Aristoteles
Bitkiler Üzerine
Περὶ φυτῶν
814a_2Çevirmenin Önsözü
Aristoteles felsefesinin hep yeşil çayırında pek çok başka kitap da soylu bitkiler gibi yetişmiştir; bunlar seyrettiğimiz şeylerde her türlü ürünü, yaptığımız işlerde ise bol meyveyi verir.
ΤΩΙ τῆς Ἀριστοτελικῆς ἀειθαλεῖ φιλοσοφίας λειμῶνι πολλαὶ μὲν καὶ ἄλλαι δέλτοι κατὰ τὰ εὐγενῆ παραπεφύκασι τῶν φυτῶν, παμφόρους μὲν οἶς θεωροῦμεν, πολύχοας δὲ καὶ οἷς διαπραττόμεθα προϊέμεναι τοὺς καρπούς.
814a_3Bunların arasında Bitkiler Üzerine kitabı da vardı: soylu bir bitki gibi kısa, ama sayısız güzellikle dolup taşan ve sözün âşıklarını en güzel ürünlerle ağırlayan bir kitap. Bununla yalnız bizimkileri, yani sözde rakipsiz, bilgelikte ve anlayışta ünlü o seçkin Ausonları kastetmiyorum; Latin diyarından gelenleri de, hatta yalnız onları değil, mutlu Arabistan'ın ve Hindistan'ın beslediği bütün böyle kimseleri de kastediyorum.
Ἦν δὲ πρὸς ταῖς ἄλλαις καὶ ἡ περὶ τῶν φυτῶν ὅσα καὶ φυτὸν εὐφυὲς βραχὺ μέν, ἀλλὰ συχναῖς ταῖς χάρισι βρύον καὶ καλλίστοις ἐκφορίοις τοὺς τῶν λόγων ἐραστὰς δεξιούμενον, οὐ μόνον λέγω τοὺς ἡμετέρους, τοὺς πάνυ, τοὺς περιφανεῖς τὰ ἐς λόγους καὶ τὴν σοφίαν ἀπαραμίλλους καὶ τὴν σύνεσιν Αὔσονας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκ μοίρας Ἰταλικῆς, καὶ οὐ τούτους μόνον, ἀλλὰ καὶ ὅσους τοιούτους οἶδεν ἡ τῶν εὐδαιμόνων Ἀράβων τρέφειν καὶ τῶν Ἰνδῶν.
814a_4Çünkü Stageiralı yüce filozof, nerede olurlarsa olsunlar bütün filozoflara kendi yazılarına karşı büyük bir özlem salmıştır. Ama bu bitki, nasıl olduysa, bizde yalnız kurumakla ya da zamanın yapmayı sevdiği gibi kötüye doğru bir değişikliğe uğramakla kalmadı; kökünden kesildi ve yokluğa savruldu. Öyle ki onu hiçbir bahçıvan görmedi; sanki hiç gün ışığına çıkmamıştı.
Συχνὸν γὰρ ἐνέβαλεν ἵμερον τῶν ἑαυτοῦ συγγραμμάτων τοῖς ὁπουδήποτε φιλοσόφοις ὁ ἐκ Σταγείρων ἄκρος φιλόσοφος. Ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον φυτὸν οὐκ οἶδ’ ὅπως οὐ μόνον αὔανσιν πέπονθε παρ’ ἡμῖν, ἀλλοίωσίν τινα τάχα περὶ τὸ χεῖρον, οἶα φιλεῖ ὁ χρόνος ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ προθέλυμνον ἐκκοπὴν καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν ἀποστροφήν, ὡς οὐδ’ ἄν ποτε φυτηκόμον εἶδεν, οὐδ’ εἰ προῆλθεν εἰς φῶς.
814a_5Latinler de uzun süre bizim gibi bu hazineden yoksun kaldılar. Kitabı yalnız Araplar biliyordu ve meyvelerinden bol bol yalnız onlar yararlanıyordu.
Ὑπέστη τὰ ἶσα καὶ Ἰταλὸς μακρὸν χρόνον σὺν ἡμῖν χηρεύων τοῦ χρήματος. Τοῖς Ἄραψιν ἐγνωρίζετο μόνοις, καὶ μόνοι τῶν τούτου καρπῶν ἀφθόνως ἀπήλαυον.
814a_6Derken soyca Keltli, ama Latinlerin bilgeliğinde birinciliği kimseye bırakmayacak kadar ilerlemiş biri çıktı. Bu bilgisini, o kadar büyük olduğu hâlde, kendi gözünde az buldu; Latinlerinkinin ardından Arapların bilgisini de edinmedikçe ve o en güzel melekeyi kazanmadıkça yetinmeyeceğini düşündü. Kendini bütünüyle bu işe verdi; niyetini sonuna kadar götürmek ve arzuladığına ne pahasına olursa olsun ulaşmak istedi.
Ἀλλά τις Κελτὸς μὲν τὸ γένος, ἐς τοσοῦτον δὲ τῆς τῶν Ἰταλῶν σοφίας ἐλάσας ὡς τῶν πρωτείων παραχωρεῖν μηδενί, εἶτα βραχὺ τοῦτο, καίπερ ὂν τοσοῦτον, καθ’ ἑαυτὸν οἰηθείς, ἂν μὴ καὶ τὴν τῶν Ἀράβων μετὰ τὴν τῶν Λατίνων μεταλάβοι γνῶσιν καὶ τὴν καλλίστην ἔξιν ἀσκήσειεν, ὅλος γίνεται τοῦ ἔργου, καὶ εἰς πέρας τὴν γνώμην ἀγαγεῖν θέλει καὶ τυχεῖν παντοίως τοῦ ἐφετοῦ.
814a_7Böylece yabancı diyarlara yola çıktı, Arap hocalardan ders aldı ve yeteneğine gayretini de katarak, dediklerine göre öyle bir terbiye edindi ki Araplarınkini Latinlere, Latinlerinkini de Araplara aktarabilecek hâle geldi. İşte o, başka bazı kitapların yanında bu Bitkiler Üzerine kitabını da tercüme etti; onu Arapların söz çayırlarından soylu bir fidan gibi alıp Latinlerin fidanlıklarına dikti.
Στέλλεται λοιπὸν τὴν ἀλλοδαπήν, χρῆται τοῖς Ἄραψι παιδευταῖς, καὶ τῇ εὐφυΐᾳ συμμετρήσας σπουδὴν τοσοῦτον εὐμοίρησε παιδείας, φασίν, ὡς δύνασθαι καὶ τὰ τῶν Ἀράβων εἰς Ἰταλοὺς καὶ τὰ τῶν Ἰταλῶν μεταπορθμεύειν εἰς Ἄραβας. Οὗτος οὖν πρός τισιν ἄλλαις καὶ τὴν περὶ φυτῶν τήνδε βίβλον μεθερμηνεύει, κὰκ τῶν λογικῶν Ἀραβικῶν λειμώνων ὅσα καὶ φυτὸν εὐγενὲς εἰς τὰς Ἰταλικὰς μετακηπεύει
φυταλιάς.
814b_2Latinler buna sevindiler ve büyük büyük övündüler; çünkü Aristoteles'in kitaplarıyla herkesten çok gururlanırlar. Bu hazineyle, Kserkses'in gölgesinde dinlendiği ve altından bir benzerini yaptırdığı o çınarla övündüğünden aşağı kalmayacak kadar övündüler. Ben de epey zamandır bu bitkiye heves ediyordum; çünkü benim için sözler, dünyadaki her şeyden daha değerli bir hazinedir.
Ἔχαιρε γοῦν Ἰταλὸς ἐπὶ τούτῳ, καὶ τὰ μεγάλα ἐκόμπαζε· ταῖς Ἀριστοτελικαῖς γὰρ φιλοτιμεῖσθαι βίβλοις ὑπὲρ πάντας βρενθύεται· καὶ τοσοῦτον ἐνεκαυχᾶτο τῷ χρήματι, Ξέρξης οὐχ ἢττον ἐκεῖνος εἰς ἢν ὑπεσκιάσθη καὶ ἣν χρυσέαν ἔδειξε πλάτανον. Ἦλθον εἰς ἐπιθυμίαν (μακρὸς ἐξότου χρόνος) κἀγὼ τοῦ φυτοῦ· λόγοι γάρ μοι τῶν τοῦ κόσμου πάντων χρῆμα ὅ τὸ τιμιώτατον.
814b_3Meyvelerine doymayı, düşüncelerini kendime meleke edinmeyi özlüyordum. Arzumu umut avutuyor, umudun yerini de dua alıyordu. Ama uzun süre arzum yerine gelmedi; umut yalnızca umut olarak kaldı, dua ise gittikçe yoğunlaştı. Peki bütün iyiliklerin eksiksiz, eksiksizliği aşan ve her eksiksizlikten önce gelen sebebi ne yaptı? Arzuma huzur, umuduma son, duama da dilediğini bağışladı.
Ἐπόθουν ἐμφορηθῆναι τῶν τούτου καρπῶν, τῶν νοημάτων εἰς ἔξιν ἐλθεῖν. Ἐψυχαγώγει μοι τὴν ἐπιθυμίαν ἐλπίς, καὶ τὴν ἐλπίδα πάλιν εὐχὴ διεδέχετο. Ἀλλὰ μέχρι πολλοῦ τὰ τῆς ἐπιθυμίας ἀτέλεστα, ἡ ἐλπὶς καὶ μόνον ἐλπίς· τὰ δὲ τῆς εὐχῆς ἐπετείνετο. Τί δ’ ἡ τῶν ἀγαθῶν ἀπάντων παντελὴς αἰτία καὶ ὑπερτελὴς καὶ προτέλειος; Ἠρεμίαν τῇ ἐπιθυμίᾳ χορηγεῖ, τῇ ἐλπίδι πέρας, καὶ τὰ τῆς αἰτήσεως τῇ εὐχῇ.
814b_4Bir Latin bilmediğimiz bir yerden ansızın karşımıza çıktı; söz terbiyesi ve bilgisi yerinde bir adamdı. Yanımıza geldi, nazikçe selamladı, dostça konuştu, sonra da özlediğimiz kitabı elimize verdi. Bu hazineye, bulunmuş bir define gibi sevindim; kitabı can atarak aldım.
Ἰταλὸς γάρ τις ἔκποθεν ἡμῖν αἰφνιδίως ἀναφανείς, ἱκανῶς ἔχων λογικῆς παιδείας καὶ γνώσεως, πρόσεισιν ὡς ἡμᾶς, ἀσπάζεται χαριέντως, τὰ φιλικὰ προσλαλεῖ, εἶτα τὴν ποθουμένην βίβλον ἡμῖν ἐγχειρίζεται. Ηὐφράνθην ἐγὼ ὡς ἐφ’ ἑρμαίῳ τῷ χρήματι. Ἐδεξάμην τὴν βίβλον ἐκθύμως.
814b_5Kendimi bütünüyle ona verdim, içindeki anlamı dikkatle topladım ve daha ilk satırından itibaren onda, bir aynada görür gibi, Aristoteles'i ve onun eski filozoflara yönelttiği itiraz dolu sorgulamaları tanıdım.
Ὅλος αὐτῆς ἐγενόμην, τὸν ἐγκείμενον νοῦν ἀνελεξάμην ἐπιμελῶς, καὶ οἶον ὡς ἐν ἐσόπτρῳ τῇδε ἐκ πρώτης αὐτῆς βαλβῖδος τὸν Ἀριστοτέλην ἔγνων καὶ τοὺς Ἀριστοτελικοὺς κατὰ τῶν πάλαι φιλοσοφούντων ἀντιλογικοὺς ἐτασμούς.
814b_6Yukarıdan gelen lütfun bana verdiği güçle bu kitabı Yunan diline çevirip öteki Aristoteles kitaplarının yanına katmazsam, sözler adına yemin ederim, hem sözlere hem de onların âşıklarına haksızlık edeceğimi düşündüm; kıskanç bir ruh olmakla suçlanmaktan da çekindim.
Ἀδικεῖν δ’ ᾠήθην, μὰ τοὺς λόγους, τοὺς λόγους αὐτοὺς καὶ τοὺς αὐτῶν ἐραστάς, καὶ γραφῆναι βασκάνου ψυχῆς ηὐλαβήθην, ἂν μὴ ταύτην ἱκανῶς ἔχων ὑπὸ τῆς ἄνωθεν χάριτος πρὸς τὴν Ἑλλάδα μεθερμηνεύσαιμι γλῶτταν καὶ ταῖς λοιπαῖς Ἀριστοτελικαῖς δέλτοις δείξαιμι συναρίθμιον.
814b_7İşte bu yüzden Tanrı'nın yardımıyla işi tamamladım ve kitabı yararlanmak isteyenlerin ortak hizmetine sundum. Bunu yaparken çok zorlukla ve adlarda büyük bir karışıklıkla karşılaştım; çünkü metin çeviriden çeviriye sık sık el değiştirmişti: bizim dilimizden Latinlerinkine, oradan Araplara, sonra yeniden Araplardan Latinlere ve en sonunda onlardan bize.
Τῷ τοι καὶ σὺν θεῷ τὸ ἔργον διήνυσα, καὶ εἰς κοινὴν προὐθέμην τὴν βίβλον τοῖς ἀρουμένοις ἀπόλαυσιν, πολλὴν εὑρὼν τὴν δυσχέρειαν καὶ τὴν τῶν ὀνομάτων σύγχυσιν διὰ τὰς συχνὰς τῶν μεθερμηνεύσεων μεταβολὰς ἐκ τῆς ἡμετέρας εἰς τὴν τῶν Ἰταλῶν, εἰς τοὺς Ἄραβας ἐκεῖθεν, καὶ πάλιν ἐξ Ἀράβων εἰς Ἰταλούς, καὶ εἰς ἡμᾶς ἐκ τούτων ἐπ’ ἔσχατον.
814b_8Bu kitap söz konusu olduğunda Stageiralı, dillerde dolaşan ve cılız bir rivayetin zamanla ilişkilendirdiği o Ianus gibi iki yüzlü değil, Pharoslu Proteus gibi çok biçimli göründü.
Οὐ γὰρ διπρόσωπος,
ὅσον ἐπὶ ταύτῃ τῇ βίβλῳ, ὁ Σταγειρίτης ὤφθη κατὰ τὸν θρυλλούμενον Ἰτανον ἐκεῖνον, ὃν καὶ εἰς χρόνον ἄγει λόγος ἰσχνός, ἀλλὰ πολύμορφος κατὰ τὸν Πρωτέα τὸν Φάριον.
815a_2Bir dilden başka bir dile aktarılan her kitap ya kelimesi kelimesine ya da anlamca ilerler. İkinci yol açıklığı korur ama doğruluktan geri kalır; öteki, yani birinci yol ise doğruluğu korur ama belirsizliğe düşer. Biz, başka kitaplarda da yaptığımız gibi, daha güvenli ve kusur bulunmaz olduğu için bu tarafı tutarak doğruluğa bağlı kaldık.
Ἐπεὶ δὲ πᾶσα δέλτος ἐκ μιᾶς πρὸς ἑτέραν μεταφερομένη διάλεκτον ἢ κατὰ λέξιν ἢ κατ’ ἔννοιαν προχωρεῖ, καὶ ἡ μὲν ὑστέρα τὸ σαφὲς ἔχουσα τοῦ ἀκριβοῦς ἀπολείπεται, ἡ δ’ ἑτέρα καὶ προτέρα προσόντος τοῦ ἀκριβοῦς εἰς ἀσάφειαν καταστρέφεται, ἡμεῖς ὡς ἀσφαλεστέρῳ τούτῳ τῷ μέρει καὶ ἀδιαβλήτῳ στοιχοῦντες, καθὼς καὶ ἐν ἑτέραις πεποιήκαμεν δέλτοις, τῆς ἀκριβείας ἐχόμεθα.
815a_3Ama sözler için büsbütün bir kusur saydığımız belirsizliğe yer veriyormuşuz gibi görünmemek için, belirsizlikten doğan tatsız ve sevimsiz bir yer varsa, onu bazı ek açıklamalarla ve kenar notlarıyla yumuşattık; söz yolcularını sert ve engebeli yoldan elleriyle tutarak düz ve geniş yola çıkardık. Bizden yüce olana da şükranımızı ve yakışacağı üzere hamdimizi sunduk.
Ἵνα δὲ μὴ φαινοίμεθα καὶ χώραν τῇ ἀσαφείᾳ διδόντες, ἢν κακίαν παντελῆ τοῖς λόγοις ἐγνώκαμεν, ἐπανερμηνείαις τισὶ καὶ
σχολικαῖς παρασημειώσεσιν, εἴ τι που ἐκ τῆς ἀσαφείας ἄχαρι καὶ ἀτερπές, ἐψυχαγωγήσαμεν, κὰκ τῆς σκληρᾶς καὶ τραχείας τοὺς λογικοὺς ὁδίτας εἰς τὴν λείαν τε καὶ πλατεῖαν ἐχειραγωγήσαμεν, καὶ τῷ ὑπὲρ ἡμᾶς τὴν εὐχαριστίαν καὶ τήν, ὡς εἰκός, ἀνθομολόγησιν ἀπενείμαμεν.
815b_2Çünkü ilahî Havari'nin dediği gibi, biricik bilge ve kudretli Tanrı elinin altındaki bizlerden bunu ister. Bir peygamberin ağzından kendisi için "Göğü ve yeri ben doldururum" diyen, Davud'un dediği gibi dünya ve onu dolduran her şey kendisinin olan, her türlü bitkiyle süslenmiş bütün tarlalar kendisiyle olan Tanrı bizden başka neye muhtaç olabilir?
Τοῦτο γὰρ ἀφ’ ἡμῶν ἀπαιτεῖ τῶν ὑπὸ χεῖρα ὁ μόνος σοφὸς καὶ δυνατὸς θεὸς κατὰ τὸν θεῖον ἀπόστολον. Τίνος γὰρ ἄλλου δεῖται παρ’ ἡμῶν, ὃς διά τινος τῶν προφητῶν περὶ ἑαντοῦ λέγει "τὸν οὐρανὸν πληρῶ καὶ τὴν γῆν," καὶ οὗ ἡ οἰκουμένη καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, κατὰ τὸν Δαβίδ, καὶ μεθ’ οὗ πᾶς ἀγρὸς παντοίοις ὡραϊσμένος φυτοῖς;
815a_5I. Kitap
1. Bölüm
Hayat hem hayvanlarda hem bitkilerde bulunur. Ama hayvanlarda açık ve apaçıktır, bitkilerde ise gizlidir ve kendini göstermez. Bunu kesinleştirmek için önce uzun bir araştırma gerekir. Çünkü mesele, bitkilerin bir psykhē'si ve arzu, acı, haz ve ayırt etme yetisi olup olmadığıdır.
Ἡ ΖΩΗ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς εὑρέθη. Ἀλλ’ ἐν μὲν τοῖς ζῴοις φανερὰ καὶ πρόδηλος, ἐν τοῖς φυτοῖς δὲ κεκρυμμένη καὶ οὐκ ἐμφανής. Εἰς τὴν ταύτης γοῦν βεβαίωσιν πολλὴν ἀνάγκη ἐστὶ ζήτησιν προηγήσασθαι. Συνίσταται γὰρ πότερον ἔχουσιν ἢ οὐχὶ τὰ φυτὰ ψυχὴν καὶ δύναμιν ἐπιθυμίας ὀδύνης τε καὶ ἡδονῆς καὶ διακρίσεως.
815a_6Anaksagoras ile Empedokles bitkilerin arzuyla hareket ettiğini söyler; hissettiklerini, acı ve haz duyduklarını da kesinlikle ileri sürerler. Bunlardan Anaksagoras bitkilerin hayvan olduğunu, haz ve acı duyduğunu söylemiş, bunu yapraklarının dökülmesinden ve büyümelerinden çıkarmıştır; Empedokles ise bitkilerde cinsiyetin karışık olduğu kanaatindeydi.
Ἀναξαγόρας μὲν οὖν καὶ Ἐμπεδοκλῆς ἐπιθυμίᾳ ταῦτα κινεῖσθαι λέγουσιν, αἰσθάνεσθαί τε καὶ λυπεῖσθαι καὶ ἥδεσθαι διαβεβαιοῦνται. Ὧν ὁ μὲν Ἀναξαγόρας καὶ ζῷα εἶναι καὶ ἥδεσθαι καὶ λυπεῖσθαι εἶπε, τῇ τε ἀπορροῇ τῶν φύλλων καὶ τῇ αὐξήσει τοῦτο ἐκλαμβάνων, ὁ δὲ Ἐμπεδοκλῆς γένος ἐν τούτοις κεκραμένον εἶναι ἐδόξασεν.
815a_7Platon da aynı şekilde, besleyici yetinin şiddetli ihtiyacı yüzünden bitkilerin yalnızca arzu duyduğunu söyledi. Bu kabul edilirse, gerçekten haz ve acı duydukları ve hissettikleri de tutarlı olarak söylenebilir. Bu kabul edilirse, arzu duymalarıyla uyumlu olarak uykuyla dinlendikleri ve uyanıklıkla uyandıkları da söylenebilir.
Ὡσαύτως καὶ ὁ Πλάτων ἐπιθυμεῖν μόνον αὐτὰ διὰ τὴν σφοδρὰν τῆς θρεπτικῆς δυνάμεως ἀνάγκην ἔφησεν. Ὅ ἐὰν συσταίη, ἥδεσθαι ὄντως αὐτὰ καὶ λυπεῖσθαι αἰσθάνεσθαί τε σύμφωνον ἔσται. Ἃν δὲ συσταίη τοῦτο, τῷ ἐπιθυμεῖν, εἰ καὶ ἀεὶ τῷ ὕπνῳ ἀνακτῶνται καὶ ἐγείρονται ταῖς ἐγρηγόρσεσι, σύμφωνον ἔσται.
815a_8Aynı şekilde, bitkilerin soluk alıp almadığını ve cinsiyetlerinin karışık olup olmadığını araştırırsak, bu konuda büyük tereddütler doğar ve araştırma uzar. Böyle şeyleri bir yana bırakmak ve tek tek konular üzerine sonu gelmez incelemelerle vakit geçirmemek yerinde olur.
Ὡσαύτως καὶ ἐὰν ζητήσωμεν εἰ πνοὴν καὶ γένος ἐκ συγκράσεως ἔχουσιν ἢ τὸ ἐναντίον, πολλὴν ἄν τὴν περὶ τούτου ἀμφιβολίαν καὶ μακρὰν ποιήσωμεν τὴν ζήτησιν. Τὸ δὲ τὰ τοιαῦτα παραλιμπάνειν καὶ μὴ εὐαναλώτοις περὶ τὰ καθ’ ἕκαστον ἐρεύναις ἐνδιατρίβειν πρέπον ἐστίν.
815a_9Bazıları bitkilerin psykhē'si olduğunu söylemiştir, çünkü doğduklarını, beslendiklerini ve büyüdüklerini, gençleşip yeşerdiklerini, yaşlanıp çözüldüklerini görmüşlerdir; zira cansız hiçbir şey bunları bitkilerle ortak taşımaz. Bitkiler bunlara sahip olduğu için arzunun da onları aynı biçimde yönettiğine inanmışlardır. Ama önce açık olanları, sonra gizli olanları izleyelim.
Τίνες δὲ ἔχειν ψυχὰς τὰ φυτὰ εἶπον, ὅτι γεννᾶσθαι τρέφεσθαι καὶ αὐξάνεσθαι, νεάζειν καὶ χλοάζειν γήρᾳ τε διαλύεσθαι τεθεωρήκασιν, ἐπείπερ οὐδὲν ἄψυχον ταῦτα μετὰ τῶν φυτῶν ἔχει κοινά. Διότι δὲ ἔχουσι ταῦτα τὰ φυτά, καὶ τὸ ἐπιθυμίᾳ ὡσαύτως κατέχεσθαι ἐπίστευον. Ἀλλὰ πρῶτον τοῖς
φανεροῖς, εἶτα καὶ τοῖς κεκρυμμένοις ἀκολουθήσωμεν.
815b_4Şöyle deriz: Bir şey besleniyorsa, artık arzu da duyar; doyunca haz, acıkınca acı duyar; bu durumlar da ancak hisle birlikte ortaya çıkar. Bitkilerin de hissettiğini ve arzu duyduğunu düşünen kişi, şaşırtıcı ama küçümsenmeyecek bir yanılgıya düşmüştür.
Λέγομεν τοίνυν ὡς ἐὰν εἴ τι τρέφεται, ἢδη καὶ ἐπιθυμεῖ, καὶ ἡδύνεται μὲν τῷ κόρῳ, λυπεῖται δὲ ὅτε πεινᾷ· καὶ οὐκ ἐμπίπτουσιν αὗται αἱ διαθέσεις εἰ μὴ μετὰ αἰσθήσεως. Τούτου ἄρα θαυμάσιος μέν, οὐ μὴν φαῦλος πλανᾶται σκοπός, ὃς καὶ τὰ φυτὰ αἰσθάνεσθαι καὶ ἐπιθυμεῖν ἐδόξασεν.
815b_5Anaksagoras, Demokritos ve Empedokles bitkilerin nous'u ve bilgisi olduğunu da söylemişlerdir. Biz böyle şeyleri değersiz bularak bir yana bırakalım ve sağlam söze dayanalım. Diyoruz ki bitkilerin ne arzusu ne de hissi vardır. Çünkü arzu ancak histen doğar ve iradenin gayesi de hisse yönelir.
Ὁ δὲ Ἀναξαγόρας καὶ ὁ Δημόκριτος καὶ ὁ Ἐμπεδοκλῆς καὶ νοῦν καὶ γνῶσιν εἶπον ἔχειν τὰ φυτά. Ἡμεῖς δὲ τὰ τοιαῦτα ὡς φαῦλα ἀποτρεπόμενοι τῷ ὑγιεῖ ἐνστῶμεν λόγῳ. Λέγομεν οὖν ὅτι τὰ φυτὰ οὔτε ἐπιθυμίαν οὔτε αἴσθησιν ἔχουσιν. Ἡ γὰρ ἐπιθυμία οὐκ ἔστιν εἰ μὴ ἐξ αἰσθήσεως, καὶ τὸ τοῦ ἡμετέρου δὲ θελήματος τέλος πρὸς τὴν αἴσθησιν ἀποστρέφεται.
815b_6Böylelerinde ne his buluruz ne hisseden bir organ, ne onun bir benzerini, ne belirgin bir biçim, ne ona bağlı bir şey, ne yer değiştirme hareketi, ne hissedilir bir şeye doğru yol alma, ne de his sahibi olduklarına hükmetmemizi sağlayacak bir işaret; oysa beslendiklerini ve büyüdüklerini bildiren işaretler buluruz.
Οὐχ εὑρίσκομεν γοῦν ἐν τοῖς τοιούτοις αἴσθησιν οὔτε μέλος αἰσθανόμενον, οὔτε ὁμοιότητα αὐτοῦ, οὔτε εἶδος διωρισμένον, οὔτε τι ἀκόλουθον τούτῳ, οὔτε τοπικὴν κίνησιν, οὔτε ὁδὸν πρός τι αἰσθητόν, οὔτε σημεῖόν τι δι’ οὗ ἂν κρίνωμεν ταῦτα αἴσθησιν ἔχειν, καθὼς σημεῖα δι’ ὧν ἐπιστάμεθα ταῦτα καὶ τρέφεσθαι καὶ αὐξάνεσθαι εὑρίσκομεν.
815b_7Bitkilerin psykhē'si olduğunu da ancak besleyici ve büyütücü yetiyi psykhē'nin kısımları saydığımız için kabul ederiz. Bir bitkinin kendi içinde böyle bir psykhē'nin bir kısmını taşıdığını görünce, zorunlu olarak onun bir psykhē'si olduğunu düşünürüz; ama histen yoksun olduğuna göre, onun hisseden bir şey olmadığını da kabul etmek gerekir; çünkü hayatı parlatan şey histir.
Οὐδὲ συνίσταται παρ’ ἡμῶν τοῦτο εἰ μὴ διότι τὸ θρεπτικὸν καὶ αὐξητικὸν νοοῦμεν μέρη εἶναι τῆς ψυχῆς. Ὁπόταν γοῦν τὸ τοιοῦτον φυτὸν εὑρίσκωμέν τι μέρος ψυχῆς τοιαύτης ἐν ἑαυτῷ ἔχον, ἐξ ἀνάγκης νοοῦμεν καὶ ψυχὴν ἔχειν αὐτό· ὅτε δὲ στερεῖται αἰσθήσεως, τότε αἰσθητικὸν αὐτὸ μὴ εἶναι μὴ ἐγχωρεῖν οὐ δεῖ· ἡ γὰρ αἴσθησις αἰτία ἐστὶν ἐλλάμψεως ζωῆς.
815b_8Besleyici yeti ise canlı bir şeyin büyümesinin sebebidir. Bu ayrılıklar bu noktada ortaya çıkar, çünkü hayat ile hayatın yokluğu arasında bir orta bulmak zordur. Biri şöyle diyebilir: Bitki canlı olduğuna göre ona hayvan da diyebiliriz. Asla.
Τὸ δὲ θρεπτικὸν αἰτία ἐστὶν αὐξήσεως πράγματός τινος ζῶντος. Αὗται δὲ αἱ διαφοραὶ προβαίνουσιν ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ, ὅτι δυσχερὲς ἐν ταὐτῷ μεταξὺ ζωῆς καὶ τῆς στερήσεως αὐτῆς
μέσον τι καταλαβεῖν. Εἴποι δέ τις ἂν ὡς ἐπεὶ τὸ φυτὸν ζῶν ἐστίν, ἤδη τοῦτο καὶ ζῷον εἴποιμεν ἄν. Οὐδαμῶς.
816a_2Çünkü bitkinin işleyişini hayvanın psykhē'sinin işleyişine benzetmek akla sığmaz. Bitkilerin bu anlamda canlı olduğunu inkâr ettiren şey, his duymamalarıdır. Gerçi bilgiden yoksun bazı hayvanlar da vardır.
Καὶ γὰρ δυσνόητόν ἐστι τὴν διοίκησιν τοῦ φυτοῦ ἀποδιδόναι τῇ διοικήσει τῆς ψυχῆς τοῦ ζῴου. Τὸ γὰρ τὰ φυτὰ τοῦ ζῆν ἀποφάσκον οὕτως, τοῦτο ἐστὶν ὅτι οὐκ αἰσθάνονται. Καὶ γάρ εἰσι καί τινα ζῷα γνώσεως ἐστερημένα.
816a_3Tabiat hayvanın hayatını ölümle yok ederken onu kendi cinsi içinde doğum yoluyla yeniden koruduğuna göre, canlı ile cansız arasına başka bir orta koymamız hiç tutarlı olmaz. Kabukluların da hayvan olduğunu, ama bilgiden yoksun olduğunu biliyoruz; çünkü onlar hem bitki hem hayvandır.
Ἐπεὶ δὲ ἡ φύσις τὴν τοῦ ζῴου ζωὴν ἐν τῷ θανάτῳ φθείρουσα, πάλιν ἐν τῷ ἰδίῳ γένει ταύτην διὰ γενέσεως συντηρεῖ, πάντῃ ἀσύμφωνόν ἐστιν ἵνα μέσον ἐμψύχου τε καὶ ἀψύχου ἄλλο τι μέσον τιθῶμεν. Ἐπιστάμεθα δὲ ὅτι καὶ τὰ κογχύλιά εἰσι ζῷα, γνώσεως ἐστερημένα, διότι εἰσὶ φυτὰ ἐν ταὐτῷ καὶ ζῷα.
