Heron · Geometri Terimlerinin Tarifleri ve Geometrika
Heron'un Geometri Terimlerinin Tarifleri
s34İçindekiler
- Nokta nedir?
- Çizgi nedir?
- Çizgilerin türleri nelerdir?
- Doğru çizgi nedir?
- Dairesel çizgiler hangileridir?
- Eğri çizgiler hangileridir?
- Sarmal çizgiler hangileridir?
- Yüzey üzerine.
- Düzlem yüzey nedir?
- Düzlem olmayan yüzey hangisidir?
- Katı cisim üzerine.
- Açı ve kırık çizgi üzerine.
- Açıların genel türleri nelerdir?
- Genel olarak düzlem açı nedir?
- Doğrularla çevrili düzlem açı hangisidir?
- Doğrularla çevrili açıların türleri nelerdir?
- Dik açı hangisidir?
- Dar açı hangisidir?
- Geniş açı hangisidir?
- Doğrularla çevrili açılar birbirine göre nasıldır?s34
ΗΡΩ͂ΝΟΣ OPOI ΤΩΝ TEQMETPIAZ ΟΝΌΜΑΤΩΝ, [α΄. Τί ἐστι σημεῖον; β΄. Τί γραμμή; γ΄. Τίνες αἱ τῶν γραμμῶν διαφοραί; δ΄. Τί ἐστιν εὐϑεῖα γραμμή; ε΄. Τίνες αἱ κυκλικαὶ γραμμαί: 5 ς΄. Τίνες αἱ καμπύλαι γραμμαί: ζ΄. Τίνες αἱ ἑλικοειδεῖς γραμμαί; η΄. Περὶ ἐπιφανείας. 9. Τί ἐστιν ἐπίπεδος ἐπιφάνεια; ι΄. Τίς ἡ οὐκ ἐπίπεδος ἐπιφάνεια; 10 ια΄. Περὶ στερεοῦ σώματος. ιβ΄. Περὶ γωνίας καὶ κεκλασμένης γραμμῆς. ιγ΄. Τίνες αἱ γενικαὶ τῶν γωνιῶν διαφοραί; ιδ΄, Τί ἐστι κοινῶς ἐπίπεδος γωνία; ιδ΄, Τίς ἡ ἐπίπεδος εὐθύγραμμος γωνία; 1 ις΄. Τίνες ei τῶν εὐθυγράμμων γωνιῶν διαφοραί; ιζ΄. Τίς ἡ ὀρϑὴ γωνία; ιη΄. Τίς ἡ ὀξεῖα γωνία; ιϑ΄. Τίς ἡ ἀμβλεῖα γωνία; κ΄. Πῶς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας αἵ εὐθύγραμμοι; 50
- Dik açı, birim ve “şimdi” benzer durumdadır.
- Katı açı üzerine.
- Şekil üzerine.
- Şekillerin sınırları nelerdir?
- Şekillerin genel türleri nelerdir?
- Düzlem şekillerin türleri nelerdir?
- Bileşik olmayan düzlem şekil, yani daire üzerine.
- Çap üzerine.
- Düzlemde, cinsleri farklı yaylardan bileşen şekiller üzerine; örneğin yarım daire nedir?
- Hapsis nedir?
- Dairenin büyük parçası nedir?
- Genel olarak daire parçası nedir?
- Daire parçasındaki açı hangisidir?
- Daire dilimi nedir?
- İki yaydan oluşan düzlem şekiller ve ötekiler, yani dış bükey ve iç bükey yay üzerine.
- Hilal nedir?
- Taç nedir?
- Çift balta nedir?
- Düzlemdeki, doğrularla çevrili şekillerin türleri nelerdir?
- Üçgen nedir?
- Üçgenlerin türleri hangileridir ve kaç tanedir?
- Eşkenar üçgen nedir?s36
κα΄. Ὅτι ἡ ὀρϑὴ γωνία καὶ ἡ μονὰς καὶ τὸ νῦν ὁμοίως ἔχουσιν. i κβ΄. Περὶ στερξᾶς γωνίας. χγ΄. Περὶ σχήματος. κδ΄. Τίνες οἵ τῶν σχημάτων ὅρου: κε΄, Τίνες αἷ γενικαὶ τῶν σχημάτων διαφοραί; κς΄. Τίνες αἵ τῶν ἐπιπέδων σχημάτων διαφοραί; κζ΄. Περὶ ἀσυνθέτου ἐπιπέδου σχήματος, ὅ ἐστι κύκλος. κη΄. Περὶ διαμέτρου. ᾿ 10 κϑ΄. Περὶ τῶν Ev τοῖς ἐπιπέδοις ἐξ ἀνομογενῶν συνϑέτων περιφερειῶν σχημάτων, οἷον τί Eorıv ἡμικύκλιον; λ΄. Τί ἐστιν ἁψίς; λα΄. Τί ἐστι τμῆμα κύκλου τὸ μεῖξον; 15 λβ΄. Τί ἐστι κοινῶς τμῆμα κύκλου; . Τίς ἡ ἐν τμήματι κύκλου γωνία: λδ΄. Τί ἔστι τομεὺς κύκλου: λε΄. Περὶ τῶν ἐκ δύο περιφερειῶν ἐπιπέδων σχημάτων καὶ λοιπῶν, τουτέστι περὶ κυρτῆς καὶ 30 κοίλης περιφερείας. ig’. Τί ἐστι μηνίσκος: λξ΄. Τί ἔστι στεφάνη; Τί ἐστι πέλεκυς: λ΄. Τίνες αἵ τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐϑυγράμμων 586 σχημάτων διαφοραί; μ΄. Τί ἐστι τρίγωνον; μα΄. Τίνα τῶν τριγώνων εἴδη καὶ πόσα; β΄. Τί τὸ ἰσόπλευρον;
- İkizkenar üçgen nedir?
- Çeşitkenar üçgen nedir?
- Dik açılı üçgen nedir?
- Dar açılı üçgen nedir?
- Geniş açılı üçgen nedir?
- Üçgenin özellikleri.
- Dörtkenarlı şekiller üzerine: dörtkenarlı düzlem şekil nedir?
- Dörtkenarlıların türleri nelerdir?
- Kareler hangileridir?
- Dikdörtgenler hangileridir?
- Eşkenar dörtgenler nedir?
- Eşkenar dörtgen benzerleri nedir?
- Paralelkenarlar hangileridir?
- Dik açılı paralelkenarlar üzerine.
- Paralelkenardaki gnomon hangisidir?
- Genel olarak gnomon nedir?
- Yamuk nedir?
- Yamuklar hangileridir?
- Yamuk benzerleri hangileridir?
- İkizkenar yamuk nedir?
- Çeşitkenar yamuk nedir?
- Çokkenarlı düzlem şekiller hangileridir?
- Düzlemdeki, doğrularla çevrili şekiller ve onlarla ilgili tek tek adlar üzerine; örneğin taban nedir?
- Kenar nedir?
- Köşegen nedir?
- Dikme nedir?
- Dik açı yapan dikme nedir?s38
΄, Ti τὸ ἰσοσκελές; . Τί τὸ σκαληνόν; . Τί τὸ ὀρϑογώνιον; . Τί, τὸ ὀξυγώνιον; Τί τὸ ἀμβλυγώνιον; . ‚Toıyavov ἰδιότητες. ". Περὶ τετραπλεύρων σχημάτων. τί ἔστι τετράπλευρὸν ἐπίπεδον; . Τίνες ai τῶν τετραπλεύρων διαφοραί; . Τίνα τὰ τετράγωνα: . Τίνα τὰ ἕτερομήκη; . Ti ῥόμβοι;: . Τί ῥομβοειδῆ; . Τίνα παραλληλόγραμμα; . Περὶ παραλληλογράμμων ὀρϑογωνίων. . Τίς ὃ ἐν παραλληλογράμμῳ γνώμων; . Τί ἔστι γνώμων κοινῶς: . Τί, ἐστε τραπέξιον; . Τίνα τὰ τραπέξια; Τίνα τὰ τραπεζοειδῆ; Τί τραπέξιον ἰσοσκελές; Τί τραπέξιον δκαληνόν; Τίνα τὰ πολύπλευρα ἐπίπεδα; Περὶ τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐϑυγράμμων καὶ ἕχαστα λεγομένων, οἷον τί ἐστι βόσις; Τί ἔστι πλευρά: Τί ἐστι διαγώνιος: Τί ἐστι κάϑετος: Τί ἐστι κάϑετος πρὸς ὀρϑάς:
- Paralel doğrular hangileridir?
- Paralel olmayan doğrular hangileridir?
- Üçgenin yüksekliği nedir?
- Düzlem şekillerden hangileri düzlemin yerini boşluksuz doldurur?
Katı geometri terimlerinin açıklaması.
- Katı şekillerdeki yüzeylerin türleri nelerdir?
- Katı şekillerdeki çizgilerin türleri nelerdir?
- Bileşik olmayan katı cisim olan küre ve küre yüzeyi üzerine.
- Kürenin merkezi nedir?
- Kürenin ekseni nedir?
- Küre üzerinde kutup nedir?
- Küre üzerinde çember nedir?
- Küre üzerindeki bir çemberin kutbu nedir?
- Çevreleri eşit katı şekiller arasında en büyüğü küredir.
- Cinsleri farklı parçalardan bileşen katı şekiller üzerine; şöyle: koni nedir?
- Koninin tabanı nedir?
- Koninin tepesi nedir?
- Koninin ekseni nedir?
- İkizkenar koni hangisidir?
- Çeşitkenar koni hangisidir?
- Dik açılı koni hangisidir?s40
. Τίνες εἰσὶ εὐϑεῖαν παράλληλου; . Τίνες οὐ παράλληλοι εὐϑεῖαι: . Τί ἐστι τριγώνου ὕψος; . Τίνα τῶν ἐπιπέδων σχημάτων συμπληροῖ τὸν τοῦ ἐπιπέδου τόπον; 5 “Eounvsicı τῶν στερεομετρουμένων. Τίνες τῶν ἐν τοῖς στερεοῖς σχήμασι τῶν ἐπιφανειῶν διαφοραί: Τίνες τῶν Ev τοῖς στερεοῖς ὄχήμασι τῶν γραμμῶν διαφοραί: ᾿ 10 . Περὶ σφαίρας ἀσυνϑέτου στερεοῦ σώματος καὶ δφαιρικῆς ἐπιφανείας. . Τί κέντρον σφαίρας: . Τί. ἄξων σφαίρας: . Ti πόλος ἐν σφαίρα: τὸ . TE κύχλος ἐν σφαίρᾳ: . Τί κύχλου πόλος ἐπὶ σφαίρα: . Ὅτι τῶν στερεῶν ἰδοπεριμέτρων δχημάτων μείξων ἡ δφαῖρα. Περὶ τῶν ἐξ ἀνομογενῶν συνθέτων στερεῶν 20 σχημάτων οὕτως" τί χῶνος: Τί βάσις κώνου; Τί κορυφὴ κώνου: Τί ἄξων κώνου: Τίς ὃ ἰσοσκελὴς κῶνος; ; 30 Τίς ὃ σκαληνὸς κῶνος: Τίς ὀρϑογώνιος χῶνος:
- Dar açılı koni hangisidir?
