Heron · Geometri Terimlerinin Tarifleri ve Geometrika
Cisim ölçümünde kullanılan adların açıklaması
s8274. Cisim şekillerinde yüzeyler hangi çeşitlere ayrılır?
Cisim şekillerindeki yüzeylerin bazılarına bileşik olmayan, bazılarına bileşik denir. Bileşik olmayanlar, uzatıldıklarında yine kendi üzerlerine düşenlerdir, küre yüzeyi gibi; bileşikler ise uzatıldıklarında birbirlerini kesenlerdir. Bileşik yüzeylerin de bazıları farklı cinsten, bazıları aynı cinsten parçalardan oluşur: farklı cinstenler koni, silindir, yarım küre ve bunlara benzeyen cisimlerin yüzeyleri, aynı cinstenler ise düz kenarlı cisimlerin yüzeyleridir. Başka bir ayrıma göre de cisim şekillerindeki yüzeylerin bazıları basit, bazıları karışıktır. Cisimlerde basit yüzeyler düzlem ve küre yüzeyidir; karışık olanlar ise koni ve silindir yüzeyleriyle bunlara benzeyenlerdir. Bunlar düzlemle eğriden karışıktır;
μέσῳ μηδεμίαν καταλεῖπον, καὶ τετράγωνον ὁμοίως προσλαβὸν τρία, καὶ ἐξάγωνον προσλαβὸν δύο. [Ὃ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι τῶν τεσσάρων γωνιῶν τὸν ὅλον συμπαραλαμβάνει τόπον, καϑ' ὃ τέμνουσιν ἀλλήλας αἱ εὐθεῖαι ὡσαύτως᾽ αἱ γὰρ τέσσαρες γωνίαι τέσσαρσι καϑέτοις ἴσαι εἰσί. καὶ τετράγωνον ὁμοίως καὶ ἑξάγωνον.] “Eounvsia τῶν στερξομετρουμένων,. οδ΄. [Τίνες τῶν ἐν τοῖς στερεοῖς σχήμασι τῶν ἐπιφανειῶν διαφοραέ:] Τῶν ἐν τοῖς 01808085 σχήμασι τῶν ἐπιφανειῶν αἱ μὲν ἀσύνϑετοι λέγονται. αἵ δὲ σύνϑετοι. ἀσύνϑετοι μὲν οὖν εἰσιν, ὅσαι ἐκβαλλόμεναι αὐταὶ Ku ἑαυτῶν πίπτουσιν, οἷον ἡ τῆς σφαίρας, σύνϑετοι δέ, ὅσαι ἐκβαλλόμεναι τέμνουσιν ἀλλήλας. τῶν δὲ συνθέτων αἵ μὲν ἐξ ἀνομοιογενῶν εἰσι σύνϑετοι, al δὲ ἐξ ὁμοιογενῶν, ἐξ ἀνομοιογενῶν μὲν αἱ τῶν κώνων καὶ κυλίνδρων καὶ ἡμισφαιρίων καὶ τῶν τούτοις ὁμοίων, ἐξ ὁμοιογενῶν δὲ αἱ τῶν στερεῶν εὐθυγράμμων. καὶ καϑ' ἑτέραν δὲ διαίρεσιν τῶν ἐν τοῖς στερεοῖς σχήμασιν τῶν ἐπιφανειῶν αἱ μέν εἶσιν ἁπλαῖ, αἱ δὲ μικταί. ἁπλάϊ μὲν οὖν εἶσιν Ev τοῖς στερξδοῖς ἥ τὲ ἐπίπεδος χαὶ ἡ σφαιρική, μικταὶ δὲ ἥ τε κωνικὴ καὶ κυλυνδρικὴ καὶ αἵ ταύταις ὅμοιαι. αὗται μὲν οὖν μικταὶ ἐξ ἐπιπέδου καὶ περιφεροῦς, al δὲ σπειρικαὶ μικταί εἰσιν ἐκ
s84 halka yüzeyleri ise iki çember yayından karışıktır. Bunlardan başka da pek çok yüzey vardır: bileşik olanlar gibi karışık olanlar da sonsuzdur.
75. Cisim şekillerinde çizgiler hangi çeşitlere ayrılır?
Cisim şekillerindeki çizgilerin bazıları basit, bazıları karışıktır. Basit olanlar doğrular ve çember yaylarıdır; karışık olanlar ise koni kesitleri ve halka kesitleridir. Bunlar düzenli çizgilerdir; düzensiz olanlar ise, bileşik çizgiler gibi, sayısızdır.
76. Bileşik olmayan bir cisim olarak küre ve küre yüzeyi üzerine
Küre, tek bir yüzeyle çevrelenen bir cisim şeklidir; şeklin içinde, tam ortasında bulunan bir noktadan bu yüzeye çekilen doğruların hepsi birbirine eşittir. Ya da: küre, tam yuvarlak bir cisim şeklidir; öyle ki merkezden her yöne uzaklıkları eşittir. Bir yarım daire, çapı yerinde kalmak üzere döndürülüp yeniden çıktığı yere getirildiğinde, yarım dairenin yayının meydana getirdiği yüzeye küre yüzeyi, çevrelenen cisim şekline de küre denir.
77. Kürenin merkezi nedir?
Kürenin ortasına onun merkezi denir; bu nokta, yarım dairenin de merkezidir.
δύο περιφερειῶν, καὶ ἄλλαι δὲ πλείους εἰσὶν ὥσπερ σύνϑετοι οὕτω καὶ μικταὶ ἄπειροι. ᾿ οε΄, [Τίνες ἐν τοῖς στερεοῖς σχήμασι γραμμῶν διαφοραί:] Τῶν ἐν τοῖς στερεοῖς σχήμασι τῶν γραμμῶν al 5 , 2 ς »“» € 1 ΄ ς - \ ER [42 μέν εἰσιν ἁπλαῖ. αἱ δὲ μικταί. ἁπλαῖ μὲν οὖν αἵ TE εὐθεῖαι καὶ περιφερεῖς. μικταὶ ὃὲ αἵ τε κωνικαὶ καὶ σπειροικαί. καὶ αὗται μὲν τεταγμέναι εἰσέν. τῶν δὲ ἀτάκτων πλῆϑος ἄπειρόν ἐστιν ὡς καὶ τῶν συνϑέτων. os’. [Περὶ σφαίρας, ἀσυνϑέτου στερεοῦ σώματος, καὶ 10 σφαιρικῆς ἐπιφανείας. Σφαῖρά ἐστι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ μιᾶς ἐπιφανείας περιεχόμενον, πρὸς ἣν ἀφ᾽ ἑνὸς σημείου τῶν ἐντὸς xel χατὰ μέσον τοῦ σχήματος κειμένων πᾶσαι αἵ προῦσπίπτουσαι εὐθεῖαι ἴσαν ἀλλήλαις εἰσίν: ἢ σχῆμα στε- τὸ ρεὸν ἄκρως στρογγύλον, ὥστε ἐκ τοῦ μέδου πάντη ἴσας ἔχειν τὰς ἀποστάσεις" ὅταν γὰρ ἡμικυκλίου μενούσης τῆς διαμέτρου περιενεχϑὲν τὸ ἡμικύκλιον εἰς ταὐτὸ πάλιν ἀποκατασταϑῇ. ἡ μὲν γινομένη ἐπιφάνεια ὑπὸ τῆς τοῦ ἡμικυκλίου περιφερείας σφαιρικὴ ἐπι- 90 φάνεια καλεῖται. τὸ δὲ περιληφϑὲν στερεὸν σχῆμα σφαῖρα. οζ΄. [Τί κέντρον σφαίρας:)]. Τὸ δὲ μέδον τῆς σφαίρας κέντρον αὐτῆς καλεῖται" ἔστι δὲ ταὐτὸ τοῦτο καὶ τοῦ ἡμικυκλίου χέντρον. 25
s8678. Kürenin ekseni nedir?
Kürenin çapına eksen denir. Bu, merkezden geçirilen ve iki ucundan küre yüzeyiyle sınırlanan, kendisi kımıldamadığı hâlde kürenin onun çevresinde hareket edip döndüğü bir doğrudur.
79. Kutup nedir?
Eksenin uçlarına kutup denir.
80. Kürede daire nedir?
Bir küre kesilirse kesit daire olur.
81. Kürede bir dairenin kutbu nedir?
Kürede bir dairenin kutbu, küre yüzeyi üzerinde öyle bir noktadır ki ondan dairenin çevresine çekilen doğruların hepsi birbirine eşittir.
82. Çevreleri eşit cisim şekillerinin en büyüğü küredir
Çevreleri eşit düzlemsel şekillerin en büyüğü daire olduğu gibi, küre de kendisiyle çevresi eşit olan, yani aynı büyüklükte yüzeye sahip bütün cisim şekillerinin en büyüğüdür. Bu yüzden, hepsi kendisinden küçük olan öteki şekillerin her birini içine alabilir.
[Farklı cinsten parçalardan oluşan bileşik cisim şekilleri hakkında şunlar söylenebilir.]
83. Koni nedir?
Koni, tabanı daire olan ve tek bir noktada toplanan bir cisim şeklidir.
οη΄. [Ti ἄξων σφαίρας:] Ἡ δὲ διάμετρος τῆς σφαίρας ἄξων καλεῖται, καὶ ἔστιν εὐθεῖά τις διὰ τοῦ κέντρου ἠγμένη καὶ περατουμένη ἐφ᾽ δκάτερα τὰ μέρη ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας, ἀμετακίνητος, περὶ ἣν ἡ σφαῖρα κινεῖται καὶ στρέφεται. οϑ'. [Τί ἐστι πόλος:] Τὰ πέρατα τοῦ ἄξονος πόλοι καλοῦνται. π΄. [Τί κύκλος ἐν σφαίρα:]) Ἐὰν δὲ σφαῖρα τμηϑῇ, ἡ τομὴ κύκλος γίνεται. πα΄. [Τί κύκλου πόλος ἐπὶ σφαίρᾳ:] Κύκλου δὲ πόλος ἐν σφαίρᾳ λέγεται σημεῖον ἐπὶ τῆς ἐπιφανείας τῆς σφαίρας, ἀφ᾽ οὗ πᾶσαι αἵ προσπίπτουσαι εὐθεῖαι πρὸς τὴν περιφέρειαν ἴσαν ἀλλήλαις εἰσίν. πβ΄. [Ὅτι τῶν στερεῶν ἰσοπεριμέτρων σχημάτων μείξων ἡ σφαῖρα.) Ὥσπερ δὲ τῶν ἐπιπέδων ἰσοπεριμέτρων σχημάτων μείξων ἐστὶ κύκλος, οὕτως τὸ τῆς σφαίρας δχῆμα πάντῶν τῶν στερεῶν ἰδοπεριμέτρων αὐτῇ σχημάτων, τουτἔστι τῶν τῇ ἴσῃ ἐπιφανείᾳ κεχρημένων, μέγιστόν ἐστι" διὸ καὶ περιεκτικὸν τῶν ἄλλων ἁπάντων ἐλαττόνων. [Περὶ τῶν ἐξ ἀνομογενῶν συνϑέτων στερξῶν σχημάτων οὕτως.] πγ΄. [Τί κῶνος:] Κῶνός ἔστι σχῆμα στερεὸν βάσιν μὲν ἔχον κύκλον,
s88 Havada duran bir noktadan bir dairenin çevresine bir doğru uzatılır ve bu doğru döndürülüp yeniden aynı yere getirilirse, ortaya çıkan şekil koni olur. Ya da başka türlü: bir dik üçgen, dik açıyı çevreleyen kenarlarından biri yerinde kalmak üzere döndürülüp hareket etmeye başladığı yere yeniden getirilirse, üçgenin hipotenüsünün çizdiği yüzeye koni yüzeyi, çevrelenen cisim şekline de koni denir.
84. Koninin tabanı nedir?
Koninin tabanı o dairedir.
85. Koninin tepesi nedir?
Koninin tepesi ise o noktadır.
86. Koninin ekseni nedir?
Koninin ekseni, tepeden dairenin merkezine birleştirilen doğrudur; yani döndürme sırasında yerinde kalan kenar.
87. İkizkenar koni nedir?
Üçgeninin kenarları eşit olan koniye ikizkenar koni denir.
88. Çeşitkenar koni nedir?
Kenarları eşit olmayan koniye ise çeşitkenar koni denir.
συναγόμενον δὲ ὑφ᾽ Ev σημεῖον" ἐὰν γὰρ ἀπὸ μετεώρου σημείου ἐπὶ κύκλου περιφέρειαν εὐθεῖά τις προβληϑῇ καὶ περιενεχϑεῖσα εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταϑῇ, τὸ ἀπογενηϑὲν σχῆμα χῶνος γίνεται. al ἄλλως" ἐὰν ὀρϑογωνίου τριγώνου μενούσης μιᾶς πλευρᾶς τῶν περὶ 5 τὴν ὀρϑὴν γωνίαν περιενεχϑὲν τὸ τρίγωνον [σχῆμα] εἷς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποκατασταϑῇ, ὅϑεν ἤρξατο φέρεσϑαι [περιληφϑὲν σχῆμα), ἡ μὲν γινομένη ἀπὸ τῆς ὑποτεινούσης τοῦ τριγώνου πλευρᾶς περιοχὴ ἐπιφάνεια χωνικὴ καλεῖται, τὸ δὲ περιληφϑὲν σχῆμα στερεὸν κῶνος. 10 πδ΄, {Τί βάσις κώνου:] Βάσις δὲ κώνου ὃ κύκλος καλεῖται. πε΄. [Τί κορυφὴ κώνου:] Κορυφὴ δὲ χώνου τὸ σημεῖον. πε΄. {Τί ἄξων κώνου:] 15 ἄξων δὲ κώνου ἡ ἀπὸ τῆς κορυφῆς ἐπὶ τὸ κἔντρον τοῦ κύκλου ἐπιζευγνυμένη εὐϑεῖα, τουτέστιν ἡ μένουσα. ad’. [Τίς ἰσοσκελὴς κῶνος:] ᾿Ισοσκελὴς δὲ κῶνος λέγεται ὁ τοῦ τριγώνου ἴσας 90 ἔχων τὰς πλευρᾶς. πη΄. | TE κῶνος σκαληνός:] Σκχαληνὸς δὲ κῶνος ὁ ἀνίσους λέγεται.
s9089. Dik açılı koni nedir?