816a_4Demek ki bunlara hayvan denmesinin tek sebebi histir. Çünkü cinsler kendi türlerine adlarını ve tariflerini, türler de kendi fertlerine adlarını verir. Cins, birçok şeyde tek ve ortak bir sebepten gelmelidir, birçok sebepten değil.
Μόνη ἄρα ἡ αἴσθησίς ἐστιν αἰτία δι’ ἣν ταῦτα λέγονται ζῷα. Τὰ γὰρ γένη διδόασι τοῖς οἰκείοις εἴδεσιν ὀνόματα καὶ ὁρισμούς, τὰ δὲ εἴδη τοῖς οἰκείοις ἀτόμοις ὀνόματα. Δεῖ τε τὸ γένος ἐκ μιᾶς καὶ κοινῆς αἰτίας εἶναι ἐν τοῖς πολλοῖς, καὶ οὐκ ἐκ πολλῶν.
816a_5Cinsi kesinleştiren sebebin açıklaması ise herkesin bilebileceği bir şey değildir. Üstelik dişisi olmayan hayvanlar vardır, doğurmayanlar vardır, hareketi olmayanlar vardır; farklı renklerde olanlar vardır; kendine benzemeyen yavru meydana getirenler vardır; topraktan ya da ağaçlardan büyüyenler vardır.
Ὁ λόγος δὲ τῆς αἰτίας, δι’ ἣν βεβαιοῦται τὸ γένος, οὐ τῷ τυχόντι ἐστὶ γνώριμος. Πάλιν εἰσὶ ζῷα ἅπερ στεροῦνται γένους θήλεος, ἕτερα ἅπερ οὐ γεννῶσιν, ἕτερα ἅπερ κίνησιν οὐκ ἔχουσιν· καὶ εἰσὶν ἄλλα διαφόρων χρωμάτων, καὶ εἰσί τινα ἃ ποιοῦσι τόκον ἑαυτοῖς ἀνόμοιον, εἰσί τε ἄλλα ἃ αὐξάνουσιν ἐκ τῆς γῆς ἢ ἐκ δένδρων.
816a_6Öyleyse hayvanın psykhē'sindeki ilke nedir? Göğü dolaşan soylu canlıdan, yani Güneş'ten, yıldızlardan ve gezegenlerden başka ne olabilir? Bunlar iç içe geçmiş belirsizliklerin dışındadır ve hiçbir şeyden etkilenmezler; his ise hissedenlerin bir etkilenmesidir.
Τίς οὖν ἐστὶν ἡ ἀρχὴ ἡ ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ζῴου; Τί ἄλλο εἰ μὴ τὸ εὐγενὲς ζῷον, ὃ τὸν οὐρανὸν περιοδεύει, τὸν ἥλιον, τὰ ἄστρα καὶ τοὺς πλάνητας, τὰ ἀπὸ τῆς ἐνειρμένης ἐξωτερικὰ ἀμφιβολίας, ἃ δὴ καὶ ἀπαθῆ εἰσίν; ἡ γὰρ αἴσθησις τῶν αἰσθανομένων πάθος.
816a_7Şunu da bilmek gerekir ki bitkilerin kendiliğinden hareketi yoktur; çünkü toprağa saplanmışlardır, toprak ise hareketsizdir. O hâlde bitkilere hayatın nereden geldiğini düşünüp onları da hisseden varlıklar sayıp sayamayacağımızı görelim. Çünkü bunları kuşatan ortak bir şey yoktur. Diyoruz ki hayvanların hayatının ortak sebebi histir; hayat ile ölüm arasındaki ayrımı yapan da odur.
Ἰστέον δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἔχουσι τὰ φυτὰ κίνησιν ἐξ ἑαυτῶν· τῇ γὰρ γῇ εἰσὶ πεπηγότα, ἡ δὲ γῆ ἀκίνητός ἐστι. Συλλογισώμεθα τοίνυν πόθεν ἂν ταύτῃ ζωή, ἵνα ποιήσωμεν καὶ αὐτὰ αἰσθητικά. Οὐ γὰρ περιέχει ταῦτα ἓν πρᾶγμα κοινόν. Λέγομεν δὲ ὅτι τῆς ζωῆς τῶν ζῴων κοινή ἐστιν αἰτία ἡ αἴσθησις. Αὕτη δὲ ποιεῖ διάκρισιν μέσον ζωῆς καὶ θανάτου.
816a_8Gök ise bizimkinden daha soylu ve daha değerli bir işleyişe sahip olduğu için bunlardan ayrı tutulmuştur. Öyleyse eksiksiz hayvanla eksik hayvanın ortak bir şeyi olmalıdır; bu da hayatın amacıdır. Ondan yoksun olan her şey de böyle adlardan uzak tutulmalıdır, çünkü arada bir orta yoktur.
Ὁ οὐρανὸς δὲ ἐπεὶ ἔχει διοίκησιν εὐγενεστέραν καὶ ἀξιολογωτέραν τῆς ἡμετέρας διοικήσεως, ἀπεμακρύνθη τούτων. Δεῖ τοίνυν ἵνα τὸ ζῷον τὸ τέλειον καὶ τὸ ἠλαττωμένον ἔχῃ τι κοινόν· καὶ τοῦτο ἐστὶν ὁ σκοπὸς τῆς ζωῆς. Τῇ ταύτης γοῦν στερήσει δεῖ ἵνα πᾶς τις ἀποχωρῇ τῶν τοιούτων ὀνομάτων, ὅτι οὐκ ἔστι μέσον.
816a_9Hayat ise bir ortadır: Cansızın ne psykhē'si ne de psykhē'nin herhangi bir kısmı vardır. Bitki psykhē'den yoksun olanlardan değildir, çünkü onda psykhē'nin bir kısmı vardır; ama hayvan da değildir, çünkü onda his yoktur. Tek tek varlıklarda da görüldüğü gibi, hayattan hayatsızlığa azar azar geçilir.
Ἡ δὲ ζωή ἐστι μέσον· τὸ γὰρ ἄψυχον οὐκ ἔχει ψυχὴν οὐδέ τι τῶν μερῶν αὐτῆς. Τὸ δὲ φυτὸν οὐκ ἔστιν ἐκ τῶν στερουμένων ψυχῆς, ὅτι ἐν αὐτῷ ἐστί τι μέρος ψυχῆς· ἀλλ’ οὐκ ἔστι ζῷον, ὅτι οὐδὲ αἴσθησις ἐν αὐτῷ. Ἐξέρχεται δὲ
ἐκ ζωῆς εἰς μὴ ζωὴν κατὰ βραχύ, ὡς καὶ τὰ καθ’ ἕκαστον.
816b_2Başka biçimde de söyleyebiliriz: Bitki canlıdır ve ona cansız demeyiz. Ama psykhē'si varsa, bundan bir hissi de olduğu sonucunu çıkarmayız. Çünkü beslenen bir şey psykhē'siz olmaz. Her hayvanın psykhē'si vardır, bitki ise eksik bir varlıktır. Ayrıca hayvanın organları belirgin biçimde ayrılmıştır, bitkininkiler ise ayrılmamıştır.
Δυνάμεθα δὲ καὶ ἄλλως λέγειν, ὅτι ἔστιν ἔμψυχον τὸ φυτόν, καὶ οὐ λέγομεν ὅτι ἄψυχον. Εἰ ἔχει δὲ ψυχήν, οὐ λέγομεν ὅτι καί τινα ἤδη ἔχει αἴσθησιν. Πρᾶγμα γὰρ τὸ τρεφόμενον οὐκ ἔστιν ἄνευ ψυχῆς. Πᾶν δὲ ζῷον ἔχει ψυχήν. Τὸ δὲ φυτόν ἐστιν ἀτελὲς πρᾶγμα. Πάλιν τὸ ζῷον ἔχει μέλη διωρισμένα, τὸ φυτὸν ἀδιόριστα.
816b_3Bitkinin kendine özgü, kendi içinde taşıdığı bir hareket maddesi vardır. Bitkilerin psykhē'si olduğunu şundan da söyleyebiliriz: Onlarda hareketlerin doğmasını sağlayan psykhē'dir. Arzu ve yer değiştirme hareketi ise ancak hisle olur. Besini çekmek tabiî bir ilkeden gelir; hayvanla bitkinin ortak yanı da tam budur.
Ἔχει δὲ ὕλην οἰκείαν κινήσεως, ἣν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, Πάλιν δυνάμεθα λέγειν τὰ φυτὰ ψυχὴν ἔχειν, ὅτι ψυχή ἐστιν ἡ ποιοῦσα ἐν αὐτοῖς γεννᾶσθαι τὰς κινήσεις. Ἐπιθυμία δὲ καὶ κίνησις ἡ ἐν τόποις οὐκ ἔστιν εἰ μὴ κατὰ αἰσθήσεως. Πάλιν τὸ ἕλκειν τροφήν ἐστιν ἐξ ἀρχῆς φυσικῆς, καὶ τοῦτ’ αὐτό ἐστι τὸ κοινὸν ζῴου καὶ φυτοῦ.
816b_4Besini çekmek için hisse hiç gerek yoktur; çünkü beslenen her şeyin kendi besininde iki keyfiyete, yani sıcaklığa ve soğukluğa ihtiyacı vardır; bu yüzden hem nemli hem kuru besine muhtaçtır; sıcaklık ve soğukluk da kuru ve nemli yiyeceklerde bulunur.
Οὐκ ἔσται δὲ φροντὶς ἐπὶ τῇ ἑλκύσει τῆς τροφῆς αἰσθήσεως τὸ παράπαν, ὅτι πάν τὸ τρεφόμενον χρῄζει ἐν τῇ οἰκείᾳ τροφῇ δύο ποιοτήτων τινῶν, θερμότητός φημι καὶ ψυχρότητος· καὶ διὰ τοῦτο δεῖται τροφῆς ὑγρᾶς ὁμοίως καὶ ξηρᾶς· ἡ δὲ θερμότης καὶ ἡ ψυχρότης εὑρίσκεται ἐν βρώμασι ξηροῖς καὶ ὑγροῖς.
816b_5Bu tabiatlardan hiçbiri, kendisine eşlik edenden ayrılmaz. Bu yüzden besin, ilk andan yok oluş anına kadar beslenen için kesintisizdir; hayvan da bitki de onu, her biri nasıl bir şeyse ona uygun biçimde kullanmak zorundadır.
Οὐδεμία δὲ τῶν τοιούτων φύσεων χωρίζεται τῆς συμμετόχου αὐτῆς. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ πρώτως ἐγένετο ἡ τροφὴ τῷ τρέφοντι συνεχὴς ἕως καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ὥραν τῆς φθορᾶς· καὶ ὀφείλουσι χρῆσθαι ταύτῃ τὸ ζῷον καὶ τὸ φυτὸν τοιαύτῃ ὁποῖόν ἐστιν ἑκάτερον αὐτῶν.
816b_62. Bölüm
Sözümüzün başında ele aldığımız şeyi, yani bitkinin arzusunu, hareketini, kendine özgü psykhē'sini ve bitkiden soluk gibi bir şeyin çıkıp çıkmadığını inceleyelim. Anaksagoras bitkilerin soluğu da olduğunu söylemiştir. Ama bu nasıl olabilir? Soluk almayan pek çok hayvan buluyoruz; üstelik bitkilerin ne uyuduğunu ne de uyandığını kesin olarak görüyoruz.
Διερευνήσωμεν οὖν καὶ τοῦτο, ὃ προηγήσατο ἐν τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ, περὶ ἐπιθυμίας φυτοῦ καὶ κινήσεως αὐτοῦ καὶ ψυχῆς ἰδίας, καὶ εἴ τι ἀναλύεται ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ φυτοῦ, ὅσον εἰς πνοήν. Ἀναξαγόρας γὰρ εἶπε ταῦτα ἔχειν καὶ πνοήν. Καὶ πῶς, εἴπερ εὑρίσκομεν πολλὰ ζῷα μὴ ἔχοντα πνοήν, καὶ πάλιν εὑρίσκομεν ἀκριβῶς ὅτι τὰ φυτὰ οὔτε ὑπνώττουσιν οὔτε γρηγοροῦσιν.
816b_7Çünkü uyanıklık, hissin belli bir durumundan başka bir şey değildir; uyku da hissin zayıflamasından başka bir şey değildir. Bunların hiçbiri, her an tek bir düzen içinde beslenen ama kendi tabiatında his duymayan bir şeyde bulunmaz.
Τὸ γὰρ γρηγορεῖν οὐδέν ἐστιν εἰ μὴ ἀπὸ διαθέσεως τῆς αἰσθήσεως, τὸ δὲ ὑπνώττειν οὐδὲν εἰ μὴ ἀσθένεια αὐτῆς· καὶ οὐχ εὑρίσκεταί τι τούτων ἐν πράγματι τρεφομένῳ μὲν πάσαις ὥραις κατὰ διοίκησιν μίαν, ἐν τῇ οἰκείᾳ δὲ φύσει μὴ αἰσθανομένῳ.
816b_8Hayvan beslendiğinde ne olur? Besinden başına bir buhar yükselir ve bu yüzden hayvan mutlaka uyur; başa yükselen buhar tükendiğinde de uyanır. Bazı hayvanlarda bu buhar boldur, bunlar da o süre boyunca biraz uyurlar.
Τὸ γὰρ ζῷον ὅτε τρέφεται, τί συμβαίνει; τὸ ἀναβαίνειν ἀναθυμίασιν ἀπὸ τῆς τροφῆς πρὸς τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ὑπνώττειν ἐντεῦθεν πάντως· καὶ ὅταν καταναλωθῇ ἡ ἀναθυμίασις ἡ ἀναβαίνουσα πρὸς τὴν κεφαλήν, τότε γρηγορεῖ. Ἔν τισι δὲ τῶν ζῴων ἐστὶν αὕτη ἡ ἀναθυμίασις πολλή, καὶ τέως ὀλίγον ὑπνώττουσιν.
816b_9Uyuklama, hareketin tutulmasıdır; tutulma da hareket eden bir şeyin durmasıdır. Bu epistēmē'de asıl ve en çok araştırılması gereken ise Empedokles'in söylediğidir: Bitkilerde dişi ve erkek cins bulunup bulunmadığı ve bu iki cinsten karışık bir tür olup olmadığı.
Ὁ δὲ νυσταγμός ἐστι συνοχὴ τῆς κινήσεως, ἡ δὲ συνοχὴ πάλιν ἠρεμία πράγματος κινουμένοῦ. Ὃ δὲ μάλιστα καὶ κυρίως ἐστὶ ζητητέον ἐν ταύτῃ τῇ
ἐπιστήμῃ, τοῦτο ἐστὶν ὅπερ εἶπεν ὁ Ἐμπεδοκλῆς, ἤγουν εἰ εὑρίσκεται ἐν τοῖς φυτοῖς γένος θῆλυ καὶ γένος ἄρρεν, καὶ εἰ ἔστιν εἶδος κεκραμένον ἐκ τούτων τῶν δύο γενῶν.
817a_2Diyoruz ki erkek doğururken başka bir şeyin içine doğurur ve ikisi birbirinden ayrıdır.
Λέγομεν τοίνυν ὅτι τὸ ἄρρεν, ὅτε γεννᾷ, εἰς ἄλλο γεννᾶ, καὶ εἰσὶν ἄμφω κεχωρισμένα ἀπ’ ἀλλήλων.
817a_3Bitkilerde erkek ve dişi cins bulunduğuna göre (erkek her durumda daha pürüzlü, daha sert ve daha dikenli, dişi ise daha zayıf ve daha bol meyvelidir), bu iki cinsin, Empedokles'in dediği gibi, bitkilerde bir arada karışık bulunup bulunmadığını da araştırmalıyız.
Ἐπεὶ γοῦν εὑρίσκεται ἐν τοῖς φυτοῖς ὅτι ἔχει τὰ φυτὰ γένος ἄρρεν καὶ θῆλυ, καὶ πάντως τὸ μὲν ἄρρεν ἐστὶ τραχύτερον καὶ σκληρότερον καὶ μᾶλλον φρίσσον, τὸ δὲ θῆλυ ἀσθενέστερον καὶ καρποφόρον πλέον, πάλιν ὀφείλομεν ζητεῖν πότερον εὑρίσκονται ταῦτα τὰ δύο γένη κεκραμένα ἅμα ἐν τοῖς φυτοῖς, ὡς εἶπεν Ἐμπεδοκλῆς,
817a_4Ama ben bu işin böyle olduğunu sanmıyorum. Çünkü karışanlar önce kendi içlerinde yalın olmalı, erkek kendi başına, dişi kendi başına var olmalı ve ancak ondan sonra karışmalıdır. Karışma da ancak kendilerine özgü oluşla gerçekleşir.
Ἀλλ’ ἐγὼ οὐχ ὑπολαμβάνω τοῦτο τὸ πρᾶγμα οὕτως ἔχειν. Τὰ γὰρ κεκραμένα ὀφείλουσιν εἶναι πρῶτον ἁπλᾶ ἐν ἑαυτοῖς, καὶ εἶναι καθ’ αὑτὸ μὲν τὸ ἄρρεν καθ’ αὑτὸ δὲ τὸ θῆλυ, κἀντεῦθεν κιρνᾶσθαι. Ἡ δὲ κρᾶσις οὐκ ἔσται εἰ μὴ διὰ τὴν οἰκείαν γένεσιν.
817a_5Bitkilerde karışmadan önce bir karışım bulunmuş olurdu; bu karışım da aynı anda hem etkin hem edilgin sebep olmalıydı. Oysa bitkilerin hiçbirinde erkeklik ve dişilik birleşmiş olarak bulunmaz. Böyle olsaydı, bitki belki hayvandan daha eksiksiz olurdu.
Εὐρέθη γοῦν ἐν τοῖς φυτοῖς πρὸ τῆς κράσεως κρᾶσις, ἣ καὶ ὀφείλει εἶναι αἰτία ποιητικὴ καὶ παθητικὴ ἐν μιᾷ ὥρᾳ· ἀλλ’ οὐχ εὑρίσκεται ἀρρενότης καὶ θηλύτης ἡνωμέναι ἔν τινι τῶν φυτῶν. Εἰ δὲ τοῦτο οὕτως ἦν, τάχα ἂν τὸ φυτὸν ἦν τελειότερον τοῦ ζῴου.
817a_6Nasıl olmasın: Hayvan kendi doğuşunda dışarıdan bir şeye muhtaç değildir, bitki ise yılın mevsimlerine muhtaçtır. Güneşe, ılıman bir havaya ve en çok da havaya ihtiyaç duyar; bunlara en çok da filizlendiği mevsimde muhtaçtır.
Καὶ πῶς, εἴπερ τὸ ζῷον οὐ δεῖται ἐν τῇ οἰκείᾳ γενέσει πράγματός τινος ἐξωτερικοῦ, τὸ δὲ φυτὸν τοῦτο δεῖται ἐν τοῖς καιροῖς τοῦ ἔτους; Δεῖται γὰρ ἡλίου καὶ εὐκρασίας καὶ τοῦ ἀέρος πλέον· καὶ τούτων δεῖται μᾶλλον ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς ἐκφύσεως αὑτοῦ.
817a_7Bitkilerin beslenmesinin bir ilkesi topraktan, doğuşlarının başka bir ilkesi de güneşten gelir. Anaksagoras da bitkilerin nemliliğinin topraktan geldiğini söylemiş, bu yüzden Lekhineos'a, toprağın bitkilerin anası, güneşin ise babası olduğunu söylemiştir.
Ἔστι δὲ καί τις ἀρχὴ τῆς μὲν τροφῆς τῶν φυτῶν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ πάλιν ἀρχὴ ἑτέρα τῆς γενέσεως ἀπὸ τοῦ ἡλίου. Εἶπε δὲ καὶ Ἀναξαγόρας ὅτι ἡ ὑγρότης τούτων ἐστὶν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ διὰ τοῦτο ἔφη πρὸς Λεχίνεον ὅτι ἡ γῆ μήτηρ μέν ἐστι τῶν φυτῶν, ὁ δὲ ἥλιος πατήρ.
817a_8Ama bitkilerde erkekle dişinin karışmasını böyle değil, başka bir biçimde tasavvur etmeliyiz: Bitkinin tohumu, erkekle dişinin birleşmesi olan hayvan gebeliğine benzer.
Ἀλλὰ τὴν κρᾶσιν τοῦ ἄρρενος τῶν φυτῶν καὶ τοῦ θήλεος ὀφείλομεν διατυπώσασθαι οὐχ οὕτως ἀλλ’ ἄλλῳ τινὶ τρόπῳ, οἶον ὅτι τὸ σπέρμα τοῦ φυτοῦ ὅμοιόν ἐστιν ἐγκυμονήσει ζῴου, ἥτις ἐστὶ μίξις ἄρρενός τε καὶ θήλεος.
817a_9Yumurtada nasıl, civciv oluştuğunda, tamamlanıp kendi çıkış anına gelene kadar besini de oradan gelirse ve dişi civcivi tek seferde dışarı bırakırsa, bitkinin tohumu da öyledir.
Καὶ ὥσπερ ἐστὶν ἐν τοῖς ᾠοῖς ὅτε γίνεται νεοσσός, ἔστιν ἐντεῦθεν καὶ ἡ τροφὴ αὐτοῦ μέχρι καὶ αὐτῆς τῆς ὥρας τῆς συμπληρώσεως καὶ τῆς οἰκείας ἐξόδου, καὶ τότε τὸ θῆλυ ἐκτίθησι τὸν νεοσσὸν ἐν μιᾷ ὥρᾳ.· οὕτω καὶ τὸ σπέρμα τοῦ φυτοῦ.
817a_10Empedokles şunu da söyledi: Bitkiler civciv doğurmasa da (çünkü doğan şey ancak tohumun tabiatından doğar, tohumdan başta artakalan da köke besin olur ve doğan şey hemen kendi kendini harekete geçirir), erkek ve dişi bitkilerin birleşmesini de hayvanlardaki gibi düşünmeliyiz; bitkilerin birleşmesi de belli bir düzen içindedir. Ama hayvanlarda, birleştiklerinde cinsler ve önceden ayrı olan cinslerin yetileri birbirine karışır ve bu ikisinden tek bir şey çıkar; bitkilerde ise böyle bir şey yoktur.
Εἶπε δὲ πάλιν Ἐμπεδοκλῆς ὅτι τὰ φυτά, εἰ καὶ νεοσσοὺς οὐ γεννῶσι, διότι τὸ γεννώμενον οὐ γεννᾶται εἰ μὴ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ σπέρματος, καὶ ὅτι ὅπερ μένει ἐξ αὐτοῦ ἐν τῇ ἀρχῇ τροφὴ γίνεται τῆς ῥίζης, καὶ τὸ γεννώμενον κινεῖ αὐτὸ ἑαυτὸ παραυτίκα, ὅμως οὕτως ὀφείλομεν ὑπολαμβάνειν
καὶ ἐν τῇ μίξει τῶν ἀρρένων καὶ τῶν θηλέων φυτῶν, ὡς ἐπὶ τῶν ζῴων, ὅτι καὶ ἡ μίξις τῶν φυτῶν ἐστὶν ἐν διοικήσει τινί· ἀλλ’ ἐν τοῖς ζῴοις, ὅτε μίγνυνται, τὰ γένη μίγνυνται καὶ αἱ δυνάμεις τῶν γενῶν, αἳ ἦσαν πρότερον κεχωρισμέναι, καὶ προῆλθεν ἐκ τούτων ἀμφοτέρων πρᾶγμά τι ἔν· ὃ δὴ οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς φυτοῖς.
817b_2Çünkü bitkilerde cinsler birbirine karışınca yetileri sonradan yeniden ayrılmaz. Tabiat erkeği dişiyle karıştırdıysa iyi etmiştir, çünkü bitkilerde meyve meydana getirmekten başka bir fiil bulmayız.
Οὐ γἀρ ὅτε μίγνυνται τὰ γένη, καὶ αἱ δυνάμεις αὑτῶν μετὰ ταῦτα γίνονται κεχωρισμέναι. Εἰ γοῦν ἡ φύσις ἔμιξε τὸ ἄρρεν μετὰ τοῦ θήλεος, καλῶς προέβη, ὅτι οὐχ εύρίσκομεν ἐνέργειάν τινα ἐν τοῖς φυτοῖς παρὰ τὴν γένεσιν τῶν καρπῶν.
817b_3Hayvan ise dişiden ancak çiftleşmediği zamanlarda ayrı durur. Bu da onun pek çok fiili ve pek çok bilgisi olmasındandır.
Οὐδὲ γάρ ἐστι ζῷον κεχωρισμένον τοῦ θήλεος εἰ μὴ ἐν ὥραις αἷς οὐ συνἀπτεται. Τοῦτο δέ ἐστι διὰ τὰς πολλὰς ἐνεργείας αὐτοῦ καὶ διὰ τὰς πολλὰς αὐτοῦ ἐπιστήμας.
817b_4Bazıları bitkileri tamamlanmış varlıklar sayar ve hayatlarının güzelliğini sahip oldukları iki yetiye bağlar: kendilerini beslemeye elverişli besine ve varlıklarının uzun sürmesine; filizlenip meyve verdikleri dönemde hayatlarının sürüp gittiğini, gençliklerinin yeniden kendilerine döndüğünü ve içlerinde hiçbir fazlalık oluşmadığını söylerler.
Εἰσὶ δὲ οἵτινες τὰ φυτὰ πεπληρωμένα ὑπολαμβάνουσι, καὶ τὴν χάριν τῆς ζωῆς αὐτῶν εἶναι διὰ τὰς δύο δυνάμεις ἂς ἔχει, ἤγουν διὰ τὴν τροφὴν τὴν ἐπιτηδείαν εἰς τὸ τρέφειν αὐτὰ καὶ διὰ τὴν μακρότητα τῆς οἰκείας ὑπάρξεως καὶ τοῦ καιροῦ ὁπόταν βλαστάνῃ καὶ καρποφορῇ ἡ ζωὴ αὐτῶν, καὶ στρέφηται πρὸς αὐτὰ ἡ νεότης αὐτῶν, καὶ οὐ γίνηται ἐν αὐτοῖς τι περιττόν,
817b_5Bitki birçok sebepten uykuya muhtaç değildir: Toprakta yatar ve toprağa bağlıdır; kendi içinde hareketi yoktur; kısımlarında belirgin bir sınır yoktur; hissi yoktur, kendi seçimiyle yaptığı bir hareketi yoktur, eksiksiz bir psykhē'si de yoktur; olsa olsa psykhē'nin bir kısmının bir kısmına sahiptir.
Οὐ δεῖται δὲ τὸ φυτὸν ὕπνου διὰ πολλὰς αἰτίας, ὅτι κεῖται τὸ φυτὸν ἐν τῇ γῇ, καὶ δεσμεῖται ὑπ’ αὐτῆς, καὶ οὐκ ἔχει κίνησιν, ἐν ἑαυτῷ, οὐδὲ ὅρον διωρισμένον ἐν τοῖς οἰκείοις μέρεσιν οὔτε αἴσθησιν ἔχει, οὔτε κίνησιν αὐτοπροαίρετον, οὔτε ψυχὴν τελείαν· τοῦτο δὲ ἔχει μᾶλλον μέρος μέρους ψυχῆς.
817b_6Bitki ancak hayvan için yaratılmıştır, hayvan ise bitki için yaratılmamıştır. Biri şöyle diyebilir: Bitki değersiz ve kötü bir besine muhtaçtır, ama böyle bir besine muhtaç olsa da bu besin çok daha sağlam, sürekli ve kolay bozulmayan bir besindir; buradan bitkinin hayvandan üstün bir yanı olduğu sonucu çıkar. Öyleyse cansız şeylerin de canlılardan daha soylu olması gerekir.
Καὶ τὸ φυτὸν οὐκ ἐδημιουργήθη εἰ μὴ διὰ τὸ ζῷον, τὸ δὲ ζῷον οὐκ ἐδημιουργήθη διὰ τὸ φυτόν. Καὶ πάλιν ἐὰν εἴπῃ τις ὅτι τὸ φυτὸν δεῖται μὲν τροφῆς εὐτελοῦς καὶ μοχθηράς, εἰ καὶ δεῖται δὲ τοιαύτης, ὅμως κατὰ πολὺ σταθηρᾶς καὶ συνεχοῦς καὶ μὴ ῥᾳδίως διαφθειρομένης, κἀντεῦθεν συνίσταται ἵνα τὸ φυτὸν ἔχῃ τι κρεῖττον παρὰ τὸ ζῷον, καὶ διὰ τοῦτο ἀνάγκη καὶ πράγματα ἄψυχα εἶναι εὐγενέστερα τῶν ἐμψύχων.
817b_7Ama hayvanın tek bir işi bile bitkinin bütün işlerinden üstündür. Üstelik bitkideki bütün yetileri ve daha başka pek çoğunu hayvanda buluruz, ama tersini bulmayız. Empedokles bitkilerin, dünya henüz eksikken ve tamamlanmamışken doğduğunu, dünya tamamlanırken ise hayvanın doğmadığını da söyledi.
Ἀλλὰ ἔργον ἐν τοῦ ζῴου ἐστὶ κρεῖττον παρὰ πᾶν ἔργον τοῦ φυτοῦ, Ἄλλως τε εὑρίσκομεν καὶ ἐν τῷ ζῴῳ πάσας τὰς δυνάμεις τὰς ἐν τῷ φυτῷ, καὶ ἄλλας πολλάς, οὐ μὴν καὶ ἔμπαλιν. Εἶπε πάλιν ὁ Ἐμπεδοκλῆς ὅτι τὰ φυτὰ ἔχουσι γένεσιν ἐν κόσμῳ ἠλαττωμένῳ καὶ οὐ τελείῳ κατὰ τὴν συμπλήρωσιν αὐτοῦ, ταύτης δὲ συμπληρουμένης οὐ γεννᾶται ζῷον.
817b_8Ama bu söz yerinde değildir, çünkü dünya baştan sona eksiksiz ve süreklidir; hayvanları, bitkileri ve her türlü başka türü doğurmaktan hiç durmamıştır. Bitkilerin her türünde tabiî bir sıcaklık ve nem vardır; bu tükendiğinde bitkiler güçten düşer, yaşlanır, söner ve kurur. Bazıları buna yok oluş der, bazıları demez.
Ἀλλ’ οὖτος ὁ λόγος ἀνάρμοστός ἐστι, διότι ὁ κόσμος ὁλοτελής ἐστι καὶ διηνεκής, καὶ οὐκ ἔπαυσε πώποτε γεννᾶν ζῴα καὶ φυτὰ καὶ πάντα ἀλλοῖα εἴδη. Ἐν ἑκάστῳ δὲ εἴδει τῶν
φυτῶν ἔστι θερμότης καὶ ὑγρότης φυσική, ἥτις ὁπόταν ἀναλωθείη, ἀσθενοῦσι τὰ φυτὰ καὶ γηράσκουσι καὶ φθίνουσι καὶ ξηραίνονται. Καὶ τινὲς μὲν λέγουσι τοῦτο φθοράν, ἄλλοι δ’ οὐχί.
818a_23. Bölüm
Bazı bitkilerin reçine, zamk, mür, günlük ve Arap zamkı gibi bir sıvısı vardır. Bazı ağaçların da boğumları, damarları, bir boşluğu, gövdesi, kabuğu ve içinde özü vardır. Bazıları da büyük ölçüde kabuktan ibarettir.