- Geniş açılı koni hangisidir?
- Kesik koni nedir?
- Koninin yüzeyi hangisidir?
- Koni kesiti nedir?
- Silindir, silindirin ekseni, tabanı ve silindir kesiti üzerine.
- Genel olarak kesit üzerine.
- İki yaydan oluşan katı şekiller, yani simit ya da halka üzerine.
- Düz yüzlerle çevrili katı şekillerin türleri nelerdir?
- Piramit nedir?
- Küp nedir?
- Sekizyüzlü nedir?
- Onikiyüzlü nedir?
- Yirmiyüzlü nedir?
- Onikiyüzlü dışındaki dördünün küreyle bir oranı vardır.
- Prizmalar nedir?
- Şekillerden hangileri ne piramit ne prizmadır?
- Paralelkenar tabanlı prizmalar hangileridir?
- Paralelyüzlüler hangileridir?
- Katı şekilde dikme hangisidir?
- Kenarları paralel dik açılı prizmalar hangileri, dik açılı olmayanlar hangileridir?
- Küp nedir?
- Kiriş nedir?s42
. Τίς ὀξυγώνιος κῶνος; , Τίς ἀμβλυγώνιος κῶνος: . Ti κόλουρος κῶνος; . Τίς ἐπιφάνεια κώνου; . Τί τομὴ κώνου: ". Περὶ κυλίνδρου ἄξονος καὶ βάσεως αὐτοῦ καὶ τομῆς κυλίνδρου. . Περὶ τομῆς κοινῶς. . Περὶ τῶν ἐκ δύο περιφερειῶν στερεῶν OyNμάτων, σπείρας ἤτοι κρίκου. . Τίνες αἴ τῶν εὐθυγράμμων στερεῶν δχημάτων διαφοραί: . Τί, ἐστι πυραμίς: . Τί ἐστι κύβος: . Τί ἐστιν ὀκτάεδρον; . Τί, ἐστι δωδεκάεδρον; . Τί ἐστιν εἰκοσάεδρον; ΄, Ὅτι πλὴν τοῦ δωδεκαέδρου τὰ ὃ λόγον ἔχουσι πρὸς τὴν σφαῖραν. os’. Ti ἐστι πρίσματα; os’. Τίνα τῶν σχημάτων οὔτε πυραμίδες οὔτε πρίσματά εἶσι: οζ΄. Τίνα δὲ παραλληλόγραμμα πρίσματα: ρη΄. Τίνα τὰ παραλληλεπίπεδα; od. Τίς ἡ ἐν στερεῷ χάϑετος; ρι΄. Τίνα τὰ παραλληλόπλευρα ὀρϑογώνια πρίσματα, τίνα δὲ οὐκ ὀρϑογώνια; ρια΄. Τί ἐστι κύβος; φιβ΄. TE Τί ἐστι δοκχός;
- Tuğla nedir?
- Kama nedir?
- Şekillerde hangi şeyler arasında ve kaç türlü değme vardır?
- Eşit ve benzer şekiller üzerine.
- Eşit çizgiler üzerine.
- Eşit ve ters orantılı şekiller üzerine.
- Büyüklüklerdeki sonsuz üzerine.
- Büyüklüklerdeki parça üzerine.
- Kat üzerine.
- Büyüklüklerdeki orantı üzerine.
- Büyüklükler birbirine hangi oranı taşır?
- Aynı oranda olan büyüklükler hangileridir?
- Büyüklüklerin farklı orantıları.
- Karşılık gelen büyüklükler hangileridir?
- Büyüklüklerde oranların farkı üzerine.
- Ortak ölçülü ve ortak ölçüsüz büyüklükler üzerine.
- Ortak ölçülü ve ortak ölçüsüz doğrular üzerine.
- Büyüklüklerin ölçümünde bütünleri ölçen parçalar hangileridir?
- Sözü edilenlerin her biri neye denktir?
- Uzunluk ölçüleri.
- Alan ölçüleri.
- Heron'un geometrik ölçümlere başlangıcı.
- Ölçümün beş türü.
- Dairelere dair dört teorem.
- Heron'un geometrik ölçümlere girişi.s44
Τί ἐστι πλινϑίς: Τί ἐστι σφηνίσκος: ᾿" Τίνων καὶ πόσαι ἐν τοῖς σχήμασιν ἐπαφαί: Περὶ ἴσων καὶ ὁμοίων σχημάτων. Περὶ ἴσων γραμμῶν. 5 Περὶ ἴσων καὶ ἀντιπεπονϑότων σχημάτων. Περὶ τοῦ ἐν μεγέϑεσιν ἀπείρου. Περὶ τοῦ ἐν μεγέϑεσι μέρους. Περὶ πολλαπλασίου. ᾿ Περὶ τῆς κατὰ μεγέϑη ἀναλογίας. 10 Τίνα λόγον ἔχει πρὸς ἄλληλα τὰ μεγέϑη: Τίνα τὰ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ μεγέϑη ἐστίν: ΖΔιάφοροι μεγεϑῶν ἀναλογίαι. Τίνα τὰ ὁμόλογα μεγέϑη: Περὶ τῆς ἐν τοῖς μεγέϑεσι τῶν λόγων διαφορᾶς. 15 Περὶ μεγεϑῶν συμμέτρων καὶ ἀσυμμέτρων. Περὶ εὐθειῶν συμμέτρων καὶ ἀσυμμέτρων. Τίνα μέρη τῶν ἐν τοῖς μεγέϑεσι μετρήσεων χαταμετροῦντα τὰ ὅλα; Τί τῶν εἰρημένων ἕκαστον δύναται: 20 Εὐϑυμετρικχά. ᾿Εμβαδομετρικά. "Howvog ἀρχὴ τῶν γεωμετρουμένων. Εἴδη τῆς μετρήδεως πέντε. Κύκλων ϑεωρήματα ὃ. j 25 "Howvog eioayoyal τῶν γεωμετρουμένων."
Önsöz
Ey değerli Dionysios, geometrinin temel öğelerinden önce gelen teknik terimleri senin için olabildiğince kısa biçimde yazıp ana hatlarıyla ortaya koyarken, başlangıcı ve konuların düzenini, geometri incelemesinin temel öğelerini derleyen Eukleides'in öğretimine göre kuracağım. Çünkü sanırım böylece yalnız onun eserleri değil, geometriye ait başka pek çok konu da senin için kolayca kavranabilir olacaktır. Noktadan başlayacağım.
1. Nokta üzerine
Nokta, hiçbir parçası olmayan şeydir; ya da boyutsuz bir sınırdır; ya da çizginin sınırıdır. Tabiatı gereği yalnız düşünceyle kavranabilir, çünkü sanki parçasız ve büyüklüksüzdür. Bu yüzden onu zamandaki şimdiye ve konumu olan bir birime benzetirler. Ousia bakımından birimle aynıdır, çünkü ikisi de bölünmez, cisimsiz ve parçasızdır; ama görünüş ve ilişki bakımından farklıdır: birim sayının ilkesidir, nokta ise geometrinin konusu olan varlığın ilkesidir. Noktanın ilke oluşu da bir ortaya koyma ilkesi olmasıdır; birimin sayının parçası olması gibi çizginin bir parçası olarak değil, çizgiden önce düşünülen bir şey olarak. Çünkü nokta hareket ettirilince, daha doğrusu akış içinde düşünülünce, çizgi düşünülür; böylece nokta çizginin ilkesidir, yüzey de katı cismin.
2. Çizgi üzerine
Çizgi ise eni ve derinliği olmayan uzunluktur; ya da
Καὶ τὰ μὲν πρὸ τῆς γεωμετρικῆς στοιχειώδξεως τεχνολογούμενα ὑπογράφων σοι καὶ ὑποτυπούμενος, ὡς ἔχει μάλιστα συντόμως, Ζιονύσιε λαμπρότατε, τήν τὸ ἀρχὴν καὶ τὴν ὕλην σύνταξιν ποιήσομαν κατὰ τὴν τοῦ Εὐκλείδου τοῦ στοιχειωτοῦ τῆς ἐν γεωμετρία ϑεωρίας διδασκαλίαν" οἶμαι γὰρ οὕτως οὐ μόνον τὰς ἐχείνου πραγματείας εὐσυνόπτους ἔσεσθαί σοι, ἀλλὰ καὶ πλείστας ἄλλας τῶν εἰς γεωμετρίαν ἀνηκόντων, ἄρξομαι τοίνυν ἀπὸ σημείου. α΄. [Περὶ σημείου] Σημεῖόν ἐστιν, οὗ μέρος οὐϑὲν ἢ πέρας ἀδιάστατον ἢ πέρας γραμμῆς, πέφυκε δὲ διανοίᾳ μόνῃ ληπτὸν εἶναι ὡσανεὶ ἀμερές τὲ καὶ ἀμέγεϑες τυγχάνον. τοιοῦτον οὖν αὐτό φασιν εἶναι οἷον ἐν χρόνῳ τὸ ἐνεστὸς καὶ οἷον μονάδα ϑέσιν ἔχουσαν. ὅτι μὲν οὖν τῇ οὐσίᾳ ταὐτὸν τῇ μονάδι" ἀδιαίρετα γὰρ ἄμφω καὶ ἀσώματα χαὶ ἀμέριστα᾽ τῇ δὲ ἐπιφανείᾳ καὶ τῇ σχέσει διαφέρει" n μὲν γὰρ μονὰς ἀρχὴ ἀριϑμοῦ, τὸ δὲ σημεῖον τῆς γεωμετρουμένης οὐσίας ἀρχή, ἀρχὴ δὲ κατὰ ἔχϑεσιν, οὐχ ὡς μέρος ὃν τῆς γραμμῆς, ὡς τοῦ ἀριϑμοῦ μέρος ἡ μονάς, προεπινοούμενον δὲ αὐτῆς" κινηϑέντος γὰρ ἢ μᾶλλον νοηϑέντος ἐν ῥύσει νοεῖται γραμμή, καὶ οὕτω σημεῖον ἀρχή ἐστι γραμμῆς, ἐπιφάνεια δὲ στερεοῦ σώματος. β΄. [Περὶ γραμμῆς. Γραμμὴ δέ ἐστι μῆκος ἀπλατὲς καὶ ἀβαϑὲς ἢ τὸ
s48 büyüklükte ilk olarak varlık kazanan şeydir; ya da bir boyutta uzanan ve bölünebilen şeydir. Bir noktanın, süreklilik düşüncesiyle yukarıdan aşağı akmasıyla oluşur; noktalarla çevrilir ve sınırlanır, kendisi de yüzeyin sınırıdır. Güneş ışığını gölgeden ya da gölgeyi aydınlık kısımdan ayıran şeye, sürekli bir şey olarak düşünülen bir giyside mor şeridi yünden ya da yünü mor şeritten ayıran şeye çizgi denebilir. Gündelik dilde de çizgiyi, yalnız uzunluğu olan, eni ya da derinliği olmayan bir şey olarak kavrarız. Nitekim, diyelim, “bir duvar 9 arşındır” deriz, enine ya da kalınlığına bakmadan; ya da “yol 50 stadiondur” deriz, yalnız uzunluğunu kastedip enini hiç dert etmeden. Böylece bu tür bir sayma da bizim için çizgiyle ilgilidir; hemen “uzunluk ölçümü” diye de adlandırılır.