Yerinde kalan kenar dönen kenara eşitse, ya da koni eksenden geçen bir düzlemle kesildiğinde yüzeyde ortaya çıkan şekil dik üçgen oluyorsa, bu koni dik açılıdır.
90. Dar açılı koni nedir?
Yerinde kalan kenarı dönen kenardan büyük olan, ya da kesildiğinde ortaya çıkan kesiti dar açılı üçgen olan koni dar açılıdır.
91. Geniş açılı koni nedir?
Yerinde kalan kenarı dönen kenardan küçük olan, ya da kesildiğinde yüzeyde ortaya çıkan üçgen geniş açılı olan koni geniş açılıdır.
92. Kesik koni nedir?
Tepesi kesilip atılmış koniye kesik koni denir.
93. Koninin yüzeyi nedir?
Koninin yüzeyine bir bakımdan dışbükey, bir bakımdan içbükey denir.
94. Koni kesiti nedir?
Tepesinden geçen bir düzlemle kesilen koninin kesiti üçgen olur; tabana paralel kesilirse kesit daire olur; tabana paralel olmayarak kesilirse ise başka bir çizgi parçası ortaya çıkar ki buna koni kesiti denir.
- {Τί ὀρϑογώνιος κῶνος:] Ὀρϑογώνιος δὲ κῶνός ἐστιν, ἐὰν ἡ μένουσα πλευρὰ ἴση N τῇ περιφερομένῃ, ἢ οὗ τμηϑέντος διὰ τοῦ ἄξονος τὸ γενόμενον ἐν τῇ ἐπιφανδίᾳ σχῆμα τρίγωνον ὀρϑογώνιον γένεται. α΄. [Τί ὀξυγώνιος κῶνος:] Ὀξυγώνιος δὲ κῶνός ἐστιν, οὗ ἡ μένουσα μείξων ἐστὶ τῆς περιφερομένης, ἢ οὗ τμηϑέντος τὸ γενόμενον τμῆμα τρίγωνον ὀξυγώνιον γίνεται. ge’. [Τί ἀμβλυγώνιος κῶνος ;] ᾿Δμβλυγώνιος δὲ κῶνός ἐστιν, οὗ ἣ μένουσα πλευρὰ ἐλάττων ἐστὶ τῆς περιφερομένης, ἢ οὗ τμηϑέντος τὸ γενόμενον Ev τῇ ἐπιφανεία τρίγωνον ἀμβλυγώνιον γένεται. aß’. [Τί κόλουρος κῶνος:] Κόλουρος δὲ κῶνος καλεῖται ὁ τὴν κορυφὴν κολοβωϑεῖσαν ἐσχηκώς. αγ΄. [Τί ἐπιφάνεια κώνου;) Ἢ δὲ ἐπιφάνεια τοῦ κώνου ἄλλως μὲν κυρτὴ καλεῖται, ἄλλως δὲ κοίλη. αδ΄. [Τί τομὴ κώνου:] Τεμνόμενος δὲ κῶνος διὰ τῆς κορυφῆς τρίγωνον ποιεῖ τὴν τομήν, παραλλήλως δὲ τῇ βάσει τμηϑεὶς κύκλον, μὴ παραλλήλως δὲ τμηϑεὶς ἄλλο τι μέρος γραμμῆς. ὃ χαλεῖται κώνου τομή. τῶν δὲ τοῦ κώνου
s92 Koni kesitlerinin birine dik açılı, birine geniş açılı, birine dar açılı kesit denir. Dar açılı kesit kendi üzerine kapanıp kalkan biçiminde bir şekil meydana getirir; bazıları buna elips de der. Dik açılı koninin kesitine parabol, geniş açılı koninin kesitine hiperbol denir.
95. Silindir, silindirin ekseni, tabanı ve kesiti üzerine
Silindir, bir dikdörtgen kenarlarından biri yerinde kalmak üzere döndürülüp hareket etmeye başladığı yere yeniden getirildiğinde meydana geldiği düşünülen bir cisim şeklidir. Çevresinde dönüşün gerçekleştiği, yerinde kalan doğruya eksen denir; tabanlar ise dikdörtgenin eşit kenarlarının çizdiği dairelerdir. Silindirin kesitlerinin bazıları paralelkenar, bazıları dar açılı koni kesitidir.
96. Genel olarak kesit üzerine
Cisim bir yüzeyle, yüzey bir çizgiyle, çizgi bir noktayla kesilir. Ama bazen, kesişme yeri olan nokta göz önünde tutularak çizginin de bir çizgiyle kesildiği söylenir; aynı şekilde, kesişme yeri olan çizgi göz önünde tutularak yüzeyin de bir yüzeyle kesildiği söylenir.
97. İki çember yayından oluşan cisim şekilleri, yani halka ya da simit üzerine
Halka, merkezi bir dairenin üzerinde bulunan ve o dairenin düzlemine dik duran bir daire döndürülüp yeniden aynı yere getirildiğinde meydana gelir;
τομῶν ἡ μὲν καλεῖται ὀρϑογώνιος, ἡ δὲ ἀμβλυγώνιος. ἡ δὲ ὀξυγώνιος. ὀξυγώνιος μὲν οὖν ἡ αὑτῇ συνἄπτουσα καὶ ποιοῦσα σχῆμα ϑυρεοειδές,. χαλεῖται δὲ ὑπό τινῶν καὶ ἔλλειψις" ἡ δὲ τοῦ ὀρθογωνίου καλεῖται παραβολή, ἡ δὲ τοῦ ἀμιβλυγωνίου ὑπερβολή. αδ΄. [Περὶ κυλίνδρου ἄξονος χαὶ βάσεως αὐτοῦ καὶ τομῆς κυλίνδρου. | Κύλινδρός ἐστι σχῆμα στερεόν, ὅπερ νοεῖται ἀποτελούμενον παραλληλογράμμου ὀρϑογωνίου περὶ μίαν τῶν πλευρῶν μένουσαν στραφέντος καὶ ἀποκατασταϑέντος, ὅϑεν καὶ ἤρξατο φέρεσϑαι. ἡ δὲ μένουσα εὐθεῖα, περὶ ἣν ἡ στροφή, ἄξων λέγεται, αἱ δὲ βάσεις κύκλοι οἱ γενόμενοι ὑπὸ τῶν ἴσων πλευρῶν τοῦ παραλληλογράμμου. τομαὶ δὲ κυλίνδρου αἱ μὲν παραλληλόγραμμοι, al δὲ ὀξυγωνίων κώνων. as’. [Περὶ τομῆς κοινῶς.] Τέμωνεται δὲ στερεὸν μὲν ὑπὸ ἐπιφανείας, ἐπιφάνεια δὲ ὑπὸ γραμμῆς. γοαμμὴ δὲ ὑπὸ στιγμῆς" ἐνίοτε δὲ KA -“ καὶ ὑπὸ γραμμῆς λέγεταν τέμνεσϑαν κατὰ ἀναφορὰν τὴν ἐπὶ τὴν στιγμήν, καὶ ἐπιφάνεια δὲ ὑπὸ ἐπιφανείας 3 κατὰ ἀναφορὰν τὴν ἐπὶ τὴν γραμμήν. αζ΄. Περὶ τῶν ἐκ B περιφερειῶν στερεῶν σχημάτων. σπείρας ἤτοι χρίκχου.] Σπεῖρα γένεται. ὅταν κύκλος ἐπὶ κύχλου τὸ κχέντρον ἔχων ὀρϑὸς ὧν πρὸς τὸ τοῦ χύκλου ἐπίπεδον
s94 buna simit de denir. Aralıklı halka, ortasında boşluk bırakan halkadır; bitişik halka, bir noktada kendine değen halkadır; iç içe geçen halka ise dönen dairenin kendi kendini kestiği halkadır. Bu cisimlerin kesitleri de kendine özgü bazı çizgilerdir. Dört köşeli simitler, silindirlerden kesilip çıkarılmış parçalardır; kürelerden ve karışık yüzeylerden de başka çeşit çeşit parçalar kesilir.
98. Doğru kenarlı cisim şekillerinin çeşitleri nelerdir?
Doğru kenarlı cisim şekillerinin bazılarına piramit, bazılarına küp, bazılarına çokyüzlü, bazılarına prizma, bazılarına kiriş, bazılarına tuğla, bazılarına kama denir; bunlara benzeyen başkaları da vardır.
99. Piramit nedir?
Piramit, düzlemlerle çevrelenen ve bir düzlemden bir noktaya doğru yükselen bir cisim şeklidir. Başka bir tarife göre piramit, üç kenarlı, dört kenarlı ya da çokgen, kısacası doğru kenarlı bir tabandan kalkıp üçgenlerin birleşmesiyle tek bir noktada toplanan şekildir. Özel olarak eşkenar piramit, eşkenar ve eşit açılı dört üçgenle çevrelenen piramide denir; bu şekle dörtyüzlü de denir.
περιενεχϑεὶς εἰς τὸ αὐτὸ πάλιν ἀποχατασταϑῇ᾽ τὸ δὲ αὐτὸ τοῦτο καὶ κρίκος καλεῖται. διεχὴς μὲν οὖν ἐστι σπεῖρα ἡ ἔχουσα διάλειμμα, συνεχὴς δὲ ἡ καϑ' Ev σημεῖον συμπίπτουσα, ἐπαλλάττουσα δέ, καϑ' ἣν ὃ περιφερόμενος κύκλος αὐτὸς αὑτὸν τέμνει. γίνονται δὲ καὶ τούτων τομαὶ γραμμαί τινες ἰδιάξουσαι. οἵ δὲ τετροάγωνοι κρίκοι ἐχπρίσματά εἶσι κυλίνδρων" γίνονται δὲ καὶ ἄλλα τινὰ ποικίλα πρίσματα ἔκ TE σφαιρῶν καὶ . ἐκ μικτῶν ἐπιφανειῶν. an‘. [Τίνες αἱ τῶν εὐθυγράμμων στερεῶν σχημάτων διαφοραί;] Τῶν δὲ εὐθυγράμμων στερεῶν σχημάτων ἃ μὲν καλοῦνται πυραμίδες, ἃ δὲ κύβοι, ἃ δὲ πολύεδρα, ἃ δὲ πρίσματα, ἃ δὲ δοκίδες, ἃ δὲ πλινϑίδες, ἃ δὲ σφη᾿γψίσκοι, καὶ τὰ παραπλήσια. 9. [Τί ἐστι πυραμίς :] Πυραμὶς μὲν οὖν ἐστι σχῆμα στερεὸν ἐπιπέδοις περιεχόμενον ἀφ᾽ ἑνὸς ἐπιπέδου πρὸς Evi σημείῳ συνἑστηχός. καὶ ἄλλως δὲ λέγεται πυραμὶς τὸ ἀπὸ βάὅεως τριπλεύρου ἢ τετραπλεύρου ἢ πολυγώνου, τουτEorıv ἁπλῶς εὐθυγράμμου, κατὰ σύνϑεσιν τριγώνων eis ὃν σημεῖον συναγόμενον σχῆμα. ἰδίως δὲ ἐσόπλευρος λέγεται πυραμὶς ἣ ὑπὸ τεσσάρων τριγώνων ἰσοπλεύρων περιεχομένη καὶ ἰσογωνίων" καλεῖται δὲ τὸ σχῆμα τοῦτο καὶ τετράεδρον.
s96100. Küp nedir?
Küp, eşkenar ve eşit açılı altı kareyle çevrelenen bir cisim şeklidir; bu şekle altıyüzlü de denir.
101. Sekizyüzlü üzerine
Sekizyüzlü, sekiz eşkenar üçgenle çevrelenen bir cisim şeklidir.
102. Onikiyüzlü nedir?
Onikiyüzlü, eşkenar ve eşit açılı on iki beşgenle çevrelenen bir şekildir. Onikiyüzlüyü meydana getiren beşgen, [bir köşesinden çekilen iki köşegenin ayırdığı] üç üçgenin toplamına eşittir.
103. Yirmiyüzlü nedir?
Yirmiyüzlü, yirmi eşkenar üçgenle çevrelenen bir cisim şeklidir.
Eşit ve benzer yüzlerle çevrelenen şekiller yalnız bu beşidir; Yunanlılar sonradan bunlara Platon şekilleri adını vermiştir.
104. Onikiyüzlü dışındaki dördünün küreyle bir oranı vardır
Bu dördünün kenarlarının küreyle bir oranı vardır.
Eukleides Elementler'in on üçüncü kitabında bu beş şeklin bir kürenin içine nasıl yerleştirileceğini göstermiştir;
ο΄. [Τί ἐστι κύβος:] Κύβος ἐστὶ σχῆμα στερεὸν ὑπὸ 5 τετραγώνων ἰἔσοπλεύρων καὶ ἰσογωνίων περιεχόμενον" καλεῖται δὲ τὸ σχῆμα τοῦτο καὶ ἕξάεδρον. α΄. [Περὶ ὀκταξδρου.] Ὀχτάεδρόν ἐστι σχῆμα στερεὸν ὑπὸ ὀχτὼ τριγώνων ἰσοπλεύρων περιεχόμενον. οβ΄. | Ti ἐστι δωδεκάεδρον :] “ωδεκάεδρον δέ ἐστι σχῆμα ὑπὸ ιβ πενταγωνίων ἰσοπλεύρων TE καὶ ἰσογωνίων περιεχόμενον. τὸ δὲ πεντάγωνον. ἐξ οὗ γίνεται τὸ δωδεκάεδρον, ἴσον ἐστὶ τριγώνοις τρισὶ παρὰ δύο πλευρῶν. ογ΄. [Τί ἐστιν εἰκοσάεδρον!) Εἰκοσάεδρόν ἐστιν σχῆμα στερεὸν ὑπὸ εἴκοσι τριγώνων ἰσοπλεύρων περιεχόμενον. Εἰσὶ πέντε ταῦτα μόνον ὑπὸ ἴσων καὶ ὁμοίων περιἐχόμενα, ἃ δὴ ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων ὕστερον ἐπωνομάσθη Πλάτωνος δχήματα. οδ΄. [Ὅτι πλὴν τοῦ δωδεκαέδρου τὰ δ᾽ λόγον ἔχουσι πρὸς τὴν σφαῖραν. ] Τῶν δὲ τεσσάρων τούτων ai πλευραὶ λόγον ἔχουσι πρὸς τὴν σφαῖραν. Εὐκλείδης μὲν οὖν ἐν τῷ ιγ΄ τῶν Στοιχείων ἀπέτ δ πῶς τῇ σφαίρᾳ τὰ πέντε ταῦτα σχήματα περι-
s98 çünkü küreye yalnız Platon şekillerinin yerleştirilebileceğini düşünür. Arkhimedes ise küreye çizilebilen şekillerin toplam on üç olduğunu söyler ve sözü edilen beşe sekiz şekil daha ekler. Ona göre Platon bunlardan ondörtyüzlüyü de biliyordu; bu da iki türlüdür. Biri sekiz üçgenle altı kareden, yani topraktan ve havadan bileşiktir; bunu eskilerden bazıları da biliyordu. Öteki ise sekiz kareyle altı üçgenden oluşur ve daha zor bir şekil olduğu düşünülür.