Τινὰ τῶν φυτῶν ἔχουσί τι ὑγρὸν ὡς ῥητίνην, ὡς κόμι, ὡς σμύρναν, ὡς θυμίαμα καὶ ὡς κόμι Ἀραβικόν. Πάλιν τινὰ δένδρα ἔχουσι δεσμοὺς καὶ φλέβας καὶ κοιλίαν καὶ φιτρούς καὶ φλοιὸν καὶ μυελὸν ἐντός. Καὶ τινὰ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστόν εἰσι φλοιός.
818a_3Bazılarının meyvesi kabuğun altında, yani kabuğun ve gövdenin içindedir. Ağacın bazı kısımları yalındır: içinde bulunan özsu, boğumlar ve damarlar gibi. Bazıları da bunlardan bileşiktir: dallar, çubuklar ve yapraklar gibi. Bunların hepsini bütün bitkilerde bulmayız.
Καὶ τινῶν μὲν ὁ καρπὸς ὑπὸ τὸν φλοιὸν ἤγουν ἐντὸς τοῦ φλοιοῦ καὶ τοῦ φιτροῦ. Καὶ τινὰ μὲν μέρη τοῦ δένδρου εἰσὶν ἀπλᾶ, ὡς ὁ χυμὸς ὁ εὑρισκόμενος ἐν αὐτοῖς καὶ οἱ δεσμοὶ καὶ αἱ φλέβες· τινὰ δέ εἰσι σύνθετα ἐκ τούτων, ὡς κλάδοι καὶ λύγοι καὶ φύλλα. Ταῦτα δὲ πάντα οὐχ εὐρίσκομεν ἐν πᾶσι τοῖς φυτοῖς.
818a_4Bazı bitkilerin hem bunları hem de başka kısımları vardır: çubuklar, yapraklar, dallar, çiçekler, filizler ve meyveyi saran kabuk. Hayvanlarda nasıl türdeş kısımlardan oluşan organlar varsa, bitkilerde de öyledir.
Τινὰ γὰρ τῶν φυτῶν ἔχουσι καὶ ταῦτα καὶ ἄλλα μέρη, λύγους, φύλλα, κλάδους, ἄνθη καὶ βλαστούς καὶ φλοιὸν τὸν περικυκλοῦντα τὸν καρπόν. Καὶ καθώς εἰσι καὶ ἐν τοῖς ζῴοις μέλη ὁμοιομερῆ, οὕτω καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς.
818a_5Bitkinin bileşik kısımlarının her biri de hayvanın organlarına benzer: Bitkinin kabuğu tabiatça hayvanın derisine, boğumları da hayvanın sinirlerine benzer.
Καὶ ἕκαστα τῶν μερῶν τοῦ φυτοῦ σύνθετα εἰσὶν ὅμοια μέλεσι ζῴου· ὁ δὲ φλοιὸς τοῦ φυτοῦ ὅμοιός ἐστι φυσικῶς δέρματι ζῴου, οἱ δὲ δεσμοὶ πάλιν ὅμοιοι νεύροις ζῴου.
818a_6Bitkideki öteki kısımlar da aynı şekildedir. Kısımların bazıları bir bakıma benzemeyen kısımlara, bazıları da benzer kısımlara ayrılır; çamurda olduğu gibi: Çamur bir bakıma yalnız toprağa, başka bir bakıma da unsurlara ayrılır. Akciğer ve et de aynı şekilde önce kendi kısımlarına ayrılır ve bu kısımlar yine et ve akciğerdir; başka bir bakıma ise unsurlara ayrılırlar.
Ὁμοίως καὶ τὰ λοιπὰ τὰ ἐν αὐτῷ, Καὶ τινὰ μὲν τῶν μερῶν διαιροῦνταί πως διὰ μερῶν ἀνομοίων, τινὰ δὲ δι’ ὁμοίων, οἷον ὡς ἐπὶ τοῦ πηλοῦ· οὗτος γὰρ ἑνὶ τρόπῳ διαιρεῖται διὰ τῆς γῆς μόνον, καὶ ἀλλοτρόπως διὰ τῶν στοιχείων. Ὡσαύτως ὁ πνεύμων καὶ ἡ σὰρξ διαιροῦνται μὲν πρώτως, καὶ εἰσὶ μέρη τούτων σὰρξ καὶ πνεύμων· ἄλλως δὲ διαιροῦνται καὶ διὰ τῶν στοιχείων.
818a_7Bitkilerin kökleri de böyledir. Ama el başka bir ele ayrılmadığı gibi, kök de başka bir köke, yapraklar da başka yapraklara ayrılmaz. Demek ki bileşim bu köklerde ve yapraklarda vardır. Ayrıca meyvelerin bazıları az kısımdan, bazıları çok kısımdan oluşur; zeytin gibi.
Ὁμοίως καὶ αἱ τῶν φυτῶν ῥίζαι. Πλὴν οὐ διαιρεῖται καὶ ἡ χεὶρ εἰς ἄλλην χεῖρα, οὐδὲ ἡ ῥίζα εἰς ἄλλην ῥίζαν, οὐδὲ τὰ φύλλα εἰς ἄλλα φύλλα. Ἐν ταύταις γοῦν ταῖς ῥίζαις καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς φύλλοις ἐστὶν ἡ σύνθεσις. Πάλιν τινὲς μὲν τῶν καρπῶν εἰσὶν ἐκ μερῶν ὀλίγων συγκείμενοι, τινὲς δὲ ἐκ μερῶν πολλῶν, ὡς ἐπὶ τῶν ἐλαιῶν.
818a_8Zeytinin kabuğu, eti, kabuk gibi sert bir çekirdeği, tohumu ve meyvesi vardır. Bazı meyvelerin örtüleri de vardır. Bütün tohumlar da iki kabuktan oluşur.
Αὗται γὰρ ἔχουσι φλοιὸν σάρκα καί τι ὀστρακῶδες καὶ σπέρμα καὶ καρπόν. Τινὰ δὲ ἔχουσι καὶ περικαλύμματα. Πάντα δὲ τὰ σπέρματά εἰσιν ἐκ δύο φλοιῶν.
818a_9Bitkilerin kısımları söylediklerimizdir. Bu sözün en yüksek amacı ise bitkilerin bu kısımlarını, örtülerini ve aralarındaki farkları belirlemektir. Bu pek zordur; özellikle de onların ousia'sını, rengini, ne kadar süre kaldıklarını ve başlarına gelen duraklamaları belirlemek, bir de bitkilerin psykhē'ye özgü huyları ya da psykhē'nin durumuna denk bir durumları olmadığını göstermek zordur.
Καὶ μέρη μὲν τῶν φυτῶν εἰσὶν ἅπερ εἴπομεν, ἡ δ’ ἀκρότης τοῦ παρόντος λόγου ἐστὶ διορίσασθαι ταῦτα τὰ μέρη τῶν φυτῶν, τὰ περικαλύμματα αὐτῶν καὶ τὰς αὐτῶν διαφοράς· ὅπερ ἐστὶ πάνυ δυσχερές, καὶ ἐξαιρέτως τὸ διορίσασθαι τὴν οὐσίαν αὐτῶν καὶ τὸ χρῶμα καὶ τὸν καιρὸν τῆς διαμονῆς αὐτῶν καὶ τὰς συνοχὰς τὰς περιπιπτούσας αὐτοῖς, καὶ ὅτι οὐκ ἔχουσι τὰ φυτὰ ἤθη
ψυχῆς, οὐδὲ διάθεσιν ἴσην διαθέσει ψυχῆς.
818b_2psykhē'nin kısımlarını benzeşim yoluyla bitkinin kısımlarıyla karşılaştırırsak söz uzar; bitkilerin kısımlarını aralarındaki büyük farklarla sayarken belki bunları baştan sona ele almayı da başaramayız. Çünkü her şeyin kısmı, kendi cinsinden ve kendi ousia'sından gelir.
Ἐὰν γοῦν κατὰ ἀναλογίαν θῶμεν τὰ μέρη τῆς ψυχῆς μετὰ τῶν μερῶν τοῦ φυτοῦ, μηκυνθήσεται ὁ λόγος, καὶ τυχὸν οὐδὲ δυνηθείημεν διεξελθεῖν ἂν ταῦτα, μεγάλαις διαφοραῖς ἀπαριθμοῦντες τὰ μέρη τῶν φυτῶν. Καὶ γὰρ μέρος ἑκάστου πράγματος ἐκ τοῦ ἰδίου γένους ἐστὶ καὶ ἐκ τῆς ἰδίας οὐσίας.
818b_3Bir bitki türü doğduğunda, uzun süren ağır bir hastalıkla bu durumundan düşmedikçe kendi durumunda kalır. Bitkilerdeki çiçeklerin, meyvelerin ve yaprakların bazıları her yıl vardır; bazıları ise böyle değildir ve kalıcı olmaz; kabuk ve bir sebeple onu atan şeyden düşen bir cisim gibi.
Καὶ ὅταν γεννηθῇ τι εἶδος φυτοῦ, μένει ἐν τῇ οἰκείᾳ διαθέσει, ἂν μή τινι χρονικῇ ἀσθενείᾳ καὶ βαρείᾳ τῆς οἰκείας ἐκπέσῃ τοιᾶσδε διαθέσεως. Τῶν ἀνθέων τοίνυν καὶ τῶν καρπῶν καὶ τῶν φύλλων τῶν ἐν τοῖς φυτοῖς τινὰ μὲν ἐν παντὶ ἔτει εἰσί, τινὰ δὲ οὐχ οὕτως ἔχει οὐδὲ διαμένουσιν, ὡς ὁ φλοιὸς καί τι σῶμα πῖπτον ἀπὸ πράγματος τοῦ ἀπορρίπτοντος τοῦτο διά τινα αἰτίαν.
818b_4Bunlar bitkide kalmaz, çünkü bitkiden çoğu zaman belirgin biçimde ayrılmamış bazı kısımlar düşer; insanlardan saçların ve tırnakların düşmesi gibi. Ama saçlar ya düştükleri yerlerin kendisinde ya da dışarıda başka yerlerde yeniden çıkar. Böylece bitkinin kısımlarının belirgin biçimde ayrılmış olmadığı, yalnızca ayrılmamış olduğu artık açık olmuştur.
Οὐ μένουσι δὲ ταῦτα ἐν τῷ φυτῷ, ὅτι πολλάκις πίπτουσιν ἐξ αὐτοῦ μέρη τινὰ μὴ διωρισμένα, ὡς τρίχες ἐξ ἀνθρώπων καὶ ὄνυχες. Πλὴν γεννῶνται τρίχες ἢ ἐν αὐτοῖς τοῖς μέρεσιν ὅθεν ἐξέπεσον, ἢ ἐκτὸς ἐν ἄλλοις. Καὶ ἤδη φανερὸν γέγονεν ὅτι τὰ μέρη τοῦ φυτοῦ οὐκ εἰσὶ διωρισμένα, εἴτε καὶ μή, ἀλλὰ μόνον ἀδιόριστα.
818b_5Bizim için ise, hayvanın onlarla birlikte büyüyüp onlarla tamamlandığı bazı şeylerin onun kısımları olmadığını, bitkideki yapraklar ve benzeri her şey gibi olduklarını söylemek yakışıksızdır; hayvanın bu kısımları belirgin biçimde ayrılmış olmasa da, azar azar düşse de. Geyiğin boynuzları, bazı hayvanların yeleleri ve başkalarının kılları böyledir; bu hayvanlar kış mevsiminde kovuklara saklanır, kılları da toprağa düşer. Bu hâl bitkilerin yaprak dökmesine benzese bile böyledir.
Ἡμῖν δὲ αἰσχρόν ἐστι λέγειν πράγματά τινα μεθ’ ῏ον αὐξάνεται τὸ ζῷον καὶ συμπληροῦται μετ’ αὐτῶν, μὴ εἶναι μέρη αὐτοῦ, ἀλλ’ εἶναι κατὰ τὰ φύλλα καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τὰ ἐν τῷ φυτῷ, κἂν καὶ οὐκ ὦσιδιωρισμένα τὰ τοιαῦτα μέρη τοῦ ζῴου, κἂν καὶ κατὰ μικρὸν ἐκπίπτωσιν, ὡς τὰ κέρατα τῆς ἐλάφου καὶ κόμαι τινῶν ζῴων καὶ τρίχες ἄλλων, ἃ δὴ κρύπτουσιν ἑαυτὰ κατὰ τὸν χειμερινὸν καιρὸν ἐν ὀπαῖς καὶ ὑπὸ γῆν πίπτουσι, κἂν καὶ τὸ τοιοῦτον πάθος παρόμοιον ἔχωσι τῇ πτώσει τῶν φυτῶν.
818b_6Öyleyse önce sözünü ettiğimiz şeyleri ele almalı, bitkilerin kendilerine özgü ve ortak kısımlarını ve bunların farklarını saymaya başlamalıyız. Diyoruz ki bitkilerin kısımlarında çokluk ve azlık, büyüklük ve küçüklük, güç ve zayıflık bakımından büyük bir fark vardır.
Ὀφείλομεν οὖν εἰπεῖν περὶ τῶν πραγμάτων ὦν πρότερον ἰστορήσαμεν, καὶ ἄρξασθαι ἀπαριθμεῖν τὰ ἴδια μέρη τῶν φυτῶν καὶ τὰ κοινά καὶ τὰς τούτων διαφοράς. Λέγομεν τοίνυν ὡς ἐπὶ τοῖς μέρεσι τῶν φυτῶν ἐστὶ μεγάλη διαφορὰ ἐν τῷ πλήθει καὶ ἐν τῇ ὀλιγότητι, ἐν τῷ μεγέθει καὶ ἐν τῇ σμικρότητι, ἐν τῇ δυνάμει καὶ ἐν τῆ ἀσθενείᾳ.
818b_7Şöyle ki büyük ağaçlardaki özsu kimilerinde, incirdeki gibi, süte benzer; kimilerinde, asmadan damlayan özsu gibi, sıvı zifte benzer; kimilerinde ise, kekikte, opigais denen bitkide ve başkalarında olduğu gibi, ham bir özsudur.
Τοῦτο δέ ἐστιν ὅτι ὁ χυμὸς ὁ ἐν τοῖς μεγάλοις δένδροις ἐν τισὶ μέν ἐστιν ὡς γάλα, οἶον ἐπὶ τῆς συκῆς, ἐν τισὶν ὅμοιος ὑγρᾷ πίσσῃ, ὡς ὁ χυμὸς ὁ στάζων ἐκ τῆς ἀμπέλου, ἐν τισὶ δὲ ἀρχέγονος, ὡς ἐν τῷ ὁριγάνῳ καὶ ἐν φυτῷ τῷ λεγομένῳ ὀπιγαῒς καὶ ἐν ἄλλοις.
818b_8Ayrıca kısımları kuru olan bitki vardır, nemli olan bitki vardır, bunun gibi başkaları da vardır. Kısımları birbirinden ayrı, ne benzer ne de eşit olan bitki vardır. Bazılarının kısımları benzerdir ama eşit değildir; bazılarınınki eşittir ama benzer değildir.
Πάλιν ἔστι φυτὸν τὸ ἔχον μέρη ξηρά, ἕτερον ὑγρά, καὶ τά τοιαῦτα. Καὶ ἔστι τὸ ἔχον μέρη διακεκριμένα, οὔτε ὅμοια οὔτε ἶσα. Καὶ τινὰ ἔχει μέρη ὅμοια μέν, οὐκ ἶσα δέ· τινὰ ἶσα μέν, οὐχ ὅμοια δέ.
818b_9Bunlarda belirlenmiş bir yer de yoktur. Bitkilerin farkları kendi kısımlarında iyi anlaşılır; biçimleri de aynı şekilde renkten, seyreklikten, sıklıktan, pürüzlülükten ve onlara ait bütün öteki arazlardan anlaşılır: eşitlikte, tabiî büyümede, ayrışmada, büyüklükte ve küçüklükte. Bunlar böyledir ve daha önce de söylediğimiz gibi aralarında pek çok fark vardır.
Καὶ ὅτι οὐδέ ἐστι τόπος ἐν τούτοις ὡρισμένος. Αἱ
διαφοραὶ δὲ τῶν φυτῶν ἐν τοῖς οἰκείοις μέρεσι γινώσκονται καλῶς· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ σχήματα αὐτῶν ἐκ τοῦ χρώματος, ἐκ τῆς ἀραιότητος, ἐκ τῆς πυκνότητος, ἐκ τῆς τραχύτητος, καὶ ἐκ πάντων ἄλλων τῶν συμβεβηκότων αὐτοῖς ἐν ἰσότητι, ἐν αὐξήσει φυσικῇ, ἐν διακρίσει, ἐν μεγέθει, ἐν σμικρότητι. Καὶ εἰσὶ μὲν ταῦτα τοιούτου τρόπου, ἔχουσι δὲ καὶ διαφορὰς πολλάς, καθὼς καὶ προείπομεν.
819a_24. Bölüm
Ayrıca bazı bitkiler meyvelerini yapraklarının üstünde, bazıları yapraklarının altında verir. Bazılarının meyvesi gövdesinden, bazılarınınki kökünden sarkar; Mısır'daki "inci" denen bitkiler gibi. Bazılarının meyveleri ortalarındadır. Bazılarının meyveleri, yaprakları ve boğumları birbirinden ayırt edilemez.
Καὶ πάλιν τῶν φυτῶν τινὰ προάγουσι καρπὸν ἐπάνω τῶν ἰδίων φύλλων, τινὰ δὲ ὑποκάτω τῶν φύλλων. Καὶ τινῶν μὲν ὁ καρπὸς ἀπῃώρηται τοῦ ἰδίου φιτροῦ, τινῶν δὲ ἀπὸ τῆς ῥίζης, ὡς τὰ ἐν Αἰγύπτῳ φυτὰ τὰ λεγόμενα μαργαρῖται. Τινῶν δὲ οἱ καρποὶ ἐν μέσῳ αὐτῶν. Καὶ τινῶν οἱ καρποὶ καὶ τὰ φύλλα καὶ οἱ δεσμοὶ ἀδιάκριτοί εἰσι.
819a_3Bazılarının yaprakları birbirine benzer, başkalarınınki benzemez. Bazılarının dalları eşittir, bazılarınınki öyle değildir. Adını saydığımız kısımlar bütün ağaçlarda bulunur, büyür ve eklenerek çoğalır: kök, çubuklar, gövdeler ve dallar gibi. Bunlar insanın, öteki bütün organları içine alan organlarına benzetilir.
Καὶ τινῶν τὰ φύλλα πρὸς ἄλληλα ὅμοια, ἄλλων δ’ οὔ. Καὶ τινὰ μὲν ἔχουσι κλάδους ἴσους, τινὰ δὲ οὐ τοιούτους. Εἰσὶ δὲ καὶ τὰ μέρη ἅπερ ὠνομάσαμεν ἐν πᾶσι τοῖς δένδροις, αὔξησιν πάσχοντα καὶ πρόσθεσιν, ὡς ἡ ῥίζα, οἱ λύγοι, οἱ φιτροὶ καὶ οἱ κλάδοι· καὶ ταῦτα παρομοιοῦνται μέλεσιν ἀνθρώπων τοῖς περιέχουσι πάντα τὰ ἄλλα μέλη.
819a_4Kök bitki ile besin arasında aracılık eder; ona yalnız kök değil, hayatın sebebi de deriz, çünkü bitkilere hayatı o getirir. Gövde topraktan çıkan tek kısımdır ve insanın boyuna benzer; kök sürgünleri ağacın kökünden filizlenenlerdir; dallar ise kök sürgünlerinin üstünde büyüyenlerdir.
Καὶ ἡ μὲν ῥίζα μεσιτεύει ἔν τε τῷ φυτῷ καὶ ἐν τῇ τροφῇ, καὶ καλοῦμεν αὐτὴν οὐ μόνον ῥίζαν ἀλλὰ καὶ αἰτίαν ζωῆς· αὕτη γὰρ ζωὴν τοῖς φυτοῖς προσφέρει. Καὶ φιτρὸς μέν ἐστιν ὁ μόνος γινόμενος ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐστὶν ὅμοιος ἡλικίᾳ ἀνθρώπου· παραφυάδες δέ εἰσι τὰ ἀπὸ τῆς ῥίζης τοῦ δένδρου βλαστάνοντα, κλάδοι δέ, οἵτινες αὐξάνουσιν ἐπάνω τῶν παραφυάδων.
819a_5Bunlar bütün bitkilerde bulunmaz. Ayrıca dalları olanların bazılarında dallar kalıcıdır, bazılarında değildir, daha çok yıldan yıla yenilenir. Bir de ne dalı ne yaprağı olan bitkiler vardır; mantarlar ve benzerleri gibi.
Οὐχ εύρίσκονται δὲ ταῦτα ἐν πᾶσι τοῖς φυτοῖς. Καὶ πάλιν τῶν κλάδους ἐχόντων τινὰ μέν εἰσι διηνεκῆ, τινὰ δὲ οὐχί, μᾶλλον δὲ ἀπὸ ἔτους μετὰ ἔτος. Καὶ πάλιν εἰσὶ φυτὰ μὴ ἔχοντα κλάδους μηδὲ φύλλα, ὡς οἱ μύκητες καὶ τὰ ὅμοια.
819a_6Ağaçlarda oluşan dallar, kabuklar, gövdeler ve özler ancak ağaçların özsuyundan oluşur. Bazıları ağaçlardaki öze "rahim", bazıları "iç organlar", bazıları da "yürek" der. Bunlar da, damarlar da, bütün ağacın eti de dört unsurdan meydana gelmiştir.
Οἱ κλάδοι δὲ οἱ γεννώμενοι ἐν τοῖς δένδροις καὶ οἱ φλοιοὶ καὶ οἱ φιτροὶ καὶ οἱ μυελοὶ οὐ γεννῶνται εἰ μὴ ἀπ’ αὐτοῦ τοῦ χυμοῦ τῶν δένδρων. Καί τινες καλοῦσιν αὐτὸν τὸν μυελὸν τὸν ἐν τοῖς δένδροις μήτραν, ἄλλοι σπλάγχνα, ἕτεροι δὲ καρδίαν. Ταῦτα δὲ καὶ αἱ φλέβες καὶ ἡ σὰρξ ὅλου τοῦ δένδρου ἐκ τῶν τεσσάρων στοιχείων πεφύκασι.
819a_7Çoğu zaman yaprak ve çiçek üretmeye elverişli bazı kısımlar bulunur. Bazı kısa çubuklar da, söğütlerde olduğu gibi, çiçek üretmeye elverişlidir. Bazıları da ağaçlarda çiçekleri ve meyveleri, tohumdan doğan öteki her şeyi ve onları saran örtüleri üretir.
Καὶ πολλάκις εὑρίσκονται μέρη τινὰ ἐπιτήδεια εἰς τὸ γεννᾶν φύλλα καὶ ἄνθη. Καὶ λύγοι δέ τινες βραχεῖς εἰσίν, εἰς τὸ γεννᾶν ἐπιτήδειοι ἄνθη, ὡς ἐπὶ τῶν ἰτεῶν. Τινὲς δὲ καὶ ἄνθη καὶ καρποὺς ἐν τοῖς δένδροις, καὶ τἆλλ’ ὁπόσα γεννῶνται ἐκ σπέρματος, καὶ ὅσα περικαλύπτουσιν αὐτά.
819a_8Ayrıca bitkilerin bazıları ağaçtır, bazıları ağaçla ot arasındadır; bunlara çalı denir. Bazıları ottur, bazıları sebzedir. Hemen hemen bütün bitkiler bu adlardan birinin altına girer.
Καὶ πάλιν τῶν φυτῶν τινὰ μέν εἰσι δένδρα, τινὰ δὲ μέσον δένδρων καὶ βοτανῶν· καὶ ταῦτα ὀνομάζονται
θάμνοι. Καὶ τινὰ μέν εἰσι βοτάναι, τινὰ δὲ λάχανα. Σχεδὸν μὲν οὖν πάντα τὰ φυτὰ τοῖς τοιούτοις ὑποπίπτουσιν ὀνόμασι.
819b_2Ayrıca kendi kökünden bir gövde çıkaran ve üzerinde çok dal oluşan ağaçlar vardır, incir ve zeytin gibi; bazıları da böyle değildir. Bir de, söylediğimiz gibi, ağaçla küçük otlar arasında kalan, çalı denen ve köklerinde çok dal bulunan bitkiler vardır, hayıt ve böğürtlen gibi.
Πάλιν εἰσὶ δένδρα ἅπερ ἔχουσιν ἐκ τῆς οἰκείας ῥίζης φιτρόν, καὶ γεννῶνται ἐν αὐτοῖς κλάδοι πολλοί, ὡς συκαῖ καὶ ἐλαῖαι· τινὰ δ’ οὔ. Πάλιν εἰσὶν ἄλλα φυτὰ μέσον, ὡς εἴπομεν, δένδρων καὶ βοτανῶν σμικρῶν, τὰ λεγόμενα θάμνοι, ἔχοντα ἐν ταῖς ῥίζαις αὐτῶν πολλοὺς κλάδους, ὡς τὰ καλούμενα ἄγνοι καὶ βάτοι.
819b_3Sebzeler ise tek bir kökten çok gövde ve çok dal çıkaranlardır; sedef otu, lahana ve benzerleri gibi. Bir de kendi kökünden gövde çıkarmayıp doğrudan yaprak veren otlar vardır.
Λάχανα δέ εἰσι τὰ ἔχοντα πολλοὺς φιτροὺς ἐκ μιᾶς ῥίζης καὶ πολλοὺς κλάδους, ὡς τὸ πήγανον, αἱ κράμβαι καὶ τὰ τοιαῦτα. Εἰσὶ δὲ καὶ βοτάναι αἵτινες οὐκ ἔχουσι φιτρὸν ἐκ τῆς οἰκείας ῥίζης, ἀλλὰ παραυτίκα φέρουσι φύλλα.
819b_4Bazıları her yıl doğar ve kurur, buğday ve benzerleri gibi; bazıları ise öyle değildir. Bütün bunları ancak kıyaslar, örnekler ve taslaklar yoluyla bilebiliriz. Ayrıca iki uca birden yatkın otlar vardır, fesleğen denen sebze gibi.
Καὶ τινὰ μὲν κατὰ πάν ἔτος γεννῶνται καὶ ξηραίνονται, ὡς σῖτος καὶ τὰ παραπλήσια, τινὰ δ’ οὔ. Οὐ δυνάμεθα δὲ ταῦτα πάντα ἐπίστασθαι εἰ μὴ διὰ συλλογισμῶν καὶ παραδειγμάτων καὶ ὑπογραφῶν. Πάλιν εἰσὶ βοτάναι εἰς δύο ἄκρα κλίνουσαι, ὡς τὸ λεγόμενον λάχανον βασιλικόν.
819b_5Aynı anda hem ot hem sebze denenler vardır; bir de ilk çıktıklarında başak biçiminde görünüp sonradan ağaç olanlar vardır; Arabistan'daki "bentel"ler ve güneşi gözetleyen anlamına gelen heliotropion denen bitki gibi.
Εἰσὶ δὲ ἄλλαι αἱ λεγόμεναι ἐν ταὐτῷ βοτάναι καὶ λάχανα· καί τινες ἄλλαι αἳ ἐν τῷ γεννάσθαι μὲν πρώτως φαίνονται ἐν σχήματι στάχυος, μετὰ ταῦτα δὲ γίνονται δένδρα, ὡς οἱ Ἀραβικοὶ βέντελοι καὶ τὸ φυτὸν τὸ λεγόμενον ἡλιοσκόπιον.
819b_6Mersin, elma, ahlat ve öteki benzer ağaçlar da bu cinse girer; bunların köklerinden çıkan pek çok boş dal vardır. Bu yüzden bunları ayrıca belirlemek, örnek ve kıyas olsunlar diye, yerinde olur; çünkü her şeyde tarif aramak zorunda değiliz.
Μυρσίνη δὲ καὶ μηλέα καὶ ὄχνη καὶ τὰ λοιπὰ ὅμοια δένδρα εἰς τοῦτο τὸ γένος περιέχονται, ὦν πολλοὶ καὶ μάταιοί εἰσι κλάδοι, ἐκ τῶν ῥιζῶν αὐτῶν φυόμενοι. Καὶ διὰ τοῦτο πρέπον προσδιορίζειν ταῦτα, ἵνα ὦσιν εἰς παράδειγμα καὶ συλλογισμόν· οὐ γὰρ ὀφείλομεν διερευνᾶν ὁρισμούς ἐν πᾶσι,
819b_7Ayrıca bitkilerin bazıları evcil, bazıları bahçe bitkisi, bazıları da yabanidir. Ahlatlara ve benzeri bitki türlerine, çiftçinin özeniyle yetişmedikleri için yabani deriz. Ayrıca bitkilerin bazıları meyve verir, bazıları vermez; söğütler ve bazı meşe türleri gibi.
Πάλιν τῶν φυτῶν τὰ μέν εἰσὶ κατοικίδια, τὰ δὲ κηπαῖα, καὶ ἕτερα ἄγρια. Τοιουτοτρόπως δὲ λέγομεν ὄχνας καὶ ἄλλα τοιαῦτα εἴδη φυτῶν ἄγρια, ὅτι οὐκ εἰσὶν ἐξ ἐπιμελείας γεωργικῆς. Πάλιν τῶν φυτῶν τινὰ μὲν ποιοῦσι καρπόν, τινὰ δ’ οὔ, ὡς ἰτέαι καί τινα εἴδη δρυῶν.
819b_8Bazıları yağ verir, bazıları vermez. Bazıları yaprak verir, bazıları vermez. Bazılarının yaprakları dökülür, bazılarınınki dökülmez. Bazılarında dallar olur, bazılarında olmaz. Bitkilerin büyüklük ve küçüklük, güzellik ve çirkinlik, meyvelerinin iyiliği ve kötülüğü bakımından farkları hakkında söylenecek çok şey vardır.
Καὶ τινὰ μὲν ποιοῦσιν ἔλαιον, τινὰ δ’ οὐχί. Καὶ τινὰ μὲν ποιοῦσι φύλλα, τινὰ δ’ οὔ. Καὶ τινῶν πίπτουσι τὰ φύλλα, τινῶν δ’ οὔ. Καὶ τισὶ μὲν γίνονται κλάδοι, τισὶ δ’ οὔ. Περὶ διαφορᾶς γοῦν τῶν φυτῶν ἐν μεγέθει καὶ σμικρότητι, ἐν ὡραιότητι καὶ ἀμορφίᾳ, ἐν χρηστότητι καρπῶν καὶ κακίᾳ πολλὰ ἔστιν εἰπεῖν.
819b_9Ayrıca yabani ağaçlar bahçe ağaçlarından daha çok meyve verir, ama bahçe ağaçlarının meyveleri yabanilerinkinden daha iyidir. Bazı bitkiler kuru yerlerde, bazıları denizde yetişir; bazıları ırmaklarda, bazıları Kızıldeniz'de; bazıları kimi yerlerde büyük, kimi yerlerde küçük olur.
Πάλιν τὰ ἄγρια δένδρα μᾶλλον καρποφοροῦσι παρὰ τὰ κηπαῖα, καὶ οἱ καρποὶ τῶν κηπαίων κρείττονές εἰσι τῶν ἀγρίων. Καὶ τινὰ μὲν τῶν φυτῶν γεννῶνται ἐν τόποις ξηροῖς, τινὰ δὲ ἐν θαλάσσῃ· καὶ τινὰ μὲν ἐν ποταμοῖς, ἄλλα δὲ ἐν τῇ ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ· καὶ τινὰ ἐν τόποις μὲν ἄλλοις μεγάλα, ἐν ἑτέροις δὲ μικρά.