3. Çizgilerin türleri nelerdir?
Çizgilerin bazıları doğrudur, bazıları değil. Doğru olmayanların da bazıları yay diye adlandırılan dairesel çizgiler, bazıları sarmal, bazıları da eğri çizgilerdir.
πρῶτον Ev μεγέϑει τὴν ὑπόστασιν λαμβάνον ἢ τὸ Ep’ ὃν διαστατόν τὸ καὶ διαιρετόν" γίνεται δὲ σημείου ῥυέντος ἄνωϑεν χάτω ἐννοίᾳ τῇ κατὰ τὴν συνέχειαν, περιξχεταί TE καὶ περατοῦται σημείοις πέρας ἐπιφανείας αὐτὴ γενομένη. λέγοιτο δὲ ἂν εἶναι γραμμὴ τὸ διαιροῦν ἀπὸ τῆς σκιᾶς τὴν ἡλιακὴν ἀκτῖνα ἢ ἀπὸ τοῦ πεφωτισμένου μέρους τὴν σκιὰν καὶ ἐν ἱματίῳ ὡς ἐν συνεχεῖ νοουμένῳ τὸ χωρίξζον τὴν πορφύραν ἀπὸ τοῦ ἐρίου ἢ τὸ ἔριον ἀπὸ τῆς πορφύρας. ἤδη δὲ κἀν τῇ συνηϑείᾳ τῆς γραμμῆς ἔννοιαν ἔχομεν ὡς μῆκος μόνον ἐχούσης, οὐχέτι δὲ πλάτος ἣ βάϑος. λέγομεν γοῦν" εἷς τοῖχός ἐστι nad” ὑπόϑεσιν πηχῶν 9, οὐκέτι ἀποβλέποντὸς εἰς τὸ πλάτος ἢ τὸ πάχος, ἢ ὁδὸς σταδίων v, τὸ μῆχος μόνον, οὐκέτι δὲ καὶ τὸ πλάτος αὐτῆς πολυπραγμονοῦντες, ὡς γραμμικὴν ἡμῖν εἶναι καὶ τὴν τοιαὐτην ἐξαρίϑμησιν' αὐτίκα καὶ εὐθυμετρικὴ καλεῖται. γ΄. [Τίνες αἱ τῶν γραμμῶν διαφοραί:] Τῶν γραμμῶν ai μέν εἶσιν εὐθεῖαι, αἱ δὲ οὔ, καὶ τῶν μὴ εὐθειῶν αἵ μέν εἰσι κυκλικαὶ περιφέρειαν ὀνομαξόμεναι, αἱ δὲ ἑλικοειδεῖς, αἵ δὲ καμπύλαι. δ΄. [Τίς εὐθεῖα γραμμή:] Εὐϑεῖα μὲν οὖν γραμμή ἐστιν, ἥτις ἐξ ἴσου τοῖς ἐπ’ αὐτῆς σημείοις κεῖται ὀρϑὴ οὖσα καὶ οἷον ἐπ᾽ ἄκρον τεταμένη ἐπὶ τὰ πέρατα᾽ ἥτις δύο δοθέντων σημείων μεταξὺ ἐλαχίστη ἐστὶν τῶν τὰ αὐτὰ πέρατα
s504. Doğru çizgi nedir?
Doğru çizgi, üzerindeki noktalara göre eşit biçimde uzanan, dimdik duran ve uçlarına doğru sanki sonuna kadar gerilmiş olan çizgidir. Verilen iki nokta arasında, aynı uçlara sahip çizgilerin en kısası odur; bütün parçaları bütün parçalarına her bakımdan çakışabilir; uçları yerinde kaldıkça kendisi de yerinde kalır; örneğin aynı düzlemde ve aynı uçlar çevresinde döndürülse de hep aynı yeri tutar. Ne tek bir doğru ne de iki doğru bir şekil oluşturur.
5. Dairesel çizgiler hangileridir?
Dairesel çizgiler, bir nokta çevresinde yuvarlakça sonuna kadar gerilip daireler ya da daire parçaları oluşturan çizgilerdir; çizgiler arasında tek başına şekil oluşturabilen yalnız bunlardır.
6. Eğri çizgiler hangileridir?
Eğri çizgilerin sayısı sonsuzdur: bazılarının çukur tarafı hep aynı yöndedir, bazılarınınki değil. Çukur tarafı aynı yönde olan çizgide, üzerinde herhangi iki nokta alındığında bu noktaları birleştiren doğru ya çizginin kendisi üzerine ya da içine düşer, asla dışına düşmez. Böyle olmayan çizginin çukur tarafı aynı yönde değildir.
7. Sarmal çizgiler hangileridir?
Düzlemdeki sarmal şöyle oluşur: bir doğru, bir ucu sabit kalmak üzere düzlemde, başladığı yere dönünceye kadar hareket ederken, sabit uçtan doğruyla aynı anda yola çıkan bir nokta da doğru üzerinde ilerlerse, doğrunun oluşturduğu çizgi daire olur, doğru üzerinde ilerleyen
ἐχουσῶν γραμμῶν, καὶ ἧς πάντα τὰ μέρη πᾶσι τοῖς μέρεσι παντοίως ἐφαρμόξειν πέφυκε, καὶ τῶν περάτων μενόντων καὶ αὐτὴ μένουσα, οἷον ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ στρεφομένη καὶ περὶ τὰ αὐτὰ πέρατα, τὸν αὐτὸν dei τόπον ἔχουσα. οὔτε δὲ μία εὐθεῖα οὔτε δύο σχῆμα 5 τελοῦσιν. ε΄. [Τίνες αἱ κυκλικαὶ γραμμαί:] Κυκλιχαὶ γραμμαί εἶσιν. ὅσαι περὶ ἕν σημεῖον περιφερῶς ἐπ’ ἄκρον τεταμέναν ἢ κύκλους ἢ μέρη κύκλων ἀποτελοῦσι μόναι τῶν ἄλλων γραμμῶν δχή- 10 ματος οὖσαι ποιητικαί. ς΄. [Τίνες αἱ καμπύλαι γραμμαί;] Τῶν δὲ καμπύλων γραμμῶν ἔστιν μέντοι πλῆϑος ἄπειρον: αἱ μὲν γὰρ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τὰ κοῖλα ἔχουσιν, αἱ δὲ οὔ. ἐπὶ τὰ αὐτὰ μὲν οὖν κοίλη γραμμή τὖῦ ἐστιν, ὅταν δύο σημείων ληφϑέντων αὐτῆς ὁποιωνοῦν 1 τὰ σημεῖα ἐπιξευγνύουσα εὐϑεῖα ἥτοι κατ᾽ αὐτῆς πίπτῃ τῆς γραμμῆς ἢ ἐντός, ἐκτὸς δὲ μηδέποτε. οὐκ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη κοίλη γραμμή ἐστιν ἡ οὐχ οὕτως ἔχουσα. 20 ξ΄, [Τίνες αἱ ἑλικοειδεῖς γραμμαί: Ἕλιξ δὲ γραμμή ἔστιν ἐν ἐπιπέδῳ μέν, ἐὰν εὐθείας μένοντος τοῦ ἑτέρου πέρατος [καὶ] κινουμένης ἔν τῷ ἐπιπέδῳ, ἕως εἷς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταθῇ, φέρηταί τι σημεῖον ἀπὸ τοῦ μένοντος πέρατος ὁμοῦ ἀρξάμενον 30 τῇ εὐϑεία" καὶ ἡ μὲν ἀπὸ ταύτης τῆς εὐϑείας γινομένη γραμμὴ κύκλος ἔσται, ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ κατὰ τῆς εὐθείας
s52 noktanın oluşturduğu çizgiye ise sarmal denir. Dik açılı bir paralelkenar, dik açıyı çevreleyen kenarlardan biri sabit kalmak üzere döndürülüp harekete başladığı yere yeniden gelirse ve paralelkenarla birlikte bir nokta da sabit kalmayan paralel kenar boyunca, bir ucundan başlayarak ilerlerse, paralelkenarın hareketiyle kuşatılan şekle silindir denir; ilerleyen noktanın çizdiği çizgi ise bir sarmal olur ve çukur tarafı aynı yönde olduğunda bunun her parçası her parçasına çakışır.
8. Yüzey üzerine
Yüzey, yalnız uzunluğu ve eni olan şeydir; ya da bir cismin ve bir yerin sınırıdır; ya da iki yönde uzanan derinliksiz şeydir; ya da her katı ve düzlem şeklin uzunluk ve en olmak üzere iki boyutta görünen sınırıdır. Bir çizginin enine, sağdan sola akmasıyla oluşur. Her gölge ve her renk yüzey olarak düşünülebilir; Pythagorasçıların yüzeylere “renkler” demesi de bu yüzdendir. Havanın toprağa ya da başka bir katı cisme, havanın suya ya da suyun bir bardağa veya başka bir kaba değdiği yer de yüzey olarak düşünülebilir.
[Yüzeylerin genel türleri nelerdir? Ya da düzlem yüzey nedir?] Yüzeylerin bazılarına düzlem denir, bazılarına değil.