Genel olarak doğru kenarlı cisim şekillerinin bazıları piramit, bazıları prizma, bazıları da ne piramit ne prizmadır. Piramidin ne olduğu daha önce söylendi.
105. Prizmalar nedir?
Prizmalar, doğru kenarlı bir tabandan kalkıp doğru kenarlı yüzlerin birleşmesiyle yine doğru kenarlı bir alanda son bulan şekillerdir.
106. Hangi şekiller ne piramit ne prizmadır?
Ne piramit ne prizma olan şekiller, doğru kenarlı bir tabandan kalkıp doğru kenarlı yüzlerin birleşmesiyle bir doğruda son bulanlardır.
107. Paralel kenarlı prizmalar hangileridir?
Prizmalardan altıyüzlü olup karşılıklı yüzleri paralel olanlara paralel kenarlı denir.
λαμβάνει" μόνα γὰρ τὰ Πλάτωνος οἴεται. "Aoxyuuiöng δὲ τριακαίδεκα ὅλα φησὶν εὑρίσκεσθαι δχήματα δυνάμενα ἐγγραφῆναι τῇ σφαίρᾳ προστιϑεὶς ὀκτὼ μετὰ τὰ εἰρημένα πέντε. ὧν εἰδέναι καὶ Πλάτωνα τὸ τεῦσαρεσκαιδεκάεδρον, εἶναί τε τοῦτο διπλοῦν, τὸ μὲν ἐξ ὀκτὼ τριγώνων καὶ τετραγώνων ἕξ σύνϑετον. ἔκ γῆς καὶ ἀέρος, ὅπερ καὶ τῶν ἀρχαίων τινὲς ἤδεσαν, τὸ δὲ ἕτερον πάλιν ἐκ τετραγώνων μὲν ὀχτώ, τριγώνων δὲ 5, ὃ καὶ χαλεπώτερον εἶναι δοκεῖ. Καϑόλου δὲ τῶν εὐϑθυγράμμων στερεῶν δχημάτων ἃ μέν ἐστι πυραμίδες, ἃ δὲ πρίσματα, ἃ δὲ οὔτε πυραμέδες οὔτε πρίσματα. τί μὲν οὖν ἐστι πυραμίς. προδίρηται. oe’. [Τί δὲ πρίσματα!:] Πρίσματα δέ εἶσι τὰ ἀπὸ βάσεως εὐθυγράμμου κατ᾽ εὐθυγράμμων σύνϑεσιν πρὸς χωρίον εὐθύγραμμον. συνάπτοντα. os‘. [Τίνα τῶν σχημάτων οὔτε πυραμίδες οὔτε πρίσματα!) Οὔτε δὲ πυραμίδες οὔτε πρίσματά εἶσι τὰ ἀπὸ βάσεως εὐϑυγράμμου κατ᾽’ εὐθυγράμμων σύνϑεσιν πρὸς εὐθεῖαν συνάπτοντα. οζ΄. [Τίνα ἐστὶ παραλληλόγραμμα πρίσματα!) Τῶν δὲ πρισμάτων παραλληλόπλευρα καλεῖται, ὅσα ἐξάεδρα ὄντα τὰ ἀπέναντι ἐπίπεδα παράλληλα ἔχει.
s100108. Paralel düzlemler hangileridir?
Paralel düzlemler, uzatıldıklarında birbirleriyle kesişmeyen düzlemlerdir; ya da üzerlerine eşit üçgenler çizildiğinde bu üçgenlerin her kenarı karşılığına paralel olan düzlemlerdir.
109. Cisimde dikme nedir?
Cisimde dikme, havadaki bir noktadan bir düzleme çekilen ve düzlemde kendisine değen bütün doğrularla dik açı yapan doğrudur.
110. Paralel kenarlı prizmaların hangileri dik açılıdır, hangileri değildir?
Paralel kenarlı prizmaların bazıları dik açılı, bazıları değildir. Dik açılı olanlar, her köşesi üç dik düzlem açıyla çevrelenmiş olanlardır; böyle olmayanlar dik açılı değildir.
111. Küp nedir?
Küp, paralel kenarlı dik açılı prizmalardan, daha önce tarif edilen şekildir.
112. Kiriş nedir?
Kiriş, uzunluğu hem eninden hem kalınlığından büyük olan şekildir; bazen eniyle kalınlığı eşittir. Kalınlık, derinlik ve yükseklik aynı anlamda kullanılsın.
on‘. [Τίνα τὰ παραλληλεπίπεδα!) Παράλληλα δὲ ἐπίπεδά εἰσιν, ὅσα ἐκβαλλόμενα οὐ συμπίπτει ἀλλήλοις, ἢ ἐν οἷς ἴσων τριγώνων τινῶν γραφέντων ἑκάστη πλευρὰ παράλληλός ἐστιν. 09. |Tis ἡ ἐν στερεῷ κάϑετος :] Κάϑετος δὲ ἐν στερεῷ λέγεται ἡ ἀπὸ μετεώρου δημείου πρὸς ἐπίπεδον ἠγμένη, ἥτις πάσαις ταῖς ἅπτομέναις αὐτῆς ἐν τῷ ἐπιπέδῳ πρὸς ὀρϑάς ἐστιν. οι΄. [Τίνα τὰ παραλληλόπλευρα ὀρϑογώνια πρίσματα, τίνα δὲ οὐκ ὀρϑογώνια;] a Τῶν δὲ παραλληλοπλεύρων πρισμάτων ἃ μέν εἰσιν ὁ 9Ὸ ώ a δὲ , 6 9' , 2 I ΄ Ν 3. οϑογώνια, ἃ δὲ οὐκ ὀρϑογώνια. ὀρϑογώνια μὲν οὖν εἰσιν, ὅσα ἑκάστην τῶν γωνιῶν ὑπὸ τριῶν ὀρϑῶν γωνιῶν περιεχομένην Eysı δεὐϑυγράμμων, οὐκ ὀρϑογώνια δὲ τὰ μὴ οὕτως ἔχοντα. ρια΄. [Τί ἐστι κύβος; Κύβος δέ ἔστι τῶν παραλληλοπλεύρων ὀρϑογωνίων, ὃ προείρηται σχῆμα. ριβ΄. {Τί ἐστι δοκός:] “οκὸς δέ ἐστιν. ὃ τὸ μῆκος μεῖξον ἔχει τοῦ τὲ πλάτους καὶ τοῦ πάχους, ἔστι δὲ ὅτε τὸ πλάτος καὶ τὸ πάχος ἴσα. πάχος δὲ καὶ βάϑος καὶ ὕψος τὸ αὐτὸ λεγέσϑω. ᾿
s102113. Tuğla nedir?
Tuğla, uzunluğu hem eninden hem derinliğinden küçük olan şekildir; bazen bunlar birbirine eşittir.
114. Kama nedir?
Kama, uzunluğu, eni ve derinliği birbirinden farklı olan şekildir; bazıları bu tür şekle küçük sunak da der.
115. Şekillerde hangi değmeler vardır ve kaç tanedir?
Bir çizgi, bir çizgiye, bir yüzeye ve bir cisme ya bir noktada ya bir çizgi boyunca değer. Bir noktaya değen nokta onunla bir olur; bir çizgiye boydan boya değen çizgi de aynı şekilde onunla bir olur. Bir doğru daireye değdiği hâlde iki yöne de uzatıldığında daireyi kesmiyorsa, ona daireye teğet denir. Birbirine değip birbirini kesmeyen dairelerin de birbirine teğet olduğu söylenir.
Bir doğru, aynı düzlemde kendisine değen bütün doğrularla dik açı yapıyorsa düzleme diktir.
Düzlemlerden birinde, ortak kesitlerine dik olarak çekilen doğrular öbür düzleme de dik oluyorsa, bu iki düzlem birbirine diktir. Birbirleriyle kesişmeyen düzlemler paraleldir.
116. Eşit ve benzer şekiller üzerine
Benzerlik ile eşitlik, hem cisimlerde hem düzlem şekillerde, hatta çizgilerde de birbirinden ayrı şeylerdir.
ριγ΄. [TE ἐστι πλινϑίές;] Πλινϑὶς δέ ἐστι τὸ ἔχον τὸ μῆκος ἔλαττον τοῦ τὲ πλάτους καὶ βάϑους. ἔστι δ᾽ ὅτε ταῦτα ἀλλήλοις ἴσα. ριδ΄. [Τί ἐστι σφηνίσκος!:]) Σφηνίσκος δέ ἐστι τὸ ἔχον ἄνισα ἀλλήλοις τό τὲ μῆκος καὶ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάϑος. τινὲς δὲ χαὶ βωμίσκον καλοῦσι τὸ τοιοῦτον σχῆμα. ιε΄. [Τίνων καὶ πόσαι ἐν τοῖς σχήμασιν ἐπαφαί:] ᾿Εφάπτεται δὲ γραμμὴ μὲν γραμμῆς καὶ ἐπιφανείας καὶ στερεοῦ κατὰ στιγμὴν καὶ κατὰ γραμμήν. στιγμὴ δὲ στιγμῆς ἁψαμένη μία γίνεται. γραμμὴ δὲ γραμμῆς ἁψαμένη ὅλη ὅλης ὁμοίως μία γίνεται. εὐθεῖα δὲ κύκλου ἐφάπτεσϑαι λέγεται, ἥτις ἁπτομένη τοῦ κύχλου καὶ ἐχβαλλομένη ἐπὶ μηδέτερα τὰ μέρη τέμνει τὸν κύκλον. κύκλοι δὲ ἐφάπτεσϑαι ἀλλήλων λέγονται. οἵτινες ἁπτόμενοι ἀλλήλων οὐ τέμνουσιν ἀλλήλους. Εὐϑεῖα δὲ πρὸς ἐπίπεδον ὀρϑή ἐστιν, ὅταν πρὸς πάσας τὰς ἁπτομένας αὐτῆς ἐν τῷ αὐτῷ ἐπιπέδῳ ὀρϑὰς ποιῇ τὰς γωνίας. ᾿Ἐπίπεδον δὲ πρὸς ἐπίπεδον ὀρϑόν ἐστιν, ὅταν αἵ τῇ κοινῇ αὐτῶν τομῇ πρὸς ὀρϑὰς ἐν Evi τῶν ἐπιπέδῶν ἀγόμεναι εὐθεῖαι καὶ τῷ λοιπῷ πρὸς ὀρϑὰς ὦσιν. ᾿Επίπεδα δὲ παράλληλά εἶσι τὰ ἀσύμπτωτα. oıs’. [Περὶ ἴσων καὶ ὁμοίων σχημάτων.] Ζιαφέρει μὲν καὶ ἐν στερεοῖς καὶ ἐν ἐπιπέδοις, ἤδη
s104 Nitekim Eukleides'in altıncı kitabında da, verilmiş iki doğru kenarlı şekilden birine benzer, ötekine eşit bir şekil kurmak ödev olarak konur. Orada orta orantılıyı bulup istenen şekli onun yardımıyla kurarız; cisimlerde ise bunu iki orta orantılıyla yaparız.
117. Eşit çizgiler üzerine
Şimdi eşitler hakkında genel olarak şunu söyleyelim: birbiriyle bütünüyle, ya parça parça ya da biçimce örtüşen çizgiler, yüzeyler ve cisimler eşittir. "Eşit" sözü, hem çevresi eşit olan, hem çizgileri ve dolayısıyla alanı eşit olan, hem de yalnız alanı eşit olan şekiller için kullanılır. Düzlemde ya da cisimde, aynı biçimde bir araya getirildiklerinde bütünüyle, ya parça parça ya da biçimce örtüşen açılar eşittir. Çapları birbirine eşit olan daireler eşittir; çünkü aynı çaplardan ayrı ayrı daireler düşünülemez, çap verilince dairenin büyüklüğü de verilmiş olur. Merkezden doğrulara indirilen dikmeler eşit olduğunda, doğruların merkeze eşit uzaklıkta olduğu söylenir; daha büyük dikmenin düştüğü doğru ise daha uzaktır. Sayıca ve büyüklükçe eşit olup benzer biçimde yerleşmiş eşit düzlemlerle çevrelenen cisim şekilleri eşittir.