819b_10Bazıları ırmak kıyılarında, bazıları göllerde yetişir. Kuru yerlerde yetişenlerin bazıları dağlarda, bazıları ovalarda yetişir. Bazıları da Habeşlerin ülkesi gibi pek kurak yerlerde yaşar ve orada başka yerlerden daha iyi büyür.
Καὶ τινὰ
μὲν γεννῶνται ἐν ὄχθαις ποταμῶν, τινὰ δὲ ἐν λίμναις. Καὶ τῶν γεννωμένων ἐν τόποις ξηροῖς τινὰ μὲν γεννῶνται ἐν ὄρεσι, τινὰ δὲ ἐν πεδιάσι. Καὶ τινὰ ζῶσιν ἐν τόποις ξηροτάτοις, ὡς τὰ ἐν τῇ γῇ τῶν Αἰθιόπων, καὶ ἐκεῖσε κρειττόνως αὐξάνουσι παρὸ ἀλλαχοῦ.
820a_2Bazıları yüksek yerlerde, bazıları alçak yerlerde yaşar. Bazıları nemli, bazıları kuru yerlerde, bazıları da söğüt gibi her ikisinde yaşar. Demek ki bitkiler yerlerin farkıyla büyük ölçüde değişir; aralarındaki farkları da buradan kavramak gerekir.
Καὶ τινὰ μὲν ζῶσιν ἐν τόποις ὑψηλοῖς, τινὰ δὲ ἐν χθαμαλοῖς. Καὶ τινὰ μὲν ζῶσιν ἐν τόποις ὑγροῖς, τινὰ δὲ ἐν ξηροῖς, τινὰ δὲ ἐν ἑκατέροις, ὡς ἡ ἰτέα. Τὰ γοῦν φυτὰ κατὰ πολὺ ἐναλλάττονται τῇ διαφορᾷ τῶν τόπων, καὶ ἐντεῦθεν χρὴ κατανοεῖν καὶ τὰς διαφορὰς αὐτῶν.
820a_35. Bölüm
Ayrıca bitkilerin bazıları toprağa saplanmıştır ve ondan ayrılmayı sevmez; bazıları ise daha iyi yerlere aktarılır. Aynı şekilde bazı meyveler bir yerde başka bir yerde olduğundan daha iyi olur. Bazı bitkilerin yaprakları sert, bazılarınınki düzdür; bazılarınınki asma ve incir yaprakları gibi yarıktır, bazılarınınki değildir; başkalarınınki de çam yaprakları gibi ince ince yarılmıştır.
Πάλιν τῶν φυτῶν τινὰ μὲν τῇ γῇ πεπήγασι καὶ οὐ φιλοῦσι χωρίζεσθαι ἀπ’ αὐτῆς· τινὰ δὲ ἐν τόποις κρείττοσι μετατίθενται. Ὁμοίως τινὲς τῶν καρπῶν κρείττονές εἰσιν ἐν τῷδε τῷ τόπῳ παρὸ ἐν ἑτέρῳ. Καὶ τινῶν μὲν φυτῶν τὰ φύλλα σκληρά εἰσι, τινῶν δὲ λεῖα· καὶ τινῶν μὲν ἐσχισμένα, ὡς τὰ τῶν ἀμπέλων καὶ τῶν συκῶν, τινῶν δ’ οὔ· ἑτέρων δὲ κατὰ πολὺ ἐσχισμένα, ὡς τὰ τῆς πεύκης.
820a_4Bazı bitkiler baştan sona aracı bir kabuktan ibarettir. Bazılarının kamış gibi boğumları vardır, bazılarının yoktur. Bazılarının cehri gibi dikenleri vardır, bazıları dikensizdir. Bazılarının yaban dutu gibi çok dalı vardır, bazılarının yoktur.
Τινὰ δὲ φυτά εἰσιν ὅλως φλοιὸς μεσιτεύων. Καὶ τινὰ ἔχουσι δεσμούς, ὡς οἱ κάλαμοι, τινὰ δ’ οὔ. Καὶ τινὰ ἔχουσιν ἀκάνθας, ὡς αἱ ῥάμνοι, τινὰ δὲ ἐστέρηνται ἀκανθῶν. Καὶ τινὰ ἔχουσι πολλοὺς κλάδους, ὡς ἡ ἀγρία μορέα, τινὰ δ’ οὔ.
820a_5Bazılarının başka farkları da vardır: Bazılarından kök sürgünleri çıkar, bazılarından çıkmaz; bu da yalnızca köklerin farkından ileri gelir. Bazılarının deniz soğanı gibi tek bir kökü vardır. Deniz soğanı topraktan çıkar ve seyrek ilerler, çünkü aşağıda genişler; güneşe uyarak daha çok belirginleşir: Güneş ona vurdukça büyür.
Καὶ τινὰ μὲν ἔχουσι διαφορὰς ἄλλας ἐξ ὦ προβαίνουσι παραφυάδες καὶ ἐξ ὦν οὐχί· τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλοθέν ἐστιν εἰ μὴ ἐκ τῆς διαφορᾶς τῶν ῥιζῶν. Τινὰ δὲ ἔχουσι μίαν ῥίζαν, ὡς ἡ σκίλλα· αὕτη δὲ γεννᾶται ἐκ τοῦ ἐδάφους, καὶ ἀραιῶς πρόεισιν, ὅτι ὑποκάτω πλατύνεται, καὶ ἀκολουθοῦσα μᾶλλον διακρίνεται τῷ ἡλίῳ· ὅταν γὰρ προσβάλλῃ αὐτῇ, αὐξάνει.
820a_6Güneş de onun kök sürgünlerini aşağıdan emer. Ayrıca meyvelerdeki suların bazıları içilir, bazıları içilmez: Üzümün, narın ve başka pek çok meyvenin suyu içilir, başka bitkilerinki içilmez.
Οὖτος δὲ ταύτης καὶ τὰς παραφυάδας κάτωθεν ἐκμυζᾷ. Πάλιν τῶν χυλῶν τῶν ἐν τοῖς καρποῖς οἱ μέν εἰσι ποτοί, οἱ δὲ οὐ ποτοί· καὶ ποτοὶ μὲν οἱ τῶν σταφυλῶν καὶ τῶν ῥοιῶν καὶ λοιπῶν ἄλλων πολλῶν, ἄποτοι δὲ ἄλλων φυτῶν.
820a_7Bazılarının suyu zeytin, çam ve ceviz gibi yağlıdır, bazılarınınki değildir. Bazılarınınki hurma ve incir gibi tatlı ve bal gibidir; bazılarınınki kekik ve hardal gibi sıcak ve keskindir; bazılarınınki de pelin ve kantaron gibi acıdır. Ayrıca meyvelerin bazıları hıyar gibi etten, çekirdekten ve kabuktan, bazıları da nar gibi sudan ve çekirdekten oluşur.
Καἰ τινῶν μέν εἰσι λιπαροί, ὡς οἱ τῆς ἐλαίας, τῆς πεύκης καὶ τῆς καρύας, τινῶν δ’ οὔ. Καὶ τινῶν μὲν γλυκεῖς καὶ μελιηδεῖς, ὡς τῶν φοινίκων καὶ τῶν συκῶν· καὶ τινῶν μὲν θερμοὶ καὶ δριμεῖς, ὡς τοῦ ὀριγάνου καὶ τοῦ σινήπιος, τινῶν δὲ πικροί, ὡς τοῦ ἀψινθίου καὶ τῆς κενταυρέας. Πάλιν τῶν καρπῶν οἱ μέν εἰσι σύνθετοι ἐκ σαρκῶν καὶ κόκκων καὶ λεμμάτων, ὡς οἱ σικυοί, τινὲς δὲ ἐκ χυμοῦ καὶ κόκκων, ὡς αἱ ῥοιαί.
820a_8Bazılarının kabuğu dışta, eti içtedir; bazılarının çekirdeği içte, eti dıştadır. Bazılarında tohum ve onu saran örtü hemen oluşur, hurma ve badem meyvelerinde olduğu gibi; bazılarında ise oluşmaz.
Καὶ τινὰ μὲν τοὺς φλοιοὺς ἔχουσιν ἐκτός, τὴν δὲ σάρκα ἐντός, τινὰ δὲ τὸ ὀστοῦν ἐντὸς καὶ τὴν σάρκα ἐκτός. Τινὰ δέ εἰσιν ἐν οἶς παραυτίκα γίνεται
τὸ σπέρμα καὶ τὸ περικάλυμμα ᾦ περικαλύπτονται, ὡς οἱ καρποὶ τῶν φοινίκων καὶ τῶν ἀμυγδαλῶν· τινῶν δ’ οὐχί.
820b_2Bazı meyveler yenir de, ancak araz olarak yenmez hâle gelir. Bazı meyveler de bize yenmez ama başkalarına yenir: Banotu ve çöpleme insanlar için zehirlidir, bıldırcınlar için ise besindir. Ayrıca bazı meyveler bakla taneleri gibi kılıflardadır; bazıları, buğdayda ve ötekilerde görüldüğü gibi, bir örtü ve dokuma gibi bir kabuk içindedir.
Καὶ τινὲς καρποί εἰσι βρώσιμοι καὶ κατὰ συμβεβηκὸς ἄβρωτοι· καὶ τινὲς καρποὶ ἡμῖν μὲν ἄβρωτοι, ἄλλοις δὲ βρώσιμοι, ὡς ὁ ὑοσκύαμος καὶ ὁ ἑλλέβορος ἀνθρώποις μὲν δηλητήριον, τροφὴ δὲ τοῖς ὄρτυξι. Πάλιν τινὲς τῶν καρπῶν εἰσὶν ἐν θήκαις, ὡς οἱ κόκκοι τοῦ κυάμου· τινὲς ἐν περικαλύμματι καὶ ἐν λέμματι οἷον ὑφάσματί τινι, ὡς ἐν σίτῳ εὑρίσκεται καὶ τοῖς λοιποῖς.
820b_3Bazıları hurma meyveleri gibi bir etin içindedir; bazıları palamutlar gibi adeta küçük birer evcik içinde, bazıları da cevizler gibi birçok evcik, zar ve sert kabuk içindedir.
Καὶ τινὲς μὲν ἐν σαρκί εἰσιν, ὡς οἱ τῶν φοινίκων καρποί, τινὲς δὲ οἶον ἐν οἰκίσκοις, ὡς αἱ βάλανοι, ἄλλοι δ’ ἐν οἰκίσκοις πολλοῖς καὶ λέμμασι καὶ ὀστράκοις, ὡς τὰ κάρυα.
820b_4Bazıları dut ve kiraz meyveleri gibi çabuk olgunlaşır; bazıları ise bütün yabani meyveler ya da çoğu gibi yavaş olgunlaşır. Bazı bitkiler yaprağı ve meyveyi çabuk, bazıları yavaş çıkarır; bunların bazıları da olgunlaşmadan kışa kalır.
Καὶ τινὲς μὲν ὀξέως πεπαίνονται, ὡς οἱ καρποὶ τῆς μορέας καὶ τῆς κεράσου, τινὲς δὲ βραδέως, ὡς πάντες οἱ καρποὶ οἱ ἄγριοι ἢ οἱ πλείονες αὐτῶν. Καὶ τινὰ μὲν φυτὰ ὀξέως προάγουσι φύλλα καὶ καρπούς, τινὰ δὲ βραδέως· καὶ τούτων τινὰ τῷ χειμῶνι ἀκολουθοῦσι, πρὶν ἂν πεπανθῶσι.
820b_5Ayrıca yaprakların, meyvelerin ve üzerlerindeki dokuma gibi örtülerin renkleri çok farklıdır: Bazı bitkiler baştan sona yeşildir; bazıları karaya, bazıları beyaza, bazıları da toprağa yakın havayla karışmış havayı kavuran sıcaklık yüzünden kırmızıya çalar.
Καὶ πάλιν τὰ χρώματα τῶν φύλλων καὶ τῶν καρπῶν καὶ τῶν οἶον ἐπ’ αὐτοῖς ὑφασμάτων λίαν εἰσὶ διάφορα· τινὰ γὰρ τῶν φυτῶν ἐν τῇ οἰκείᾳ ὁλότητι εἰσὶ χλοάζοντα, καὶ τινὰ μὲν ἐκκλίνουσιν εἰς μελανίαν, τινὰ δὲ εἰς λευκότητα, καὶ τινὰ εἰς ἐρυθρότητα διὰ τὴν θερμότητα τὴν ἐκκαίουσαν τὸν ἀέρα τὸν κεκραμένον μετὰ τοῦ προσγείου.
820b_6Ayrıca meyvelerin biçimleri de, yabani olsalar bile, farklı düzenlerdedir; çünkü ne bütün meyveler köşelidir ne de hepsi düz bir çizgi boyunca uzanır.
Πάλιν τὰ σχήματα τῶν καρπῶν, εἰ εἰσὶν ἄγρια, καὶ διαφόρων εἰσὶ θέσεων· οὐδὲ γὰρ πάντες οἱ καρποί εἰσι γωνιώδεις, οὐδὲ πάντες διὰ γραμμῆς εὐθείας.
820b_76. Bölüm
Ayrıca güzel kokulu ağaçların bazılarının kökü, bazılarının kabuğu, bazılarının odunu güzel kokar; bazılarının ise balsam gibi bütün kısımları güzel kokuludur. Ayrıca ağaçların bazıları tohumdan, bazıları kendiliğinden doğar.
Πάλιν τῶν ἀρωματοφόρων δένδρων τινῶν μὲν ἡ ῥίζα ἀρωματική ἐστιν, τινῶν ὁ φλοιός, τινῶν τὸ ξύλον· ἄλλων τὰ μέρη ὅλα εἰσὶν ἀρωματικά, ὡς τὸ βάλσαμον. Πάλιν τῶν δένδρων τὰ μὲν γεννῶνται ἐκ σπέρματος, τὰ δὲ δι’ ἑαυτῶν.
820b_8Ayrıca bazıları kökleriyle sökülüp başka yere dikilir, bazıları gövdeden, bazıları da dallardan ya da tohumdan üretilir. Bazıları kendiliğinden azar azar yayılır, bazıları toprakta yayılır. Bazıları da aşılananlar gibi ağaçlara dikilir. Aşılamanın en iyisi benzerin benzere aşılanmasıdır.
Καὶ πάλιν τὰ μὲν ἀπὸ ῥιζῶν ἐκσπῶνται καὶ μεταφυτεύονται, τὰ δὲ ἐκ τοῦ φιτροῦ, τὰ δὲ ἐκ τῶν κλάδων ἢ ἀπὸ τοῦ σπέρματος. Καὶ τινὰ μὲν δι’ ἑαυτῶν κατὰ μικρὸν ἐκτείνονται, τινὰ δὲ ἐν τῇ γῇ. Καὶ τινὰ μὲν ἐν τοῖς δένδροις φυτεύονται, ὡς τὰ ἐγκεντριζόμενα. Ἔστι δὲ βελτίων ὁ ἐγκεντρισμὸς ὁμοίων εἰς ὅμοια.
820b_9Benzemeyenlerin de en iyi biçimde uyuştuğu başka bir orantı vardır; elmaların ahlatlarla uyuşması gibi. Benzerlerde ise incir incire, asma asmaya, badem bademe aşılanır.
Ἔστι δὲ καὶ ἀναλογία ἄλλη τις, δι’ ἦς ἀρίστως συμβαίνουσι τὰ ἀνόμοια, ὡς αἱ μηλέαι μετὰ τῶν ὀχνῶν. Ἐν δὲ τοῖς ὁμοίοις, ὡς συκῆ ἐν συκῇ καὶ ἄμπελος ἐν ἀμπέλῳ καὶ ἀμυγδαλῆ ἐν ἀμυγδαλῇ,
820b_10Farklı cinsler arasında başka bir göz aşısı da vardır: yavşan otunun yabani yavşana, aşılı zeytinin yabani zeytine, dutun da birçok ağaca aşılanması gibi.
Ἔστι δὲ καὶ ἄλλος ἐμφυλλισμὸς ἐν ἄλλοις διαφόροις γένεσιν, ὡς ἀρτεμισία εἰς ἀγρίαν ἀρτεμισίαν καὶ καλλιέλαιος εἰς ἀγριέλαιον καὶ ἡ μορέα εἰς πολλὰ δένδρα.
821aAğaçların yabanileri de bahçede yetişenleri de, kısacası hiçbir bitki, kendisinin çıktığı tohuma benzer bir tohum vermez.
Τῶν δένδρων πάλιν τὰ ἄγρια καὶ τὰ κηπαῖα, καὶ πᾶν φυτὸν οὐ προάγει σπέρμα ὅμοιον τῷ σπέρματι ἐξ οὗ ἀνεφύη ἕκαστον.
821a_2Bazıları daha iyi tohum verir, bazıları daha kötü. Bazı kötü tohumlardan güzel ağaçlar da çıkar; küçük bademden ve ekşi nardan çıkanlar gibi. Ayrıca bazı ağaçların tohumu zayıf olursa, çamlarda ve hurmalarda olduğu gibi, ağaçlar güzel olmaz.
Τινὰ γὰρ κρεῖττον σπέρμα ποιοῦσι, τινὰ χεῖρον. Καὶ ἐκ τινῶν κακῶν σπερμάτων καλὰ δένδρα προβαίνουσιν, ὡς τὰ ἐξ ἀμυγδαλῆς μικρᾶς καὶ ῥοιᾶς ὀξώδους. Τινῶν δένδρων πάλιν σπέρμα ἂν ἀσθενὲς γένηται, ἐκλείπει τὸ γενέσθαι καλὰ αὐτά, ὡς αἱ πεῦκαι καὶ οἱ φοίνικες.
821a_3Kötü tohumdan kolay kolay güzel ağaç, iyi tohumdan da kötü ağaç çıkmaz. Kötüden iyinin çıkması ve bunun tersi ise hayvanlarda sık görülür. Ayrıca kabuğu pek sert olan ağaç kısır kalır; ama kökü yarılıp yarığa bir taş sokulursa bereketli olur.
Οὐ προέρχονται δὲ ῥᾳδίως ἐκ σπέρματος κακοῦ καλὰ δένδρα, οὐδ’ ἐκ σπέρματος ἀγαθοῦ κακὰ δένδρα. Τὸ δὲ ἐκ πονηροῦ γενέσθαι ἀγαθόν, καὶ τὸ ἐναντίον, ἐν τοῖς ζῴοις πολλάκις εὑρίσκεται. Πάλιν δένδρον τὸ ἔχον σκληρὸν λίαν τὸν φλοιὸν στεῖρον ἀποκαθίσταται· ἐὰν δὲ σχισθῇ ἡ ῥίζα αὐτοῦ καὶ τῇ σχισμῇ λίθος ἐμβληθῇ, εὔφορον γίνεται.
821a_4Hurmalarda ise erkek hurmanın yaprakları, tozu ya da kabuğu, bir şekilde birbirine değecek biçimde dişinin yapraklarına konursa, meyveler çabuk olgunlaşır, dökülmeleri de önlenir. Erkek dişiden şununla ayırt edilir: Erkeğin yaprakları önce filizlenir ve dişininkilerden küçüktür; ayrıca güzel kokusundan da ayırt edilir.
Ἐν δὲ τοῖς φοίνιξιν ἂν φύλλα ἢ ψῆνες ἢ φλοιὸς τοῦ ἄρρενος φοίνικος τοῖς φύλλοις τοῦ θήλεος συντεθείη, ἵνα πως συναφθῶσι, ταχέως πεπαίνονται οἱ καρποί, κωλύεται δὲ καὶ ἡ πτῶσις αὐτῶν, Διακρίνεται δὲ ὁ ἄρρην ἀπὸ τοῦ θήλεος, ὅτι πρώτως βλαστάνουσι τὰ τούτου φύλλα, ἅ εἰσι παρὰ τὰ τοῦ θήλεος μικρότερα· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς εὐωδίας.
821a_5Başka yerlerde bu, bunlardan biriyle ya da hepsiyle olur. Rüzgâr erkeğin güzel kokusundan bir şeyi dişiye taşırsa, meyveler, erkeğin yaprakları dişinin üzerine asıldığında olduğu gibi, böyle de olgunlaşabilir.
Ἀλλαχοῦ δὲ ἔκ τινος τούτων ἢ ἐκ πάντων συμβαίνει. Τυχὸν δὲ καὶ εἰ ἐκ τῆς εὐωδίας τοῦ ἄρρενος ἐπαγάγῃ τι ἄνεμος πρὸς τὸν θῆλυν, πεπαίνονται καὶ οὕτως οἱ καρποί, ὥσπερ ὁπόταν τὰ φύλλα τοῦ ἄρρενος τῷ θήλει ἀπαιωρῶνται.
821a_6Aynı şekilde yere yayılmış yabani incirler bahçe incirlerine çoğu zaman yardım eder. Nar çiçekleri de birlikte dikildiklerinde zeytinlere yardım eder.
Συκαῖ ὡσαύτως ἄγριαι εἰς τὴν γῆν ἐξαπλωθεῖσαι συμβάλλονται τὰ πολλὰ ταῖς κηπαίαις συκαῖς. Τὰ βαλαύστια ταῖς ἐλαίαις συμβάλλουσιν, ὅταν ὁμοῦ φυτεύωνται.
821a_77. Bölüm
Ayrıca dediklerine göre bazı bitkiler başka bir türe dönüşür; ceviz yaşlandığında olduğu gibi. Dağ nanesinin naneye dönüştüğünü de söylerler; tragion denen bitki de kesilip deniz kenarına dikilirse belki su nanesi olur. Buğdayın ve ketenin de başka bir türe dönüştüğünü söylerler.
Πάλιν τῶν φυτῶν τινὰ μεταλλάττονται, ὡς φασίν, εἰς ἄλλο εἶδος, ὡς ἡ καρύα, ὅταν γηράσῃ. Λέγουσι πάλιν ὡς ἡ καλαμίνθη μεταβάλλεται εἰς ἡδύοσμον· καὶ τὸ τράγιον δὲ τμηθὲν καὶ φυτευθὲν παρὰ τὴν θάλασσαν τυχὸν ἔσται σισύμβριον. Φασὶ πάλιν ὡς ὁ σῖτος καὶ τὸ λίνον μεταβάλλονται εἰς ἕτερον εἶδος,
821a_8İran'da yetişen zehirli belenion, Mısır'a ya da Filistin'e aktarılınca yenir hâle gelir. Aynı şekilde badem ve nar da toprağın işlenmesiyle kendi kötülüklerinden kurtulup daha iyi olur.
Βελένιον δὲ τὸ δηλητηριῶδες, τὸ γινόμενον ἐν τῇ Περσίδι, μεταφυτευόμενον ἐν Αἰγύπτῳ ἢ ἐν Παλαιστίνῃ γίνεται βρώσιμον. Ὡσαύτως ἀμυγδαλῆ καὶ ῥοιὰ μεταβάλλονται ἀπὸ τῆς ἰδίας κακίας διὰ γεηπονίαν εἰς τὸ χρηστότερον.
821a_9Narlar, köklerine domuz gübresi konup tatlı ve soğuk suyla sulandıklarında iyileşir; bademler ise içlerine çiviler çakılıp oradan uzun süre zamk akıtıldığında. Pek çok yabani bitki de bu ustalıkla bahçe bitkisi olur.
Ἀλλ’ αἱ ῥοιαὶ μὲν χοιρείας κόπρου ἐμβεβλημένης ταῖς ῥίζαις, καὶ δι’ ὕδατος γλυκέος καὶ ψυχροῦ ποτιζόμεναι βελτιοῦνται· ἀμυγδαλαῖ δὲ ἥλων ἐμπηγνυμένων αὐταῖς, καὶ κόμεος διὰ πολλοῦ κάρου ἐντεῦθεν ἐκβαλλομένου. Πολλὰ δὲ φυτὰ ἄγρια διὰ ταύτης τῆς ἐπιτεχνήσεως
γίνονται κηπαῖα.
821b_2Yer ve toprak işleme bunlara çok yardım eder, ama daha çok yılın mevsimi; dikimciler en çok ona ihtiyaç duyar. Ayrıca bitkilerin çoğu ilkbaharda, azı kışın ve sonbaharda, en azı da yazın, Köpek Yıldızı'nın doğuşundan sonra dikilir.
Τόπος δὲ καὶ γεηπονία σφόδρα τούτοις συμβάλλονται, καὶ μᾶλλον ὁ τοῦ ἔτους καιρός, οὗ χρῄζουσι μᾶλλον οἱ φυτευταί, Πάλιν τῶν φυτῶν τὰ πλείονα φυτεύονται ἐν ἔαρι, ὀλίγα ἐν χειμῶνι καὶ φθινοπώρῳ, καὶ ὀλίγιστα ἐν θέρει μετὰ τὴν ἐπιτολὴν τοῦ κυνάστρου.
821b_3Böyle bir dikim az yerde yapılır ve hep seyrek olur; Roma'da bu mevsimde olduğu gibi. Mısır'da ise dikim yılda yalnız bir kez yapılır. Ayrıca bazı bitkiler yapraklarını kendi köklerinden, bazıları kendi tepelerinden ya da kendi odunlarından çıkarır.
Ἐν ὀλίγοις δὲ τόποις γίνεται ἡ τοιαύτη φυτεία, καὶ οὐδέποτε γίνεται εἰ μὴ ἀραιός, ὡς ἐν τῇ Ρώμῃ κατὰ τήνδε τὴν ὥραν. Ἐν Αἰγύπτῳ δὲ οὐ γίνεται ἡ φυτεία εἰ μὴ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, Πάλιν τινὰ τῶν φυτῶν ἐκ τῶν οἰκείων ῥιζῶν φύλλα προβάλλονται, τινὰ ἐκ τῶν οἰκείων κομέων ἢ ἐκ τῶν οἰκείων ξύλων.
821b_4Bazıları yapraklarını toprağa yakın, bazıları uzak, bazıları da ortada çıkarır. Bazıları yılda bir kez meyve verir, bazıları birçok kez; ama bunların meyveleri olgunlaşmaz, ham kalır.
Καὶ τινὰ μὲν πλησίον τῆς γῆς, τινὰ δὲ πόρρω, τινὰ ἐν μέσῳ. Καὶ τινὰ μὲν ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ καρποφοροῦσι, τινὰ δὲ πλειστάκις, ἀλλ’ οὐ πεπαίνονται οἱ καρποὶ αὐτῶν, ἀπομένουσι δὲ ὠμοί,
821b_5Bazı ağaçlar, incir gibi, uzun zaman bereketli kalır; bazıları bir yıl meyve verir, öteki yıl dinlenip toparlanır; zeytinler gibi: Bunlar çok dal çıkarır ve onlarla örtünür. Bazı bitkiler yaşlılıkta daha bereketlidir; bazıları ise tersine gençlikte daha çok meyve verir; bademler, ahlatlar ve kavaklar gibi.
Καὶ τινὰ δένδρα εἰσὶν εὔφορα διὰ πολλῶν χρόνων, ὡς αἱ συκαῖ· τινὰ ἐν ἑνὶ καρποφοροῦσιν ἔτει, ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ ἀνακτῶνται ἑαυτά, ὡς αἱ ἐλαῖαι πολλοὺς κλάδους προβαλλόμεναι, οἷς καὶ περικαλύπτονται. Καὶ τινὰ μὲν τῶν φυτῶν εὐφορώτερά εἰσιν ἐν γήρᾳ, τινὰ δὲ ἐκ τοῦ ἐναντίου μᾶλλον καρποφοροῦσιν ἐν νεότητι, ὡς ἀμυγδαλαῖ καὶ ὄχναι καὶ αἴγειροι.
821b_6Yabani bitkilerle bahçe bitkileri arasındaki fark, her biri kendinde bulunan özelliklerle tanındığında, erkek ve dişi ayrımıyla anlaşılır: Erkek daha sık, daha sert ve daha çok dallıdır, daha az nemlidir, daha çabuk olgunlaşır, yaprakları ve kök sürgünleri farklıdır. Dişide bunlar daha azdır.
Ἡ διαφορὰ δὲ τῶν φυτῶν τῶν ἀγρίαν καὶ τῶν κηπαίων διακρίνεται δι’ ἀρρένων καὶ θηλέων, ὁπόταν ἕκαστον αὐτῶν γνωρισθείη διὰ τῶν ἰδιωμάτων τῶν εὑρισκομένων ἐν αὐτοῖς, ὅτι τὸ μὲν ἄρρεν ἐστὶ πυκνότερον σκληρότερον καὶ πολυκλονώτερον, ἧττον ὑγρόν, καὶ ταχύτερον εἰς πέπανσιν, καὶ φύλλα ἔχον διάφορα καὶ παραφυάδας. Τὸ δὲ θῆλυ ἐπ’ ἔλαττον ἔχει ταῦτα.
821b_7Bunları kavradıktan sonra ağaçları kendi başlarına ve cinsleri kendi başlarına nasıl tanıyabileceğimizi yeniden düşünmeliyiz. Otlar hakkında da aynı şekilde: Eskilerin söylediklerini nasıl kavrayabiliriz? Nasıl mı?
Δεῖ τοίνυν, ὅταν κατανοήσωμεν ταῦτα, πάλιν στοχάσασθαι πῶς ἂν γνοίημεν τὰ δένδρα καθ’ αὐτὰ καὶ τὰ γένη καθ’ αὐτά. Καὶ περὶ τῶν βοτανῶν ὡσαύτως, πῶς ἂν κατανοήσωμεν ἃ εἶπον οἱ παλαιοί. Πῶς;
821b_8Yazdıkları kitapları dikkatle inceler, özlerini toplu bir bakışla araştırabilir; yağlı otları, yalnızca tohum veren otları, yarar sağlayanları, şifalı olanları ve öldürücü olanları tanıyabilirsek. Ağaçları da otlarla birlikte aynı şekilde tanırız.
Ἐὰν ἐπιμελῶς σκοπήσωμεν τὰς βίβλους αὐτῶν, ἂς ἔγραψαν, καὶ δυνηθείημεν διερευνῆσαι τούτων τὸν μυελὸν ἐρεύνῃ συνοπτικῇ, καὶ γνωρίσαι βοτάνας τὰς ἐλαιώδεις καὶ βοτάνας τὰς σπέρμα μόνον ἐχούσας, καὶ τὰς βοήθειαν χορηγούσας, καὶ τὰς ἰατρικὰς καὶ τὰς φθοροποιούς. Ὡσαύτως καὶ τὰ δένδρα μετὰ τῶν βοτανῶν.
821b_9Sebeplerini öğrenmek için de bunların oluşunu araştırmalıyız: Nasıl bazıları kimi yerlerde yetişir de başka yerlerde yetişmez; ayrıca dikilişlerini ve köklerini, sularının, kokularının, sütlerinin ve zamklarının farklarını, her birinin iyiliğini ve kötülüğünü, ne kadar dayandıklarını, nasıl bazılarının meyvelerinin dayanıp bazılarınınkinin dayanmadığını, hangi sebeple bazılarınınkinin çabuk, bazılarınınkinin yavaş çürüdüğünü araştırmalıyız. Bitkilerin, daha çok da köklerin özelliklerini; nasıl bazılarının meyvelerinin yumuşayıp bazılarınınkinin yumuşamadığını; nasıl bazılarının cinsel isteği, bazılarının uykuyu çağırdığını, bazılarının da öldürdüğünü, daha başka pek çok farkı; nasıl bazılarının meyvelerinin süt verip bazılarınınkinin vermediğini de araştırmalıyız. Ağacın üç yetisi vardır: birincisi toprak cinsinden, ikincisi su cinsinden, üçüncüsü ateş cinsinden. Çünkü otun filizlenmesi topraktan, katılaşması sudan, bitkinin katılaşmış hâlinin birliği ise ateştendir. Bunların çoğunu pişmiş toprak işlerinde de görürüz.