φερομένου σημείου ἕλιξ καλεῖται. ἐὰν δὲ παραλληλογράμuov ὀρϑογωνίου μενούσης μιᾶς πλευρᾶς τῶν περὶ τὴν ὀρϑὴν γωνίαν περιενεχϑέντος τὸ μὲν παραλληλόγραμμὸν εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταϑῇ., ὅϑεν ἤρξατο φέρεσϑαι,. ἅμα δὲ τῷ παραλληλογράμμῳ σημεῖόν τι φέρηται κατ’ αὐτῆς τῆς μὴ μενούσης παραλλήλου ἀρξάμενον ἀπὸ τοῦ ἑτέρου πέρατος, τὸ μὲν [οὖν] περιληφϑὲν σχῆμα ὑπὸ τῆς. τοῦ παραλληλογράμμου κινήσεως καλεῖται κύλινδρος. ἡ δὲ ὑπὸ τοῦ φερομένου δημείου γραμμὴ γένεται ἕλιξ, ἧς πᾶν μέρος ἐπὶ πᾶν ἐφαρμόξει, ὅταν ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τὰ κοῖλα ἔχῃ. η΄. [Περὶ ἐπιφανείας. ᾿Ἐπιφάνειά ἐστιν. ὃ μῆκος καὶ πλάτος μόνον ἔχει ἢ πέρας σώματος καὶ τόπου ἢ τὸ ἐπὶ δύο διαστατὸν ἀβαϑὲς ἢ τὸ παντὸς στερεοῦ TE καὶ ἐπιπέδου σχήματος κατὰ δύο διαστάσεις μήκους καὶ πλάτους ἐπιφαινόμεvov πέρας. γίνεται δὲ δύσει ὑπὸ γραμμῆς κατὰ πλάτος ἀπὸ δεξιῶν ἐπὶ ων ῥυείσης. καὶ voor ἂν εἶναι ἐπιφάνεια πᾶσα σκιὰ καὶ πᾶσα χρόα, καϑ' ὃ καὶ χρόας ἐκάλουν οἱ Πυϑαγόρειοι τὰς ἐπιφανείας νοοῖτο καί, καϑ'’ ὃ μίγνυται ὁ ἀὴρ τῇ γῇ ἢ ἄλλῳ στερεῷ σώματι ἢ ὃ ἀὴρ ὕδατι ἢ τὸ ὕδωρ ποτηρίῳ ἢ ἄλλῳ. τινὶ δοχείῳ. τ [Τίνες αἵ τῶν ἐπιφανειῶν γενικαὶ διαφοραί" ἢ τίς ἐπίπεδος ἐπιφάνεια!) = δὲ ἐπιφανειῶν αἱ μὲν ἐπίπεδοι καλοῦνται, ai δὲ οὔ
s549. Düzlem yüzey nedir?
Düzlem yüzey, üzerindeki doğrulara göre eşit biçimde uzanan, dimdik gerilmiş yüzeydir. Bir doğru ona iki noktada değince, doğrunun tamamı onunla her yerde her bakımdan çakışır, yani bütün bir doğru boyunca ona oturur. Aynı sınırlara sahip bütün yüzeylerin en küçüğüdür [metinde boşluk var] ve bütün parçaları birbirine çakışabilir.
10. Düzlem olmayan yüzey hangisidir?
Düzlem olmayan yüzeyler böyle olmayanlardır; yani her yönde doğrular boyunca uzanmayan, bir düzensizliği bulunan ve baştan sona dimdik olmayan yüzeylerdir.
11. Katı cisim üzerine
Katı cisim, uzunluğu, eni ve derinliği olan şeydir; ya da üç boyutu olan şeydir. Yerlere de katı cisim denir. Matematiksel cisim üç yönde uzanandır; düpedüz cisim ise üç yönde uzanıp ayrıca direnç gösterendir. Her katı yüzeylerle sınırlanır ve bir yüzeyin önden arkaya hareket etmesiyle oluşur.
12. Açı ve kırık çizgi üzerine
Açı, kırık bir yüzeyin ya da çizginin bir noktada toplanmasıyla oluşan şeydir.
$. [TE ἐστιν ἐπίπεδος ἐπιφάνεια! ᾿Επίπεδος ἐπιφάνειά ἐστιν, ἥτις ἐξ ἴσου ταῖς ἐφ᾽ ἑαυτῆς εὐϑείαις κεῖται ὀρϑὴ οὖσα ἀποτεταμένη" ἧς ἐπειδὰν δύο σημείων ἅψηται εὐϑεῖα, καὶ ὅλη αὐτῇ κατὰ πάντα τόπον παντοίως ἐφαρμόζεται, τουτέστιν N κατὰ ὅλην εὐϑεῖαν ἐφαρμόξουσα, καὶ N ἕω»... πασῶν τῶν τὰ αὐτὰ πέρατα ἐχουσῶν ἐπιφανειῶν, καὶ ἧς πάντα τὰ μέρη ἐφαρμόζειν πέφυκε. ι΄. [Τ΄ΐἧὡς δὲ οὐκ ἐπίπεδος ἐπιφάνεια: Οὐκ ἐπίπεδοι ἐπιφάνειαί εἶσιν αἱ μὴ οὕτως ἔχουσαι, τουτέστιν αἱ μὴ πάντη κατ᾽ εὐθείας φερόμεναι γραμμάς, ἔχουσαι δέ τινα ἀνωμαλίαν καὶ οὐκ ὀρϑαὶ δι᾿ ὅλου. α΄. [Περὶ στερεοῦ. σώματος.] Στερεόν ἔστι σῶμα τὸ μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάϑος ἔχον ἢ τὸ ταῖς τρισὶ διαστάσεσι κεχρημένον. καλοῦνται δὲ στερεὰ σώματα καὶ ol τόποι. σῶμα μὲν οὖν μαϑηματιχόν ἐστι τὸ τριχῆ διαστατόν, σῶμα δὲ ἁπλῶς τὸ τριχῆ διαστατὸν μετὰ ἀντιτυπίας. περατοῦται δὲ πᾶν στερεὸν ὑπὸ ἐπιφανειῶν καὶ γίνεται ἐπιφανείας ἀπὸ τῶν πρόσω [ἔμπροσϑεν] ἐπὶ τὰ ὀπίσο; ἐνεχϑείσης. ιβ΄. [Περὶ γωνίας καὶ κεκλασμένης γραμμῆς] Γωνία ἐστὶ συναγωγὴ πρὸς ἕν σημεῖον ὑπὸ κεκλασμένης ἐπιφανείας ἢ γραμμῆς ἀποτελουμένη. κεκλασ-
s56Uzatıldığında kendi kendisiyle çakışmayan çizgiye de kırık çizgi denir.
13. Açıların genel türleri nelerdir?
Açıların bazıları düzlem, bazıları katı açıdır; düzlem ya da katı açıların da bazıları doğrularla çevrilidir, bazıları değil.
14. Genel olarak düzlem açı nedir?
Genel olarak düzlem açı, bir düzlemde birbirine değen ve aynı doğru üzerinde bulunmayan iki çizginin birbirine göre eğimidir. Birbirine değen iki çizgiden biri kendi doğrultusunda uzatıldığında öbürünün üzerine düşmüyorsa bu çizgiler birbirinin devamı değildir. Başka bir tarif de şudur: düzlem açı, düzlemdeki bir çizginin bir noktada kırılması ya da kırık bir çizginin bir noktada toplanmasıdır.
15. Doğrularla çevrili düzlem açı hangisidir?
Onu çevreleyen çizgiler doğru olduğunda açıya doğrularla çevrili düzlem açı denir [düzlem açı ise düzlemde bir çizginin bir noktaya yönelmesidir]; ya da bu, doğru bir çizginin bir noktada kırılmasıdır. Pythagorasçıların açılara “glōkhin” (sivri uç) demesi de bu yüzdendir.
μένη δὲ λέγεται γραμμή. ἥτις ἐχβαλλομένη οὐ συμπίπτει αὐτὴ καϑ’ ἑαυτῆς. ιγ΄. [Τίνες αἱ γενικαὶ γωνιῶν διαφοραί:] Τῶν δὲ γωνιῶν αἱ μέν εἰσιν ἐπίπεδον, αἱ δὲ στερεαί, καὶ τῶν ἐπιπέδων ἢ στερεῶν αἱ μέν εἶσιν εὐθύγραμμοι, αἱ δὲ οὔ. ιδ΄. [Τί ἐστι κοινῶς ἐπίπεδος γωνία:] ᾿Επίπεδος μὲν οὖν ἐστι χοινῶς γωνία 1) Ev ἐπιπέδῳ δύο γραμμῶν ἁπτομένων ἀλλήλων καὶ μὴ ἐπ᾽ εὐθείας χειμένων πρὸς ἀλλήλας τῶν γραμμῶν κλίσις. εἰσὶ δὲ οὐ συνεχεῖς ἁπτόμεναι ἀλλήλων al γραμμαί, ὅταν ἡ ἑτέρα προσεχβαλλομένη κατὰ τὴν ἑαυτῆς σύνvevow μὴ πίπτῃ κατὰ τῆς ἑτέρας. καὶ ἄλλως δέ" ἐπίπεδός ἐστι γωνία γραμμῆς ἐν ἐπιπέδῳ πρὸς Evi σημείῳ κλάσις ἢ συναγωγὴ πρὸς ἕν σημεῖον ὑπὸ κεχλασμένῃ γραμμῇ. ιδ΄. [Τίς ἡ ἐπίπεδος εὐθύγραμμος γωνία:] ’Eninedos δὲ εὐθύγραμμος καλεῖται γωνία, ὅταν αἱ περιέχουσαι αὐτὴν γραμμαὶ εὐϑεῖαι ὦσιν [ἐπίπεδος δὲ γωνία ἡ ἐν ἐπιπέδῳ πρὸς Evi σημείῳ σύννευσις : γραμμῆς], ἢ γραμμῆς εὐθείας πρὸς Evi σημξδίῳ κλάσις" οὕτω γοῦν γλωχῖνας ἐκάλουν ol Πυϑαγόρειοι τὰς γωνίας. ᾿
s5816. Doğrularla çevrili açıların türleri nelerdir?
Düzlemlerdeki, doğrularla çevrili olmayan açıların sayısı sonsuzdur. Düzlemlerdeki doğrularla çevrili açıların ise üç türü vardır: bazılarına dik, bazılarına dar, bazılarına da geniş açı denir.
17. Dik açı hangisidir?
Dik açı, karşısındaki açıya eşit olan açıdır. Karşılıklı açılar, bir doğrunun bir doğru üzerine dikilmesiyle oluşanlardır; bir doğru bir doğru üzerine dikilip yan yana gelen açıları birbirine eşit yaparsa, bu eşit açıların her biri diktir.