δὲ καὶ ἐν γραμμαῖς, ὁμοιότης καὶ ἰσότης. οὕτω γοῦν καὶ ἐν τᾷ ς΄ τῶν Εὐκλείδου δύο δοϑέντων εὐθυγράμμῶν ᾧ μὲν ὅμοιον, ᾧ δὲ ἴσον συστήσασϑαι πρόκειται. | ‘ 4 j κἀκεῖ μέσην ἀνάλογον εὑρόντες διὰ ταύτης καταδχευάξομεν τὸ προβληϑέν, ἐπὶ δὲ τῶν στερεῶν διὰ ὃ δύο μεσοτήτων. οιζ΄. [Περὶ ἴσων γραμμῶν. Νυνὶ δὲ καϑόλου λέγομεν περὶ μὲν ἴσων, ὅτι ἴσαι γραμμαί εἶσι καὶ ἐπιφάνειαι καὶ στερεά. ὅσα ἁρμόττει, ὅλα ὅλοις ἢ κατὰ μέρος ἢ κατὰ σχηματισμόν. λέγεται τὸ δὲ ἴσον καὶ τὸ ἰδοπερίμετρον τῇ περιοχῇ καὶ τὸ ἴσον ταῖς γραμμαῖς ὥστε καὶ τῷ ἐμβαδῷ καὶ τὸ μόνον ἐμβαδῷ. ἴσαι δὲ γωνίαι εἰσὶν αἱ ἐφαρμόζουδαι ὅλαι ὕλαις ἐν τοῖς ἐπιπέδοις ἢ ἂν τοῖς στερεοῖς κατὰ τὴν ἡ αὐτὴν συναγωγὴν ἢ κατὰ μέρος ἢ κατὰ σχηματισμόν. % ἴσον δὲ κύκλοι εἰσίν, ὧν αἱ διάμετροι ἴσαι ἀλλήλαις εἰσίν ἀπὸ γὰρ τῶν αὐτῶν διαμέτρων οὐκ ἔστιν ἕτερον καὶ ἕτερον κύκλον ἐπινοῆσαι, δοϑείσης δὲ τῆς διαμέτρου δέδοται καὶ ὁ κύκλος τῷ μεγέϑει. ἴσον δὲ ἀπέχειν τὰς εὐθείας λέγεται τοῦ κέντρου, ὅταν αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου 30 ἐπ’ αὐτὰς κάϑετοι ἀγόμεναι ἴσαι ὦσιν, μεῖξον δέ, ἐφ᾽ ἣν ἡ μείζων χάϑετος πίπτει. ἴσα δὲ στερεὰ δχήματά εἶσι τὰ ὑπὸ ἴσων ἐπιπέδων περιεχόμενα καὶ ὁμοίως χειμένων ἴσων τὸ πλῆϑος καὶ τὸ μέγεϑος.
s106118. Eşit ve ters orantılı şekiller üzerine
Açıları birer birer eşit olan doğru kenarlı şekiller benzerdir. Başka bir tarife göre, açıları birer birer eşit olan ve eşit açıları çevreleyen kenarları orantılı olan şekiller benzerdir. Ters orantılı şekiller ise, her iki şekilde de hem önce gelen hem sonra gelen terimlerin bulunduğu şekillerdir. Eşit açıları içine alan, yani açıları eşit olan daire parçaları benzerdir; küre parçaları için de durum buna yakındır. Benzer olan ve benzer biçimde yerleşmiş düzlemlerle çevrelenen cisim şekilleri benzerdir. Her daire, eidos bakımından her daireye benzerdir; çünkü dairenin meydana gelişi tektir, eidos'u da tektir. Parçalarda ise benzerlik hep aynı değildir: eğimi aynı olan, yani içlerindeki açılar birbirine eşit olan parçalara benzer, böyle olmayanlara benzer değil denir. Öteki düzlem ve cisim şekillerinde de durum buna yakındır.
119. Büyüklüklerde sonsuz üzerine
Büyüklük, sonsuza dek artırılabilen ve bölünebilen şeydir; üç eidos'u vardır: çizgi, yüzey, cisim. Sonsuz büyüklük ise, hangi büyüklükte var olursa olsun kendisinden büyüğü düşünülemeyen, dolayısıyla hiçbir sınırı olmayan büyüklüktür.
120. Büyüklüklerde parça üzerine
Küçük büyüklük büyüğü eşit kısımlara ayırarak tam ölçtüğünde, küçük büyüklük büyüğün parçasıdır. Burada parça, ne yerin evrenin parçası olduğu anlamında ne de,
ριη΄. [Περὶ ἴσων καὶ ἀντιπεπονϑότων σχημάτων.) ® Ὅμοιά εἰσι ὄχήματα εὐθύγραμμα τὰ ἔχοντα κατὰ μίαν τὰς γωνίας ἴσας. καὶ ἄλλως ὅσα τάς τε γωνίας ἴσας ἔχει κατὰ μίαν καὶ τὰς περὶ τὰς ἴσας γωνίας πλευρὰς ἀνάλογον. ἀντιπεπονϑότα δὲ σχήματά εἰσιν, ἐν οἷς ἐν ἑκατέρῳ τῶν σχημάτων ἡγούμενοί τε καὶ ἑπόμενοι λόγοι εἰσίν. ὅμοια τμήματα κύκλων εἰσὶ τὰ δεχόμενα γωνίας ἴσας. ἢ ἐν οἷς αἱ γωνίαι ἴσαι εἰσί" παραπλησίως δὲ καὶ τμήματα σφαιρῶν. ὅμοια στερεὰ σχήματά εἶσι τὰ ὑπὸ ὁμοίων ἐπιπέδων περιεχόμενα καὶ ὁμοίως κειμένων. πᾶς δὲ κύκλος παντὶ κύκλῳ ὅμοιός ἐστι τῷ εἴδει" μία γὰρ ἡ γένεσις τοῦ κύκλου καὶ ὃν τὸ εἶδος. τῶν δὲ τμημάτων οὐκ ἔστιν ἡ αὐτὴ ὁμοιότης; ἀλλ᾽ ὅσα μὲν ἔχει τὴν ὁμοίαν κλίσιν, τουτέστι τὰς ἐν αὐτοῖς γωνίας ἀλλήλαις ἴσας, ταῦτα καλεῖται ὅμοια, οὐχ ὅμοια δὲ τὰ μὴ οὕτως ἔχοντα. παραπλησίως δὲ ἔχει 1) χαὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐπιπέδων τὲ καὶ στερεῶν σχημάτων. 1; ριϑ'΄. [Περὶ τοῦ ἐν μεγέϑεσιν ἀπείρου.) Μέγεϑός ἐστι τὸ αὐξανόμενον καὶ τεμνόμενον εἰς ἄπειρον" εἴδη δὲ αὐτοῦ γ, γραμμή, ἐπιφάνεια, στερεόν. ἄπειρον δέ ἐστι μέγεϑος, οὗ μεῖξον οὐθὲν νοεῖται καϑ᾽ ὑπόστασιν ἡλικηνδήποτε, ὥστε μηδὲν εἶναι αὐτοῦ πέρας. 9x". [Περὶ τοῦ ἐν μεγέϑεσι μέρους.] Μέρος ἐστὶ μέγεϑος μεγέϑους τὸ ἔλαττον τοῦ μείἕονος, ὅταν καταμετρῆται τὸ μεῖξον εἰς ἴσα. εἴρηται δὲ τὸ μέρος νῦν οὔτε ὡς κόσμου μέρος ἡ γῆ οὔτε ὡς
s108 bir dairenin çapına ucundan dik bir doğru çekildiğinde yarım dairenin dışında kalan açının dik açının parçası olduğunu söylediğimiz anlamda kullanılmıştır. Çünkü boynuz biçimli denen bu açının dik açıyı tam ölçmesi imkânsızdır, zira boynuz biçimli açı her doğru kenarlı açıdan küçüktür. Bu yüzden büyüklüklerde parçayı daha çok aynı cinsten olanlar arasında arayacağız ve büyüklüklerdeki parçadan, dik açının üçte birine dik açının parçası dediğimiz anlamda söz edeceğiz. Ortada dolaşan şu küçük safsatayı ise bir yana bırakmak gerekir: "Parça ölçen şeyse, ölçen şey de parçadır; cisim bir ayaklık bir doğruyla ölçülür; demek ki bir ayaklık doğru cismin parçasıdır." Bu saçmadır. Bir ayaklık doğru, cismin uzunluğunu, derinliğini ve enini ölçer, çünkü bunlar doğruyla aynı cinstendir; ama cismin kendisini ölçmez.
121. Kat üzerine
Büyük büyüklük küçük tarafından tam ölçüldüğünde, büyük küçüğün katıdır.
122. Büyüklüklerde orantı üzerine
Parçanın ve oranın ne olduğu, nelerin aynı cinsten sayıldığı ve orantının ne olduğu aritmetiğin unsurlarından önceki bölümde daha ayrıntılı anlatıldı. Şimdi şunu söylüyoruz: orantı öteki aynı cinsten şeylere nasıl uyuyorsa,
τῇ διαμέτρῳ τοῦ κύχλου ἀπ᾽ ἄκρας ἀγομένης λέγομεν μέρος εἶναι τὴν ἐχτὸς τοῦ ἡμικυκλίου λαμβανομένην γωνίαν τῆς ὑπὸ τῆς πρὸς ὀρϑάς᾽ ἀδύνατον γάρ ἐστιν ὑπὸ ταύτης τῆς γωνίας, ἥτις κερατοδιδὴς καλεῖται, καταμετρηϑῆναι τὴν ὀρϑήν, πάσης γωνίας εὐϑυγράμμου ἐλάττονος οὔσης τῆς κερατοειδοῦς. μᾶλλον οὖν τὸ ἐν μεγέϑεσι μέρος ἐπὶ τῶν ὁμοιογενῶν ληψόμεϑα καὶ οὕτως ἐροῦμεν τὸ ἐν μεγέϑεσι μέρος, ὡς τὴν τοῦ τρίτου ὀρϑῆς γωνίαν λέγομεν τῆς ὀρϑῆς μέρος εἶναι. τὸ γὰρ σοφισμάτιον ἐκεῖνο παραλειπτέον τὸ λεγόμενον, ὅτι" εἰ τὸ μέρος ἐστὶ τὸ καταμετροῦν, καὶ τὸ καταμετροῦν ἐστι μέρος, καταμετρεῖται δὲ τὸ στερεὸν ὑπὸ ποδιαίας εὐθείας, μέρος ἄρα ἡ ποδιαία εὐϑεῖα τοῦ στερεοῦ, ὅπερ ἄτοπον. ποδιαία εὐϑεῖα τὸ μῆκος καταμετρεῖ τοῦ στερεοῦ καὶ τὸ βάϑος καὶ τὸ πλάτος, ἅπερ εἰσὶν ὁμογενῆ αὐτῇ τῇ εὐθείᾳ, οὐ μὴν τὸ στερεόν. ρκα΄. [Περὶ πολλαπλασίου.] Πολλαπλάσιόν ἐστι τὸ μεῖξον τοῦ ἐλάττονος. ὅταν καταμετρῆται ὑπὸ τοῦ ἐλάττονος. ρκβ΄. [Περὶ τῆς κατὰ μεγέϑη ἀναλογίας.] Τί μέρος μὲν οὖν ἐστι χαὶ λόγος, καὶ τίνα Öuoγενῆ ἅμα καὶ τί ἀναλογία, εἴρηται μὲν ἀκριβέστερον ἐν τοῖς πρὸ τῆς ἀριϑμητικῆς στοιχειώσεως. νυνὶ δὲ λέγομεν, ὅτι, ὡς ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοιογενῶν ἡ ἀνα-
s110 büyüklüklerde aynı cinsten olanlara da öyle uyar.
123. Büyüklükler birbirine hangi durumda oran içindedir?
Katlandıklarında birbirini aşabilen büyüklüklerin birbiriyle oranı olduğu söylenir. Bu tarife itiraz edip şöyle diyenler vardır: "Yalnız katlandıklarında birbirini aşabilen büyüklüklerin birbiriyle oranı vardır; hiçbir şey de noktanın noktaya olduğu kadar aynı cinsten değildir; öyleyse besbelli ki katlanan nokta noktayı aşacaktır." Bunlara şöyle cevap vermek gerekir: nokta büyüklük bakımından katlanmayı kabul etmez; çünkü büyüklükten yoksun olan şey, büyüklük bakımından katlanmaktan da yoksundur; nokta ancak sayı bakımından katlanabilir. Nitekim bir doğru üzerinde sonsuz sayıda nokta bulunduğu için, şu kadar nokta şu kadar noktanın katıdır. Üstelik bunlar, Elementler'in yazarı noktayı açıkça parçası olmayan şey diye tarif etmiş ve birbiriyle oranı olanların büyüklükler olduğunu söylemişken, noktadan sanki bir uzanımı olan bir büyüklükmüş gibi söz ediyorlar.
124. Hangi büyüklükler aynı oran içindedir?
Birinci ve üçüncünün eşit katları, ikinci ve dördüncünün rastgele alınmış eşit katlarıyla karşılıklı olarak kıyaslandığında ya birlikte aşar, ya birlikte eşit olur, ya da birlikte eksik kalırsa, birinci büyüklüğün ikinciye ve üçüncünün dördüncüye aynı oranda olduğu söylenir.
λογία ἐφαρμόξει, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἐν τοῖς μεγέϑεσιν ὁμοιογενῶν. ory'. [Τίνα λόγον ἔχει πρὺς ἄλληλα τὰ μεγέϑη:] a | Asyov ἔχειν πρὸς ἄλληλα τὰ μεγέϑη λέγεται, ἃ δύνανται πολυπλασιαξόμενα ἀλλήλων ὑπερέχειν. πρὸς 5 δὲ τοὺς ἀντιϑέντας τῷ ὅρῳ τούτῳ καὶ λέγοντας, ὅτι μόνα λόγον ἔχει πρὸς ἄλληλα, ἃ δύνανται πολυπλασιαξόμενα ἀλλήλων ὑπερέχειν, οὐδὲν δὲ οὕτως ὃμογενὲς ὡς σημεῖον σημείῳ, δῆλον ἄρα, ὅτι πολυπλασιαξόμενον τὸ σημεῖον ὑπερέξει τοῦ σημείου, πρὸς δὲ τὸ τούτους ῥητέον. ὅτι τὸν κατὰ μεγέϑη προσπολυπλασιασμὸν οὐκ ἐπιδέχεται Onusiov' ὃ γὰρ ἀτευκτεῖ μεγόέϑους, τοῦτο ἀτευχτεῖ καὶ τοῦ κατὰ μέγεϑος πολυπλασιασϑῆναν, μόνως δὲ ἐπιδέξεται πολυπλασιασμὸν κατ᾽ ἀριϑμόν: οὕτως ἐπειδὴ τῇ εὐθείᾳ ἄπειρά εἶσι τὸ σημεῖα, τὰ τοσάδε τοσῶνδέ ἔστι πολυπλάσια. ὅλως TE ὡς περὶ μεγέϑους διαλέγονται τοῦ σημείου ἔχοντός ΄ - Fe} } x τινα διάστασιν, τοῦ Στοιχειωτοῦ ἄντικρυς τὸ μὲν σημεῖον ἀμερὲς ὁρισαμένου, λόγον δὲ ἔχειν πρὸς ἄλληλα τὰ μεγέϑη εἰπόντος. 80 0x0‘. [Τίνα ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ μεγέϑη ἐστίν :] Ev τῷ αὐτῷ λόγῳ μεγέϑη λέγονται πρῶτον πρὸς δεύτερον καὶ τρίτον πρὸς τέταρτον, ὅταν τὰ τοῦ πρώτου καὶ τοῦ τρίτου ἰσάκις πολυπλάσια τῶν τοῦ δευτέρου καὶ τετάρτου ἄλλων, ὧν ἔτυχεν, ἰσάκις πολυ- 30
s112Aynı orana sahip olanlara orantılı denilsin. Orantı en az üç terimle kurulur. Burada terim olarak ya büyüklüklerin kendileri ya da onlara karşılık gelen sayılar alınır. Nasıl ki dairenin sınırı çevresi, üçgenlerin sınırları kenarlarıysa, 4'ün 6'ya oranının terimleri de bu sayıların kendileridir.