Πρὸς δὲ τὸ μαθεῖν καὶ τὰς αἰτίας αὐτῶν ὀφείλομεν ζητῆσαι τὴν γένεσιν τούτων, πῶς τινὰ μὲν γεννῶνται ἐν τισὶ τόποις, ἐν ἄλλοις δ’ οὔ· ἔτι δὲ καὶ τὰς φυτείας αὐτῶν καὶ τὰς ῥίζας, καὶ τὰς διαφορὰς τῶν χυλῶν καὶ τῶν ὀδμῶν καὶ τοῦ γάλακτος καὶ τοῦ κόμεος, καὶ τὴν χρηστότητα
καὶ τὴν κακίαν ἑκάστων, καὶ τὰς διαμονάς, πῶς τινῶν μὲν διαμένουσιν οἱ καρποὶ τινῶν δ’ οὔ, καὶ δι’ ἣν αἰτίαν τινῶν μὲν σήπονται συντόμως τινῶν δὲ βραδέως, ἐρευνῆσαί τε καὶ τὰς ἰδιότητας τῶν φυτῶν, καὶ μᾶλλον τῶν ῥιζῶν· καὶ πῶς τινῶν μὲν καρποὶ μαλθάσσονται, τινῶν δ’ οὔ· καὶ πῶς τινὲς ἀφροδίτην προκαλοῦνται, τινὲς δὲ ὕπνον, τινὲς δὲ καὶ διαφθείρουσι, καὶ πολλὰς ἄλλας διαφοράς· καὶ πῶς τινῶν μὲν οἱ καρποὶ ποιοῦσι γάλα, τινῶν δ’ οὔ Β. Τὸ δένδρον τρεῖς ἔχει δυνάμεις, πρώτην ἐκ τοῦ γένους τῆς γῆς, δευτέραν ἐκ τοῦ γένους τοῦ ὕδατος, τρίτην ἐκ τοῦ γένους τοῦ πυρός. Ἀπὸ τῆς γῆς γάρ ἐστιν ἡ ἔκφυσις τῆς βοτάνης, ἀπὸ τοῦ ὕδατος ἡ σύμπηξις, ἀπὸ τοῦ πυρὸς ἡ ἕνωσις τῆς συμπήξεως τοῦ φυτοῦ. Βλέπομεν δὲ πολλὰ τούτων καὶ ἐν τοῖς ὁστρακώδεσιν.
822a_2II. Kitap
1. Bölüm
Bunlarda üç şey vardır: birincisi, tuğlanın yapıldığı çamur; ikincisi, pişmiş toprak işlerini katılaştıran su; üçüncüsü, bunların oluşu tamamlanana kadar kısımlarını bir araya getiren ateş. Bütün bu birliğin ortaya çıkışı ateşten gelir, çünkü pişmiş toprak işlerinin kısımlarında seyreklik vardır.
Εἰσὶ γὰρ ἐν τούτοις τρία, πηλός, ἐξ οὗ γένεται πλίνθος ὀστρακώδης, δεύτερον ὕδωρ, ὅπερ ἐστὶ τὸ στερεοῦν τὰ ὀστρακώδη, τρίτον τὸ πῦρ τὸ συνάγον τὰ μέρη αὐτοῦ, ἔστ’ ἂν δι’ αὐτοῦ πληρωθείη ἡ τούτου γένεσις. Ἡ φανέρωσις γοῦν ὅλης τῆς ἑνώσεως τούτων ἀπὸ τοῦ πυρός ἐστιν, ὅτι ἀραιότης ἔνεστι τοῖς ὁστρακώδεσι κατὰ τὰ ἴδα μέρη.
822a_3Ateş bunları karıştırdığında nemlinin maddesi tamamlanır, çamurun kısımları birbirine yapışır ve nemlinin yerine kuruluk geçer. Ateşin üstün gelmesi yüzünden de her hayvanda, bitkide ve madende pişme olur. Çünkü pişme, nemlilikle sıcaklığın kendine özgü sınırına vardığı yerde olur.
Καὶ ὁπόταν μίξῃ ταῦτα τὸ πῦρ, τελειοῦται ἡ ὕλη τοῦ ὑγροῦ, καὶ συγκολλῶνται τὰ μέρη τοῦ πηλοῦ, προέρχεταί τε ξηρότης ἐν τῷ τόπῳ τοῦ ὑγροῦ, Καὶ διὰ τὴν ἐπικράτειαν ἕπεται πέψις ἐν παντὶ ζῴῳ καὶ φυτῷ καὶ μετάλλοις. Πέψις γάρ ἐστιν, ὅπου ὑγρότης καὶ θερμότης ἰδίῳ πέρατι ἀκολουθεῖ.
822a_4Bu, taşın ve madenlerin pişmesinde açıkça görülür; hayvanda ve bitkide ise böyle değildir, çünkü bunların kısımları taşlardaki gibi tek bir bütün hâlinde katılaşmamıştır ve bunlardan bir akıntı çıkar; taşlardan ve madenlerden ise ne akıntı ne de ter çıkar.
Ἔστι δὲ τοῦτο ἐν τῇ πέψει τοῦ λίθου καὶ τῶν μετάλλων ἐκφανές· ἐν τῷ ζῴῳ δὲ καὶ τῷ φυτῷ οὐχ οὕτως, ὅτι τούτων τὰ μέρη οὐκ εἰσὶ συμπεπηγότα εἰς ἓν ὡς τοῖς λίθοις, καὶ ὅτι ἐκ τούτων καταρροή τις προβαίνει, ἐκ δὲ τῶν λίθων καὶ τῶν μετάλλων οὐκ ἔξεισι καταρροὴ ἢ τις ἱδρώς.
822a_5Çünkü onların kısımları seyrek değildir; bu yüzden onlardan, hayvandan ve bitkiden çıktığı gibi artıklar çıkmaz, seyreklikten başka bir çıkış da olmaz. Seyreklik olmayan şeyden hiçbir şey çıkmaz. Bu yüzden böyle bir şey katıdır ve içinde bir şeyin büyümesi tabiatına aykırıdır.
Τὰ γὰρ μέρη αὐτῶν οὐκ εἰσὶν ἀραιά, κἀντεῦθεν οὐδέ τινα ἀπ’ αὐτῶν ἐξέρχονται, ὡς ἀπὸ τοῦ ζῴου καὶ τοῦ φυτοῦ περιττώματα, οὐδὲ γίνεται ἔξοδός τις ἄλλη ἀπὸ τῆς ἀραιότητος. Ἐν ᾦ γὰρ ἀραιότης οὐκ ἔστιν, ἀπ’ αὐτοῦ παντελῶς οὐδέν τι ἐξέρχεται. Διὰ τοῦτο στερεόν ἐστιν, εἰς ὃ αὐξάνεσθαί τι οὐ πέφυκε.
822a_6Çünkü büyümesi tabiatında olan şey, yayılıp sınırına varabileceği bir yere muhtaçtır. Taşlar, toprak kaplar ve benzerleri ise hep aynı hâlde kalır; ne büyür ne uzarlar. Bitkilerde ise ikinci bir tarzda hareket vardır; bir de çekme vardır, yani nemi topraktan çeken bir yeti.
Καὶ γὰρ τὸ αὐξάνεσθαι πεφυκὸς δεῖται τόπου, ἐν ᾦ ἂν πλατυνθείη καὶ περατωθείη. Λίθοι δὲ καὶ ὄστρακα καὶ τὰ τοιαῦτα ἀεί εἰσιν ἐν ταὐτῷ, οὔτε αὐξάνουσιν
οὔτε ἐκτείνονται. Πάλιν τοῖς φυτοῖς δευτέρῳ τρόπῳ ἔνεστι κίνησις, ἔστι καὶ ἐφέλκυσις, ἥτις ἐστὶ δύναμις ἐκ τῆς γῆς ἐφελκομένη τὸ ὑγρόν.
822b_2Çekmede bir yere doğru giden bir hareket vardır ve pişme bir bakıma onunla tamamlanır; bu yüzden küçük otlar çoğunlukla bir günün tek bir saatinde biter. Hayvanlarda ise bu yoktur, çünkü hayvanlarda madde kendi başınadır ve bölünmüştür. Onlarda pişme de ancak, en çok, kullanım içinde gerçekleşir.
Ἔστι δὲ τῇ ἐφελκύσει κίνησις ἥτις ἔρχεται εἰς τόπον, καὶ τελειοῦταί πως ἡ πέψις· καὶ διὰ τοῦτο ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον αἱ μικραὶ βοτάναι μιᾷ ὥρᾳ μιᾶς ἡμέρας γεννῶνται. Οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ζῴοις· ἡ γὰρ ὕλη ἐν τοῖς ζῴοις ἐστὶ καθ’ ἑαυτὴν καὶ διῃρημένῃ. Οὐκ ἔστι δὲ οὐδὲ ἡ πέψις εἰ μὴ ἐν χρήσει μάλιστα καὶ αὕτη.
822b_3Bitkinin maddesi ise kendisine yakındır; bu yüzden oluşu daha hızlıdır. Bitkide ince olan da kalın olandan daha çabuk doğar ve büyür. Çünkü kalın olan, hem kendi biçiminin farklılığı hem de kısımlarının birbirine göre uzunluğu yüzünden çeşitli yetilere muhtaçtır.
Ἡ ὥλη δὲ τοῦ φυτοῦ τούτῳ ἐστὶ πλησίον, καὶ διὰ τοῦτο ὀξυτέρα ἐστὶν ἡ τούτου γένεσις. Γεννᾶται δὲ καὶ αὐξάνει καὶ ὅπερ μᾶλλόν ἐστι λεπτὸν ἐν αὐτῷ, παρὰ τὸ πυκνόν. Τὸ γὰρ πυκνὸν πολυτρόπων δεῖται δυνάμεων διά τε τὴν διαφορὰν τοῦ οἰκείου σχήματος καὶ διὰ τὸ μῆκος τῶν μερῶν αὐτοῦ πρὸς ἄλληλα.
822b_4Bu yüzden bitkinin oluşu, kısımlarının birbirine göre inceliği sayesinde daha hızlı, tamamlanması da daha çabuktur. Bitkilerin kısımları çoğunlukla seyrektir, çünkü sıcaklıkları nemi bitkilerin uçlarına doğru çeker. Besleyici madde bütün kısımlarına dağılır, artan da dışarı akar.
Κἀντεῦθεν ὀξυτέρα καὶ φυτοῦ γένεσις, διὰ τὴν λεπτότητα ἑτέρου πρὸς ἕτερον, καὶ ταχυτέρα ἡ τελείωσις. Τὰ μέρη τῶν φυτῶν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστόν εἰσιν ἀραιά, ὅτι ἡ θερμότης αὐτῶν τὴν ὑγρότητα πρὸς τὰ ἄκρα τῶν φυτῶν ἐφέλκεται. Διασπείρεταί τε ἡ ὕλη ἡ θρεπτικὴ εἰς ὅλα τὰ μέρη αὐτῶν· ὃ δὲ περιττεύει, ἐκχεῖται.
822b_5Hamamlarda sıcaklık nemi çekip buhara çevirir, bu buhar da hafifleyip fazlalaşınca damlalara dönüşür; hayvanlarda ve bitkilerde de artıklar aynı biçimde alttan üste çıkar ve üstten alta iner. Toprak altındaki ırmaklar da dağlardan böyle doğar. Onların maddesi yağmurlardır: Sular çoğalıp içeride sıkıştığında bunlardan fazla bir buhar oluşur; bu buhar içerideki sıkışma yüzünden toprağı yarar. Böylece önceden görünmeyen, gizli kalmış kaynaklar ve ırmaklar ortaya çıkar.
Ὥσπερ δὲ ἐν τοῖς βαλανείοις ἡ θερμότης τὴν ὑγρότητα ἐφέλκεται καὶ ταύτην εἰς ἀτμίδα μεταστρέφει, αὕτη δὲ κουφιζομένη, ὁπόταν περιττεύσῃ, μεταβάλλεται εἰς σταγόνας, οὕτως καὶ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς τὰ περιττώματα ἀναβαίνουσιν ἀπὸ τῶν κατωτέρων εἰς τὰ ἀνώτερα, καὶ καταβαίνουσιν ἀπὸ τῶν ἀνωτέρων εἰς τὰ κατώτερα. Τοιουτοτρόπως δὲ καὶ οἱ ποταμοὶ οἱ ὑπὸ τὴν γῆν γεννῶνται ἀπὸ τῶν ὁρέων. Ὕλη γὰρ αὐτῶν εἰσὶν οἱ ὑετοί· καὶ ὅταν πληθυνθῶσι τὰ ὕδατα καὶ στενοχωρῶνται ἐντός, γίνεται ἐκ τούτων ἀτμὶς περιττή, ἥτις διὰ τὸν ἐντὸς συμπιεσμὸν σχίζει τὴν γῆν· καὶ οὕτω φαίνονται πηγαὶ καὶ ποταμοὶ οἱ πρότερον μὴ φαινόμενοι ἀλλ’ ἐγκεκρυμμένοι τυγχάνοντες.
822b_62. Bölüm
Kaynakların ve ırmakların oluşunun sebeplerini Meteorologika kitabımızda açıkladık. Orada depremler hakkında da, bunların çoğu zaman, buhar yüzünden toprak yarıldığında olduğu gibi, önceden görünmeyen kaynakları ve ırmakları ortaya çıkardığını söyledik. Deprem olduğunda kaynakların ve ırmakların birleştiğini de çoğu zaman görürüz.
Ἐκτεθείκαμεν δὲ αἰτίας περὶ τῆς γενέσεως τῶν πηγῶν καὶ τῶν ποταμῶν ἐν τῷ ἡμετέρῳ βιβλίῳ τῷ περὶ μετεώρων, ἐν ᾧ εἴπομεν καὶ περὶ σεισμῶν ὅτι πολλάκις δεικνύουσιν οὗτοι πηγὰς καὶ ποταμούς, οἳ πρότερον οὐκ ἐφαίνοντο, οἶον ὅτε σχίζεται ἡ γῆ ἐκ τῆς ἀναθυμιάσεως. Πολλάκις δὲ εὑρίσκομεν ὅτι καὶ πηγαὶ καὶ ποταμοὶ συζεύγνυνται, ὅτε γίνεται σεισμός.
822b_7Bitkide ise bu olmaz, çünkü onun kısımlarının seyrekliğinde hava vardır. Bunun bir işareti de depremin kumlu yerlerde olmaması, suların ve dağların bulunduğu türden sık ve sert yerlerde olmasıdır.
Τοῦτο δὲ τῷ φυτῷ οὐ συμβαίνει, ὅτι ἀὴρ ἐν τῇ ἀραιότητι τῶν μερῶν αὐτοῦ ἐστί, καὶ τοῦδε πάλιν
σημεῖον, ὅτι σεισμὸς οὐδὲ ἐν τοῖς τόποις τοῖς ψαμμώδεσι πέφυκε γίνεσθαι, ἀλλ’ ἐν τόποις πυκνοῖς καὶ σκληροῖς, ὁποῖοί εἰσιν οἱ τῶν ὑδάτων καὶ τῶν ὁρέων.
823a_2Deprem bu yerlerde olur, çünkü su sıkıdır, taşlar da sıkıdır; sıcak ve kuru havanın tabiatında ise hafifliği yüzünden yukarı çıkmak vardır. Havanın kısımları bir araya gelip üstün geldiğinde yeri iterler ve oradan şiddetli bir buhar çıkar.
Καὶ γὰρ συμβαίνει σεισμὸς ἐν τοῖς τόποις τούτοις, ὅτι τὸ ὕδωρ ἐστὶ στερρὸν καὶ οἱ λίθοι στερροί· τῇ φύσει δὲ τοῦ ἀέρος τοῦ θερμοῦ καὶ ξηροῦ ἔνεστι τὸ ἀναβαίνειν ἐκ τῆς κουφότητος. Ὄτε γοῦν συνέλθωσι τὰ μέρη αὐτοῦ καὶ κατακυριεύσωσι, συνωθοῦσι τὸν τόπον, καὶ ἐντεῦθεν ἐξέρχεται ἀπ’ αὐτοῦ βιαία ἀναθυμίασις.
823a_3Yer seyrek olsaydı buhar böyle değil, kumda olduğu gibi çıkardı. Kumdan da buhar çıkar, ama azar azar; bu yüzden deprem olmaz. Kısacası bütün katı cisimlerde bu, yani havanın azar azar çıkması olmaz.
Ἐὰν δὲ ὁ τόπος ἦν ἀραιός, οὐκ ἂν ἐξήρχετο οὕτως, ἀλλ’ ὡς ἐπὶ τῆς ψάμμου συμβαίνει. Ἐξέρχεται γὰρ καὶ ἐντεῦθεν ἀναθυμίασις, ἀλλὰ κατὰ βραχύ· καὶ διὰ τοῦτο οὐ γίνεται σεισμός, Ἁπλῶς οὖν ἐν τοῖς στερεοῖς πᾶσι τοῦτο οὐ συμβαίνει, λέγω τὸ κατὰ βραχὺ τὸν ἀέρα ἐξέρχεσθαι.
823a_4Havanın kısımları bir araya gelince toprağı yarabilir; katı cisimlerde depremin sebebi budur. Bitkilerin ve hayvanların kısımlarında deprem olmaz, ama başka her şeyde olur; en çok da pişmiş toprak işlerinde, camda ve öteki madenlerde.
Συναγόμενα γὰρ τὰ μέρη τούτου δύνανται τὴν γῆν σχίζειν, καὶ τοῦτο ἐστὶν αἰτία τοῦ σεισμοῦ ἐν σώμασι στερεοῖς. Ἐν τοῖς μέρεσι δὲ τῶν φυτῶν καὶ τῶν ζῴων σεισμὸς οὐ γίνεται, ἀλλ’ ἐν ἄλλοις πᾶσι, καὶ πλειστάκις ἔν τε τοῖς ὁστρακώδεσι καὶ ἐν ὑέλῳ καὶ λοιποῖς μετάλλοις.
823a_5Çünkü seyrekliği çok olan cisimde buharın yukarı çıkması olağandır; onu hava yukarı kaldırır. Bunu sık sık görürüz: Suya altın ya da ağır başka bir şey attığımızda hemen batar; seyrek ya da küçük bir odun attığımızda ise yüzer, batmaz.
Ἐν ᾧ γὰρ σώματί ἐστι πολλὴ ἀραιότης, ἔθος καὶ τὴν ἀναθυμίασιν ἀναβαίνειν· ὑποκουφίζει γὰρ αὐτὴν ὁ ἀήρ. Καὶ συχνάκις τοῦτο βλέπομεν, ὅταν βάλλωμεν χρυσὸν εἰς τὸ ὕδωρ ἢ ἄλλο τι βαρύ, καὶ παραυτίκα βυθίζεται· καὶ πάλιν ὅταν βάλλωμεν ξύλον ἀραιὸν ἤ βραχύ, καὶ ἐπιπλέει καὶ οὐ βυθίζεται.
823a_6Bu yüzden bir odunun batıp batmaması yapraklarından ya da altındaki ağırlıktan ileri gelmez; birinin sıkı ve yoğun, ötekinin seyrek olmasından ileri gelir; seyrek olan ise hiç batmaz.
Ὅθεν οὐ διὰ τὰ φύλλα οὐ καταδύεται τὸ καταδυόμενον πολλάκις ξύλον, οὐδὲ διὰ τὸ ὑποκείμενον τὸ βαρύ, ἀλλ’ ὅτι τὸ μέν ἐστι στερρὸν καὶ πυκνόν, τὸ δὲ ἀραιόν· τὸ δὲ ἀραιὸν παντάπαν οὐ βυθίζεται.
823a_7Abanoz ve benzerleri batar, çünkü bunlarda seyreklik azdır; içlerinde onları hafifletecek hava da yoktur. Batarlar, çünkü kısımları çok yoğun ve sıkıdır. Bütün yağlar ve bütün yapraklar ise suyun üstünde yüzer.
Ἔβενος δὲ καὶ τὰ αὐτῷ παραπλήσια βυθίζονται, ὅτι μικρά ἐστιν ἐν τούτοις ἡ ἀραιότης· καὶ οὐδὲ ἔστιν ἐν αὐτοῖς ἀὴρ ὁ δυνάμενος ταῦτα κουφίσαι. Καταδύονται δέ, ὅτι τὰ μέρη αὐτῶν λίαν εἰσὶ πυκνὰ καὶ στερρά. Πᾶν δὲ ἔλαιον καὶ πάντα τὰ φύλλα τοῦ ὕδατος ὑπερνήχονται.
823a_8Bunu şimdi ispat ediyoruz. Bunlarda nem ve sıcaklık olduğunu biliyoruz; nemli olanın suyun kısımlarıyla birleşmesi de olağandır. Sıcaklık ise, ilkbaharda olduğu gibi, nemliyi yukarı kaldırır. Suyun da her şeyi kendi yüzeyine, havanın yüzeyine kadar kaldırması, böylece onu yükseltmesi olağandır.
Καὶ τοῦτο ἤδη ἀποδεικνύομεν. Ἔγνωμεν γὰρ ὅτι ἐν τούτοις ἐστὶν ὑγρότης καὶ θερμότης, καὶ ἔθος τοῦ ὑγροῦ ἐστὶ τοῖς τοῦ ὕδατος μέρεσι συνάπτεσθαι· ἡ δὲ θερμότης ποιεῖ ἀνάγεσθαι τὸ ὑγρόν, καθὼς παρέπεται ἐν τῷ καιρῷ τοῦ ἔαρος. Ἔθος δὲ καὶ τοῦ ὕδατος τὸ κουφίζειν πάντα πρὸς τὴν ἰδίαν ἐπιφάνειαν ἕως τῆς τοῦ ἀέρος ἐπιφανείας, ὥστε ποιεῖν αὐτὸν ἀνέρχεσθαι.
823a_9Su kendi yüzeyini aşmaz, çünkü suyun bütün yüzeyi havanın yüzeyiyle birdir. Bu yüzden yağ da suyun üstüne çıkar. Suyun üstünde yüzen bazı taşlar da vardır; bunun tek sebebi, içlerindeki boşluğun kısımlarından büyük olması ve havanın kapladığı yerin toprak cisminin kapladığı yerden büyük olmasıdır.
Τὴν δὲ ἐπιφάνειαν αὐτοῦ οὐχ ὑπερβαίνει τὸ ὕδωρ· ἡ γὰρ ὅλη ἐπιφάνεια αὐτοῦ μία ἐστὶ μετὰ τῆς τοῦ ἀέρος. Καὶ διὰ τοῦτο ἄνεισι καὶ τὸ ἔλαιον ὑπεράνω τοῦ ὕδατος. Εἰσὶ δὲ καί τινες λίθοι οἳ τοῦ ὕδατος ὑπερνήχονται, διὰ τὸ κενὸν μόνον τὸ ἐν τούτοις μεῖζον ὂν τῶν ἐν αὐτοῖς
μερῶν, καὶ διὰ τὸ τὸν τόπον τοῦ ἀέρος μείζονα εἶναι τοῦ τόπου τοῦ σώματος τῆς γῆς.
823b_2Çünkü suyun tabiatı toprağın, havanınki de suyun üstüne çıkmaktır. Öyleyse taşın içine kapanmış havanın tabiatı suyun üstüne çıkar ve bütün havayla birleşir; çünkü her şey kendine benzeyeni çeker ve kısmın tabiatı, birleştiği bütüne uyar.
Φύσις γάρ ἐστι τοῦ ὕδατος ὑπεράνω βαίνειν τῆς γῆς, τοῦ δὲ ἀέρος τὸ ὑπεράνω βαίνειν τοῦ ὕδατος, Ἡ τοῦ ἀέρος τοίνυν φύσις τοῦ ἐγκλειομένου τῷ λίθῳ ἀναβαίνει ἐπάνω τοῦ ὕδατος, καὶ τῷ ὅλῳ ἀέρι συνάπτεται· καὶ γὰρ ἕκαστον τὸ οἰκεῖον ὅμοιον ἐφέλκεται, καὶ συνακολουθεῖ ἡ φύσις τοῦ μέρους τῷ ὅλῳ ιὧ συζεύγνυται.
823b_3Öyleyse hafif bir taş olursa, yarısı suya batar, kalanı yüzer; çünkü içindeki hava taşın geri kalan cisminden fazladır. Bu yüzden bütün ağaçlar böyle taşlardan daha ağırdır. Sulardaki taşlar ise suların şiddetli çarpışmasından oluşur.
Εἰ τοίνυν ἔσται τις ῥαχία κούφη, τὸ μὲν ἥμισυ αὐτῆς καταδύσεται ἐν ὕδατι, τὸ δὲ λοιπὸν ὑπερνήξεται, ὅτι μείζων ἐν αὐτῷ ὁ ἀὴρ τοῦ λοιποῦ σώματος τοῦ λίθου. Διὰ τοῦτο πάντα τὰ δένδρα βαρύτερά εἰσι τῶν τοιούτων λίθων. Οἱ ἐν τοῖς ὕδασι δὲ λίθοι γίνονται ἐκ τῆς συγκρούσεως τῶν ὑδάτων τῆς ἰσχυρᾶς.
823b_4Önce köpük oluşur, sonra bu köpük yağlı bir süt gibi katılaşır. Su kuma sürtündüğünde kum bir bakıma köpüğün yağlılığını toplar, denizin kuruluğu da aşırı tuzluluğuyla onu kurutur; böylece kumun kısımları bir araya gelir ve uzun zaman içinde taş olur.
Γίνεται γὰρ πρῶτον ἀφρός, εἶτα συμπήγνυται οὕτως οἷόν τι γάλα λιπαρόν· καὶ ὅτε τὸ ὕδωρ τῇ ψάμμῳ προστρίβεται, συναθροίζει ἡ ψάμμος τὴν λιπότητά πως τοῦ ἀφροῦ, ξηραίνει τε αὐτὴν ἡ ξηρότης τῆς θαλάσσης μετά περιττῆς τῆς ἁλυκότητος· καὶ οὕτω συνάγονται τὰ μέρη τῆς ψάμμου, καὶ τῷ ἐπιμήκει τοῦ χρόνου γίνονται λίθοι.
823b_5Denizin kumu kendisinin meydana getirdiğinin kanıtı şudur: Her toprak tatlı değildir; böyle bir toprakta biraz su durduğunda, hava onu değiştirmekten alıkonur.
Ἡ δήλωσις δὲ ὅτι ἡ θάλασσα ποιεῖ καθ’ ἑαυτὴν ψάμμον, οὕτως ἐστίν, ὅτι πᾶσα γῆ οὐκ ἔστι γλυκεῖα· ὅτε οὖν στῇ ἐν αὐτῇ τι ὕδωρ, κωλύεται ὁ ἀὴρ ἀλλοιῶσαι αὐτό,
823b_6Kuşatılmış su o yerde uzun süre kaldıkça, hava onu kendine benzetemez (çünkü suyun içinde tuzlu olan topraksı kısımlar üstün gelir); su azar azar daha çok ısınınca, ikisinin birlikte doğal bir çamur meydana getirmesi zorunludur.
Ἔτι δὲ χρονίζοντος τῷ τόπῳ τοῦ ἐμπεριειλημμένου ὕδατος, ἐπεὶ οὐ δύναται τοῦτο παρομοιῶσαι ἑαυτῷ ὁ ἀήρ (κυριεύουσι γὰρ ἐν αὐτῷ τῷ ὕδατι τὰ μέρη τὰ γεώδη, ἅ εἰσιν ἁλυκά), ἀνάγκη ἐπὶ πλέον θερμανθέντα κατὰ βραχὺ καὶ ἄμφω ποιῆσαι πηλὸν ἔμφυτον.
823b_7Bu, tatlı sularda, tatlılıkları ve incelikleri yüzünden olamaz; tuzlu sularda olur, çünkü bunlarda toprağın kuruluğu üstün gelir ve ya suyu kendi türüne dönüştürür ya da kendine yaklaştırır; böylece ikisi de değişir.
Τοῦτο δὲ οὐ δύναται γενέσθαι ἐν ὕδασι γλυκεροῖς διὰ τὴν γλυκύτητα καὶ τὴν λεπτότητα αὐτῶν, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἁλμυροῖς, ὅτι κυριεύει ἐν τούτοις ἡ ξηρότης τῆς γῆς, καὶ ἢ μεταβάλλει τὸ ὕδωρ εἰς τὸ εἶδος αὐτῆς, ἢ πλησίον αὐτῆς τοῦτο ποιεῖ, καὶ ἑκάτερον ἀλλοιοῦται.
823b_8Toprağın sertliği, katılaştırma gücü ölçüsünde suyun tortusunu sertleştirerek çamuru kendi küçük kısımlarına ayırır; bu yüzden denize yakın toprak kumlu olur. Onları güneşten örtecek bir şeyi olmayan ve tatlı sudan uzak düşen ovalar da böyledir.
Σκληρύνουσα δὲ ἡ σκληρότης τῆς γῆς κατὰ τὴν δύναμιν τῆς συμπήξεως αὐτῆς τὴν ὑπόστασιν τοῦ ὕδατος, διαιρεῖ τὸν πηλὸν εἰς ἴδια μέρη σμικρά· καὶ διὰ τοῦτο γίνεται ἡ γῆ ἡ τῇ θαλάσσῃ πλησιάζουσα ψαμμώδης. Οὕτως καὶ αἱ πεδιάδες, αἵτινες οὐκ ἔχουσιν ὅπερ ἂν περικαλύψῃ αὐτὰς ἀπό τοῦ ἡλίου, εἰσί τε καὶ μεμακρυσμέναι ἀπὸ ὕδατος γλυκεροῦ.
823b_9Güneş tatlı nemin kısımlarını kurutur, geriye toprak cinsinden olan kalır. Güneş bu örtüsüz yerde uzun süre kaldığı için çamurun kısımları birbirinden ayrılır ve kum oluşur. Bunun işareti şudur: Böyle bir yerde derin kazdığımızda doğal bir çamur buluruz; bu, kumun köküdür. Kum ancak araz olarak oluşur. Bu da, söylediğimiz gibi, güneşin hareketinin orada uzun süre kalmasından ve tatlı sudan uzaklıktan ileri gelir. Deniz sularının tuzluluğu hakkında da böyle düşünmek gerekir. Bütün suların kökü tatlıdır ve suya tuzluluk ancak söylenen tarzda gelir.
Ξηραίνει γὰρ ὁ ἥλιος τὰ μέρη τῆς ὑγρότητος τῆς γλυκείας, ἀπομένει δὲ ὅ ἐστιν ἐκ τοῦ γένους τῆς γῆς. Καὶ διότι ἐνδιατρίβει ὁ ἥλιος ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ τῷ ἀπερικαλύπτῳ, διαχωρίζονται τὰ μέρη τοῦ πηλοῦ, καὶ γίνεται ἐντεῦθεν ψάμμος. Τούτου δὲ σημεῖόν ἐστιν, ὅτι ἐν τοιούτῳ τόπῳ βαθὺ κοιλαίνομεν καὶ εὑρίσκομεν πηλὸν ἔμφυτον, καὶ ἔστιν οὗτος ῥίζα ψάμμου.