18. Dar açı hangisidir?
Dar açı, dik açıdan küçük olan açıdır.
19. Geniş açı hangisidir?
Geniş açı ise dik açıdan büyük olandır. Çünkü bir doğru bir doğru üzerine dikilip eşit olmayan açılar oluşturursa, küçüğüne dar, büyüğüne geniş açı denir.
20. Doğrularla çevrili açılar birbirine göre nasıldır?
Her dik açı her dik açıya eşittir; ama her dar açı her dar açıya, her geniş açı da her geniş açıya eşit değildir. Çünkü bir doğru bir doğru üzerine dikilip dik konumdan eğildikçe, iki doğru birbirine yaklaşıp kavuşuncaya kadar dar açı
ıs’. [Τίνες ai τῶν εὐθυγράμμων γωνιῶν διαφοραί:) Τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις οὐκ εὐθυγράμμων γωνιῶν πλῆϑός ἐστιν ἄπειρον. τῶν δὲ ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐϑυγράμμων γωνιῶν εἴδη ἐστὶ role’ αἱ μὲν γὰρ ὀρϑαί, αἱ ὃὲ ὀξεῖαι, αἱ δὲ ἀμβλεῖαν καλοῦνται. ιζ΄. [Τίς ἡ ὀρϑὴ γωνία!) Ὀρϑὴ μὲν οὖν ἐστι γωνία ἡ τῇ ἀντικειμένῃ Von. ἀντικείμεναι δὲ εἰσιν, ἃς ποιεῖ εὐθεῖα En’ εὐϑεῖαν σταϑεῖσα᾽ ὅταν γὰρ εὐθεῖα ἐπ’ εὐϑεῖαν σταϑεῖσα τὰς ἐφεξῆς γωνίας ἴσας ἀλλήλαις ποιῇ, ὀρϑὴ ἑκατέρα τῶν ἴσων γωνιῶν ἐστιν. νη΄. [Τίς ἡ ὀξεῖα γωνία! Ὀξεῖα γωνία ἐστὴν ἡ ἐλάττων ὀρϑῆς. υϑ'΄. [Τίς ἡ ἀμβλεῖα γωνία: ᾿ἀμβλεῖα δὲ ἡ μείξων ὀρϑῆς᾽ ὅταν γὰρ εὐϑεῖα ἐπ᾽ εὐθεῖαν σταϑεῖσα γωνίας ἀνίσους ποιῇ, ἡ μὲν ἐλάττων καλεῖται ὀξεῖα, ἡ δὲ μείξων ἀμβλεῖα. κ΄. [Πῶς ἔχουσι πρὸς ἀλλήλας αἵ εὐθύγραμμοι:] Πᾶσα μὲν ὀρϑὴ πάσῃ ὀρϑῇ ἐστιν ἴση, οὐκέτι, δὲ πᾶσα ὀξεῖα πάσῃ ὀξείᾳ ἐστὶν ἴση, οὐδὲ πᾶσα ἀμβλεῖα πάσῃ ἀμβλείᾳ ἐστὶν ἴση. εὐθείας γὰρ ἐπὶ εὐθεῖαν σταϑείδσης χαὶ ἐγκλινάσης ἀπὸ τῆς ὀρϑῆς μέχρι τούτου
s60 küçülür; bir doğru bir doğru üzerine dikilip dik açıdan öbür yana açıldıkça da, dikme yatıp alttaki doğruyla aynı doğru üzerine gelinceye ve onun devamı oluncaya kadar geniş açı büyür.
21. Dik açı, şimdi ve birim benzer durumdadır
Dik açı, şimdi ve birim benzer durumdadır. Dar ve geniş açılar sonsuza kadar değişirken dik açı hep aynı kalır; birim de olduğu gibi durur, bölme ve toplama onun çevresinde olur; şimdi de olduğu gibi durur, geçmiş ve gelecek ise sonsuza uzanır.
22. Katı açı üzerine
Genel olarak katı açı, çukur tarafı aynı yönde olan bir yüzeyin bir noktada toplanmasıdır. Başka bir tarif de şudur: katı açı, üç ya da daha çok açının çevrelediği açıdır; yani bir katının kırık bir yüzeyle bir noktada toplanmasıdır. Bir çizgi boyunca kırık yüzey, uzatıldığında kendi kendisiyle çakışmayan yüzeydir. Yüzey, bütün uzunluğunca dışarı taşmadığı görülüyorsa uzatılmış sayılır; düzlem de aynı biçimde uzatılmış sayılır.
ἐλαττοῦται ἡ ὀξεῖα, ἕως συνιξήσωσιν αὐταὶ αἱ εὐϑεῖαι καὶ ἐφίκωνταν ἀλλήλων, εὐθείας δὲ ἐπ’ εὐθεῖαν σταϑείσης καὶ ἀποκλινάσης ἀπὸ τῆς ὀρϑῆς γωνίας μέχρι τούτου μείξων γίνεται ἡ ἀιβλεῖα, ἕως ἂν ὑπτιάσασα ἡ κάϑετος En’ εὐθείας καὶ συνεχὴς γένηται τῇ ὕπο- ὅ χειμένῃ. α΄. [Ὅτι ἡ ὀρϑὴ γωνία καὶ τὸ νῦν καὶ ἡ μονὰς ὁμοίως ἔχουσιν.) Ἢ ὀρϑὴ γωνία χαὶ τὸ νῦν καὶ μονὰς ὁμοίως ἔχουσιν" ἥ τε γὰρ ὀρϑὴ γωνία ἀεὶ ἕστηκεν ἡ αὐτὴ μέ- τὸ vovoa τῆς ὀξείας καὶ ἀμβλείας ἐπ᾽ ἄπειρον μετακινουμένων, ἥ TE μονὰς μὲν αὐτὴ ἕστηκεν, ὁ δὲ μερισμὸς περὶ αὐτὴν καὶ ἡ σύνϑεσις, καὶ τὸ νῦν δὲ αὐτὸ ἕστηκεν, ὃ δὲ παρεληλυϑὼς χαὶ ὃ μέλλων ἐπ᾽ ἄπειρον. κβ΄. [Περὶ στερεᾶς γωνίας. 15 Στερεὰ γωνία κοινῶς μέν ἐστιν ἐπιφανείας ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τὰ κοῖλα ἐχούσης πρὸς ἑνὶ σημείῳ συναγωγή. καὶ ἄλλως δέ" στερεὰ γωνία ἐστὶν ἡ ὑπὸ τριῶν ἢ πλειόνων γωνιῶν περιεχομένη [ἢ] συναγωγὴ στερεοῦ πρὸς Evi σημείῳ ὑπὸ κεκχλασμένῃ ἐπιφανείᾳ. κεκλαθ- 30 μένη δέ ἔστιν ἐπιφάνεια πρὸς γραμμήν, ἥτις ἐκβαλλομένη οὐ συμπίπτει αὐτὴ καϑ' ἑαυτῆς νοεῖται δὲ | ἐκβαλλομένη. ὅταν [μὴ] φαίνηται μὴ ἐκβαίνουσα ὅλον αὐτῆς τὸ μῆκος᾽ ὁμοίως καὶ ἐπίπεδον ἐκβαλλόμενον | γοεῖται. 25,
s62Özel olarak, açıları oluşturan yüzeyleri doğrularla çevrili düzlemlerle kuşatılan katı açılara doğrularla çevrili katı açılar denir; piramitlerin, katı çokyüzlülerin ve küpün açıları gibi. Böyle olmayanlar ise doğrularla çevrili değildir; konilerinki gibi.
23. Şekil üzerine
Şekil, bir ya da birkaç sınırın çevrelediği ya da bir veya birkaç uçla kapatılan şeydir. Bu, şekillendirilmiş olandır; ama başka bir anlamda, şekli veren şey bakımından, kapatan sınıra da şekil denir. “Skhēma” (şekil) adı, kapatılan ya da kapatan şey anlamına gelen “sēma”dan gelir. Çevreleyen şey uçtan farklıdır: nokta da bir uçtur, ama tek başına şekil oluşturamaz.
24. Şekillerin sınırları nelerdir?
Şekillerin sınırları yüzeyler ve çizgilerdir. Bunlara “horos” (sınır) denmesi, şeklin nereye kadar uzandığını belirledikleri (horizein), yani şekillerin bitimlerini ve uçlarını gösterdikleri içindir.
25. Şekillerin genel türleri nelerdir?
Şekillerin bazıları düzlem, bazıları katıdır. Düzlem şekiller bütün çizgileri aynı düzlemde olanlardır; katı şekiller ise bütün çizgileri aynı düzlemde olmayanlardır.
26. Düzlem şekillerin türleri nelerdir?
Yüzeylerdeki şekillerin bazıları
Ἰδίως δὲ εὐθύγραμμοι στερεαὶ γωνίαι καλοῦνται, ὧν αἵ ἐπιφάνειαι αἵ ποιοῦσαι τὰς γωγίας ὑπὸ ἐπιπέδων εὐθυγράμμων περιέχονται. ὡς αἵ τῶν πυραμίδῶν καὶ al τῶν στερεῶν πολυέδρων καὶ αἵ τοῦ κύβου, οὐκ εὐθύγραμμοι δὲ αἵ μὴ οὕτως ἔχουσαι, ὡς al τῶν κώνων. χγ΄. [Περὶ σχήματος.] Σχῆμά ἐστι τὸ ὑπό τινος ἤ τινῶν ὅρων περιεχόμενον ἢ τὸ πέρατι ἢ πέρασι συγκχλειόμενον. τουτὶ μὲν οὖν τὸ ἐσχηματισμένον᾽ λέγεται δὲ ἄλλως σχῆμα πέρας συγκλεῖον ἀπὸ τοῦ συσχηματίζοντος. εἴρηται δὲ τὸ δὄχῆμα παρὰ τὸ σῆμα, ὅ ἐστι συγκλειόμενον ἢ συγκλεῖον. διαφέρει δὲ τὸ περιέχον πέρατος" πέρας μὲν γὰρ καὶ τὸ σημεῖον, οὔπω δὲ σχήματος ποιητικόν. κδ΄, [Τίνες ol τῶν σχημάτων ὅροι:] Ὅροι δὲ σχημάτων εἰσὶν αἵ τὲ ἐπιφάνειαι καὶ γραμμαί. κέκληνται δὲ ὅροι παρὰ τὸ ὁρίξειν, μέχρι ποῦ τὸ σχῆμά ἔστι, τουτέστι τὰ τέλη τῶν σχημάτων καὶ τὰ πέρατα δείκνυται. κε΄. [Τίνες ai γενικαὶ τῶν σχημάτων διαφοραί :] Τῶν δὲ σχημάτων ἃ μέν ἔστιν ἐπίπεδα, ἃ δὲ στερεά. ἐπίπεδα μὲν οὖν ἔστι τὰ ἐν τῷ αὐτῶ ἐπιπέδῳ πάσας ἔχοντα τὰς γραμμάς, στερεὰ δὲ τὰ μὴ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ πάσας ἔχοντα τὰς γραμμάς. χς΄. {Τίνες ei τῶν ἐπιπέδων σχημάτων διαφοραί:] Τῶν ἐν ταῖς ἐπιφανείαις σχημάτων ἃ μέν εἶσιν
s64 bileşik değildir, bazıları bileşiktir. Bileşik olmayanlar çizgilerin bir araya gelmesinden oluşmayanlar, bileşikler ise çizgilerin bir araya gelmesinden oluşanlardır. Yüzeylerdeki bileşik şekillerin de bazıları aynı cinsten, bazıları farklı cinslerden çizgilerle bileşiktir; dairelerin dilimleri denen şekiller, yarım daireler, hapsisler ve dairelerin büyük parçaları farklı cinslerden bileşiktir. Hilaller, taçlar ve benzerleri ise aynı cinsten bileşik sayılabilir.