125. Büyüklüklerin çeşitli orantıları
Üç büyüklük orantılı olduğunda, birincinin üçüncüye oranının, ikinciye oranının iki katı olduğu söylenir. Nitekim Eratosthenes şöyle der: eşit aralıklar bir doğru üzerinde art arda konduğunda aralık iki katına çıktığı gibi, oranlar da sanki bir doğru üzerinde art arda konmuş gibi düşünülünce birincinin üçüncüye oranı ikinciye oranının iki katıdır. 9, 6'dan bir buçuk kat uzaktadır; 6 da 4'ten aynı şekilde bir buçuk kat uzaktadır; demek ki 9, 4'ten iki bir-buçuk-kat kadar uzaktadır. Gerçekten de iki fark birlikte tek bir farka eşittir; meselâ 9, 6 ve 4'te: 9, 6'yı üçle aşar, 6 da 4'ü ikiyle aşar; üç ile iki birleşince beş eder ki bu da 9'un 4'ü aştığı farktır. Büyüklerden küçüklere doğru gidildiğinde farklar iki katlı ve üç katlı oranlar meydana getirdiği gibi, küçüklerden büyüklere doğru gidildiğinde de eksiklikler aynısını yapar.
Eşit katlardan birincinin katı ikincinin katını aştığı,
πλασίων ἢ ἅμα ὑπερέχῃ N ἅμα ἴσα ἢ ἢ ἅμα ἐλλείπῃ ληφϑέντα κατάλληλα. Τὰ δὲ τὸν αὐτὸν λόγον ἔχοντα ἀνάλογον χκαλείσϑω. ᾿Δναλογία δὲ ἐν τρισὶν ὅροις ἐλαχίστη ἐστίν. ἐνταῦϑα ὅρων λαμβανομένων ἤτοι τῶν μεγεϑῶν ἢ τῶν ἐπικειμένων αὐτοῖς ἀριϑμῶν᾽ ὡς γὰρ κύκλου ὅρος Eoriv ἡ περιφέρεια καὶ τριγώνων αἱ πλευραί, οὕτω τοῦ τοῦ ὃ' πρὸς τὸν ξ λόγου ὅροι εἰσὶν οἱ αὐτοὶ ἀρυϑμοί. κε΄. [Δ4ιάφοροι μεγεϑῶν ἀναλογίαι.] Ὅταν δὲ τρία μεγέϑη ἀνάλογον ἧ, τὸ α΄ πρὸς τὸ τρίτον διπλασίονα λόγον ἔχευν λέγεται ἢ πρὸς τὸ β΄. φησὶ γοῦν ᾿Ερατοσϑένης, ὅτι, ὥσπερ ἐπὶ τῶν διαστημάτων ἴσων καὶ κατ᾽ εὐϑεῖαν κειμένων τὰ διαστήματα διπλασιάξεται, οὕτως ἐπὶ τῶν λόγων ὡσανεὶ κατ᾽ εὐὖϑεῖαν κειμένων τὸ α΄ πρὸς τὸ γ΄ διπλάσιον λόγον ἔχει ἢ πρὸς τὸ δεύτερον. τὰ γὰρ 9. τῶν ξ ἀφέστηκεν ἡμιόAa, καὶ τὰ 5 τῶν ὃ τὰ αὐτὰ ἡμιόλια' τὰ ἄρα ϑ' τῶν τεσσάρων ἀφέστηκεν δυσὶν ἡμιολίοις. καὶ γὰρ ai ὑπεροχαὶ αἱ δύο τῇ μιᾷ εἶσιν αὗταί, οἷον ὡς ἐπὶ τῶν 8' καὶ τῶν ξ καὶ τῶν δ᾽ ὑπερέχει γὰρ ὃ 9 τῶν ξ τοῖς τρισίν, ὑπερέχει δὲ καὶ 6 ξ τῶν ὃ τοῖς δυσίν, τὰ δὲ τρία καὶ τὰ β συντεϑέντα ποιεῖ τὸν πέντε, ὅς ἐστι τοῦ 8. καὶ ὃ ὑπεροχή. ὥσπερ δὲ ἀπὸ τῶν μειξόνων ἐπὶ τοὺς ἐλάττονας αἱ ὑπεροχαὶ ποιοῦσι διπλασίους λόγους καὶ τριπλασίους, οὕτως ἀπὸ τῶν ἐλαττόνων ai! ἐλλείψεις. Ὅταν δὲ τῶν ἰσάκις πολλαπλασίων τὸ μὲν τοῦ
s114 üçüncünün katı ise dördüncünün katını aşmadığı zaman, birincinin ikinciye oranının üçüncünün dördüncüye oranından büyük olduğu söylenir. Eukleides tarifin bu taslağıyla bizi bir sezgiye götürmek ve bir oranın başka bir orandan hangi durumlarda büyük bulunacağını göstermek istemiştir. Aynı oran içindekiler, birlikte aşan, birlikte eşit olan ya da birlikte eksik kalan eşit katlarla belirlendiğine göre, daha büyük oran içindekilerde aşmanın nasıl olduğunu da kendisi, oranlar üzerine genel öğretinin beşinci kitabında, eşit olmayan büyüklüklerle ilgili teoremde göstermiştir.
126. Karşılık gelen büyüklükler hangileridir?
Önce gelenlerin önce gelenlere, sonra gelenlerin sonra gelenlere karşılık geldiği söylenir.
127. Büyüklüklerde oran çeşitleri üzerine
Oranın, aynı cinsten iki şeyin birbirine göre durumu olduğu söylendi. Büyüklükler için özel olarak şunu söyleyeceğiz: oran, aynı cinsten iki büyüklüğün büyüklük bakımından birbirine göre belli bir durumudur; öyle ki onlarda da orantı, bu tür oranların benzerliği olsun.
Ters oran, sonra gelenin önce gelene oranıdır.
πρώτου πολλαπλάσιον ὑπερέχῃ τοῦ τοῦ δευτέρου πολυπλασίου, τὸ δὲ τοῦ τρίτου πολλαπλάσιον μὴ ὑπερἔχῃ τοῦ τοῦ δ΄ πολλαπλασίου. τότε τὸ πρώτον πρὸς τὸ δεύτερον μείζονα λόγον ἔχειν λέγεται ἢ τὸ γ΄ πρὸς τὸ δ΄. ἐν δὲ ταύτῃ τῇ ὑπογραφῇ τοῦ ὅρου βεβούληται ὁ Εὐκλείδης εἷς ὑπόνοιαν ἡμᾶς ἀγαγεῖν καὶ παραστῆσαι, ἐν τίσιν εὑρίσκεσϑαν δεῖ μείζονα λόγον λόγου" καὶ ἐπεὶ τὰ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ κεχαραχτηρίσϑαι ἀπὸ τῶν ἰσάκις πολυπλασίων ἤτοι ἅμα ὑπερεχόντων ἢ ἅμα ἴσων ὄντων ἢ ἅμα ἐλλειπόντων. τὰ ἐν μείζονι λόγῳ ὄντα ἐκεῖνα ἔχειν τὴν ὑπεροχήν. ὅπως δὲ γί: vera ὑπεροχή, αὐτὸς ἐν τῷ ε΄ τῆς καϑόλου λόγων στοιχειώσεως ἐν τῷ ϑεωρήματι τῶν ἀνίσων μεγεϑῶν ἐπέδειξεν. | | oxs’. [Τίνα τὰ ὁμόλογα μεγέϑη:;] Ὁμόλογα μεγέϑη λέγεται εἶναι τὰ μὲν ἡγούμενα τοῖς ἡγουμένοις, τὰ δὲ ἑπόμενα τοῖς ἑπομένοις. ρκχζ΄. [Περὶ τῆς ἐν τοῖς μεγέϑεσι τῶν λόγων διαφορᾶς.) ς Αόγος μὲν εἴρηται, ὅτι β ὁμογενῶν ἐστιν ἡ πρὸς ἄλληλα σχέσις. ἐπὶ δὲ τῶν μεγεϑῶν λέξομεν ἰδίωθ; ὅτι λόγος ἐστὶν δύο μεγεϑῶν ὁμοιογενῶν ἡ κατὰ πήλικότητά ποιὰ δχέσις, ὡς εἶναι καὶ ἐπ᾽ αὐτῶν ἀναλογίαν τὴν τοιούτων λόγων ὁμοιότητα. ͵ ἀνάπαλιν λόγος ἐστὶν 6 τοῦ ἑπομένου πρὸς τὸ ἡγούμενον.
s116Bileşik oran, önce gelenle sonra gelenin birlikte, sonra gelenin kendisine göre alınmasıdır.
Ayrık oran, önce gelenin sonra geleni aştığı farkın sonra gelene göre alınmasıdır.
Çevrik oran, önce gelenin, önce gelenin sonra geleni aştığı farka göre alınmasıdır.
Değişmeli oran, önce gelenin önce gelene ve sonra gelenin sonra gelene oranıdır.
Sıralı orantıda eşitlik yoluyla oran şudur: önce gelenin sonra gelene oranı öteki önce gelenin sonra gelene oranına eşit, sonra gelenin başka bir şeye oranı da öteki sonra gelenin başka bir şeye oranına eşit olduğunda, her iki dizide de önce gelen o başka şeye göre alınır; yani aradaki terimler çıkarılır.
128. Ortak ölçülü ve ortak ölçüsüz büyüklükler üzerine
Hangi büyüklüklerin irrasyonel ve ortak ölçüsüz, hangilerinin rasyonel ve ortak ölçülü olduğu, aritmetiğin unsurlarından önceki bölümde söylendi. Şimdi Elementler'in yazarı Eukleides'i izleyerek büyüklükler hakkında şunu söylüyoruz: aynı ölçüyle ölçülen büyüklüklere ortak ölçülü, hiçbir ortak ölçüsü olamayanlara ortak ölçüsüz denir.
129. Ortak ölçülü ve ortak ölçüsüz doğrular üzerine
Doğrular, üzerlerine kurulan kareler aynı alanla ölçülüyorsa yalnız kareleri bakımından ortak ölçülüdür;
Συνϑέντι λόγος ἐστὶ λῆψις τοῦ ἡγουμένου μετὰ τοῦ ἑπομένου πρὸς αὐτὸ τὸ ἑπόμενον. Διελόντι λόγος ἐστὶ λῆψις τῆς ὑπεροχῆς, ἣν ὑπερἔχει τὸ ἡγούμενον τοῦ ἑπομένου, πρὸς τὸ ἑπόμενον. ᾿Αναστρέψαντι λόγος ἐστι λῆψις τοῦ ἡγουμένου πρὸς τὴν ὑπεροχήν, ἣν ὑπερέχει τὸ ἡγούμενον τοῦ ὅπομένου. ’EvalAa& λόγος ἐστὶν 6 τοῦ ἡγουμένου πρὸς τὸ ἡγούμενον καὶ τοῦ ἑπομένου πρὸς τὸ ἑπόμενον. Δι’ ἴσου λόγος ἐστὶ τεταγμένης ἀναλογίας, ὅταν N, ὡς ἡγούμενον πρὸς ἑπόμενον, οὕτως ἡγούμενον πρὸς ἑπόμενον, 1) δὲ καί, ὡς ἑπόμενον πρὸς ἄλλο τι, οὕτως ἑπόμενον πρὸς ἄλλο τι, λῆψις ἐν ἀμφοτέροις τοῦ ἡγουμένου πρὸς ἄλλο τι, τουτέστιν ὑπεξαιρεϑέντων τῶν μεταξὺ ἐναλλὰξ ὅρων. ρκη΄. [Περὶ μεγεϑῶν συμμέτρων καὶ ἀσυμμέτρων.) Τίνες μὲν ἄλογοι καὶ ἀσύμμετροι, καὶ τίνες ῥητοὶ καὶ σύμμετροι. ἐν τοῖς πρὸ τῆς ἀριϑμητικῆς στοιχειώσεως εἴρηται" νυνὶ δὲ Εὐκλείδῃ τῷ στουχειωτῇ ἑπόμενοι περὶ τῶν μεγεϑῶν φαμεν, ὅτι σύμμετρα μεγέϑη λέγεται τὰ ὑπὸ τῶν αὐτῶν μέτρων μετρούμενα, ἀσύμμετρα δέ, ὧν μηδὲν ἐνδέχεται κοινὸν μέτρον γίνεσθαι. ροκϑ'΄. [Περὶ εὐθειῶν συμμέτρων καὶ ἀσυμμέτρων. Εὐϑεῖαι δυνάμει μόνον σύμμετροί εἶσιν, ὅταν τὰ
s118 üzerlerine kurulan karelerin hiçbir ortak ölçü alanı olamıyorsa ortak ölçüsüzdür. Bunlar kabul edilince, verilen bir doğruyla ortak ölçülü sonsuz sayıda doğru bulunduğu gösterilir. Öyleyse verilen doğruya rasyonel denilsin, onunla ortak ölçülü olanlara da; verilen doğru üzerine kurulan kareye rasyonel denilsin, onunla ortak ölçülü olanlara ve bunlarla ortak ölçülü olanlara da.
130. Büyüklüklerin ölçümünde bütünleri ölçen birimler hangileridir?
Büyüklüklerin ölçümünde bütünleri ölçen birimler şunlardır: parmak, avuç, karış, ayak, arşın, adım, kulaç. Hepsinin en küçüğü parmaktır; ama bazen o da parçalara bölünür, nitekim yarım, üçte bir ve öteki kesirlerden söz ederiz.
Bazılarının düşünüp bulduğu başka ölçüler de şunlardır: ampelos, passon, akaina, plethron, iugerum, stadion, mil, skhoinos; Pers skhoinosu, Yunan skhoinosu ve ötekiler.