Οὐ γίνεται δὲ ψάμμος εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκός. Συμβαίνει δὲ τοῦτο, ὅτι ἔστι διατρίβὴ τῆς κινήσεως τοῦ ἡλίου, ὡς ἔφημεν, καὶ μακρυσμὸς ἀπὸ ὕδατος γλυκεροῦ. Τοιουτοτρόπως νοητέον καὶ περὶ τῆς ἁλμυρότητος τῶν ὑδάτων τῆς θαλάσσης. Ἡ ῥίζα μὲν γὰρ πάντων τῶν ὑδάτων ἐστὶ γλυκερά, καὶ οὐκ ἄλλως συμβαίνει αὐτῇ ἁλμυρότης εἰ μὴ κατὰ τὸν τρόπον τὸν λεχθέντα.
824a_2Bunun gözle görülür bir işareti, toprağın suyun altında, suyun ise zorunlu olarak ve tabiatça onun üstünde olmasıdır. Bu yüzden unsur olmak suya topraktan daha asıl biçimde düşer. Bazıları bütün sular içinde en bol olanın unsur olduğunu düşünmüştür; en bol olan da deniz suyudur, bu yüzden bütün suların unsuru o sayılmıştır.
Καὶ τοῦτο σημεῖόν ἐστιν αἰσθητὸν ὅτι ἡ γῆ μέν ἐστιν ὑποκάτω τοῦ ὕδατος, τὸ δὲ ὕδωρ ὑπεράνω ἐξ ἀνάγκης καὶ φυσικῶς. Κἀντεῦθεν καὶ κυριώτερον συμβέβηκε τῷ ὕδατι τὸ εἶναι στοιχείῳ παρὸ τῇ γῇ. Ἐφρόνησαν δέ τινες στοιχεῖον εἶναι τὸ πάντων τῶν ὑδάτων πλεῖστον· πλεῖστον δέ ἐστι τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης, καὶ διὰ τοῦτο καὶ στοιχεῖον πάντων ἐκρίθη τῶν ὑδάτων.
824a_3Su tabiatça toprağın üstündedir ve ondan incedir. Bu yüzden tatlı suyun her durumda tuzlu sudan daha hafif olduğunu da ispat ettik. Bir örnek olarak eşit iki kap alalım; birine tatlı su, ötekine tuzlu su koyalım. Sonra bir yumurta alıp tatlı suya koyalım: Hemen batar.
Ἔστι δὲ τὸ ὕδωρ φυσικῶς ὑπερέχον τῆς γῆς καὶ λεπτότερον αὐτῆς. Καὶ διὰ τοῦτο ἀπεδείξαμεν ὅτι καὶ τὸ ὕδωρ πάντως κουφότερόν ἐστι τὸ γλυκὺ τοῦ ἁλμυροῦ. Πλὴν λάβωμεν καὶ ὡς ἐν παραδείγματι δύο σκεύη ἶσα, καὶ θῶμεν ἐν αὐτοῖς ὕδωρ γλυκὺ καὶ ὕδωρ ἀλμυρόν. Μετὰ ταῦτα προσλάβωμεν ᾠόν, θῶμεν δὲ τοῦτο ἐν τῷ ὕδατι τῷ γλυκεῖ, καὶ αὐτίκα καταδύσεται.
824a_4Sonra onu tuzlu suya koyalım: Yüzer ve bu suyun kısımlarının üstüne çıkar, çünkü bu suyun kısımları tatlı suyun kısımları gibi birbirinden kolay ayrılmaz. Tatlı suyun kısımları incelikleri yüzünden ağırlığa dayanamaz, tuzlu suyunkiler ise kalınlıkları sayesinde dayanabilir; bu yüzden üstüne konan batmaz.
Μετὰ ταῦτα θῶμεν αὐτὸ καὶ ἐν τῷ ὕδατι τῷ ἁλμυρῷ, καὶ ὑπερνήξεται, καὶ ἀναβήσεται ἐπάνω τῶν μερῶν τοῦ τοιούτου ὕδατος, διότι τὰ μέρη τούτου οὐ διαζεύγνυνται ὠς τὰ μέρη τοῦ ὕδατος τοῦ γλυκεροῦ. Ἐκείνου μὲν γὰρ τὰ μέρη οὐ δύνανται ὑπομένειν διὰ τὴν λεπτότητα βάρος, τούτου δὲ διὰ τὴν παχύτητα δύνανται· καὶ διὰ τοῦτο οὐ καταδύεται τὸ ἐπιτεθὲν αὐτῷ.
824a_5Aynı şekilde Ölü Deniz'de de tabiatı gereği ne bir hayvan batar ne de doğar; çünkü orada, toprağın biçimine yakın olan her şeyde olduğu gibi, kuruluk üstün gelir. Buradan kalın suyun kalın olmayanın altında olduğu anlaşılır. Çünkü kalın olan toprak cinsinden, ince ve seyrek olan ise hava cinsindendir.
Οὕτω φυσικῶς ἐν τῇ νεκρᾷ θαλάσσῃ οὔτε καταδύεται ζῷον οὔτε γεννᾶται· κυριεύει γὰρ ἡ ξηρότης ἐν αὐτῷ, καὶ ἐν παντὶ ὅπερ ἐστὶ πλησίον τοῦ σχήματος τῆς γῆς. Φαίνεται τοίνυν ἐντεῦθεν ὅτι τὸ ὕδωρ τὸ παχύ ἐστιν ὑποκάτω τοῦ μὴ παχέος. Τὸ γὰρ παχύ ἐστιν ἐκ τοῦ γένους τῆς γῆς, τὸ δὲ λεπτὸν καὶ ἀραιὸν ἐκ τοῦ γένους τοῦ ἀέρος.
824a_6Bu yüzden tatlı su bütün suların üstünde durur, çünkü topraktan en uzakta olan odur. Böylece topraktan en uzakta olan suyun tabiî su olduğunu öğrenmiş olduk. Tatlı suyun deniz suyunun üstünde durduğunu da ispat ettik. Bunun tabiî olduğu da söylenen işaretle açık ve zorunlu hâle geldi.
Καὶ διὰ τοῦτο ὑπερέχει τὸ ὕδωρ τὸ γλυκὺ πάντων τῶν ὐδάτων· ἐκεῖνο γάρ ἐστιν ὑπάρχον τῆς γῆς πορρωτέρω. Ἤδη τοιγαροῦν ἔγνωμεν ὅτι τὸ ὕδωρ τὸ πορρωτάτω τῆς γῆς φυσικόν ἐστι. Καὶ τὸ γλυκὺ τοῦ θαλαττίου ὑπερκεῖσθαι ἀπεδείξαμεν. Καὶ φυσικὸν τοῦτο εἶναι τῷ ῥηθέντι σημείῳ φανερὸν καὶ ἀναγκαῖον ἐγένετο.
824a_7Tuz, tatlı suyun tuzlu hâle geldiği durgun sularda oluşur. Toprağın tuzluluğu ise o tuzluluğu aşar; çünkü onda içine kapanmış hava kalır, bunda kalmaz. Bu yüzden o toprak cismi hiçbir şekilde tatlılıktan pay almaz, bu cins topraktan ter gibi çıkan sudan gelse bile.
Γεννᾶται δέ τὸ ἅλας ἐν ἱσταμένοις ὕδασιν, οἷς τὸ γλυκὺ γίνεται ἁλμυρόν. Ὑπερβαίνει δὲ ἡ ἁλμυρότης τῆς γῆς ἐκείνην τὴν ἁλμυρότητα. Ἀπομένει γὰρ ἐκείνῃ μὲν ἀὴρ ἐγκεκλεισμένος, ταύτῃ δ’ οὔ. Καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν ἐκεῖνο τῆς γῆς τὸ σῶμα, γλυκύτητός τινος μετέχον
κατὰ πάντα τρόπον, εἰ καὶ τὸ γένος τοῦτο ἐξ ὕδατός ἐστιν, ὃ ἐξέρχεται ἐξ αὐτῆς τῆς γῆς ὡς ἱδρώς.
824b_23. Bölüm
Bunlara ek olarak bilmeliyiz ki otlar ve türler de ancak bileşimden oluşur, yalın bir maddeden değil; tıpkı tuzluluğun deniz suyundan ve kumların ousia'sından oluşması gibi.
Πρὸς τούτοις ὀφείλομεν εἰδέναι ὅτι καὶ αἱ βοτάναι καὶ τὰ εἴδη οὐκ εἰσὶν εἰ μὴ ἐκ συνθέσεως, καὶ οὐκ ἐξ ὕλης ἁπλῆς, ἀλλ’ ὥσπερ ἐστὶν ἡ ἁλυκότης ἀπὸ τοῦ ὕδατος τῆς θαλάσσης καὶ τῆς οὐσίας τῶν ψάμμων.
824b_3Çünkü yükselen buharlar katılaştıklarında otların varoluşunun sebebini de içlerine alabilir: Oradan hava aşağı iner, yeri çiğle ıslatır ve yıldızların gücüyle tohumların türleri oradan çıkar.
Αἱ ἀναθυμιάσεις γὰρ αἱ ἀναβαίνουσαι, ὅταν συμπαγῶσι, δύνανται συμπεριλαβεῖν τὴν αἰτίαν τῆς τῶν βοτανῶν ὑπάρξεως· καταπίπτει γὰρ ἀὴρ ἐντεῦθεν, καὶ δροσίζει τὸν τόπον, καὶ προέρχονται ἐξ αὐτοῦ διὰ τῆς δυνάμεως τῶν ἀστέρων τὰ εἴδη τῶν σπερμάτων.
824b_4Zorunlu madde ise sudur, su cinsi içinde farklar bulunsa da. Çünkü yükselen yalnız tatlı sudur; tuzlu su ağırdır ve tatlıyla birlikte yükselmez. Yükselen, suyun daha ince olan kısmıdır.
Ὕλη δὲ ἀναγκαία ἐστὶ τὸ ὕδωρ, εἰ καὶ διαφορά ἐστιν ἐν τῷ γένει τοῦ ὕδατος. Τὸ γὰρ ἀνερχόμενον οὐκ ἔστιν εἰ μὴ ὕδωρ γλυκύ· τὸ δὲ ἁλμυρὸν βαρύ ἐστι, καὶ οὐ συναναβαίνει τῷ γλυκεῖ. Τὸ δὲ ὑπερβαῖνον τοῦτο τὸ λεπτότερόν ἐστι τοῦ ὕδατος.
824b_5Bu su hava tarafından çekilirse incelir ve daha da yükselir; dağlarda kaynaklar ve ırmaklar buradan oluşur ve uzaklara akar. Bunun bir işareti, beyne yükselen kandır. Besinlerden buharla birlikte bir şey nasıl yükseliyorsa, bütün sularda da öyledir.
Ὃ δὴ ἐὰν ἐφελκυσθείη ὑπὸ τοῦ ἀέρος, λεπτύνεται καὶ ἐπὶ πλέον ἀναβαίνει, κἀντεῦθεν γίνονται πηγαὶ καὶ ποταμοὶ ἐν τοῖς ὄρεσι, καὶ εἰς πολὺ διατρέχουσι. Καὶ σημεῖον τούτου ἐστὶ τὸ αἷμα τὸ ἀνερχόμενον εἰς τὸν ἐγκέφαλον. Ὥσπερ γάρ τι ἐκ τῶν τροφῶν μετὰ τῆς ἀναθυμιάσεως ἀνέρχεται, οὕτω καὶ εἰς πάντα τὰ ὕδατα,
824b_6Tuzlu sudan da bir kısım, sıcaklığın kuruttuğu şeyle birlikte havanın türüne dönüşerek yükselir; hava ise tam olarak her tatlı ve tuzlu suyun üstündedir. Bu sözün bir örneğini hamamlarda sık sık gördük.
Καὶ γὰρ καί τι τοῦ ὕδατος τοῦ ἁλυκοῦ ἄνεισι μετ’ ἐκείνου ὃ ἐξήρανεν ἡ θερμότης, εἰς τὸ εἶδος τοῦ ἀέρος, ὅς ἐστιν ἀκριβῶς ὑπεράνω παντὸς γλυκέος ὕδατος καὶ ἁλμυροῦ, Παράδειγμα τοῦ δὲ τοῦ λόγου τούτου εὑρήκαμεν ἐν τοῖς βαλανείοις πολλάκις.
824b_7Tuzlu suyu sıcaklık sardığında kısımlarını inceltir ve hamamın zemininde bulunan buhar yükselir; tuzluluğun yoğun kısımları ise, hava cinsinden olmadıkları için, tabiî nemle birlikte geride kalır; yukarı doğru ise buharlar birbiri ardından ilerler.
Ὅταν γὰρ τὸ ὕδωρ τὸ ἁλμυρὸν καταλάβῃ θερμότης, λεπτύνει τὰ μέρη αὐτοῦ, ἀναβαίνει τε ἀναθυμίασις, ἥτις ἦν ἐν τῷ ἐδάφει τοῦ βαλανείου, καὶ ἀναχωροῦσι τὰ πυκνὰ μέρη τῆς ἁλυκότητος μετὰ τοῦ ὑγροῦ τοῦ φυσικοῦ (οὐδὲ γάρ εἰσιν ἐκ τοῦ γένους τοῦ ἀέρος), ἵνα ἀκολουθήσωσι τῇ ἀναθυμιάσει, ἥτις μία μετὰ τὴν ἄλλην προχωρεῖ ἄνω.
824b_8Bu buharlar çoğalınca tavana bastırır; orada toplanıp katılaşır, geri döner ve tatlı su olarak aşağı damlar. Böylece bütün tuzlu hamamlarda tatlı su bulunur. Öyleyse tuzlu sularda biten otların, kuruluk yüzünden, bol olmaması gerekir.
Ὅταν γοῦν προχωρήσωσι πολλαί, καταπιέζεται ὁ ὄροφος, κἀντεῦθεν συνάγεται καὶ συμπήγνυται καὶ ἐπιστρέφει καὶ κάτω στάζει τὸ ὕδωρ τὸ γλυκύ. Καὶ οὕτως ἐν πᾶσι τοῖς βαλανείοις τοῖς ἁλμυροῖς ἐστὶν ὕδωρ γλυκύ. Αἱ τοίνυν βοτάναι αἱ φυόμεναι ἐν τοῖς ὕδασι τοῖς ἁλυκοῖς οὐκ ὀφείλουσιν ἔχειν πληθυσμὸν διὰ τὴν ξηρότητα.
824b_9Çünkü bitki iki şeye muhtaçtır: kendi tabiatına uygun bir maddeye ve bir yere. Bu ikisi bir arada bulunduğunda bitki gelişir. Ilımanlıktan çok uzak bir madde bulunduğunda ise boşunadır; çünkü ılıman olmayan bir yerde bulunmak, var olmaya engeldir.
Καὶ γὰρ τὸ φυτὸν δύο δεῖται, ὕλης λέγω καὶ τόπου, τῇ ἰδίᾳ φύσει ἁρμοζόντων. Ὅταν γοῦν τὰ τοιαῦτα δύο παρῶσιν ὁμοῦ, προκόπτει τὸ φυτόν. Ὅταν δὲ εὕρωμεν ὕλην πορρωτάτω τῆς εὐκρασίας, ἐπικενῆς ἐστίν· ἐμποδὼν γάρ ἐστι τῷ εἶναι τὸ ἐν τόπῳ εἶναι μὴ εὐκραεῖ.
824b_10Ayrıca genel olarak karda bitki bulmayız; ama bazen karda beliren bir bitki ve bazı hayvanlar, özellikle de kurtçuklar görürüz. Bunlar karda oluşur; sığırkuyruğu ve bütün acı otlar da öyle. Ama kar, içinde bir sebep de birleşmedikçe böyle bir şey meydana getirmeye yönelmez.
Ἔτι κοινῶς οὐχ εὑρίσκομεν φυτὸν
ἐν χιόνι, πλὴν βλέπομέν ποτε φυτὸν φαινόμενον ἐν αὐτῇ, καί τινα ζῷα, καὶ ἐξαιρέτως ἕλμινθας. Οὗτοι γὰρ γεννῶνται ἐν τῇ χιόνι, καὶ φλόμος, καὶ πᾶσαι βοτάναι πικραί. Ἀλλ’ ἡ χιὼν οὐ ζητεῖ προχωρεῖν ἐπὶ τούτῳ, ἂν μὴ καὶ συζευχθείη τις αἰτία ἐν αὐτῇ.
825a_2Bu sebep şudur: Kar bazen duman gibi iner; rüzgâr onu katılaştırır, hava sıkıştırır. Ama kısımlarında bir seyreklik de oluşur; çünkü bunlarda havanın sıcak bir kısmı tutulur ve ondan çürümüş bir su da kalır.
Καὶ αὕτη ἐστὶν ὅτι ἡ χιὼν κατέρχεταί ποτε ὁμοία καπνῷ, συμπήγνυσί τε ταύτην ἄνεμος καὶ συσφίγγει ἀήρ. Πλῆν γίνεται καὶ ἀραιότης τις ἐν τοῖς μέρεσιν αὐτῆς· κατέχεται γὰρ ἐν τούτοις θερμόν τι μέρος ἀέρος, μένει τε ἐξ αὐτοῦ καὶ ὕδωρ σεσημμένον.
825a_3İçine kapanmış hava daha çok genişleyip güneş de çıkınca, karda sıkışmış hava patlayıp çıkar ve çürümüş nem ortaya çıkar; bu nem güneşin sıcaklığıyla katılaşır ve böylece bazı otlar biter.
Ὅταν γοῦν ὁ ἀὴρ ὁ ἐγκεκλεισμένος πλείονος γένηται πλατύνσεως καὶ ὁ ἥλιος παρουσιάσηται, ἀπορρήγνυται ὁ ἀὴρ ὁ συμπιληθεὶς ἐν τῇ χιόνι, καὶ φαίνεται ἡ ὑγρότης ἡ σεσημμένη, ἥτις καὶ συμπήγνυται μετὰ τῆς θερμότητος τοῦ ἡλίου· καὶ οὕτω φύονταί τινες βοτάναι,
825a_4Yer örtülüyse orada ot bitmez, biterse de yapraksız biter; çünkü ona akraba olan toprak ılımanlığı oradan çekilmiştir. Bu yüzden çiçekler ve yapraklar, hava ve suyla saf biçimde karışmış yerlerde küçük otlarda bir arada bulunur; böyle olmayan başka yerlerde ise karda çıkan bitkilerin çiçekleri ve yaprakları seyrektir.
Ἐὰν δὲ ᾖ ὁ τόπος περικεκαλυμμένος, οὐ γίνονται ἐν αὐτῷ βοτάναι ἀλλ’ ἢ ἄνευ φύλλων· ἀπεχώρησε γὰρ ἀπ’ αὐτοῦ ἡ εὐκρασία τῆς γῆς, ἡ ὁμογενὴς αὐτῇ, Ὄθεν ἄνθη καὶ φύλλα ἐν βοτάναις μικραῖς μεμιγμένα εὑρίσκονται ἐν τόποις κεκραμένοις καθαρῶς δι’ ἀέρος καὶ ὕδατος· ἐν ἑτέροις δὲ μὴ τοιούτοις σπάνιά εἰσι τὰ ἄνθη καὶ τὰ φύλλα τῶν φυτῶν τῶν συμβαινόντων ἐν τῇ χιόνι.
825a_5Aynı şekilde pek çok tuzlu ve kuru yerde çoğunlukla bitki görülmez. Çünkü bu yerler ılımanlıktan uzaktır: Toprak güçten düşer, tatlı sudan gelen nem ve sıcaklık ondan uzaktır. Bazen tatlı toprak da ölür; o zaman onda otlar çabuk bitmez.
Ὁμοίως καὶ ἐν τόποις πολλοῖς ἁλμυροῖς καὶ ξηροῖς ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οὐ φαίνεται φυτόν. Οὖτοι γὰρ οἱ τόποι πόρρω εἰσὶν εὐκρασίας· ἐλαττονεῖται γὰρ ἡ γῆ, ἐξ ἦς μακράν εἰσιν ὑγρότης καὶ θερμότης, ἅπερ εἰσὶ διὰ γλυκέος ὕδατος. Γίνεται δέ ποτε ἡ γλυκερὰ γῆ νεκρά, καὶ τότε οὐ γεννῶνται ὀξέως ἐν αὐτῇ βοτάναι.
825a_6Tatlı suyun ve bol sıcaklığın bulunduğu sıcak yerlerde ise pişme iki yönden erken gelir: yerin durumundan ve oradaki havadan. Havanın pişmesi o yerdeki güneşin sıcaklığındandır. Dağlar da bu yüzden nemi çeker, havanın sıcaklığı da onlara yardım eder.
Ἐν τόποις δὲ θερμοῖς, ὅπου ἔστιν ὕδωρ γλυκὺ καὶ θερμότης πολλή, προφθάνει πέψις ἐκ τῶν δύο μερῶν, ἐκ τῆς διαθέσεως τοῦ τόπου μετὰ καὶ τοῦ ἀέρος τοῦ ἐν αὐτῷ ὑπάρχοντος. Ἡ δὲ πέψις τοῦ ἀέρος ἐκ τῆς θερμότητός ἐστι τοῦ ἡλίου τῆς ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ. Ἐντεῦθεν καὶ τὰ ὄρη ἐφέλκονται ὑγρότητα, βοηθεῖ τε αὐτοῖς καὶ ἡ θερμότης τοῦ ἀέρος.
825a_7Pişme de hızlanır; bu yüzden bitkiler çoğunlukla dağlarda biter. Kumlarda ise, daha önce söylediğimiz gibi, tuzluluk üstün gelir ve kumun kısımlarında birbirine benzer seyreklikler kalır.
Ἐπισπεύδει δὲ καὶ ἡ πέψις· καὶ διὰ τοῦτο τὰ φυτὰ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἐν τοῖς ὄρεσι φύονται. Ἐν δὲ τοῖς ψάμμοις νικᾷ, ὡς προέφημεν, ἡ ἀλμυρότης, καὶ ἀπομένουσιν ἐν τοῖς μέρεσι τῆς ψάμμου ἀραιότητες ὅμοιαι πρὸς ἀλλήλας.
825a_8Güneşin onlarda ousia'nın sürekliliğini tamamlayıp sağlamlaştıracak gücü yoktur. Bu yüzden onlarda çoğunlukla bitki olmaz; olsa bile kendine özgü ve farklı türler hâlinde değil, birbirine benzer türler hâlinde olur.
Ὁ τοίνυν ἥλιος οὐκ ἔχει δύναμιν ἵνα ἐν αὐταῖς ἀπαρτίσῃ καὶ βεβαιώσῃ συνέχειαν οὐσίας. Τῷ τοι καὶ φυτὰ ἐν αὐταῖς ὡς τὰ πολλὰ οὐ γίνονται· εἰ δὲ καὶ γίνονται, οὐ κατὰ εἴδη ἴδια καὶ διάφορα, ἀλλὰ κατὰ εἴδη ὅμοια πρὸς ἄλληλα.
825a_94. Bölüm
Suyun yüzeyinde oluşan bitkiler ancak suyun kalınlığı sayesinde oluşur. Çünkü sıcaklık suya dokunup yukarıda hareket edecek bir yol bulamadığında, suyun üstüne bulut gibi bir şey çıkar ve biraz hava tutar; böyle bir nem çürür, suyun yüzüne yayılan sıcaklık onu çeker ve buradan bitki oluşur.
Τὰ δὲ φυτὰ ἃ ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ ὕδατος γεννῶνται, οὐκ ἄλλως γεννῶνται εἰ μὴ διὰ τὸ πάχος τοῦ ὕδατος. Ὄταν
γὰρ θερμότης ἅψηται τοῦ ὕδατος, ἥτις ἄνω που οὐκ ἔχει πῶς ἂν κινηθείη, τότε προέρχεται ἐπ’ αὐτὴν παρόμοιόν τι νεφέλῃ, ὀλίγον τε τοῦ ἀέρος κατέχει, καὶ σήπεται τὸ τοιοῦτον ὑγρόν, ἐφέλκεταί τε αὐτὸ ἡ θερμότης, ἥτις ἐκτείνεται εἰς τὴν ὄψιν τοῦ ὕδατος, καὶ γίνεται ἐντεῦθεν φυτόν.
825b_2Bu bitkinin kökü yoktur, çünkü kök toprağın kısımlarına yerleşir ve kısımları bölünmüştür. Yaprağı da yoktur, çünkü ılımanlıktan uzaktır, kısımları da katılaşmamıştır. Bu bitki adeta yaprağa benzer biçimde oluşur ve epipteron diye adlandırılır.
Οὐκ ἔχει δὲ ῥίζαν, ὅτι ἡ ῥίζα ἐν τοῖς μέρεσιν ἑδράζεται τῆς γῆς, ἔχουσα μέρη διῃρημένα. Οὐκ ἔχει δὲ πάλιν οὐδὲ φύλλα, ὅτι μακράν ἐστιν ἀπὸ τῆς εὐκρασίας, καὶ οὐδὲ τὰ μέρη αὐτοῦ εἰσὶ συμπεπηγότα. Τοῦτο δὲ τὸ φυτὸν οἷον εἰς ὁμοιότητα φύλλων γεννᾶται, καὶ καλεῖται ἐπίπτερον.
825b_3Topraktaki öteki bitkilere gelince, toprağın kısımları katılaşmış olduğundan bunların kısımları da zorunlu olarak öyledir. Topraktan çıkan katı bitkiler, nemli ve dumanlı bir yerde çürümelerden oluşur.
Τῶν δὲ λοιπῶν φυτῶν τῶν ἐν τῇ γῇ, ἐπεὶ τὰ τῆς γῆς μέρη εἰσὶ συμπεπηγότα, καὶ τὰ μέρη ἐξ ἀνάγκης τούτων εἰσὶ τοιαῦτα. Τὰ γοῦν φυτὰ τὰ ἐκ τῆς γῆς συμπεπηγότα γίνονται ἐκ σήψεων ἐν τόπῳ ὑγρῷ καὶ καπνώδει.
825b_4Çünkü çürümeler hava tutar; yağmurlar ve rüzgârlar çoğalınca güneş onları ortaya çıkarır, kurumalarını ve katılaşmalarını hızlandırır; köklerini de toprağın kuruluğu yapar. Böylece bitkiler, mantarlar, yer mantarları ve benzerleri oluşur.
Αἱ γὰρ σήψεις κατέχουσιν ἀέρα· καὶ ὅταν πληθύνωνται οἱ ὑετοὶ καὶ οἱ ἄνεμοι, ὁ ἥλιος φαίνεσθαι ποιεῖ αὐτάς, κατεπείγει τε ξηραίνεσθαι καὶ συμπήγνυσθαι, καὶ ἡ ξηρότης τῆς γῆς τὰς ῥίζας αὐτῶν ποιεῖ· καὶ γίνονται ἐντεῦθεν φυτὰ καὶ μύκητες καὶ ὕδνα καὶ τὰ ὅμοια.
825b_5Bütün bunlar, akla uygun olarak, sıcak yerlerde oluşur; çünkü sıcaklık toprağın derinlerindeki suyu pişirir, güneş de onu tutar, buhar oluşur ve bitkiye dönüşme buradan gerçekleşir. Aynı şekilde bitkinin tamamlanması da çoğunlukla bütün sıcak yerlerde gerçekleşir.
Πάντα δὲ ταῦτα γίνονται ἐν τόποις θερμοῖς κατὰ λόγον, διὸ ἡ θερμότης πέττει τὸ ὕδωρ ἐν τοῖς ἐνδοτέροις τῆς γῆς, κατέχει τε ταύτην ὁ ἥλιος, καὶ γίνεται ἀναθυμίασις, καὶ ἐντεῦθεν συμβαίνει ἡ ἀλλοίωσις εἰς φυτόν. Ὁμοίως καὶ ἐν πᾶσι τόποις ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον θερμοῖς πληροῦται ἡ τοῦ φυτοῦ ἀπάρτισις.
825b_6Soğuk yerler de bazen aynı şeyi yapar, ama karşıt yoldan. Soğuk hava sıcak havayı aşağı bastırır, kısımlarını sıkıştırır ve yer, kendinde bulunan nemle birlikte bir kaynama geçirir; fazla nem kuruyunca yer yarılır ve ondan bitkiler çıkar.
Οἱ δὲ τόποι οἱ ψυχροί, εἰ καὶ οὖτοι τὸ ὅμοιον ποιοῦσί ποτε, πλὴν ἐκ τοῦ ἐναντίου. Ὁ γὰρ ψυχρὸς ἀὴρ τὸν θερμὸν συμπιέζει κάτω, συμπήγνυσί τε τὰ μέρη αὐτοῦ, καὶ ὁ τόπος ἕψησιν πάσχει μετὰ τῆς προσούσης ὑγρότητος αὐτῷ· τοῦ γοῦν περισσοῦ ὑγροῦ ξηρανθέντος σχίζεται ὁ τόπος, καὶ ἐξέρχονται ἐξ αύτοῦ φυτά.
825b_7Suyun uzun süre ayrılmadığı tatlı yerlerde, toprağa kapanmış hava kuruyup suyun nemi katılaştığında ve aynı hava suyun derinlerinde kaldığında da bitkiler çıkar; şifalı nilüfer ve bu biçimde oluşan daha birçok küçük ot türü gibi.
Ἐν τόποις δὲ γλυκεροῖς, ἐν οἶς τὸ ὕδωρ μὴ ἐπὶ πολὺ συμβαίνει χωρίζεσθαι, ὁπόταν ὁ ἀὴρ τῇ γῇ ἐγκλειόμενος ξηρανθῇ, ἡ ὑγρότης τε τοῦ ὕδατος συμπαγῇ, καὶ ὁ αὐτὸς ἀὴρ μείνῃ ἐν τοῖς ἐνδοτέρω τοῦ ὕδατος, ἐξέρχονται φυτά, ὡς τὸ νοῦφαρ τὸ ἰατρικὸν, καὶ εἴδη βοτανῶν ἄλλα πολλῶν καὶ σμικρῶν, ἃ δὴ τοιουτοτρόπως γεννῶνται.
825b_8Ama bunlar uzamaz, çünkü kökleri toprağın yüzeyindedir. Aynı şekilde sıcak suyun aktığı yerlerde de çoğu zaman bitkiler oluşur; çünkü suyun sıcaklığı toprağın üstüne taze buharlar çeker, suyun neminin soğuk tabiatı ise altta kalır
Πλὴν οὐκ εἰσὶν ἐκτεταμένα, διότι αἱ ῥίζαι αὐτῶν εἰσὶν ἐπιπολαίως ἐν τῇ γῇ. Ἐν τόποις ὡσαύτως ἐν οἶς ὕδωρ θερμὸν τρέχει, πολλάκις φυτὰ γεννῶνται, διότι ἡ θερμότης τοῦ ὕδατος ἐφέλκεται ἀναθυμιάσεις προσφάτους ἐπὶ τῆς γῆς, ἡ δὲ ψυχρὰ φύσις τῆς ὑγρότητος τοῦ ὕδατος ὑποκάτω ἀπομένει,
825b_9ve bu nemin içindeki hava katılaşır. Havanın sıcaklığı da pişince bitki yine bunun içinde doğar; ama ancak uzun bir zamanda.