27. Bileşik olmayan düzlem şekil, yani daire üzerine
Daire, tek bir çizginin çevrelediği düzlem şekildir. Şekle daire, onu çevreleyen çizgiye ise çevre denir; şeklin içinde bulunan noktalardan birinden bu çizgiye düşen bütün doğrular birbirine eşittir. Bu nokta aynı düzlemdeyse merkez, aynı düzlemde değilse kutup diye adlandırılır; kürelerdeki dairelerde olduğu gibi. Başka bir anlamda, her yöne eşit uzaklıklar bırakan çizgiye de daire denir. Daire, aynı düzlemde bulunan bir doğru, bir ucu sabit kalmak üzere öbür ucuyla döndürülüp harekete başladığı yere yeniden gelince oluşur.
28. Çap üzerine
Dairenin çapı, merkezden geçirilip her iki yanda çevreyle sınırlanan
ἀσύνθετα, ἃ δὲ σύνθετα. ἀσύνθετα μὲν οὖν ἐστι τὰ μὴ συγκείμενα ἐκ γραμμῶν, σύνϑετα δὲ τὰ ἔκ γραμμῶν συγκείμενα. τῶν δὲ συνθέτων σχημάτων τῶν ἐν ταῖς ἐπιφανείαις ἃ μέν ἐστιν ἐξ ὁμογενῶν σύνϑετα, ἃ δὲ ἐξ ἀνομογενῶν, οἷον ol λεγόμενοι τομεῖς τῶν κύκλων καὶ τὰ ἡμικύκλια καὶ αἱ ἁψῖδες καὶ τὰ μείζονα τμήματα τῶν κύχλων. λέγοιντο δ᾽ ἂν ἐξ ὁμογενῶν σύνHera οἱ μηνίσκοι καὶ al στεφάναι καὶ τὰ παραπλήσια. 2 κζ΄. [Περὶ ἀσυνϑέτου ἐπιπέδου σχήματος, © ἐστι κύκλος.] Κύκλος ἐστὶ τὸ ὑπὸ μιᾶς γραμμῆς περιεχόμενον ἐπίπεδον. τὸ μὲν οὖν σχῆμα καλεῖται κύκλος. ἡ δὲ περιέχουσα γραμμὴ αὐτὸ περιφέρεια, πρὸς ἣν ἀφ᾽ ἑνὸς σημείου τῶν ἐντὸς τοῦ σχήματος χβιμένων πᾶσαν αἵ προσπίπτουσαι εὐθεῖαι ἴσαν ἀλλήλαις εἰσίν. ἐὰν μὲν οὖν ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ τὸ σημεῖον ἧ, κέντρον κα4“ ‘ 4‘ 4 - 5 m m 2 λεῖται, ἐὰν δὲ μὴ ἦ ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ, πόλος, ὡς εἰ 2 _\ - 2 - 4 ! x x ἔχει ἐπὶ τῶν ἐν ταῖς σφαίραις κύκλων. λέγεται δὲ καὶ ἄλλως κύκλος γραμμή, ἥτις πρὸς πάντα τὰ μέρη [πάντα] ἴσα ποιεῖ τὰ διαστήματα. γίνεται δὲ κύκλος, ἐπὼν εὐθεῖα ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὑπάρχουσα μένοντος τοῦ ἑνὸς πέρατος τῷ ἑτέρῳ περιενεχϑεῖσα εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκχατασταϑῇ, ὅϑεν ἤρξατο φέρεσθαι. κη΄. [Περὶ διαμέτρου. ΖΔιάμετρος δὲ τοῦ κύκλου ἐστὶν εὐϑεῖά τις διὰ τοῦ χέντρου ἠγμένη καὶ περατουμένη ἐφ᾽ ἑκάτερα τὰ μέρη;
s66 ve daireyi ikiye bölen bir doğrudur; ya da merkezden geçip çevreye kadar uzanan doğrudur.
29. Düzlemde, cinsleri farklı yaylardan bileşen şekiller üzerine; örneğin yarım daire nedir?
Yarım daire, çapla onun ayırdığı yayın çevrelediği şekildir; ya da dairenin çapıyla çevresinin çevrelediği şekildir.
30. Hapsis nedir?
Hapsis, çaptan küçük bir doğruyla yarım daireden küçük bir yayın çevrelediği, yarım daireden küçük şekildir.
31. Dairenin büyük parçası nedir?
Dairenin büyük parçası, çaptan küçük bir doğruyla yarım daireden büyük bir yayın çevrelediği şekildir.
32. Genel olarak daire parçası nedir?
Genel olarak daire parçası, ister yarım daireden büyük ister küçük olsun, bir doğruyla bir daire yayının çevrelediği şekildir.
33. Daire parçasındaki açı hangisidir?
Daire parçasındaki açı şudur: parçanın yayı üzerinde bir nokta alınıp
ἥτις καὶ δίχα τέμνει τὸν κύκλον, ἢ εὐθεῖα διὰ τοῦ κέντρου ἕως τῆς περιφερείας διηγμένη. +». [Περὶ τῶν ὃν τοῖς ἐπιπέδοις ἐξ ἀνομογενῶν συνϑέτων περιφερειῶν σχημάτων, οἷον τί ἐστιν ἡμικύκλιον: Ἡμικύκλιόν ἐστιν τὸ περιεχόμενον δχῆμα ὑπό TE τῆς διαμέτρου χαὶ τῆς ἀπολαμβανομένης ὑπ’ αὐτῆς περιφερείας, ἢ τὸ ὑπὸ διαμέτρου κύκλον καὶ περιφεοδίας περιεχόμενον σχῆμα. λ΄. [TE ἔστιν ἁψίς:} Avis δέ ἔστιν τὸ ἔλαττον ἡμικυκλίου περιεχόμεvov ὑπὸ εὐϑείας ἐλάττονος τῆς διαμέτρου καὶ περιφεoslag ἐλάττονος ἡμικυκλίου. λα΄. [TE ἐστιν τμῆμα κύκλου τὸ μεῖξον:] Τωῆμα δὲ κύκλου τὸ μεῖξόν ἐστιν, ὃ περιέχεται ὑπὸ εὐθείας ἐλάττονος τῆς διαμέτρου καὶ περιφερείας μείζονος ἡμικυκλίου. λβ΄. [TE ἐστι κοινῶς τμῆμα κύκλου: Κοινῶς δὲ τμῆμα κύκλου ἐστίν, ἄν τὲ μεῖξον ἄν τε ἔλαττον ἡμικυχλίου, τὸ περιεχόμενον σχῆμα ὑπὸ εὐθείας καὶ κύκλου περιφερϑίας. λγ΄. [Τίς ἡ ἐν τμήματι κύκλου γωνία: Ἔν τμήματι κύκλου γωνία ἐστίν, ὅταν ἐπὶ τῆς περιφερείας τοῦ τμήματος ληφϑῇ τι σημεῖον. ἀπὸ δὲ
s68 bu noktadan doğrunun uçlarına doğrular çizilince, şekil içinde çevrelenen açı.
34. Daire dilimi nedir?
Daire dilimi, iki doğruyla bir yayın çevrelediği şekildir; ya da dairedeki herhangi bir açıyı çevreleyen doğrularla bunların ayırdığı yayın çevrelediği şekildir.
35. İki yaydan oluşan düzlem şekiller ve ötekiler, yani dış bükey ve iç bükey yay üzerine
Her yay, çevrelediği alana göre düşünüldüğünde iç bükey, onu çevreleyen alana göre düşünüldüğünde dış bükey diye adlandırılır.
36. Hilal nedir?
Hilal, biri iç bükey öbürü dış bükey iki yayın çevrelediği şekildir; ya da aynı merkezli olmayan iki dairenin farkıdır; ya da çukur tarafları aynı yönde olan iki yayın çevrelediği şekildir.
37. Taç nedir?
Taç, dış bükey iki yayın çevrelediği şekildir; ya da aynı merkezli iki dairenin farkıdır.
τοῦ σημείου ἐπὶ τὰ πέρατα τῆς εὐϑείας ἐπιξευχϑῶσιν εὐθεῖαι, ἡ περιεχομένη γωνία Ev τῷ σχήματι. δ΄. [Τί ἐστιν τομεὺς κύκλου;] Τομδὺς δὲ χύκλου ἐστὶ τὸ περιεχόμενον δχῆμα ὑπὸ δύο μὲν εὐθειῶν, μιᾶς δὲ περιφερείας, ἢ τὸ περιδχόμενον σχῆμα ὑπὸ τῶν τὴν τυχοῦσαν Ev κύκλῳ γωγίαν περιεχουσῶν εὐϑειῶν καὶ τῆς ἀπολαμβανομένης ὑπ᾿ αὐτῶν περιφερείας. ; Φ λε΄. [Περὶ τῶν ἐκ δύο περιφερειῶν ἐπιπέδων σχημάτων καὶ λοιπῶν, τουτέστι περὶ κυρτῆς καὶ κοίλης περιφερϑίας.]} Πᾶσα περιφέρεια κατὰ μὲν τὴν πρὸς τὸ περιξχόμενον χωρίον νόησιν κοίλη καλεῖται, κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὸ περιέχον κυρτή. λς΄. [TE ἐστι unvloxos;] Μηνίσκος τοίνυν ἐστὶ τὸ περιεχόμενον δχῆμα ὑπὸ δύο περιφερειῶν κοίλης καὶ κυρτῆς. ἢ δύο κύχλων οὐ περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ὑπεροχή, ἢ τὸ περιεχόμενον ὑπὸ δύο περιφερειῶν ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη τὰ κοῖλα ἐχουσῶν. λξ΄. {Τί ἐστι στεφάνη: Στεφάνη δέ ἔστιν τὸ περιεχόμενον σχῆμα ὑπὸ [τῶν] δύο κυρτῶν περιφερειῶν, ἢ δύο κύκλων περὶ τὸ αὐτὸ κέντρον ὑπεροχή.
s7038. Çift balta nedir?