131. Sayılanların her biri ne kadar eder?
Eski dökümü esas alıp fazlalıkları atarak bugün geçerli olan değerleri aşağıya yazdık.
Avuç 4 parmaktır.
Karış 3 avuç, 12 parmaktır.
ἀπ’ αὐτῶν τετράγωνα τῷ αὐτῷ χωρίῳ μετρῆται, ἀσύμμετροι δέ, ὅταν τοῖς ἀπ᾿ αὐτῶν τετραγώνοις μηδὲν ἐνδέχηται κοινὸν μέτρον χωρίον γενέσϑαι. τούτων ὑποκειμένων δείκνυται, ὅτι τῇ προτεϑείσῃ εὐθείᾳ σύμμετροί εἰσί τινες εὐθεῖαι ἄπειροι. καλείσϑω οὖν ἡ μὲν προτεϑεῖσα εὐθεῖα δητὴ καὶ al ταύτῃ σύμμετροι ῥηταὶ καὶ τὸ μὲν ἀπὸ τῆς προτεϑείδης εὐθείας τετράγωνον ῥητόν, τὰ δὲ am αὐτῆς σύμμετρα καὶ τὰ τούτων σύμμετρα ῥητά. 04 . | Tive μέρη τῶν ἐν τοῖς μεγέϑεσι μετρήδσεων καταμετροῦντα τὰ ὅλα!:] Τῶν δὲ ἐν τοῖς μεγέϑεσι μετρήσεων καταμετροῦντα τὰ ὅλα ἐστὶ τάδε᾽ δάκτυλος, παλαιστή, σπιϑαμή, πούς, πῆχυς. βῆμα, ὀργυιά. πάντων δὲ ἐλαχιστότερόν ἐστιν δάκτυλος, διαιρεῖται δὲ καὶ εἰς μέρη ἔσϑ᾽ ὅτε" λέγομεν γὰρ καὶ L’ καὶ γ΄ καὶ λοιπὰ μόρια. Εἰσὶ δὲ καὶ ἕτερα μέτρα ἐπινενοημένα τισὶ τάδε" ἄμπελος, πάσσον, ἄκαινα, πλέϑρον, ἰούγερον, στάδιον, μίλιον, δχοῖνος. δχοῖνος Περσικὴ καὶ σχοῖνος Ἑλληλικὴ καὶ λοιπά. ολα΄. {Τί τῶν εἰρημένων ἕκαστον δύναται:] Κατὰ μὲν τὴν παλαιὰν ἔκϑεσιν παραλιπόντες τὰ περισσὰ τὴν νῦν χρατοῦσαν δύναμιν ὑπετάξαμεν. Ὁ παλαιστὴς ἔχει δακτύλους ὃ. Ἢ σπιϑαμὴ ἔχει παλαιστὰς γι, δακτύλους ιβ.
s120Ayak 1⅓ karış, 4 avuç, 16 parmaktır.
Arşın 2 ayak, 2⅔ karış, 32 parmaktır.
Adım 1 arşın, 2 ayak, 2⅔ karıştır.
Kulaç 2¼ adım, 2¼ arşın, 4½ ayak, 6 karış, 72 parmaktır.
Ampelos 1⅑ kulaç, 2½ adım, 5 ayak, 6⅔ karış, 20 avuç, 80 parmaktır.
Passon 1⅕ ampelos, 1⅓ kulaç, 3 adım, 3 arşın, 6 ayak, 8 karış, 24 avuç, 96 parmaktır.
Akaina 2 passon, 2⅖ ampelos, 2⅔ kulaç, 6 adım, 6 arşın, 12 ayak, 16 karış, 48 avuç, 192 parmaktır.
Plethron 10 akaina, 20 passon, 24 ampelos, 26⅔ kulaç, 60 adım, 60 arşın, 120 ayak, 160 karış, 480 avuç, 1920 parmaktır.
Iugerum 48 ampelos, 40 passon, 53⅓ kulaç, 2 plethron, 20 akaina, 120 adım, 120 arşın, 240 ayak, 320 karış, 960 avuç, 3840 parmaktır.
Stadion 120 ampelos, 100 passon, 133⅓ kulaç, 5 plethron, 50 akaina, 300 adım, 300 arşın, 600 ayak, 800 karış, 2400 avuç, 9600 parmaktır.
Mil 7½ stadion, 37½ plethron, [375 akaina,] 2250 adım, 2250 arşın, 4500 ayak, 6000 karış, 18.000 avuç, 72.000 parmaktır.
Ὁ ποὺς ἔχει σπιϑαμὴν ἃ γ΄, παλαιστὰς ὃ, δακτύ-. λους IE. = Ὁ πῆχυς ἔχει πόδας β, σπιϑαμὰς β ur’, δακτύλους aß. To βῆμα κι πῆχυν ἃ, πόδας PB, σπιϑαμὰς B w. Ἢ ὀργυιὰ ἔχει βήματα β δ΄, πήχεις β δ΄, mödag öl, δπιϑαμὰς 5, δακτύλους οβ, Ἡ ἄμπελος ἔχει ὀργυιὼν ἃ ϑ'. βήματα BL’, πόδας ξ, δπιϑαμὰς ς W', παλαιστὰς %, δακτύλους π. Τὸ πάσσον ἔχει ἄμπελον ἃ ε΄, ὀργυιὰν ἃ γ΄, βήματα y, πήχεις y, πόδας ξ, σπιϑαμὰς ἢ, παλαιστὰς #0, δαχτύλους η5. Ἢ ἄκαινα ἔχει πάσσα B, ἀμπέλους β γ΄ ιε΄, ὁργυιὰς β L' ς΄, βήματα ξ, πήχεις T, πόδας ıß, σπιϑαμὰς ı5, παλαιστὰς μη, δακτύλους κι Τὸ πλέϑρον ἔχει ἀκαίνας 9, πάσσα 6, ἀμπέλους On, ὀργυιὰς σξς ὦ΄, βήματα %, πήχεις X, πόδας ‚wo, σπιϑαμὰς ‚EX, παλαιστὰς ‚do, δακτύλους ἃ ‚96. Τὸ ἰούγερον ἔχει ἀμπέλους vn, πάσσα v, ὀργυιὰς φλγ γ΄ . πλέϑρα P, ὠκαίνας δ, βήματα ‚wo, πήχεις ασ' πόδας βυ, σπιϑαμὰς yo, παλαιστὼς ὃχ, δακτύλους y ἣν.» Τὸ στάδιον ἔχει ἀμπέλους 0%, πάδσα 9, ὀργυιὰς ολγ γ΄, πλέϑρον (΄, ἀκαίνας v, βήματα τ, πήχεις T, πόδας X, σπιϑαμὰς ©, παλαιστὰς βυ, δακτύλους 91. Τὸ μίλιον ἔχει στάδια EL, πλέϑρα γ (΄ δ΄, ἀκαίvag τοξ, πάσσα ψν. ἀμπέλους A, ὀργυιὰς κα, βήματα: ‚Bor, πήχεις βον, πόδας Ip, σπιϑαμὰς ‚5, παλαιστὰς ἃ ἢ, δακτύλους EB.
s122Kısaca, geometrinin, yani vergi yazımı için yapılan kadastronun bugünkü düzenine göre her biri, daha önce söylendiği gibi şöyledir. Hepsinin en küçük parçası olan parmaktan sonra avuç gelir; dört parmak ettiği için bazıları ona "dörtlük" de der. Ondan sonra üç avuçluk karış gelir. Toparlarsak: ayak 4 avuçtur; arşın 2 ayak, 8 avuçtur; adım arşına eşittir; kulaç 4½ ayak, 18 avuçtur; akaina 12 ayak, 48 avuçtur; ampelos 5 ayak, 20 avuçtur; passon 6 ayak, 24 avuçtur; plethron 120 ayak, 480 avuçtur; iugerum 240 ayak, 960 avuçtur; stadion 600 ayak, 2400 avuçtur; mil 4500 ayaktır.
132. Uzunluk, alan ve hacim ölçüleri
Uzunluk ölçüsü olarak avuç 4 parmaktır; alan ölçüsü olarak 16 parmak, hacim ölçüsü olarak 64 parmaktır.
Uzunluk ölçüsü olarak ayak 4 avuç, 16 parmaktır; alan ölçüsü olarak 16 avuç, 256 parmaktır; hacim ölçüsü olarak ayak 64 avuç, 4096 parmaktır.
Uzunluk ölçüsü olarak arşın 2 ayak, 8 avuç, 32 parmaktır; alan ölçüsü olarak arşın 4 ayak, 64 avuç, 1024 parmaktır; hacim ölçüsü olarak arşın 8 ayak, 512 avuç, 32.768 parmaktır.
Ἔν συντόμῳ δὲ ἔχει ἕκαστον οὕτως, ὡς προείρηται, κατὰ τὴν νῦν κατάστασιν τῆς γεωμετρίας, ἤγουν τῆς ἀπογραφῆς τοῦ κίνσου. Μετὰ τὸν δάκτυλον, ὅς ἐστι μέρος ἐλάχιστον πάντῶν, ἔστιν ὁ παλαιστής, ὃν καὶ τέταρτόν τινες χαλοῦσι διὰ τὸ ὃ ἔχειν δακτύλους, μετὰ τοῦτον ἡ σπιϑαμὴ παλαιστῶν γ, εἶτα ἐν κεφαλαίῳ ὁ ποὺς ἔχει παλαιστὰς ὃ. εἶτα 6 πῆχυς ἔχει πόδας β, παλαιστὰς ἢ, βῆμα ἴσον τοῦ πήχεως, ὀογυιὰ ἔχει πόδας ὃ (΄, παλαιστὰς τῆ, ἄκαινα πόδας ιβ, παλαιστὰς μη, ἄμπελος ἔχει πόδας E, παλαιστὰς %, πάσσον ἔχει πόδας 5, παλαιστὰς κὃ, πλέϑρον πόδας wo, παλαιστὰς ‚do, ἰούγερον πόδας ‚Bv, παλαιστὰς χ, στάδιον πόδας χ, παλαιστὰς βυ, μίλιον πόδας ‚dp. ολβ΄. [Εὐϑυμετρικά, ἐμβαδομετρικὰ καὶ στερεομετρικά.] Ὁ παλαιστὴς 6 εὐθυμετρικὸς ἔχει δακτύλους ö, ὁ ἐπίπεδος δακτύλους τΞ, ὃ δὲ στερεὸς δακτύλους ξδ. Ὁ ποὺς ὁ εὐθϑυμετρικὸς ἔχει παλαιστὰς ὃ, δακτύλους 15, 6 δὲ ἐπίπεδος ἔχει παλαιστὰς 15, δακτύλους σνξ, ὃ δὲ στερεὸς ποὺς ἔχει παλαιστὰς &0, δακτύλους δας. Ὁ πῆχυς ἔχει ὁ δὐϑυμετρικὸς πόδας β, παλαιστὰς ἢ, δακτύλους λβ, 6 δὲ ἐπίπεδος πῆχυς ἔχει πόδας δ. παλαιστὰς Ed, δακτύλους und, ὁ δὲ στερεὸς πῆχυς ἔχει πόδας m, παλαιστὰς φιβ, δακτύλους 7} βψξη.
s124133. Ölçümün çeşitleri ve teoremleri
Ölçümün çeşitleri şunlardır: dörtgenler, üçgenler, eşkenar dörtgenler, yamuklar, daireler. Bunlara ait on sekiz teorem vardır. Dörtgenlerin iki teoremi: eşkenar dik açılı dörtgen ve dik açılı paralelkenar dörtgen. Üçgenlerin altı teoremi: eşkenar üçgen, ikizkenar üçgen, çeşitkenar üçgen, dik açılı üçgen, dar açılı üçgen, geniş açılı üçgen. Eşkenar dörtgenin iki teoremi: eşkenar dörtgen ve eşkenar dörtgen benzeri. Yamukların dört teoremi: dik açılı yamuk, ikizkenar yamuk, dar açılı yamuk, geniş açılı yamuk. Dairelerin dört teoremi: daire, kemer yani yarım daire, yarım daireden büyük parça ve yarım daireden küçük parça.
Alan ölçümüne ilişkin çeşitler ve teoremler bunlardır. Cisimlerde ise her ölçüme kalınlık da eklenir ve cisimlere özgü on teorem vardır: küre, koni, dikilitaş, silindir, küp, kama, uca doğru incelen cisim, sütun, tuğla, piramit.
Ölçümün sağlam dayanakları olan şu kurallar da vardır: Her üçgende iki kenar, hangi ikisi alınırsa alınsın, kalan kenardan büyüktür. Her dik üçgende dik açıyı çevreleyen iki kenar üzerine kurulan kareler, hipotenüs üzerine kurulan kareye eşittir. Her dairenin çevresi çapının üç ve yedide bir katıdır. Çap üzerine kurulan [on dört] karenin alanı, [on bir] dairenin alanına eşittir.