καὶ συμπήγνυται ὁ ἀὴρ ὁ ἐν τούτῳ τῷ ὑγρῷ. Καὶ ὅταν πεφθῇ ἡ θερμότης τοῦ ἀέρος, πάλιν ἐν τούτῳ γεννᾶται τὸ φυτόν, οὐκ
ἄλλως εἰ μὴ ἐν καιρῷ πολλῷ,
826a_2Kükürtlü yerlerde görülen küçük otlar ise şöyle oluşur: Rüzgârlar şiddetle esip birbirine karşı eserek çarpıştığında, içlerindeki hava harekete geçip yer ısındığında ve buradan ateş doğduğunda, ardından da derinlikteki arsenik oluştuğunda (bu arsenik havanın tortusundan iner ve çürümeyle birlikte ateşi çeker; arsenik budur), işte o zaman bundan bitkiler oluşur.
Αἱ βοτάναι δὲ αἱ μικραί, αἱ φαινόμεναι ἐν τόποις θειώδεσι, γίνονται ὅταν ἄνεμοι ὀξέως πνέωσιν ἀντίπνοιάν τε ποιῶσι καὶ ἀντιπλήττωσιν ἀλλήλους, καὶ ἐξεγερθῇ ἀὴρ ὁ ἐν αὐτοῖς καὶ θερμανθῇ ὁ τόπος καὶ γένηται ἐντεῦθεν πῦρ, καὶ μετὰ ταῦτα γεννηθῇ ὅπερ ἐστὶν ἐν τῷ βάθει ἀρσενίκιον, ὃ καταβαίνει ἐκ τῆς ἰλύος τοῦ ἀέρος, καὶ ἐφέλκεται πῦρ μετὰ σήψεως (τοῦτο γὰρ τὸ ἀρσενίκιον)· τότε γὰρ γίνεται ἐκ τούτου φυτά.
826a_3Bunlar, önceden ispat ettiğimiz gibi, çok yaprak çıkarmaz, çünkü ılımanlık bunlardan uzaktır. Besleyici bir şey veren bitki ise sıcak, hafif ve yüksek yerlerde, daha çok da üçüncü ve dördüncü iklim kuşağında biter; besleyiciye yakın bir şey veren ağaç ise yüksek ve soğuk yerlerde doğar.
Οὐ πολλὰ δὲ ταῦτα προβάλλεται φύλλα, καθὼς προαπεδείξαμεν, ὅτι ἡ εὐκρασία ἐκ τούτων πόρρω ἐστίν. Ὄπερ δὲ φέρει τρόφιμόν τι φυτόν, ἐκεῖνο φύεται ἐν τόποις θερμοῖς καὶ κούφοις καὶ ὑψηλοῖς, καὶ μᾶλλον ἐν τῷ κλίματι τῷ τρίτῳ καὶ τῷ τετάρτῳ· καὶ πάλιν ὃ δένδρον ποιεῖ τι ἐγγὺς τροφίμου, ἐκεῖνο γεννᾶται ἐν τόποις ὑψηλοῖς καὶ ψυχροῖς.
826a_4Bu yüzden böyle yerlerde türler çoğalır; nemin çekilmesi ve kış günlerinde güneşin sıcaklığından gelen ılımanlık sayesinde. Aynı şekilde doğal çamur da çabuk semiz bitkiler çıkarır; çünkü, daha önce söylediğimiz gibi, onun neminin sıkışması tatlı yerlerde olur.
Καὶ διὰ τοῦτο πληθύνονται τὰ εἴδη ἐν τόποις τοιούτοις, διὰ τὴν ἐφέλκυσιν τοῦ ὑγροῦ καὶ τὴν εὐκρασίαν τὴν ἐκ τῆς θερμότητος τοῦ ἡλίου ἐν ἡμέραις χειμεριναῖς. Ὁμοίως καὶ ὁ πηλὸς ὁ ἔμφυτος ὀξέως προάγει φυτὰ πίονα· ἡ συμπίλησις γὰρ τῆς ὑγρότητος τούτου ἐν τόποις γλυκεροῖς γίνεται, ὡς προειρήκαμεν.
826a_55. Bölüm
Ayrıca sert taşlarda doğan bitki uzun zamanda oluşur. Çünkü bunların içine kapanmış hava yukarı çıkmak için zorlanır; taşların sağlamlığı yüzünden çıkış bulamayınca geri döner ve kendini ısıtır, taşlarda kalan nemi yukarı çeker ve taşlardaki çok küçük kısımların çözülmesiyle birlikte nemli bir buhar çıkar.
Πάλιν τὸ φυτὸν τὸ ἐν τοῖς λίθοις τοῖς στερροῖς γεννώμενον μακρῷ χρόνῳ συμβαίνει. Ὁ γὰρ ἀὴρ ὁ ἐμπεριειλημμένος τούτοις βιάζεται ἀναβῆναι, ἔξοδον δὲ μὴ εὑρίσκων διὰ τὴν ἰσχυρότητα τῶν λίθων ἐπαναστρέφει καὶ θερμαίνει ἑαυτόν, ἐφέλκεταί τε τὸ ὑγρὸν τὸ ἐναπολειφθὲν τοῖς λίθοις ἄνω, ἐξέρχεταί τε ἀναθυμίασις σὺν ὑγρότητι, μετὰ ἀναλύσεως σμικροτάτων μερῶν τῶν ἐν τοῖς λίθοις.
826a_6Çünkü güneşin kendi pişirmesiyle taşlara yardım etmesi de çoğu zaman olağandır. Bitki onlardan böyle doğar. Ama toprağa ya da neme yakın değilse yükselmez; çünkü bitkinin varoluşu toprağa, suya ve havaya muhtaçtır. Bitkiyi gözlemleyelim: Güneşe yakınsa çabuk doğar, güneş batı yönündeyse gecikir.
Καὶ γὰρ πολλάκις ἔθος ἐστὶ τοῖς λίθοις ἵνα βοηθῇ αὐτοῖς ὁ ἥλιος διὰ τῆς δίας πέψεως. Καὶ οὕτω γεννᾶται ἐξ αὐτῶν φυτόν. Ὄ δὲ οὐκ ἀναβαίνει, ἐὰν μὴ πλησίον ᾖ γῆς ἢ ὑγροῦ. Ἡ γὰρ ὑπόστασις τοῦ φυτοῦ δεῖται γῆς ὕδατος καὶ ἀέρος. Κατανοείσθω τοιγαροῦν τὸ φυτόν· καὶ εἰ ἔστι πλησίον τοῦ ἡλίου, ταχέως γεννᾶται, εἰ δέ ἐστιν ὁ ἤλιος εἰς δυσμάς, βραδύνει.
826a_7Ayrıca suyun üstün geldiği bitki havanın yükselmesine izin vermez, bu yüzden beslenmez. Aynı şekilde kuruluk üstün geldiğinde tabiî sıcaklık uçlara döner ve bitkinin gözeneklerinin bulunduğu yolları tıkar; bu yüzden bitki beslenmez.
Πάλιν τὸ φυτὸν ἐν κυριεύει τὸ ὕδωρ, οὐ παραχωρεῖ τῷ ἀέρι ἀναβαίνειν, καὶ διὰ τοῦτο οὐ τρέφεται. Ὁμοίως καὶ ἡ ξηρότης ὅταν κρατήσῃ, ἀναστρέφει ἡ φυσικὴ θερμότης εἰς τὰ ἄκρα, καὶ βύει τοῦ φυτοῦ τὰς ὁδοὺς δι’ ὦν οἱ πόροι· καὶ διὰ τοῦτο οὐ τρέφεται τὸ φυτόν.
826a_86. Bölüm
Genel bir sözle her bitki dört şeye muhtaçtır: belirli bir tohuma, uygun bir yere, ölçülü suya ve uygun havaya. Bunların hepsi bir araya geldiğinde bitki doğar ve büyür; bunlar çekildiğinde, onların çekilmesiyle bitki de zayıflar.
Καθολικῷ δὲ λόγῳ πᾶν φυτὸν τεττάρων τινῶν δεῖται, σπέρματος διωρισμένου, τόπου ἁρμοδίου ὕδατος συμμέτρου καὶ ἀέρος ὁμοίου. Ὄταν οὖν ταῦτα πάντα συντελεσθῶσι, γεννᾶται
φυτὸν καὶ αὐξάνει· ὅτε δὲ ταῦτα ἀποχωρήσουσιν, ἀσθενεῖ τῇ ἀποχωρήσει καὶ τὸ φυτόν.
826b_2Ayrıca yüksek dağlarda çıkan bitki, türü uygunsa, tedaviye daha elverişli ve daha yatkın olur; pişmesi daha zor olan meyve ise çoğunlukla beslemez. Güneşten uzak yerler de çok ot doğurmaz.
Πάλιν τὸ φυτὸν τὸ προϊὸν ἐν ὄρεσιν ὑψηλοῖς, εἰ ἔσται εἶδος, ἔσται προχειρότερον καὶ προσφυέστερον εἰς ἰατρείαν· ὁ καρπὸς δὲ ὁ σκληρότερος εἰς πέψιν οὐχ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τρέφει. Τόποι δὲ ἀπομεμακρυσμένοι τοῦ ἡλίου οὐκ εἰσὶ πολλῶν βοτανῶν γεννητικοί,
826b_3Aynı şekilde güneş hareketiyle günü uzatır ve neme üstün gelirse, bitkinin yaprak ve meyve çıkaracak gücü kalmaz. Sulak yerlerde doğan bitkiler hakkında ne düşünmeli? Bunlarda su durgunlaştığında balçık gibi bir şey oluşur ve havada suyun kısımlarını taşıyacak güç kalmaz.
Ὁμοίως ἐὰν ὁ ἥλιος μακρότητα τῇ ἡμέρᾳ προσάγῃ ἐν τῇ κινήσει αὐτοῦ καὶ κατακυριεύῃ τῆς ὑγρότητος, οὐκ ἔχει τὸ φυτὸν δυνάμεις φύλλα καὶ καρποὺς προάγειν. Τί δὲ καὶ περὶ τῶν φυτῶν χρὴ νοεῖν, ἃ γεννῶνται ἐν ὑδαρώδεσι τόποις ; Ἐν τούτοις ὅτε τὸ ὕδωρ ἠρεμεῖ, γίνεταί τι καθάπερ ἰλύς, καὶ οὐκ ἔστι δύναμις ἐν τῷ ἀέρι ἵνα ὑποστήσῃ τὰ μέρη τοῦ ὕδατος.
826b_4Çünkü hava toprağın derinlerinde tutulur ve suyun kalın kısmının yükselmesini engeller.
Κατέχεται γὰρ αὐτὸς ὁ ἀὴρ ἐν τοῖς ἐνδοτέροις τῆς γῆς, καὶ κωλύει τὴν παχύτητα τοῦ ὕδατος ἀναβαίνειν.
826b_5O yerde rüzgâr bastırıp toprak sıkışırsa, içine kapanmış hava kendini sıkıştırırsa ve rüzgâr nemi katılaştırırsa, bu nemden tür ve biçim bakımından birbirinden pek farklı olmayan bitkiler çıkar; bu da suyun kalıcılığı ve kalınlığı ile yukarıdan gelen güneş sıcaklığı sayesinde olur.
Εἰ γοῦν πλημμυρήσῃ ἄνεμος ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ καὶ συσφιγχθῇ ἡ γῆ, συμπιέσῃ τε ἑαυτὸν ὁ ἐμπεριειλημμένος ἀήρ, καὶ συμπήξῃ ὁ ἄνεμος τὴν ὑγρότητα, προελεύσεται ἐκ ταύτης τῆς ὑγρότητος φυτὰ οὐ πολὺ διαφέροντα ἀλλήλων ἐν εἴδει καὶ σχήματι, διὰ τὴν διαμονὴν καὶ τὴν παχύτητα τοῦ ὕδατος καὶ τὴν θερμότητα τοῦ ἡλίου ἄνωθεν.
826b_6Ayrıca nemli yerlerde bulunan ve yüzeyleri toprağın yüzünde yeşil görünen bitkiler hakkında şunu söylüyorum: O yerde seyreklik azdır.
Πάλιν περὶ τῶν φυτῶν ἅ εἰσιν ἐν τόποις ὑγροῖς, καὶ ἡ ἐπιφάνεια αὐτῶν φαίνεται ἐν τῇ ὄψει τῆς γῆς χλοάζουσα, λέγω ὅτι ἐν ἐκείνῳ τῷ τόπῳ μικρά ἐστιν ἀραιότης.
826b_7Güneş vurup oradaki nemi harekete geçirdiğinde, meydana gelen hareketle ve toprağın derinlerinde kapalı kalan sıcaklıkla yeri ısıttığında (bitkinin büyüyebileceği bir şeyin bulunmadığı yerlerde bu olmaz) ve nem kendi yayılışıyla dağıldığında, toprağın üstünde yeşil bir dokuma gibi bir duman oluşur; buradan da, suyun yüzeyinde görülen bitkinin cinsinden, yapraksız bir bitki doğar.
Ὄταν οὖν ἐμπεσὼν ὁ ἥλιος κινήσῃ τὴν ἐν ἐκείνῳ ὑγρότητα, καὶ θερμάνῃ τὸν τόπον τῇ συμβαινούσῃ κινήσει καὶ τῇ θερμότητι τῇ ἐμπεριειλημμένῃ τοῖς ἐνδοτέροις τῆς γῆς, ὅπερ δὴ οὐ συμβαίνει ἐν οἷς οὐκ ἔχει τὸ φυτὸν ὅθεν ἂν αὐξηθῇ, καὶ ἡ ὑγρότης τῇ ἰδίᾳ ἐκτάσει διαχυθῇ, γίνεται καπνὸς ὑπεράνω τῆς γῆς ὡς ὕφασμα χλοάζον, κἀντεῦθεν γεννᾶται φυτὸν μὴ ἔχον φύλλα, ὑπάρχον ἐκ τοῦ γένους τοῦ φυτοῦ τοῦ φαινομένου εἰς τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ ὕδατος.
826b_8Bu, ötekinden daha büyüktür, çünkü toprağa yakındır; gerçi yükselip uzayamaz. Çoğu zaman bitkilerin üzerinde de aynı türden ve aynı görünüşte olmayan başka bir bitki köksüz olarak doğar.
Ἔστι δὲ μεῖζον ἐκείνου, διότι πλησίον ἐστὶ τῆς γῆς, εἰ καὶ οὐκ ἀναβαίνειν καὶ ἐπεκτείνεσθαι δύναται. Πολλάκις δὲ καὶ ἐν φυτοῖς ἄλλο φυτὸν γεννᾶται οὐ τοῦ αὐτοῦ εἴδους καὶ τῆς αὐτῆς ὁμοιώσεως, ἄνευ ῥίζης.
826b_9Bu şöyle olur: Çok dikenli bir bitki semiz bir suda harekete geçtiğinde kısımları açılır; güneş içindeki çürümeleri çeker, onu pişirir ve çürümüş yere kendi tabiatıyla, ılıman bir sıcaklıkla yardım eder; böylece bitki büyür, öyle ki bütün bitkinin üzerine iplikler uzanıyormuş gibi görünür.
Κινεῖται δὲ τοῦτο οὕτως· ὁπόταν φυτὸν πολλῶν ἀκανθῶν ἐν πίονι ὕδατι κινήσῃ ἑαυτό, ἀνοίγονται τὰ μέρη αὐτοῦ, καὶ ἀνιμᾶται ὁ ἥλιος τὰς ἐν αὐτῷ σήψεις, πέψιν τε ποιεῖ τούτῳ, καὶ τῇ ἰδίᾳ φύσει εἰς τὸν τόπον τὸν σεσημμένον βοήθειαν χορηγεῖ μετὰ θερμότητος εὐκράτου, κἀντεῦθεν αὐξάνει τὸ φυτόν, ὡς δοκεῖν νήματα ἐκτείνεσθαι εἰς ὅλον αὐτό.
826b_10Bu, çok dikenli bitkilere özgüdür. İşte o zaman linozōstis denen ot ve benzerleri doğar. Bütün otlar, toprağın üstünde ve toprakta büyüyen her şey, şu beş şeyden birinden çıkar: tohum, sudan gelen nem, uygun yer, hava ve dikim. Bu beşi, denebilir ki, bitkilerin kökleridir.
Καὶ τοῦτο ἴδιόν ἐστι τοῖς
φυτοῖς τοῖς ἔχουσι πολλὰς ἀκάνθας. Τότε γοῦν γεννᾶται βοτάνη ἡ λεγομένη λινόζωστις καὶ τὰ ταύτῃ ὅμοια. Πᾶσαι δὲ αἱ βοτάναι, καὶ εἴ τι αὐξάνει ἐπάνω τῆς γῆς καὶ ἐν τῇ γῇ, πρόεισιν ἔκ τινος τούτων τῶν πέντε, ἅ εἰσι σπέρμα, ὑγρότης ἐξ ὕδατος, τόπος ἐπιτήδειος, ἀὴρ καὶ φυτεία. Καὶ ταῦτα τὰ πέντε εἰσίν, ὡς ἂν εἴποι τις, ῥίζαι φυτῶν.
827a_27. Bölüm
Ağaçların verimi üç yoldan gelir: Meyvelerini ya yapraklardan önce, ya yapraklarla birlikte ya da yapraklardan sonra çıkarırlar. Kökü ya da yaprağı olmayan bitki de vardır; meyvesiz ve yapraksız bir sürgün veren bitki de vardır, khrysokomē ya da khrysitis denen bitki gibi.
Τριπλώς δὲ ἡ τῶν δένδρων εὐπορία ἀκολουθεῖ· ἢ γὰρ προάγουσι τοὺς καρποὺς πρὸ τῶν φύλλων, ἤ σύναμα τοῖς φύλλοις, ἢ μετὰ τὰ φύλλα. Ἔστι τοίνυν φυτὸν ὅπερ οὐκ ἔχει ῥίζαν ἢ φύλλα· ἔστι καὶ ὅπερ φέρει φιτρὸν ἄνευ καρποῦ καὶ φύλλων, ὡς Ἡ λεγομένη χρυσοκόμη ἢ χρυσῖτις.
827a_3Meyveyi yapraklardan önce çıkaran bitkilerde semizlik çoktur. Bitkide tabiatça bulunan sıcaklık yayıldığında pişirmesi de hızlanır; sıcaklık güçlenir, bitkinin dallarında kaynar ve özsuyun yukarı çıkmasını engeller. Böylece önce meyveler, sonra yapraklar çıkar.
Ἀλλὰ τὰ φυτὰ ἂ καρπὸν πρὸ τῶν φύλλων προάγουσι, πολλὴν ἔχουσι τὴν πιότητα. Ὅταν γοῦν ἐκταθείη ἡ θερμότης ἡ οὖσα φυσικῶς τῷ φυτῷ, ταχύνει καὶ ἡ τούτου πέψις, ῥώννυταί τε καὶ ζέει ἐν τοῖς κλάδοις τοῦ φυτοῦ, κωλύει τε τὸν χυμὸν ἵνα μὴ ἀναβαίνῃ ἀπ’ αὐτοῦ· κἀντεῦθεν προχωροῦσι καρποὶ καὶ φύλλα.
827a_4Yapraklarını daha erken çıkaran bitkiler hakkında ne düşünmeli? Nemlerin halleri çoktur. Güneşin sıcaklığı suyun kısımlarını dağıtmaya başlayınca güneş nemin kısımlarını yukarı çeker ve olgunlaşma gecikir; çünkü meyve ancak katılaşarak pişer. Bol nem yukarı taşındığı için de yapraklar meyvelerden önce gelir.
Ἐν δὲ τοῖς φυτοῖς ἃ ταχύτερον τὰ φύλλα προάγουσι, τί νοητέον; Αἱ διαθέσεις τῶν ὑγρῶν εἰσὶ πολλαί, Ὁπόταν γοῦν ἡ θερμότης τοῦ ἡλίου ἄρξηται διασπείρειν τὰ μέρη τοῦ ὕδατος, ἄνω ἐφέλκεται ὁ ἥλιος τὰ μέρη τῆς ὑγρότητος, καὶ βραδύνει ἡ πεπειρότης, διότι ἡ πέψις τοῦ καρποῦ οὐκ ἔστιν εἰ μὴ ἐν συμπήξει, καὶ προηγοῦνται τὰ φύλλα τῶν καρπῶν τῇ προσαγωγῇ τῆς πολλῆς ὑγρότητος.
827a_5Bunlarda çoğu zaman semizlik de görülür: Bitkideki nem pişip ondan yoğun bir buhar yükseldiğinde ve hava bu buharı güneşle birlikte çektiğinde. O zaman o nemden semizlik de, meyve de, yaprak da tek bir çıkışla çıkar. Eski bilgeler bütün yaprakların aslında meyve olduğunu ileri sürerlerdi.
Πολλάκις δὲ συμβαίνει αὐτοῖς καὶ πιότης, ὁπόταν ἡ ὑγρότης ἡ ἐν τῷ φυτῷ πέψιν λάβῃ καὶ ἀναβῇ ἐξ αὐτῆς ἀτμὶς πυκνή, καὶ ἑλκύσῃ αὐτὴν ὁ ἀὴρ μετὰ τοῦ ἡλίου· τότε γὰρ ἐξέρχεται ἐκ τῆς ὑγρότητος ἐκείνης καὶ πιότης καὶ καρπὸς καὶ φύλλα μιᾷ ἐκθέσει. Οἱ παλαιοὶ δὲ σοφοὶ τὰ φύλλα πάντα καρποὺς εἶναι διεβεβαιοῦντο.
827a_6Şunu bilmek gerekir: Nem, havanın onu açması ve güneşin yukarıdan hızla çekmesi yüzünden ne olgunlaşabilecek ne de katılaşabilecek kadar çok olduğunda, pişmeye uğramamış bu nem yaprağa dönüşür. Yaprakların da nemi çekmekten ve meyveleri güneşin şiddetine karşı örtmekten başka bir işi yoktur.
Ἰστέον οὖν ὡς ὁπόταν ἡ ὑγρότης ἐστὶ τόση ὥστε μὴ πεπαίνεσθαι μηδὲ συμπήγνυσθαι διὰ τὴν ἐκ τοῦ ἀέρος ἀνάπτυξιν καὶ τὴν ἄνωθεν σπουδὴν τῆς ἐφελκύσεως τοῦ ἡλίου, τότε ἡ ὑγρότης αὕτη, εἰς ἢν οὐκ ἐνηργήθη πέψις, ἀλλοιοῦται εἰς φύλλα· ἃ δὴ οὐκ ἔχουσιν ἄλλον σκοπὸν εἰ μὴ τὴν ἐφέλκυσιν τῆς ὑγρότητος, καὶ ἵνα ὦσι καὶ περικαλύμματα τῶν καρπῶν ἀπὸ τῆς σφοδρότητος τοῦ ἡλίου.
827a_7Demek ki yaprakların meyveler gibi olması gerekmez; çünkü dediğimiz gibi, yukarı çıkan özsu başkalaşınca yaprak olur. Çoğu zaman kendi meyvelerinden yoksun kalan zeytin ağaçlarında da durum bu şekilde açıklanır.
Οὐ τοίνυν ὁμοίως δεῖ ἵνα τὰ φύλλα ὦσιν ὡς οἱ καρποί· ὁ γὰρ χυμὸς ὁ ἀναβαίνων ἀλλοιωθείς, οὖτός ἐστι τὰ φύλλα, ὡς εἴπομεν. Τοιουτοτρόπως ἐστὶν ἡ κρίσις καὶ ἐν ταῖς ἐλαίαις, αἳ πολλάκις στερίσκονται τῶν ἐδίων καρπῶν.
827a_8Tabiat pişirmeye başladığında, önce sıcaklığın olgunlaştıramadığı ince kısım yukarı çıkar. İşte bu nem yapraktır, pişme ise çiçektir. Pişme ikinci yılda tamamlanınca meyveler doğar ve madde, ağaçtaki yerine göre gayesine ulaşır.
Ὁπόταν γὰρ ἡ φύσις πέψιν ποιήσῃ, ἀναβαίνει
πρώτως ἐκ τῆς λεπτότητος, ὅπερ οὐκ ἐπεπάνθη ἐκ τῆς θερμότητος. Ἔστιν οὖν αὕτη ἡ ὑγρότης φύλλα, Ἡ δὲ πέψις ἐστὶν ἄνθος. Ὅταν δὲ τελειωθῇ τῷ δευτέρῳ ἔτει ἡ πέψις, γεννῶνται καρποί, καὶ ἐκβαίνει εἰς τέλος ἡ ὕλη κατὰ τὸν τόπον τὸν ἐν αὐτοῖς.
827b_2Dikenler de bitkiler cinsindendir, ama aynı tabiatta değildir. Şöyle ki: Bitkide seyreklik vardır ve tabiatının başlangıcında bir pişme olur; soğuk bir nem yükselir, onunla birlikte de o seyreklikten geçen küçük bir ayrışma meydana gelir. Güneş bunu katılaştırır; dikenler de böyle oluşur.
Αἱ ἄκανθαι ὡσαύτως εἰσὶν ἐκ τοῦ γένους τῶν φυτῶν, οὐ μὴν τῆς αὐτῆς φύσεως. Λέγω γοῦν ὅτι ἐν τῷ φυτῷ ἐστὶν ἀραιότης, καὶ ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς φύσεως αὐτοῦ ἐστὶ πέψις, καὶ ἀναβαίνει ὑγρότης ψυχρὰ καὶ μετ’ αὐτῆς βραχεῖα διάκρισις, διερχομένη ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀραιότητι. Ποιεῖ γοῦν ταύτην συμπήγνυσθαι ὁ ἥλιος, κἀντεῦθέν εἰσιν αἱ ἄκανθαι.
827b_3Bu yüzden dikenlerin biçimi de piramide benzer: Kalın bir tabandan başlayıp inceye doğru ilerler. Bunun sebebi, havanın bitkiye azar azar yayılarak maddeyi gerip kısımlarını büyütmesidir. Tepesi piramit biçiminde olan her ağaç ya da bitki de böyle oluşur.
Διὰ τοῦτο καὶ τὸ εἶδος αὐτῶν ἐστὶ πυραμοειδές· ἔστι γὰρ ἡ βάσις αὐτῶν ἀρχομένη ἀπὸ παχέος καὶ προχωροῦσα εἰς ἰσχνόν. Τοῦτο δὲ γίνεται, διότι κατὰ βραχὺ ὁ ἀὴρ ἐπεκτεινόμενος τῷ φυτῷ αὐξάνει τὰ μέρη αὐτοῦ μετ’ ἐπντάσεως τῆς ὑικῆς. Τοιουτοτρόπως καὶ πᾶν δένδρον ἢ φυτὸν γίνεται, οὖ ἡ κεφαλή ἐστι πυραμοειδής.
827b_48. Bölüm
Yeşil renk ağaçlarda en yaygın şey olsa gerektir. Görüyoruz ki içteki beyazlık nasıl yaygınsa, dıştaki yeşillik de öyle yaygındır. Bunun sebebi ağaçların daha yakın, yani daha çok pişmiş bir madde kullanmasıdır.
Ἡ χλοάζουσα χλοάζουσα δὲ χροιὰ ὀφείλει εἶναι πρᾶγμα κοινότατον ἐν τοῖς δένδροις. Βλέπομεν γὰρ ὅτι, ὥσπερ κοινή ἐστιν ἡ λευκότης ἐντός, οὕτως καὶ ἡ χλοερότης ἐκτός. Καὶ τοῦτό ἐστιν, ὅτι ὕλῃ χρῶνται πλησιωτέρᾳ ἤγουν μᾶλλον πεπεμμένῃ.
827b_5Bütün bitkilerde yeşillik bulunması gerekir; çünkü maddeler ağacın odununu çekip seyrekleştirir, sıcaklık az bir pişirme yapar ve orada dışarıdan görünen nemli bir şey kalır. Pişme daha güçlü olmadıkça bitkilerdeki yeşillik budur. Yeşillik, gücü bakımından yapraklarda da odunda da orta derecede bulunmalıdır.
Δεῖ τοίνυν ἵνα ᾖ χλοερότης ἐν πᾶσι τοῖς φυτοῖς, ὅτι αἱ ὖλαι ἕλκουσι καὶ ἀραιοῦσι τὸ ξύλον τοῦ δένδρου, βραχεῖάν τε ἡ θερμότης πέψιν ἐργάζεται, καὶ ἀπομένει τι ἐκεῖ ὑγρόν, ὃ φαίνεται ἔξωθεν· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ χλοερότης ἡ ἐν τοῖς φυτοῖς, ἐὰν μὴ μείζων γένηται ἡ πέψις. Ὀφείλει δὲ εἶναι μέση ἐν τοῖς φύλλοις καὶ ἐν τοῖς ξύλοις τῇ δυνάμει.
827b_6İçinde toprak cinsinden bir nem bulundukça yeşillik bozulmaz. Yeşil renk işte bu ikisinden oluşur. Bunun işareti şudur: Ağaç kuruyunca kabukları kararır, içi ise beyazdır. Böylece ağaçların yüzeyinde bu iki renk arasında yeşil bir renk ortaya çıkar.
Ἡ δὲ χλοερότης οὐ φθείρεται, ἐὰν ᾖ ὑγρότης ἐν αὐτῇ, ἥτις ἐστὶν ἐκ τοῦ γένους τῆς γῆς. Ἐξ ἀμφοτέρων γοῦν τούτων ἡ χροιὰ γίνεται ἡ χλοερά. Τούτου σημεῖον ὅτι οἱ φλοιοὶ τοῦ δένδρου, ὅταν ξηραίνηται αὐτό, μελαίνονται, ἐντὸς δέ εἰσι λευκοί. Ἐν τοῖς δένδροις γοῦν μεταξὺ τῶν δύο χρωμάτων χρῶμα χλοερὸν γίνεται ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ αὐτῶν.
827b_7Bitkilerin biçimi üç türlüdür: Kimi yukarı, kimi aşağı, kimi de ikisinin arasında gelişir. Yukarı uzananların sebebi şudur: Tabiatları özde kendini gösterir, sıcaklığı çeker ve seyrek yerlerindeki havayı kendi içinde sıkıştırır.
Τοῦ δὲ σχήματος τῶν φυτῶν τρεῖς εἰσὶ τρόποι· τινὰ γὰρ ἄνω προχωροῦσι, τινὰ κάτω, τινὰ μέσον. Τὰ μὲν οὖν ἄνω ἐκτεινόμενα ἔχουσιν αἰτίαν, ὅτι ἡ φύσις αὐτῶν φαίνεται ἐν τῇ ἐντεριώνῃ, καὶ ἕλκει τὴν θερμότητα, καὶ συμπιέζει ἐν ἑαυτῇ τὸν ἀέρα τὸν ὄντα ἐν ταῖς ἀραιότησιν αὐτῆς.
827b_8Bunlar, ateşin kendi maddesi içinde sivrilip hafiflemesi gibi piramit biçiminde sivrilirler. Aşağı uzananların ise gözenekleri katılaşır. Çünkü pişme olunca özün içinde bulunduğu nemin maddesi yoğunlaşır; ince olan yukarı çıkar, nemli olan ise aşağıdaki kısımlara geri döner, çünkü onu kendi ağırlığı hareket ettirir. İkisinin arasında kalan bitkilerin durumu ise şöyledir:
Πυραμιδοῦνται δέ, ὥσπερ πυραμιδοῦται τὸ πῦρ ἐν ταῖς ἐδίαις ὕλαις καὶ κουφίζεται. Ὅσα δὲ κάτω ἐκτείνεται, τούτων οἱ πόροι συμπήγνυνται. Ὅταν γὰρ πέψις γένηται, τότε ἡ ὕλη πυκνοῦται τοῦ ὑγροῦ, ἐν ᾦ ἐστὶν ἡ
ἐντεριώνη. Κἀντεῦθεν ἐκπορεύεται μὲν τὸ λεπτὸν ἄνω, ἐπαναστρέφει δὲ τὸ ὑγρὸν πρὸς τὰ μέρη ἐκεῖνα κάτω· κινεῖ γὰρ ταύτην ἡ οἰκεία βαρύτης. Ἃ δὲ φυτὰ μέσον τῶν δύο εἰσίν, ἔχουσιν οὕτως.