Çift balta, dört yayın, ikisi iç bükey ikisi dış bükey olmak üzere, çevrelediği şekildir.
Genel olarak söylersek, düzlemlerde yaylardan oluşan şekillerin sayısı kavranamayacak kadar çoktur; yüzeylerde oluşanlarınki ise daha da çoktur.
39. Düzlemdeki, doğrularla çevrili şekillerin türleri nelerdir?
Düzlemlerdeki doğrularla çevrili şekillerin bazıları üçgen ya da üç kenarlı, bazıları dörtgen ya da dört kenarlı, bazıları da sonsuza kadar giden çokgenler ya da çok kenarlılardır.
40. Üçgen nedir?
Üçgen, üç doğrunun çevrelediği ve üç açısı olan düzlem şekildir.
41. Üçgenlerin türleri hangileridir ve kaç tanedir?
Üçgenlerin ya da üç kenarlı şekillerin en genel türleri altıdır. Kenarları bakımından bazılarına eşkenar, bazılarına ikizkenar, bazılarına çeşitkenar denir; açıları bakımından da bazıları dik açılı, bazıları dar açılı, bazıları geniş açılıdır. Dik açılılarda iki cins vardır: ikizkenar olan ve sonsuz çeşitlilikte uzanan çeşitkenar olan; çünkü hiçbir dik açılı üçgen eşkenar değildir. Dik açılı olmayan öteki üçgenler ise, eşkenar dışında, yalnız iki türlü değil, sonsuz türlü olabilir.
λη΄. [Τί ἐστι πέλεκυς:] 120, 22 \ - ͵ τ ΝΗ Πέλεκυς δέ ἐστι τὸ περιεχόμενον ὑπὸ ὃ σπεριφερειῶν, δύο κοίλων καὶ δύο κυρτῶν. Καϑόλου δὲ εἰπεῖν ἀπερίληπτόν ἔστι τὸ πλῆϑος τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις ἐκ περιφερειῶν σχημάτων. ἔτι δὲ μᾶλλον τῶν ἐν ταῖς ἐπιφανείαις. λ΄. [Τίνες αἵ τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐθυγράμμων σχημάτων διαφοραί: v Τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐθυγράμμων δχημάτων ἃ μέν εἶσι τρίγωνα ἢ τρίπλευρα, ἃ δὲ τετράγωνα ἢ τετράπλευρα, ἃ δὲ ἐπ᾽ ἄπειρον πολύγωνα ἢ πολύπλευρα. μ΄. [Τί ἐστι τρίγωνον:] Τοίγωνόν ἐστι σχῆμα ἐπίπεδον ὑπὸ τριῶν εὐθειῶν περιεχόμενον τρεῖς ἔχον γωνίας. μα΄. [Τίνα τῶν τριγώνων εἴδη καὶ πόσα :]) Τῶν δὲ τριγώνων ἢ τριπλεύρων σχημάτων τὰ γενικώτατα εἴδη εἰσὶν EE ἀπὸ μὲν γὰρ τῶν πλευρῶν ἃ μὲν καλοῦνται ἰσόπλευρα, ἃ δὲ ἰσοσκελῆ. ἃ δὲ σκαληνά" ἀπὸ δὲ τῶν γωνιῶν ἃ μέν εἶσιν ὀρϑογώνια, ἃ δὲ ὀξυγώνια, ἃ δὲ ἀμβλυγώνια. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν ὀρϑογώνιων δύο γένη. τό τε ἰσοσκελὲς zul τὸ σχαληψὸν ἐπ᾽ ἄπειρον προϊόν᾽ οὐδὲν γὰρ ὀρϑογώνιον ἰσόπλευρον᾽ τὰ δὲ ἄλλα τρίγωνα τὰ μὴ ὀρϑογώνια πλὴν τοῦ ἰσοπλεύρου οὐ δύο μόνον ἔχει φύσεις. ἀλλὰ καὶ ἐπ’ ἄπειρον χωρεῖ.
s7242. Eşkenar üçgen nedir?
Üçgen, üç kenarı ya da üç açısı eşit olduğunda eşkenardır.
43. İkizkenar üçgen nedir?
Yalnız iki kenarı eşit olduğunda ikizkenardır.
44. Çeşitkenar üçgen nedir?
Üç kenarı da eşit olmayanlar çeşitkenardır.
45. Dik açılı üçgen nedir?
Dik açılı üçgen, bir dik açısı olan üçgendir.
46. Dar açılı üçgen nedir?
Dar açılı üçgen, üç açısı da dar olan üçgendir.
47. Geniş açılı üçgen nedir?
Geniş açılı üçgen, bir geniş açısı olan üçgendir.
48. Üçgenlerin özellikleri
Eşkenar üçgenlerin hepsi dar açılıdır. İkizkenar ve çeşitkenar üçgenlerin ise bazıları dik açılı, bazıları dar açılı, bazıları da geniş açılıdır.
49. Dört kenarlı şekiller üzerine: dört kenarlı düzlem şekil nedir?
Dört kenarlı düzlem şekil, dört doğrunun çevrelediği ve dört açısı olan şekildir.
50. Dört kenarlıların türleri nelerdir?
Dört kenarlı şekillerin bazıları eşkenar,
μβ΄. [Ti τὸ ἰσόπλευρον :] ; ᾿Ισόπλευρον μὲν οὖν ἐστιν, ὅταν τρεῖς ἴσας ἔχῃ πλευρὰς ἢ γωνίας. μγ΄. [Τί τὸ ἰσοσκελές] Ἰσοσκελὲς δέ, ὅταν τὰς δύο μόνας ἴσας ἔχῃ πλευράς. 5 μδ΄. [Τί τὸ σκαληνόν:] Σκαληνὰ δέ, ὅσα τὰς τρεῖς ἀνίσους ἔχει πλευρᾶς. με΄, {Τ| τὸ ὀρϑογώνιον:] Ὀρϑογώνιον δέ ἐστι τὸ μίαν ἔχον ὀρϑὴν γωνίαν. μς΄. {Τί τὸ ὀξυγώνιον;] n Ὀξυγώνιον δὲ τὸ τὰς τρεῖς ὀξείας ἔχον γωνίας. ug‘. [Τί τὸ ἀμβλυγώνιον:]. "Außivyovıov δὲ τὸ μίαν ἔχον ἀμβλεῖαν γωνίαν. μη΄. [Τριγώνων ἰδιότητες. Τὰ μὲν οὖν ἰσόπλευρα πάντα ὀξυγώνιά ἐστι. τῶν τὸ δὲ ἰσοσκελῶν καὶ σχαληνῶν ἃ μέν εἶσιν ὀρϑογώνια, ἃ δὲ ὀξυγώνια, & δὲ ἀωβλυγώνια. us’. [Περὶ τετραπλεύρων σχημάτων. Ti ἐστιν τετράπλευρον ἐπίπεδον :] Τετράπλευρον ἐπίπεδόν ἐστι δχῆμα τὸ ὑπὸ τεσσά- 30 ρῶν δὐϑειῶν περιεχόμενον τέσσαρας ἔχον γωνίας. ν΄. [Τίνες αἵ τῶν τετραπλεύρων διαφοραί:! \ Τῶν τετραπλεύρων δχημάτων ἃ μέν εἶσιν ἰσό-
s74 bazıları değildir; eşkenar olanların da bazıları dik açılıdır, bazıları değildir.
51. Kareler hangileridir?
Dik açılı eşkenar dörtgenlere kare denir.
52. Dikdörtgenler hangileridir?
Dik açılı olup eşkenar olmayanlara dikdörtgen denir.
53. Eşkenar dörtgenler nedir?
Eşkenar olup dik açılı olmayanlara eşkenar dörtgen denir.
54. Eşkenar dörtgen benzerleri nedir?
Ne eşkenar ne dik açılı olup karşılıklı kenarları ve açıları birbirine eşit olanlara eşkenar dörtgen benzeri denir.
55. Paralelkenarlar hangileridir?
Ayrıca dört kenarlıların bazılarına paralelkenar, bazılarına paralelkenar olmayan denir. Paralelkenarlar karşılıklı kenarları paralel olanlardır; böyle olmayanlar ise paralelkenar değildir.
56. Dik açılı paralelkenarlar üzerine
Paralelkenarlardan dik açılı olanların, dik açıyı çevreleyen doğrularca çevrelendiği söylenir.
πλευρα, ἃ δὲ οὔ" τῶν δὲ ἰσοπλεύρων ἃ μὲν ὀρϑογώνια, ἃ δὲ οὔ. να΄. [Τίνα τετράγωνα!) Τὰ μὲν οὖν ὀρϑογώνια ἰσόπλευρα τετράγωνα καλεῖται. νβ΄. ἹΤίνα τὰ ἑτερομήκη;] Τὰ δὲ ὀρϑογώνια μέν, μὴ ἰσόπλευρα δέ, ἑτερομήκη χαλεῖται. νγ΄. [TE δόμβοι:" Τὰ δὲ ἰσόπλευρα μέν. μὴ ὀρϑογώνια δέ, δόμβοι. νδ΄. [Τί ῥομβοειδῆ!:]} Τὰ δὲ μήτε ἰσόπλευρα μήτε ὀρϑογώνια, τὰς δὲ ἀπενavriag πλευράς TE καὶ γωνίας ἴσας ἀλλήλαις ἔχοντα, ῥομβοειδῇ καλεῖται. νε΄. [Τίνα παραλληλόγραμμα!) Ἔτι δὲ τῶν τετραπλεύρων ἃ μὲν καλεῖται παραλληλόγραμμα, ἃ δὲ οὐ παραλληλόγραμμα" παραλληλόγραμμα μὲν οὖν τὰ τὰς ἀπεναντίον πλευρὰς παραλλήλους ἔχοντα, οὐ παραλληλόγραμμα δὲ τὰ μὴ οὕτως ἔχοντα. vg’. [Περὶ παραλληλογράμμων ὀρϑογωνίων.] Τῶν δὲ παραλληλογράμμων ὅσα μὲν ὀρϑογώνιά ἐστιν, περιέχεσϑαι λέγεται ὑπὸ τῶν τὴν ὀρϑὴν γωνίαν περιεχουσῶν εὐθειῶν" ἔστι γὰρ μέγιστον τῶν ὑπὸ ἴσων πλευρῶν περιεχομένων παραλληλογράμμων τὸ ἐν ὀρϑῇ
s76Çünkü eşit kenarlarla çevrelenen paralelkenarların en büyüğü, dik açılı olanıdır. Eşit kenarlarla çevrelenmiş, alanları birbirinden farklı sonsuz sayıda paralelkenar düşünülebilir; bunlardan dar açılı olanlar daha küçük olur, dik açılı olan ise en büyüğüdür. Dar açılılar her zaman daha küçük çıktığı için, bu tür şekilleri ölçmek isteyenler dik açıya dayanan oranı tarif ve temel olarak koymuşlardır.