Her bölgede herkesin kendi yerel ölçülerini kullanması âdet hâline geldiğinden ve ölçü, ayağın arşına oranına göre denkleştirildiğinden,
Τὰ δὲ τῆς μετρήσεως εἴδη εἰσὶ ταῦτα᾽ τετράγωνα, τρίγωνα, δόμβοι, τραπέξια, κύκλοι. ἔχουσι ϑεωρήματα δεκαοχτὼ οὕτως" τετραγώνων ϑεωρήματα β, τετράγωνον ἰσόπλευρον ὀρϑογώνιον καὶ τετράγωνον παραλληλόγραμμον ὀρϑογώνιον" τριγώνων ϑεωρήματα ξ, τρίyovov ἰσόπλευρον, τρίγωνον ἰδοσκελές, τρίγωνον δκαληνόν. τρίγωνον ὀρϑογώνιον, τρίγωνον ὀξυγώνιον, ἢ τρίγωνον ἀμβλυγώνιον: ῥόμβου ϑεωρήματα β, ῥόμβος᾽ καὶ ῥομβοειδές᾽ τραπεξίων ϑεωρήματα τέσσαρα, τρα-᾿ πέξιον ὀρθογώνιον, τραπέξιον ἰσοσκελές, τραπέξιον ὀξυ- I γώνιον, τραπέξιον außAvyavıov' κύκλων ϑεωρήματα τέσσαρα. κύκλος, ἁψὶς ἤτοι ἡμικύκλιον, τμῆμα μεῖξον ἡμικυκλίου καὶ τμῆμα ἧττον ἡμικυκλίου. | Καὶ ταῦτα μὲν οὖν τὰ εἴδη καὶ τὰ ϑεωρήματα, ὅσον ἐπὶ τῶν ἐμβαδομετρικῶν' ἐπὶ δὲ τῶν στερεῶν! προστιϑεμένου ἕκάστῃ μετρήσει καὶ τοῦ πάχους ἐξαί-᾿ gera ϑεωρήματα ἐπὶ τῶν στερεῶν εἶσι δέκα οὕτως" σφαῖρα, κῶνος, ὀβελίδκος, κύλινδρος, κύβος, δφηνίδκος, μείουρος, κίων, πλινϑίς, πυραμίς. j | Εἰσὶ δὲ καὶ ὅροι τῆς μετρήδεως ἐστηριγμένοι οἴδεν. παντὸς τριγώνου al δύο πλευραὶ τῆς λοιπῆς μείζονές, εἶσι πάντη μεταλαμβανόμεναι, καὶ παντὸς τριγώνου | ὀρϑογωνίου [αἱ δύο πλευραὶ τῆς λοιπῆς) τὰ ἀπὸ row περὶ τὴν ὀρϑὴν γωνίαν δύο πλευρῶν τετράγωνα ἴσα τῷ ἀπὸ τῆς ὑποτεινούσης τετραγώνῳ, καὶ παντὸς κύ- ὁ χλου ἡ περίμετρος τῆς διαμέτρου τριπλάσιός ἐστι καὶ ἐφέβδομος, καὶ ἐμβαδὸν ἀπὸ τῆς διαμέτρου ἐπὶ τὸν κύκλον μετρούμενα τετράγωνα ἴσα εἰσὶν ἐμβαδοῖς κύκλων ὃ. Ι ᾿Επειδὴ δὲ ἐν τοῖς κλίμασιν ἐκράτησε τις συνήϑεια s τοῖς ἐγχωρίοις μέτροις χρᾶσϑαι ἕκαστον, καὶ ἐκ τῆδ
s126 durum böyle olunca teoremlerin ölçümünü daha önce söylendiği gibi yap.
Beş postulat
Her noktadan her noktaya bir doğru çekilebileceği;
sınırlı bir doğrunun bir doğru boyunca kesintisiz uzatılabileceği;
her merkezle ve her uzaklıkla bir daire çizilebileceği;
bütün dik açıların birbirine eşit olduğu;
iki doğruyu kesen bir doğru, aynı taraftaki iç açıları toplamca iki dik açıdan küçük yapıyorsa, bu iki doğrunun sonsuza dek uzatıldığında, iki dik açıdan küçük açıların bulunduğu tarafta birbirini keseceği.
Ayrıca iki doğru bir alanı çevrelemez.
Ortak kavramlar
Aynı şeye eşit olan şeyler birbirine de eşittir.
Eşitlere eşitler eklenirse bütünler eşittir.
Eşitlerden eşitler çıkarılırsa kalanlar eşittir.
Eşit olmayanlara eşitler eklenirse bütünler eşit değildir.
Eşit olmayanlardan eşitler çıkarılırsa kalanlar eşit değildir.
[…]
Aynı şeyin iki katları birbirine eşittir.
Aynı şeyin yarıları birbirine eşittir.
Bütün parçadan büyüktür.
İki doğru bir alanı çevrelemez.
ἀναλογίας τοῦ ποδὸς πρὸς τὸν πῆχυν ἐξισοῦται τὸ μέτρον, τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων τὴν μέτρησιν τῶν ϑεωρημάτων ποίει, ὡς προείρηται. Αἰτήματα ε. | ’Hırjodo ἀπὸ παντὸς σημείου ἐπὶ πᾶν σημεῖον | εὐθεῖαν γραμμὴν ἀγαγεῖν, | Καὶ πεπερασμένην εὐθεῖαν ἐπ’ εὐθείας κατὰ τὸ συνεχὲς ἐκβαλεῖν, | Καὶ παντὶ κέντρῳ καὶ διαστήματι κύκλον γεγράφϑαι, | Καὶ πάσας τὰς ὀρϑὰς γωνίας ἴσας ἀλλήλαις εἶναι, 1 Καί, ἐὰν εἰς δύο εὐθείας εὐθεῖα ἐμπίπτουσα τὰς | ἐντὸς καὶ ἐπὶ τὰ αὐτὰ μέρη γωνίας δύο ὀρϑῶν ἐλάσ- ' δονας ποιῇ, ἐχβαλλομένας τὰς δύο εὐθείας ἐπ᾽ ἄπειρον συμπίπτειν ἀλλήλαις, ἐφ᾽’ ἃ μέρη εἰσὶν ai τῶν δύο ὀρϑῶν ἐλάσσονες γωνίαι. γ Καὶ δύο εὐϑεῖαι χωρίον οὐ περιέχουσιν. Κοιναὶ ἔννοιαι. Τὰ τῷ αὐτῷ ἴσα καὶ ἀλλήλοις εἰσὶν ἴσα. ἐὰν ἴσοις ἴσα προστεϑῇ. τὰ ὅλα ἐστὶν ἴσα. ἂν ἀπὸ ἴσων ἴσα ἀφαιρεϑῇ, τὰ λοιπά ἐστιν ἴσα. x 3 v ἀνίσοις ἴδα προστεϑῇ. τὰ ὅλα ἐστὶν ἄνισα. \ 2 ν ἀπὸ ἀνίσων ἴσα ἀφαιρεϑῆῇ, τὰ λοιπά ἐστιν Ξ au SἜΝ ΕΞ Ε νυ Ξ mu ΞΖ » τὰ τοῦ αὐτοῦ διπλάσια ἴσα ἀλλήλοις ἐστί. τοῦ αὐτοῦ ἡμίση ἴσα ἀλλήλοις ἐστί. 38 τὸ ὅλον τοῦ μέρους μεῖξόν ἐστι. | δύο εὐθεῖαν χωρίον οὐ περιέχουσιν.
s128Geometrinin tarifi
Geometri, büyüklüklerin ve şekillerin, bunları sınırlayıp bitiren yüzeylerin ve çizgilerin, ayrıca bunlarda görülen hâllerin, ilişkilerin, biçimlerdeki etkilerin ve hareket keyfiyetlerinin epistēmē'sidir. Hâl denenler bölünmelerle ilgili olanlardır; ilişkiler ise büyüklüklerin birbirine oranları ve konumlarıdır; bunları hem tek tek kavrar hem de birbiriyle karşılaştırırız.
Cisimlerdeki büyüklüğün sürekli olduğu
Sürekli olanlar, baştan sona aynı türden parçalardan oluşan ve bölünmesi sonsuza dek gidebilen şeylerdir: cisim, yer, zaman, hareket, yüzey, çizgi gibi. Cismin her parçası cisimdir, bu yüzden en küçük cisim yoktur; çünkü her cismin üç boyutu vardır: uzunluk, en, derinlik. Yerin de her parçası yerdir, buradan en küçük yerin de olmadığı çıkar; çünkü her yer, cismin boyutlarına eşit boyutlara sahiptir. Aynı şekilde zamanın her parçası da zamandır. Başka şeyler de süreklidir. Çizgi süreklidir, çünkü parçalarının birleştiği ortak bir sınır, yani nokta bulunabilir; yüzey süreklidir, çünkü düzlemin parçaları ortak bir sınırda, yani bir çizgide birleşir; cisim için de durum aynıdır.
Geometrinin bazı ilkeleri olduğu
Bazıları geometrinin ilkelerinin matematiksel cismin boyutları olduğunu söyler. Bunlar üçtür: uzunluk,
Ὅρος γεωμετρίας. Γεωμετρία ἐστὶν ἐπιστήμη μεγεϑῶν καὶ σχημάτων καὶ τῶν περιοριζουσῶν καὶ περατουσῶν ταῦτα ἐπιφανειῶν καὶ γραμμῶν τῶν τε ἐν τούτοις παϑῶν καὶ σχέcE0v καὶ ἐνεργειῶν ἐν μορφαῖς καὶ κινήσεως ποιότησι. πάϑη μὲν οὖν λέγεται τὰ περὶ τὰς διαιρέσεις, σχέσεις δὲ οἵ τῶν μεγεϑῶν πρὸς ἄλληλα λόγοι καὶ ϑέσεις καὶ καϑ' αὑτὸ ἐπιβάλλουσιν ἡμῖν αὐτοῖς καὶ πρὸς ἄλληλα συγκρίνουσιν. Ὅ, τι τὸ ἐν τοῖς σώμασι μέγεϑος συνεχές. Συνεχῆ δέ εἰσι τὰ ὁμοιομερῆ δι’ ὅλων, καὶ ὧν ἐπ᾽ ἄπειρον ἡ Town, οἷον σῶμα, τόπος. χρόνος, κπένησις, ἐπιφάνεια, γραμμή. τοῦ τε γὰρ σώματος πᾶν μέρος σῶμα, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν ἔστιν ἐλάχιστον σῶμα. ἐπεὶ πᾶν σῶμα τρεῖς ἔχει διαστάσεις, μῆκος, πλάτος, βάϑος. καὶ ὅπου δὲ πᾶν μέρος. τόπος ἐστί, καὶ ὅϑεν, οὐδὲ τόπος ἐλάχιστος ἔστι" πᾶς γὰρ τόπος ἴσας ἔχει σωματικὰς διαστάσεις. ὁμοίως καὶ πᾶν μέρος τοῦ χρόνου χρόνος ἐστί. χαὶ ἄλλα δὲ συνεχῆ ἐστι, γραμμὴ μέν, ὅτι λαβεῖν ἔστι κοινὸν ὅρον, πρὸς ὃν τὰ μόρια αὐτῆς συνάπτει, στιγμήν, ἐπιφάνεια δέ, ὅτι τὰ τοῦ ἐπιπέδου μόρια πρὸς κοινὸν ὅρον συνάπτει, γραμμήν: t [4 " 23 m , ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος. Ὅτι τινὲς ἀρχαὶ γεωμετρίας. “ἀρχὰς γεωμετρίας ἔνιοί φασιν εἶναι τὰς τοῦ σώματος διαστάσεις τοῦ μαϑηματικοῦ" εἰσὶ δὲ τρεῖς, μῆκος,
s130 en ve derinlik. Derler ki bunlardan birincisi önden arkaya doğru uzanır ve uzunluktur; ikincisi sağdan sola doğru uzanır ve endir; üçüncüsü yukarıdan aşağıya doğru uzanır ve derinliktir. Böylece bu üçünden, her birinde ikişer olmak üzere altı yön çıkar. Bunlara yer bakımından hareketler derler.
Geometrinin gayesi nedir?
Geometrinin gayesi aritmetiğinkine benzer; yalnız şu farkla ki ayrık olan değil, sürekli olan ousia'ya ilişen şeyleri kavramaya çalışır.
Hesap üzerine
Hesap, sayıların değil sayılan şeylerin incelenmesidir. Uygulamaya dönüktür; gerçek sayıyı ele almaz, bir olan şeyi birim, sayılan şeyi de sayı yerine koyar: meselâ üç şeyi üçlük, on şeyi onluk sayar ve aritmetiğin teoremlerini bunlara uygular. Böylece hem Arkhimedes'in "sığır problemi" dediği problemi hem de koyun sayılarını ve tas sayılarını —birini sürüler, ötekini taslar üzerinde— inceler; başka cinslerde de duyulur cisimlerin çokluklarını inceler ki bunları tek tek saymak gereksizdir.
Hesabın malzemesi nedir?
Daha önce söylendi: sayılan her şeydir. Aritmetikte en küçük olan birim olduğu gibi malzemede en küçük olan da "bir" olduğundan, hesap "bir"i aynı çokluk altındaki aynı cinsten şeylerin en küçüğü olarak kullanır. Meselâ bir insan kalabalığında bir insanı bölünmez sayar,
πλάτος καὶ βάϑος. τούτων δὲ τὴν πρώτην γίνεσϑαί φασιν ἀπὸ τῶν πρόσω εἰς τὰ ὀπίσω καὶ εἶναν μῆκος: τὴν δὲ δευτέραν γίνεσϑαι ἀπὸ τῶν δεξιῶν εἰς τὰ εὐώνυμα καὶ εἶναι πλάτος, τὴν δὲ τρίτην γίνεσθϑαν ἄνω καὶ κάτω καὶ εἶναι βάϑος, ὡς ἐκ τῶν τριῶν τούτῶν ἕξ γίνεσϑαι διαστάσεις, δύο καϑ' ἑκάστην" καλοῦσι δὲ ταύτας κινήσεις κατὰ τόπον. ἊΣ Τί ἐστι τέλος γεωμετρίας; Τέλος ἐστὶ ταύτῃ παραπλησίως τῇ ἀριϑμητικῇ, πλὴν τοῦ ξητεῖν χαταλαβεῖν οὐ τὰ τῇ διωρισμένῃ, W ἀλλὰ τὰ συνεχεῖ οὐσίᾳ συμβάντα. Περὶ λογιστικῆς. “Μογιστική ἐστι ϑεωρία ἡ τῶν ἀριϑμητῶν, οὐχὶ δὲ τῶν ἀριϑμῶν. μεταχειριστική, οὐ τὸν ὄντως ἀρυϑμὸν | λαμβάνουσα, ὑποτιϑεμένη δὲ τὸ μὲν ἕν ὡς μονάδα, τὸ 1 δὲ ἀριϑμητὸν ὡς ἀριϑμόν, οἷον τὰ τρία τριάδα εἶναι καὶ τὰ δέχα δεκάδα, Ep’ ὧν ἐπάγει τὰ κατὰ ἀρυιϑμη- || τικὴν ϑεωρήματα. ϑεωρεῖ οὖν τὸ μὲν κληϑὲν ὑπ᾽ ᾿Ἀρχιμήδους βοϊκὸν πρόβλημα, τοῦτο δὲ μηλίτας καὶ ὁ φιαλίτας ἀριϑμούς, τοὺς μὲν ἐπὶ φιάλης. τοὺς δὲ ἐπὶ 30 ποίμνης, καὶ ἐπ’ ἄλλων δὲ γενῶν τὰ πλήϑη τῶν αἰσϑητῶν σωμάτων Θκοποῦσα, ὡς περιττὸν ἀποφαίνεσϑαι. Τίς ὕλη λογιστικῆς; Εἴρηται μὲν ἤδη, ὅτι πάντα τὰ ἀρυιϑμηϑέντα. ἐπεὶ δὲ τὸ Ev ἐστιν ἐν τῇ ὕλῃ ἐλάχιστον, ὁποῖον ἐν τῇ 35 ἀρυϑμητικῇ ἡ μονάς, προσχρῆται τῷ Evi ὡς ἐλαχίστῳ τῶν ὑπὸ τὸ αὐτὸ πλῆϑος ὁμογενῶν" ἕνα γοῦν τέϑεται
s132 ama mutlak anlamda değil; drahmiler arasında da bir drahmiyi, para olarak bölünebildiği hâlde, bölünmez kabul eder.
