίρᾳ "tanrısal bir payla" | moira ← meiresthai "pay almak, bölüşmek": temel anlam "pay, hisse, kısmet"; Homeros'ta her insanın payına düşen ölüm ve yazgı; Hesiodos'ta Moiralar. theios "tanrısal". Projede ilk geçiş: Theages 128d; sonra Protagoras 322a; teknik doruk: Menon 99e, 100b; ileride Ion 534c, Phaidros 244c, Devlet VI 492e–493a, Yasalar I 642c. |
| Latince | divina sorte | Ficino'nun Latince Platon'unda divina sorte; Cicero divinitus. sors (kura) "pay" imgesini korur. |
| Almanca / Fransızca | göttliche Schickung / dispensation divine | Schleiermacher "göttliche Schickung"; Fransızca literatürde "grâce divine" Hristiyanlaştırır, "dispensation" daha nötrdür. |
| İngilizce | divine dispensation |
Türkçe karşılığı
tanrısal pay (theia moira).
Menon 99e–100b'nin en büyük yorum sorunu ironidir: Sokrates aretē'nin "akıl olmaksızın, tanrısal bir payla" geldiğini söylerken bunu ciddi mi söylüyor, yoksa devlet adamlarının (Themistokles, Perikles) bilgisizliğini zarif bir biçimde mi teşhir ediyor? "İlahi lütuf" dersem ciddi-teolojik okumayı, "şans eseri" dersem salt alaycı okumayı seçmiş olurum. "Tanrısal pay" ikisini de açık bırakır: bir yandan kâhinler ve şairler gibi (99c–d) tanrıdan "kapılmış" olmayı, öte yandan "nous olmadan" (aneu nou) başarıyı anlatır. 100b'deki çekince ("bunu açıkça ancak aretē'nin ne olduğunu bulduğumuzda bileceğiz") sonucun geçici olduğunu gösterir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde theia moira = "tanrısal pay (theia moira)", araç hâlinde "tanrısal bir payla"; Menon 99e ve sonraki teknik geçişlerde (Ion 534c, Phaidros 244c, Devlet 492e–493a) bu nota bağlanır. "Kader", "kısmet", "ilahi takdir", "lütuf" kullanılmaz; theia tykhē = "tanrısal talih" ayrı tutulur.
Atıf ve kaynak notu
Deyim Platon'dan önce gündelik dilde vardır; Platon onu bir öğretinin adı olarak tanımlamaz, her seferinde bağlama göre kullanır. "Platon'un tanrısal lütuf öğretisi" ifadesi Ficino ve Hristiyan Platonculuğun geriye yansıtmasıdır. Menon'daki kullanımın ciddi mi ironik mi olduğu tartışmalıdır (Bluck, Klein, Scott); metin sonucu açıkça geçici kılar (100b).
İlgili kavramlar
- arete (aretē doğadan mı, öğretimle mi, tanrısal bir payla mı gelir?)
- doxa (doğru kanı ve iyi kanı, eudoxia: epistēmē'siz doğru eylem)
- episteme (epistēmē ile doğru kanı arasındaki fark: "nedene dayanan akıl yürütme"yle bağlanma, Menon 98a)
- mania (tanrısal delilik ve esin: Phaidros 244a–245a)
- daimonion (Theages 128d: Sokrates'in daimonion'u tanrısal bir payla)
- nous (Menon 99e: "nous olmaksızın")
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: theia moira, ilahî bir payla, ilahî bir takdirle, ilahî bir takdirin, ilahi bir nasip, ilahî payın
Metinlerde işaretlendiği yerler
10 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.