57. Paralelkenarda gnomon nedir?
Her paralelkenarda, köşegeni çevresindeki paralelkenarlardan herhangi biri, iki tümleyeniyle birlikte gnomon diye adlandırılır.
58. Genel olarak gnomon nedir?
Genel olarak gnomon, sayı olsun şekil olsun herhangi bir şeye eklendiğinde, bütünü eklendiği şeye benzer kılan her şeydir.
59. Yamuk nedir?
Sayılanların dışında kalan dört kenarlılardan bazılarına yamuk, bazılarına yamuk benzeri denir.
60. Yamuklar hangileridir?
Yamuklar, yalnız iki kenarı paralel olanlardır.
61. Yamuk benzerleri hangileridir?
Yamuk benzerleri ise hiçbir kenarı paralel olmayanlardır.
γωνίᾳ. ἐπ᾽ ἄπειρον γὰρ ἐπινοεῖται παραλληλόγραμμα [δὲ ὅσα] ὑπ’ ἴσων περιεχόμενα πλευρῶν διάφορα κατὰ τὸ ἐμβαδὸν τυγχάνοντα. ὧν τὰ μὲν ὀξείας γωνίας ἔχοντα ἐλάττονα γίνεται, τὸ δὲ ἔχον τὴν ὀρϑὴν μέyıorov. ἐπεὶ οὖν ἐλάττους ἀεὶ al ὀξεῖαι εὑρίσκονται, οἱ βουλόμενοι ἀναμετρεῖν τὰ τοιαῦτα σχήματα ὅρον καὶ ὑπόστασιν ἔϑεντο τὸν περὶ τὴν ὀρθὴν γωνίαν λόγον. νξ΄. [Τίς 6 ἐν παραλληλογράμμῳ γνώμων!) Παντὸς δὲ παραλληλογράμμου τῶν περὶ τὴν διάμέτρον αὐτῷ παραλληλογράμμων ὃν ὁποιονοῦν σὺν τοῖς δυσὶ παραπληρώμασι γνώμων καλεῖται. νη΄. [TE ἐστι γνώμων κοινῶς:] Καϑόλου δὲ γνώμων ἐστὶν πᾶν. ὃ προσλαβὸν ὁτιοῦν, ἀρυϑμὸς ἢ σχῆμα, ποιεῖ τὸ ὅλον ὅμοιον, ᾧ προσείληφεν. vd’. [Τί ἐστι τραπέξιον :] Τῶν παρὰ τὰ εἰρημένα τετραπλεύρων ἃ μὲν τραπέξια λέγεται. ἃ δὲ τραπεζοειδῆ. ξ΄, [Τίνα τὰ τραπέξια:] Τραπέξια μὲν οὖν εἰσιν, ὅσα μόνον δύο παραλλήλους ἔχεν πλευράς. ξα΄. [Τίνα τὰ τραπεζξοειδῇ :] Τραπεζοειδῇ δέ, ὅσα μὴ ἔχει παραλλήλους πλευρᾶς.
s7862. İkizkenar yamuk nedir?
Yamukların bazıları ikizkenar, bazıları çeşitkenardır. İkizkenar olanlar, paralel olmayan kenarları eşit olanlardır.
63. Çeşitkenar yamuk nedir?
Çeşitkenar olanlar ise paralel olmayan kenarları eşit olmayanlardır.
64. Öyleyse düzlemdeki çokkenarlılar hangileridir?
Düzlemdeki çokkenarlı şekiller, dörtten fazla doğruyla çevrelenenlerdir: beşgenler, altıgenler ve böylece sonsuza dek giden öteki çokgenler gibi.
65. Düzlemdeki doğrusal şekillerin tek tek parçalarına verilen adlar üzerine; meselâ taban nedir?
Düzlemsel bir alanın, sanki altta duruyormuş gibi düşünülen çizgisine taban denir.
66. Kenar nedir?
Kenar, şekli çevreleyen doğrulardan her biridir.
67. Köşegen nedir?
Köşegen, bir açıdan öbür açıya çekilen doğrudur.
68. Dikme nedir?
Dikme, bir noktadan bir doğruya indirilen doğrudur.
ξβ΄. [Τί τραπέξιον ἰσοσκελές:] Τῶν δὲ τραπεξίων ἃ μέν εἰσυν ἰσοσκελῆ, ἃ δὲ σκαAnvd' ἰσοσκελῆ μὲν οὖν ἐστιν. ὅσα ἴσας ἔχει τὰς μὴ παραλλήλους. ξγ΄. [Τί τραπέξιον σκαληνόν:] 5 Σκχαληνὰ δέ, ὅσα un ἴσας ἔχει τὰς μὴ παραλλήλους. ξδ΄. [Τίνα ἄρα τὰ πολύπλευρα ἐπίπεδα:] Πολύπλευρα ἐπίπεδα σχήματά εἶσι τὰ ὑπὸ πλεῖον τῶν τεσσάρων εὐθειῶν περιεχόμενα, οἷον πενταγώνια, ἑξαγώνια καὶ τὰ ἕξῆς πολύγωνα ἐπ᾽ ἄπειρον προϊόντα. 10 ξε΄. [Περὶ τῶν τῶν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις εὐθυγράμμων rad” ἕκαστα λεγομένων, οἱονεὶ τί ἐστι βάσις:] Βάσις λέγεται ἐπιπέδου χωρίου γραμμὴ ἡ ὡσανεὶ κάτω νοουμένη. Es’. [Τί ἐστι πλευρά:] 18 Πλευρὰ δὲ μία τῶν τὸ σχῆμα περικλειουσῶν. ξξ΄. [TE ἐστι διαγώνιος;] Ζιαγώνιος δὲ ἡ ἀπὸ γωνίας εἰς γωνίαν ἀγομένη εὐθεῖα. ξη΄. [Τί ἐστι xaderog;| ᾿ 20 3.8 Κάϑετος δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ σημείου εὐϑεῖα ἐπὶ εὐθεῖαν
s8069. Dik açıyla inen dikme nedir?
Bir doğrunun üzerine dikilip iki yanındaki açıları dik yapan doğruya dik açıyla inen dikme denir.
70. Paralel çizgiler hangileridir?
Aynı düzlemde bulunup her iki yöne uzatıldıklarında hiçbir yanda birbirleriyle kesişmeyen çizgilere paralel denir. Bunlar düzlemde ne birbirine yaklaşır ne birbirinden uzaklaşır; birinin üzerindeki noktalardan ötekine çekilen dikmelerin hepsi eşittir.
71. Paralel olmayan doğrular hangileridir?
Paralel olmayan doğrular ise birbirine yaklaşarak dikmeleri gittikçe kısaltan doğrulardır.
72. Üçgenin yüksekliği nedir?
Tepeden tabana indirilen dikmeye üçgenin yüksekliği denir.
73. Düzlemsel şekillerden hangileri düzlemin yerini doldurur?
Eşit açılı ve eşit kenarlı düzlemsel şekillerden düzlemin yerini yalnız üçgen, kare ve altıgen doldurur. Üçgen, kendi tepesinde beş üçgen daha yanına alınca aralarında hiç boşluk bırakmadan düzlemin yerini doldurur; kare de aynı biçimde üç kare, altıgen de iki altıgen alınca.
ξϑ΄. [Τί ἐστι κάϑετος πρὸς ὀρϑάς:] Κάϑετος δὲ πρὸς ὀρϑὰς λέγεται ἡ ὀρϑὰς ποιοῦσα τὸς ἐφεξῆς γωνίας, τῇ δὲ εὐθείᾳ ἐφεστηκυῖα. ο΄. [Τίνες εἰσὶ παράλληλοι γραμμαί:] Παράλληλοι δὲ καλοῦνται γραμμαὶ ἀσύμπτωτοι, ὅσαι ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ οὖσαν καὶ ἐκβαλλόμεναι ἐφ᾽ ἕκάτερὰ τὰ μέρη ἐπὶ μηδέτερα συμπίπτουσιν ἀλλήλαις, αἱ μήτε συννεύουσαι μήτε ἀπονεύουσαι ἐν ἐπιπέδῳ. ἴσας δὲ ἔχουσαι τὰς καϑέτους πάσας τὰς ἀγομένας ἀπὸ τῶν ἐπὶ τῆς ἑτέρας σημείων ἐπὶ τὴν λοιπήν. οα΄. [Τίνες οὐ παράλληλοι εὐϑθεῖαι:) Οὐ παράλληλοι δὲ εὐϑεῖαί εἰσιν, ὅσαι συννεύουσαι μείους ἀεὶ τὰς καϑέτους ποιοῦσιν. οβ΄. [Τί ἐστι τριγώνου ὕψος:] Τοιγώνου δὲ ὕψος καλεῖται ἡ ἀπὸ τῆς χορυφῆς ἐπὶ τὴν βάσιν κάϑετος ἀγομένη. ογ΄. [Τίνα τῶν ἐπιπέδων σχημάτων συμπληροῖ τὸν τοῦ ἐπιπέδου τόπον :] Μόνα δὲ τῶν ἐπιπέδων ἰσογωνίων καὶ ἰδοπλεύρων σχημάτων συμπληροῖ τὸν τοῦ ἐπιπέδου τόπον τό τὲ τρίγωνον καὶ τὸ τετράγωνον χαὶ τὸ ἑξάγωνον. τρίγωγον γοῦν ἀπὸ τῆς ἑαυτοῦ κορυφῆς προσλαβὸν ἄλλα πέντε συμπληροῖ τὸν τοῦ ἐπιπέδου τόπον χώραν ἐν
[Söylemek istediği şudur: iki doğrunun birbirini kestiği noktada dört açının kapladığı yerin tamamını bunlar da kaplar; çünkü dört açı dört dik açıya eşittir. Kare ve altıgen için de durum aynıdır.]