828a_2Nem incelir, çünkü ılımlılığın tabiatı pişmeye yakındır; gözenekler de orta büyüklüktedir ve madde hem yukarı hem aşağı yayılır.
Λεπτύνεται τὸ ὑγρόν, ὅτι ἡ φύσις τῆς εὐκρασίας γειτνιάζει τῇ πέψει, εἰσί τε καὶ οἱ πόροι μέσοι, καὶ ἡ ὕλη ἐπεκτείνεται καὶ ἄνω καὶ κάτω.
828a_3İlk pişme bitkinin altında, ikincisi özdedir; öz topraktan çıkar ama bitkinin ortasında da bulunur. Bundan sonra ayrışma olur; bu ayrışma birinci pişmeden değil, ikinciden ileri gelir.
Ἔστι δὲ ἡ μὲν πρώτη πέψις ὑπὸ τὸ φυτόν, δὲ δευτέρα ἐν τῇ ἐντεριώνῃ, ἥτις ἐξέρχεται μὲν ἀπὸ τῆς γῆς, ἔστι δὲ καὶ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ φυτοῦ· καὶ μετὰ ταῦτα γίνεται ἡ διαίρεσις, ἥτις συμβαίνει ἀπὸ τῆς δευτέρας, οὐκ ἀπὸ τῆς πρώτης πέψεως.
828a_4Üçüncü pişme hayvandadır; çünkü bu pişme ancak organların tabiatça ayrışması ve tabiî kısımların birbirinden uzaklaşmasıyla olur. Bitkilerin kısımları ise birbirine yakındır; bu yüzden pek çok yerde çoğalırlar. Bitkilerin maddesi çoğunlukla aşağı doğru uzanır.
Ἡ δὲ τρίτη πέψις ἐστὶν ἐν τῷ ζῴῳ· οὐ γὰρ γίνεται αὕτη ἡ πέψις εἰ μὴ διὰ τὴν διαίρεσιν τῆς φύσεως τῶν μελῶν καὶ τὴν διάστασιν τῶν φυσικῶν πρὸς ἄλληλα. Τὰ δὲ φυτὰ γείτονά εἰσι πρὸς ἑαυτά, καὶ διὰ τοῦτο πληθύνονται ἐν πολλοῖς τόποις. Ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον δὲ ἡ ὕλη τῶν φυτῶν κάτω ἐκτείνεται,
828a_5Demek ki bitkilerin biçimleri tohumların tabiatına ve miktarına, çiçekleriyle meyveleri ise nemlere ve maddelere bağlıdır. İlk hareket ve pişme genel olarak bütün canlılarda bulunur; hiçbir canlı bunun dışında kalmaz.
Τὰ σχήματα τοίνυν τῶν φυτῶν εἰσὶν ἐν τῇ φύσει καὶ τῇ ποσότητι τῶν σπερμάτων, τὰ ἄνθη δὲ τῶν φυτῶν καὶ οἱ καρποί εἰσιν ἐν ταῖς ὑγρότησι καὶ ἐν ταῖς ὕλαις. Κεῖται τοίνυν ἡ πρώτη κίνησις καθολικῶς καὶ ἡ πέψις ἐν πᾶσι τοῖς ζῴοις, καὶ οὐκ ἀποχωροῦσιν ἀπ’ αὐτῆς πάντα τὰ ζῷα.
828a_6Bitkilerde önce pişme, sonra beslenmelerine göre olgunlaşma olur. Bu yüzden her ağaç dolgunluğa erişinceye kadar hep yükselir. Sebebi şudur: Hayvanların her birinde boy ene yakındır, bitkide ise ondan çok uzaktır; çünkü bitkinin kökü, yani ateş ile su, bitki meydana gelsin diye yukarı çıkmaya can atar.
Ἐν τοῖς φυτοῖς δέ ἐστιν ἡ πρώτη πέψις, εἶτα ἡ πέπανσις κατὰ τὴν τροφὴν αὐτῶν. Ἕκαστον οὖν δένδρον ἀναβαίνει ἀεί, ἔστ’ ἂν πληρωθείη. Αἰτία δὲ αὕτη ἐστίν, ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν ζῴων ἑκάστου τὸ μῆκος πλησίον ἐστὶ τοῦ ἰδίου πλάτους, ἐν τῷ φυτῷ δὲ πόρρω, ὅτι ἡ ῥίζα αὐτοῦ, ἤγουν τὸ πῦρ καὶ τὸ ὕδωρ, σπεύδουσιν εἰς ἀνάβασιν, ἵνα δημιουγηθῇ τὸ φυτόν.
828a_7Bitkilerin dallarındaki farklılık aşırı seyreklikten gelir. Özsular sıkışınca tabiat ısınır ve pişmeye koşar; dallar bundan biçimlenir ve önce söylediğimiz gibi yapraklar çıkar.
Ἡ διαφορὰ δὲ τῶν φυτῶν ἐν τοῖς κλάδοις ἐστὶν ἐκ τῆς περιττῆς ἀραιότητος. Ὅταν γὰρ συμπιεσθῶσιν οἱ χυμοί, θερμαίνεται ἡ φύσις καὶ σπεύδει εἰς τὴν πέψιν, κἀντεῦθεν τυποῦνται οἱ κλάδοι καὶ φύεται τὰ φύλλα, ὡς προείπομεν.
828a_89. Bölüm
Ağaçların yapraklarını dökmesi keskin bir seyrekliğin baş göstermesinden ileri gelir. Nem maddeyle birlikte pişince piramit gibi sivrilir, ardından yapraklar incelir. Madde pişmeyle dolmuş göründüğünde gözeneklerin yukarıdaki uçları tamamen tıkanır. Bu yüzden yapraklar maddesiz kalınca kurur ve dökülür.
Τὸ δὲ τὰ τῶν δένδρων φύλλα πίπτειν ἐστὶ διὰ τὴν ἐπιφορὰν τῆς ὀξείας ἀραιότητος. Ὅταν γὰρ πεφθῇ ἡ ὑγρότης μετὰ τῆς ὕλης, πυραμιδοῦται, καὶ μετὰ ταῦτα κατισχναίνουσι. Καὶ ὅταν φανῇ ἡ ὕλη τῇ πέψει πεπληρωμένῃ, τότε τελείως βύονται τὰ ἄκρα τῶν πόρων ἄνω. Καὶ διὰ ταῦτα ἐπεὶ τὰ φύλλα οὐκ ἔχουσιν ὕλην, ξηραίνονται καὶ πίπτουσιν.
828a_9Söylediğimizin zıddı olursa bitki yapraklarını yitirmez. Soğuk bitkiyi yeniden harekete geçirdiğinde içine kapanmış sıcaklık onu ısıtır, soğuğun belirtisi ise dışarıda, uçlarda görünür. Yapraklar bu yüzden boz yeşil olur ve dökülmez; zeytinde, mersinde ve benzerlerinde olduğu gibi.
Ἐὰν δὲ συμβῇ τὸ ἐναντίον ὦν εἴπομεν, οὐ πίπτει τὸ φυτὸν εἰς στέρησιν τῶν ἰδίων φύλλων. Ὅταν δὲ πάλιν κινήσῃ τὸ φυτὸν ψυχρότης, θερμαίνει αὐτὸ ἡ ἐγκλειομένη τούτῳ θερμότης, καὶ ἡ φανέρωσις τῆς ψυχρότητος γίνεται
ἐκτὸς ἐν τοῖς ἄκροις αὐτοῦ, καὶ ἀποτελοῦνται ἐντεῦθεν τὰ φύλλα γλαυκά, καὶ οὐδὲ πίπτουσιν, ὡς οὐδὲ ἐπὶ τῶν ἐλαιῶν καὶ τῶν μυρσινῶν καὶ τῶν λοιπῶν.
828b_2Ağaçlar ve bitkiler güçlü bir çekme kuvvetine sahip olduklarında aynı anda çok meyve verirler. Bunun sebebi tabiatın art arda sık sık pişirmesi ve her pişirmede çok meyve çıkarmasıdır. Bu yüzden bazı bitkiler yılda birkaç kez meyve verir.
Ὁπόταν δὲ ἔχωσι τὰ δένδρα καὶ τὰ φυτὰ δύναμιν τοῦ ἕλκειν σφοδρῶς, γίνεται καρποφορία ὁμοῦ· ἥτις συμβαίνει, ὅτι χρῆται ἡ φύσις πέψει κατὰ διαδοχὴν συχνῇ, καὶ ἐν ἑκάστῃ πέψει καρπὸν προάγει πολύν, Καὶ διὰ τοῦτο τινὰ φυτὰ καὶ πολλάκις ἐν τῷ χρόνῳ καρποφοροῦσι.
828b_3Tabiatı suya benzeyen bitki, neminin ağır basması, gözeneklerinin genişliği ve köklerinin sızdırması yüzünden güç meyve verir. Sıcak güçlendiğinde de pişme hızlanır, nem incelir ve katılaşmaz; bu durumda da yine meyve vermez.
Τὸ δὲ φυτὸν ὅπερ ἐστὶν ὡς ἡ φύσις τοῦ ὕδατος, μόλις καρποφορεῖ διὰ τὴν ἐπικράτειαν τῆς ὑγρότητος αὐτοῦ καὶ τὸν πλατυσμὸν τῶν ἰδίων πόρων καὶ τὴν ἀπορροὴν τῶν ἰδίων ῥιζῶν. Ὅτε δὲ ἰσχυροποιηθῇ τὸ θερμόν, ταχύνει τε ἡ τούτου πέψις, καὶ λεπτύνεται ἡ ὑγρότης καὶ οὐ συμπήγνυται· οὐδ’ οὕτως πάλνιν γίνεσθαι καρποφορίαν συμβαίνει.
828b_4Bu, bütün ince otlarda, hatta bazı sebzelerde de görülür. Esmerlik çok sıcak yerlerde olur; buralarda gözenekler dar olduğu için nemden az meyve çıkar. Tabiat pişirmek isteyip de maddeye yetecek nemi bulamayınca gözenekler daha da daralır.
Καὶ τοῦτο εὑρίσκεται ἐν πάσαις ταῖς βοτάναις ταῖς λεπταῖς, ἀλλὰ δὴ καὶ ἔν τισι λαχάνοις. Φαίοτης δὲ γίνεται ἐν τόποις σφόδρα θερμοῖς, καὶ ἔστιν ἐν τούτοις ὀλίγος καρπὸς ἐκ τῆς ὑγρότητος, διότι εἰσὶ στενοὶ οἱ πόροι. Ὅταν γοῦν θελήσῃ ἡ φύσις πέψιν ποιῆσαι, μὴ ἔχουσα ὑγρότητα ἀρκοῦσαν τῇ ὕλῃ, τότε γίνονται οἱ πόροι στενώτεροι.
828b_5Böylece pişme geri döner, sıcaklık onu sürdürür ve renk beyazla siyah arasında görünür. Bu böyle olunca odun kararmaya başlar; esmere yaklaşan her şey de öyle. Bunu abanozda ve karaağaçta görmek mümkündür.
Ἐπαναστρέφει γοῦν ἡ πέψις, καὶ συνεχῆ ταύτην ποιεῖ ἡ θερμότης, καὶ φαίνεται τότε τὸ μέσον λευκοῦ καὶ μέλανος ἐν χρώματι. Καὶ ὅτε τοῦτο τοιουτοτρόπως γένηται, τότε τὸ ξύλον φθάνει γίνεσθαι μέλαν, καὶ πᾶν τὸ πλησιάζον τῷ φαιῷ· καὶ τοῦτο ἔστιν ἰδεῖν ἀπὸ τοῦ ἐβένου καὶ τῆς πτελέας.
828b_6Abanoz suya batar, çünkü kısımları sıkı, gözenekleri dardır ve içlerine hava girmez. Beyaz odunlardan suya batanlar ise gözeneklerinin darlığı ve gözenekleri tıkayan nemin fazlalığı yüzünden batar; bu nem havanın onlardan çıkmasına izin vermez.
Ὁ δὲ ἔβενος καταδύεται ἐν τῷ ὕδατι, ὅτι τὰ μέρη αὐτοῦ εἰσὶ συμπεπηγότα καὶ οἱ πόροι στενοί, καὶ ἀὴρ οὐκ εἰσέρχεται ἐν αὐτοῖς. Ὃ δὲ ἐκ τῶν ξύλων τῶν λευκῶν βυθίζεται, ἔστι διὰ τὴν στενότητα τῶν πόρων καὶ τὴν περιττότητα τῆς ὑγρότητος τῆς βυούσης τοὺς πόρους, ὥστε μὴ ἐξέρχεσθαι ἀπ’ αὐτῶν ἀέρα.
828b_7Çiçek, pişme başladığında yalnız ince maddeden oluşur; bu yüzden, gösterdiğimiz gibi, önce o gelir. Bitkilerin neden önce yaprak, sonra meyve çıkardığının sebebini de buradan gösteriyoruz. Gözenekleri dar olan bitkide oluşan renk lacivert olur; kısımları sıkıştığı için de beyaza çalar.
Τὸ δὲ ἄνθος ἐκ λεπτῆς μόνον ὕλης ἐστίν, ὅταν ἄρξηται ἡ πέψις· καὶ διὰ τοῦτο προηγεῖται τοῦ φυτοῦ, ὡς ἐδείξαμεν. Ἐντεῦθεν γοῦν δεικνύομεν καὶ τὴν αἰτίαν δι’ ἣν τὰ φυτὰ ἐκφέρουσι φύλλα πρότερον, εἶτα καρπούς. Ὃ ἐν τῷ φυτῷ τῷ ἔχοντι στενοὺς πόρους γίνεται χρῶμα, ἔσται ἐν χρώματι σαπφειρίνηῳ, καὶ διότι συμπιέζονται αὐτοῦ τὰ μέρη, εἰς λευκότητα κλίνει.
828b_8Ilımlılığa ulaşınca boz yeşil olur. Bazı bitkilerin çiçeği yoktur; bunun sebebi çoğunlukla içlerindeki kısımların farklılığı, incelikleri, pürüzlülükleri ve kalınlıklarıdır.
Ὅταν δὲ εἰς εὐκρασίαν φθάσῃ, ἐστὶ γλαυκόν. Διότι δέ τινα φυτὰ ἄνθη οὐκ ἔχουσιν, ἔστιν ἡ αἰτία ὅτι ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον γίνεται τοῦτο διὰ τὴν διαφορὰν τῶν ἐν αὐτοῖς μερῶν καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς λεπτότητα καὶ τραχύτητα καὶ παχύτητα.
828b_9Hurmanın, incirin ve bunlara benzeyenlerin çiçeği yoktur. Kabuğu kalın olan bitki ise nemin yayılmasına ve sıcaklığın itişine göre uzar; çamda ve hurmada olduğu gibi.
Οὐκ ἔχουσι δὲ ἄνθη φοίνικες, συκαῖ καὶ τὰ τούτοις ὅμοια. Τὸ δὲ φυτὸν τὸ παχεῖς ἔχον
φλοιοὺς ἐκτείνεται κατὰ τὴν ἔκτασιν τῆς ὑγρότητος καὶ τὴν συνώθησιν τῆς θερμότητος. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἐν τῇ πεύκῃ καὶ τῷ φοίνικι.
829a_2Süt salgılayan bitkinin sütü ortasındadır. Sıcaklık aşağıda daha güçlüdür ve semizlik orada kalır. Sıcaklık pişirmeye başlayınca semizlik kendi nemine döner ve sıcaklık onu biraz katılaştırır.
Τὸ δὲ φυτὸν τὸ γάλα ἐκβάλλον ἔχει τοῦτο ἐν τῷ μέσῳ. Ἔστι δὲ ἡ θερμότης ὑποκάτω ἰσχυροτέρα, καὶ μένει ἐκεῖ πιότης, Ὁπόταν οὖν ἄρξηται ἡ θερμότης πέττειν, στρέφεται ἡ πιότης εἰς τὴν οἰκείαν ὑγρότητα, καὶ συμπήγνυσι ταύτην συμπήξει βραχείᾳ.
829a_3Yer ısınınca nem süte benzer, yağlı bir şey olur; o sütü uçlara çeken nemden bir buhar yükselir, nem de ortaya çıkan sıcaklığı tutar ve süt böylece katılaşır; çünkü katılaştırmak sıcaklığın tabiatıdır.
Καὶ θερμαινομένου τοῦ τόπου γίνεται ἡ ὑγρότης λιπαρά, ὁμοία γάλακτι, ἐγείρεταί τε ἀναθυμίασις ἀπὸ τῆς ὑγρότητος τῆς ἑλκούσης τὸ γάλα ἐκεῖνο εἰς τὰς ἀκρότητας, καὶ κατέχει ἡ ὑγρότης τὴν θερμότητα τὴν φαινομένην, καὶ οὕτω συμπήγνυται τὸ γάλα· φύσις γάρ ἐστι τῆς θερμότητος τὸ συμπηγνύειν.
829a_4Çok katılaşmış süt ise ağaçta soğuk baş gösterdiğinde oluşur; çünkü süt katılaşınca kendi yerinden dışarı çıkar. Zamk da buradan gelir. Sıcak zamk damla damla çıkar; havaya değince katılaşır, ılıman bir yere akar ve suya benzer.
Ὁποῖον δή τι δὲ γάλα πολῆς ἐστὶ συμπήξεως, τότε γίνεται, ὅταν ἐν τῷ δένδρῳ φανῇ ψῦχος· συμπηγνύμενον γὰρ μετὰ ταῦτα ἐξέρχεται ἀπὸ τοῦ οἰκείου τόπου. Καὶ ἐντεῦθέν ἐστι τὸ κόμι. Τὸ κόμι δὲ τὸ θερμὸν προέρχεται ἐν τῷ στάζεσθαι· ὁπόταν γοῦν τοῦ ἀέρος ἅψηται, συμπήγνυται καὶ καταρρεῖ ἐν τόπῳ εὐκράτῳ, καὶ ἔστιν ὅμοιον ὕδατι,
829a_5Başka bir zamk ise akıp taşa ya da deniz kabuğuna benzer biçimde katılaşır. Damla damla aktığında kendi görünüşünü koruyarak smērion denen şey gibi olur. Taş gibi başkalaşan ise dokunulunca çok soğuk görünür. Onu böyle yapan sıcaklıktır; soğukta aşağı akınca da taşlaşır.
Ἕτερον δὲ χέεται καὶ συμπήγνυται ὅμοιον λίθοις ἡ κογχυλίοις. Ὅτε δὲ κατὰ στράγγα ῥεῖ, μένον ἐν τῷ οἰκείῳ εἴδει γίνεται ὡς τὸ λεγόμενον σμηρίον. Τὸ δὲ ἀλλοιούμενον ὡς λίθος ἐστὶ κατὰ τὸ φαινόμενον λίαν ψυχρόν. Ποιεῖ δὲ τοῦτο ἡ θερμότης τοιοῦτον εἶναι· ὅταν δὲ ψῦχος καὶ καταρρῇ, ἀπολιθοῦται.
829a_6Ayrıca bazı ağaçlar kışın başkalaşır; kimi zaman yeşil, kimi zaman boz yeşil olurlar, ama ne yaprakları bozulur ne meyveleri. Çünkü bunun görüldüğü bitkilerin üst kısmında kalın bir sıcaklık, köklerinde ise ince bir nem vardır; bu yüzden yıl ilerledikçe nem, havanın soğuğu yüzünden o rengi tutar.
Πάλιν τῶν δένδρων τινὰ ἀλλοιοῦνται ἐν τῷ χειμῶνι, καὶ ποτὲ μὲν γίνονται χλοερὰ ποτὲ δὲ γλαυκά, καὶ οὐ φθείρονται οὔτε τὰ φύλλα αὐτῶν οὔτε οἱ καρποί, ὅτι τὰ φυτὰ ἐν οἶς τοῦτο συμβαίνει ἔχουσιν ἐπάνω θερμότητα παχεῖαν καὶ ἐν ταῖς ῥίζαις ὑγρότητα λεπτήν· ὅθεν ἐν τῇ προόδῳ τοῦ ἔτους κατέχει ἡ ὑγρότης ἐκεῖνο τὸ χρῶμα διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ ἀέρος.
829a_7Sıcaklık soğukla karşılaşınca nemi dışarı iter; nemin boyadığı renk de ağacın yüzeyine onunla birlikte gelir. Soğuk ve kuruluk yeniden etkin olup nem sıcaklığı tuttuğunda ise boz yeşil renk görünür.
Καὶ ὅτε παραβάλλει ἡ θερμότης πρὸς τὴν ψυχρότητα, ὠθεῖ ἡ θερμότης τὴν ὑγρότητα ἔξωθεν, μετὰ τοῦ οὖπερ ἔβαψε χρώματος τοῦ ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τοῦ δένδρου ἀκολουθοῦντος. Ὅτε δὲ στρέφεται πάλιν ἡ ψυχρότης καὶ ἡ ξηρότης εἰς ἐνέργειαν, καὶ ἡ ὑγρότης κατέχει τὴν θερμότητα, τότε τὸ χρῶμα φαίνεται τὸ γλαυκόν.
829a_810. Bölüm
Pişmede sıcaklıkla nem tam olmadığında meyve acı olur; çünkü soğuk ve kuruluk olgunlaşmayı engeller, meyve de böylece acılaşır. Bunun işareti, acı olanın ateşe atılınca tatlılaşmasıdır. Ekşi suda yetişen ağaçlar ise tatlı meyve verir; çünkü ekşi su, güneşin sıcaklığıyla birlikte kendi keyfiyetinden olanı çeker.
Πικρὸς δὲ γίνεται καρπός, ὅτε ἡ θερμότης καὶ ἡ ὑγρότης οὐκ εἰσὶ πλήρεις ἐν τῇ πέψει. Ἡ ψυχρότης γὰρ καὶ ἡ ξηρότης ἐμποδίζουσι τὴν τελείωσιν, καὶ οὕτω στρέφεται εἰς πικρίαν ὁ καρπός. Τούτου σημεῖον ὅτι τὸ πικρὸν εἰς πῦρ ἐμβληθὲν γλυκὺ γίνεται. Δένδρα δὲ ὅσα γεννῶνται ἐν ὕδατι ὀξώδει, ποιοῦσι καρπὸν γλυκύν, διότι τὸ ὀξῶδες ἕλκει
μετὰ θερμότητος τοῦ ἡλίου, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἰδίας ποιότητος.
829b_2Bu keyfiyet de soğukluk ve kuruluktur; bu yüzden içeride az miktarda tatlı nem kalır. Güneş üzerinde durdukça ağacın içi de ısınır ve meyvenin özsuyu böylece biraz buruk olur. Meyve piştikçe ekşilik azar azar çözülür, sonunda tükenir ve tatlılık ortaya çıkar.
Καὶ τοῦτο ψυχρότης ἐστὶ καὶ ξηρότης· κἀντεῦθεν ἀπομένουσιν ὑγρότητές τινες ὀλίγαι ἔνδον γλυκεῖαι. Θερμαίνεταί τε καὶ ἡ κοιλία τοῦ δένδρου, ὅταν προσμείνῃ ἐς αὐτὴν ὁ ἥλιος, καὶ οὕτως γένεται ὁ χυμὸς τοῦ καρποῦ στύφος ὀλίγον. Καὶ ὅσον πλέον πεπεμμένος γένηται, διαλύεται κατὰ μικρὸν τὸ ὀξῶδες, ἔστ’ ἂν καταναλωθείη καὶ φανῇ ἡ γλυκύτης.
829b_3Böylece meyve tatlı, yaprakları ve uç dalları ise kuru olur. Olgunlaşma tamamlanınca meyve daha da acılaşır. Bunun sebebi az nemle birlikte aşırı sıcaklıktır: Nem tükenir, meyve sıcaklığı yukarı çıkarır ve o zaman acı olur. Çekirdekler de sıcağın çekmesi ve içeride bulunan, ekşi su cinsinden olan aşırı soğukluk ve nem yüzünden piramit biçimini alır: Nem ortada kalıp yoğunlaşır ve uçları inceltir.
Ἔσται τοίνυν ὁ καρπὸς γλυκύς, τὰ δὲ φύλλα αὐτοῦ καὶ οἱ ἀκρέμονες ξηροί. Ὅταν δὲ τελειωθῇ ἡ πεπειρότης, ἐπὶ πλέον γίνεται ὁ καρπὸς πικρός. Τοῦτο δέ ἐστι διὰ τὴν περισσὴν θερμότητα μετὰ βραχείας ὑγρότητος. Καταναλίσκεται γὰρ ἡ ὑγρότης, ποιεῖ τε ὁ καρπὸς τὴν θερμότητα ἀναβαίνειν, καὶ ἐστὶ τότε ὁ καρπὸς πικρός. Γίνονται δὲ καὶ
οἱ πυρῆνες πυραμοειδεῖς διὰ τὴν ἐφέλκυσιν τοῦ θερμοῦ καὶ τὴν περιττὴν ψυχρότητα καὶ ὑγρότητα τὴν ἐντὸς κειμένην, ἅ εἰσιν ἐκ γέγους τοῦ ὀξώδους ὕδατος. Μένει γὰρ τὸ ὑγρὸν ἐν μέσῳ καὶ καταπυκνοῦται καὶ ἰσχναίνει τὰ ἄκρα.
829b_5Ilıman toprakta bulunan ağaçlar meyvelerini kış günlerinden önce olgunlaştırır. Çünkü sıcaklık ılımlılığa yakın olduğunda, nem belirginleştiğinde ve hava temiz olduğunda meyvenin çok neme ve pişmeye ihtiyacı kalmaz; o zaman olgunlaşması hızlanır ve kış günlerinden önce gelir.
Τὰ δένδρα δὲ τὰ ὄντα ἐν γῇ εὐκράτῳ ἐπισπεύδουσι τὴν πεπειρότητα πρὸ τῶν χειμερινῶν ἡμερῶν, ὅτι ἡ θερμότης ὅταν πλησίον τῆς εὐκρασίας, γένηται δὲ καὶ ἡ ὑγρότης φανερὰ καὶ ὁ ἀὴρ καθαρός, καὶ οὐ δεῖται ὁ καρπὸς πολλῆς ὑγρότητός τε καὶ πέψεως, σπεύδει τότε ἡ τοῦδε πεπειρότης, καὶ πρόεισι πρὸ ἡμερῶν χειμερινῶν.
829b_6Bütün ağaçlarda, ilk dikildiklerinde acı ya da buruk tat ağır basar. Çünkü nem uçlara ulaşınca ağaçların ortasındaki, meyvenin maddesinin de geldiği yerleri pişirir; kuruluk ortaya çıkıp nemin ardından gelir; böylece ilk pişme keskin, acı ya da buruk olur.
Ἐν πᾶσι γοῦν τοῖς δένδροις, ὅτε πρῶτον φυτευθῶσιν, ἐπικρατεῖ τὸ πικρὸν ἢ τὸ στρυφνόν, ἐπεὶ ἡ ὑγρότης ὅταν ἐν τοῖς ἄκροις γένηται αὐτῶν, πέττει τοὺς τόπους τοὺς ὄντας ἐν τῷ μέσῳ τῶν δένδρων, ἐξ ὦν ἐστὶ καὶ ἡ ὕλη τῶν καρπῶν, προέρχεταί τε ξηρότης καὶ ἐπακολουθεῖ τῇ ὑγρότητι, καὶ οὕτω γίνεται ἡ πρώτη πέψις δριμεῖα ἢ πικρὰ ἢ στρυφνή.
829b_7Sebebi şudur: Pişme sıcaklık ve nemle olur. Nem ve kuruluk sıcağa üstün gelince ağaç ilk başta kolay pişmeyen bir meyve verir; çünkü meyvenin doğuşu başlangıçta tatlılıktan yoksundur. Myrobalanos ağaçlarının meyveleri ise ilk göründüklerinde tatlıdır; ama genellikle buruk, karışımları bakımından da acıdır.
Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι μετὰ θερμότητος καὶ ὑγρότητός ἐστι πέψις. Ὅταν δὲ ἐπικρατήσῃ ὑγρότης καὶ ξηρότης τοῦ θερμοῦ, ἔστιν ἐξ αὐτοῦ καρπὸς ἐν τῇ ἀρχῇ οὐκ εὔπεπτος, διότι ἡ γέννησις τοῦ καρποῦ ἐν τῇ ἀρχῇ ἐστὶ χωρὶς γλυκύτητος. Τῶν μυροβαλάνων δὲ δένδρων ἐν τῇ ἀρχῇ, ὅταν φανῶσιν, οἱ καρποί εἰσι γλυκεῖς· κοινῶς δέ εἰσι στρυφνοὶ καὶ ἐν τῇ κράσει αὐτῶν πικροί.
829b_8Sebebi, bu ağacın dallarının seyrek olmasıdır. Pişme mevsiminde gözenekler geniş olduğundan sıcaklık neme eşlik eder, meyveler olgunlaşır ve başlangıçta tatlı olur. Sonra ağaç seyrekliği yüzünden gözeneklerinden çekmeye devam eder; soğuk ve kuruluk sıcağa ve neme üstün gelir, meyveler de bu yüzden buruklaşır.
Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι τὸ δένδρον αὐτῶν ἐστὶν ἀραιὸν τοῖς κλάδοις. Ἐν ὥρᾳ δὲ πέψεως, ὅταν ὦσιν οἱ πόροι πλατεῖς, ἕπεται θερμότης τῇ ὑγρότητι, καὶ πεπειροῦνται οἱ καρποί, καὶ ἐστὶν ἐν τῇ ἀρχῇ γλυκεῖς. Πάλιν ἀκολούθως ἕλκει διὰ τὴν ἀραιότητα τοῦτο τὸ δένδρον πόρους, ἐπικρατεῖ τε ψυχρότης καὶ ξηρότης τοῦ θερμοῦ καὶ ὑγροῦ, κἀντεῦθεν ἀλλοιοῦνται οἱ καρποὶ εἰς στρυφνότητα.
830aArdından güneş, ağaçların yüzeyindeki o tohumda bulunan aşırı kuruluğu çekerek sıcaklığıyla yine üstün gelir; soğuk da kuruluğu yener ve meyveler çok buruk olur.
Ἐπικρατεῖ πάλιν ὁ ἥλιος μετὰ τῆς θερμότητος διὰ τῆς ἐφελκύσεως τῆς περιττῆς ξηρότητος ἐν τῷ σπέρματι ἐκείνῳ, ὅπερ ἐστὶν ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τῶν δένδρων, νικᾷ τε ἡ ψυχρότης τὴν ξηρότητα, καὶ εἰσὶν οἱ καρποὶ ἰσχυρᾶς στρυφνότητος.
830bSonra tabiî sıcaklık yine yukarı çıkar, dışarıdan güneşin sıcaklığı da ona yardım eder; sıcaklık ve kuruluk üstün gelir ve meyveler acı olur.
Ἐντεῦθεν δὲ πάλιν ἀναβαίνει θερμότης φυσικὴ ἄνω, καὶ βοηθεῖ αὐτῇ ἡ θερμότης τοῦ ἡλίου ἔξωθεν, νικᾷ τε ἡ θερμότης καὶ ἡ ξηρότης, καὶ γίνονται οἱ καρποὶ πικροί.