Yer ölçümü
Yer ölçümü, duyulur cisimlerdeki büyüklükleri ve şekilleri bölen ve birleştiren epistēmē'dir.
Yer ölçümünün malzemesi nasıldır?
Yer ölçümü şekilleri, cisimsel bir malzemeye dayandıkları için, tıpkı hesap gibi kusursuz ve tam olarak değil, olduğu gibi alır: bir yığını koni, yuvarlak kuyuları silindir, uca doğru incelen şekilleri de kesik koni sayarak ölçer. Geometri aritmetiği nasıl kullanıyorsa, yer ölçümü de hesabı öyle kullanır. Arazilerin nişan alınarak ölçülmesinde dioptra, cetvel, çekül, gnomon ve benzeri aletleri kullanır; uzaklıkları ve yükseklikleri ölçmek için kimi zaman gölgeden, kimi zaman nişan almaktan yararlanır, bazen de istenen şeyi yansıma yoluyla bulur. Geometrici birçok yerde zihinde düşünülen doğrularla çalıştığı gibi, yer ölçücü de duyulur doğruları kullanır. Bunların daha kesin olanları güneş ışınları aracılığıyla, ya gözetleme aletleriyle ya da araya giren cisimlerin ışığı kesmesinden yararlanılarak elde edilir; daha kaba olanları ise ip ya da çekül gerilip çekilerek alınır. Yer ölçücü bunları kullanarak uzakta duran arazileri, dağların yüksekliklerini, surların yüksekliklerini, ırmakların enini ve derinliğini ve bu türden şeyleri ölçer. Ayrıca yer ölçümü bölüştürmeleri yalnız eşit parçalara göre değil, oranlara ve orantılara göre, bazen de arazilerin değerine göre yapar.
ἄνθρωπον Ev πλήϑει ἀνθρώπων ἀδιαίρετον, ἀλλ᾽ οὐχ ἅπαξ, καὶ μίαν δραχμὴν ἐν δραχμαῖς ἄτομον, εἰ καὶ ὡς νόμισμα διαιρεῖται. Γεωδαισία ἐστὶν ἐπιστήμη τῶν ἐν τοῖς αἰσϑητοῖς σώμασι μεγεθῶν καὶ σχημάτων διαυνρετικὴ καὶ συνϑετυκή. Ποταπὴ τῆς γεωδαισίας ὕλη; “αμβάνει τὰ σχήματα οὐ τέλεια οὐδ᾽ ἀπηχριβωμένα τῷ σωματικὴν ὕλην ὑποβεβλῆσϑαι, καϑώσπερ καὶ ἡ λογιστική" μετρεῖ γοῦν καὶ σωρὸν ὡς κῶνον καὶ φρέατα τὸ περιφερῆ ὡς κυλινδρικὰ σχήματα καὶ τὰ μείουρα ὡς κώνους κολούρους. χρῆται δέ, ὡς ἡ γεωμετρία τῇ ἀριϑμητικῇ, οὕτω καὶ αὕτη τῇ λογιστικῇ. χρῆται | ὀργάνοις εἰς μὲν τὰς διοπτδίας χωρίων διόπτραις, κα- ' νόσι, στάϑμαις, γνώμοσι καὶ τοῖς ὁμοίοις πρὸς διαστη- 1 μάτων καὶ ὑψῶν ἀναμετρήσεις, τοῦτο μὲν σκιᾷ, τοῦτο ἰ δὲ αὖ διοπτείαις, ἔστι δὲ ὅτε καὶ δι’ ἀνακλάσεως ϑηρᾶται τὸ προβληϑέν. ὥσπερ καὶ ὁ γεωμέτρης τὰς λογικὰς εὐθείας μεταχειρίξεται πολλαχοῦ. οὕτως ὃ γεωδαίτης ταῖς αἰσϑηταῖς προσχρῆται᾽ τούτων δ᾽ αἱ 3. μὲν ἀκριβέστεραι διὰ τῶν ἀκτίνων τοῦ ἡλίου λαμβά- ὦ νονται ἢ δι’ ὀπτήρων ἢ τῶν ἐπιπροσϑετήσεων ἔκλαμ- ὦ βανόμεναι, ai δὲ σωματικώτεραι διὰ τάσεως καὶ ἕλξεως | μηρίνϑων ἢ στάϑμης" τούτοις γὰρ χρώμενος ὃ γεω- | δαίτης μετρεῖ πόρρωϑεν ἀφεστῶτα χωρία, ὀρῶν ἀνα- ” oriuare, τειχῶν ὕψη, ποταμῶν πλάτη καὶ βάϑη, καὶ ᾿ ὅσα τοιαῦτα. ἔτι ἡ γεωδαισία ποιεῖται τὰς διαιρέσεις οὐ μόνον εἰς ἰσότητας, ἀλλὰ καὶ κατὰ λόγους καὶ ἀναλογίας, ἔστι δ᾽ ὅτε καὶ κατὰ τὴν τῶν χωρίων ἀξίαν. |
s134Görünüşteki yanılmalar
Göze doğru uzanan dik açılı revakların uzaktan uca doğru daralıyormuş gibi göründüğü; dört köşeli kulelerin uzaktan bakılınca yuvarlak ve öne eğik göründüğü; eşit tavan gözlerinin de konumlarına ve uzaklıklarına göre eşit değilmiş gibi göründüğü.
Optiğin varsayımları
Optik şunu varsayar: gözden çıkan görme ışınları doğru çizgiler boyunca gider; göz döndükçe görme ışınları da onunla birlikte döner; göz görülen şeye doğru açıldığı anda da görme gerçekleşir. Başka bir bakımdan şunu da varsayar: esirde ve havada görülen şeyler doğru çizgiler boyunca görülür, çünkü her ışık doğru çizgiler boyunca yayılır; camın, zarların ya da suyun ardından görünen şeyler kırılan çizgiler boyunca, aynalarda görünenler ise yansıyan çizgiler boyunca görülür.
Optiğin tabiatı araştırmadığı
Optik tabiat araştırması yapmaz; görme organlarından dökülen ışınlarla cisimlerin uçlarına doğru birtakım akıntılar mı gittiğini, yoksa duyulur şeylerden kopup gelen görüntülerin doğrultu boyunca ilerleyip görmenin içine mi girdiğini, yoksa aradaki havanın, görmenin ışık türünden pneuma'sıyla birlikte gerilip mi toplandığını araştırmaz. Yalnız şunu inceler: her varsayımda
Ὅτι al πρὸς ὄμμα τε καὶ ὀρϑογώνιοι στοαὶ πόρρωϑὲν μείουροι φαίνονται καὶ τῶν πύργων οἱ τετρά- ἃ γῶνοι στρογγύλοι καὶ προσπίπτοντες πόρρωϑεν ὁρώμενοι, ἄνισά τε τὰ ἴσα φατνώματα παρὰ τὰς ϑέσεις | καὶ τὰ μήκη. | Ὅτι ὑποτίϑεται ἡ ὀπτικὴ τὰς ἀπὸ τοῦ ὄμματος ὄψεις κατ᾽ εὐθείας γραμμὰς φέρεσθαι, καὶ τοῦ ὄμματος | περιφερομένου συμπεριφέρεσθαι καὶ τὰς ὄψεις, καὶ β ἅμα τῷ ὄμματι διανοιγομένῳ πρὸς τὸ ὁρώμενον γίνεσϑαι τὰς ὄψεις. καὶ καϑ' ἕτερον δὲ τρόπον ὑποτίϑέται τὰ μὲν δι᾽ αἰϑέρος καὶ ἀέρος ὁρώμενα κατ᾽ εὖ- || ϑείας γραμμὰς ὁρᾶσθαι φέρεσθαι γὰρ πᾶν φῶς κατ᾽ ii εὐθείας γραμμάς" ὅσα δὲ διαφαίνεται δι’ ὑέλων ἢ ὑμένων ἢ ὕδατος, κατὰ κεχλασμένας, τὰ δὲ φαινόμενα ἐν τοῖς κατοπτρίξουσι κατὰ ἀνακλωμένας [γωνίας]. Ὅτι οὔτε φυσιολογεῖ ἡ ὀπτικὴ οὔτε ξητεῖ, εἴτε ἀπόρροιαί τινες ἐπὶ τὰ πέρατα τῶν σωμάτων φέρονται 5 ἀπὸ τῶν ὄψεων ἀκτίνων ἐχχεομένων, εἴτε ἀπορρέοντα εἴδωλα ἀπὸ τῶν αἰσϑητῶν εἴσω τῶν ὄψεων εἰσδύεται κατὰ στάϑμην ἐνεχϑέντα, εἴτε συνεκτείνεται ἢ συστρέφεται ὃ μεταξὺ ἀὴρ τῷ τῆς ὄψεως αὐγοειδεῖ πνεύματι, | μόνον δὲ σκοπεῖ, εἰ σώξεταν καϑ' ἑχάστην ὑπόϑεσιν ἡ
s136 yayılmanın ya da gerilmenin dümdüz oluşu ve açı oluşturacak biçimde toplanırken ışınların bir noktaya yönelmesi korunuyor mu; çünkü daha büyük ya da daha küçük şeyleri görmek buna bağlıdır. Öncelikle de görmenin [gözbebeğinin ya da görülen şeyin] belli bir noktasından değil, her parçasından gerçekleştiğini ve bunun kimi zaman içe doğru yönelen, kimi zaman dışarıda tepe yapan bir açıyla, kimi zaman da paralel çizgilerle olduğunu inceler.
Optiğin kısımları
Optiğin kısımları, farklı malzemelere göre daha çok sayılabilir; ama en genel olanları üçtür: bütünle aynı adı taşıyan ve optik denen kısım, katoptrik ve sahne resmi. Katoptrik, daha geniş anlamda, cilalı yüzeylerden olan yansımalarla uğraşan kısımdır; yalnız tek bir aynayla değil, bazen birden çok aynayla da ilgilenir. Ayrıca havada nem aracılığıyla görünen renklerle, gökkuşağındakiler gibi renklerle de uğraşır. Bir başka kısım, güneş ışınlarına ilişkin olayları kırılmada, aydınlanmada ve gölgelerde inceler: meselâ her şekilde gölgeyi sınırlayan çizginin nasıl olduğunu. Bir de "yakıcı aynalar" denen kısım vardır; yansıyarak bir araya gelen ışınları inceler. Bu ışınlar, aynanın belli yapısına bağlı olarak, ışığın yansıyıp topluca bir noktaya yönelmesiyle tek bir noktada, bir doğru boyunca ya da bir daire üzerinde bir araya gelir ve bir yeri tutuşturur. Bu incelemeler görmeyle ilgili incelemeyle aynı varsayımlara dayandığı için onunla aynı yoldan yürütülür: görme ışınlarının yayılması nasılsa, güneşin aydınlatması da öyledir.
ἰϑυτένεια τῆς φορᾶς ἢ τάσεως καὶ τὸ κατὰ τὴν συναγωγὴν εἰς γωνίαν τὴν σύννευσιν γίνεσϑαι, ἐπειδὰν μειξόνων ἢ ἐλαττόνων ὄψεως 1) ϑεωρία. προηγουμένῶς τε σκέπτεται, ὡς ἀπὸ παντὸς [τῆς κόρης ἢ τοῦ δρωμένου] μέρους ἡ ὄψις ἐγγίνεται, οὐχὶ δὲ ἀπό τινος 5 ὡρισμένου σημείου, καὶ ὅτι κατὰ γωνίαν ὁτὲ μὲν εἴσω νενευκυῖαν, ὁτὲ δὲ ἔξω κορυφουμένην, ὁτὲ δὲ κατὰ παραλλήλους. Ὀπτικῆς μέρη λέγοιτο μὲν ἂν κατὰ τὰς διαφόρους ὕλας καὶ πλείω, τὰ δὲ γενικώτατα τρία τὸ μὲν ὁμω- ὦ νύμως τῷ ὅλῳ καλούμενον ὀπτικόν, τὸ δὲ κατοπτρικόν, τὸ δὲ σκηνογραφικόν. κατοπτρικὸν δὲ λέγεται δλοσχερέστερον μὲν τὸ περὶ τὰς ἀνακλάσεις τὰς ἀπὸ τῶν λείων, οὐ μόνον περὶ ὃν κάτοπτρον, ἔστι δ᾽ ὅτε καὶ περὶ πλείω στρεφόμενον. ἔτι μὴν καὶ περὶ τὰ ἐν ἀέρι τ δι’ ὑγρῶν ἐμφαινόμενα χρώματα, ὁποῖά ἐστι τὰ κατὰ | τὰς ἰριδας᾽ ἕτερον δὲ τό τε θεωροῦν τὰ συμβαίνοντα, περὶ τὰς τοῦ ἡλίου ἀκτῖνας ἔν τε κλάσει καὶ φωτισμοῖς αὐτοῖς καὶ σκιαῖς, οἷον ὁποία τις ἡ διορίζουσα γραμμὴ τὴν σκιὰν ἐν ἑκάστῳ σχήματι γίνεται. καὶ τὸ περὶ τὰ τ΄ πυρεῖα προσαγορευόμενον σκοποῦν περὶ τῶν κατὰ ἀνά- | κλασιν συνιουσῶν ἀκτίνων, αἵ κατὰ σύννευσιν ἀϑρόαν | τῆς τοῦ φωτὸς ἀνακλάσεως παρὰ τὴν ποιὰν κατασκευὴν ᾿ τοῦ κατόπτρου εἰς ἕν συνιοῦδσαν ἢ κατὰ γραμμὴν Ebϑεῖαν ἢ κυκλοτερὲς ἐχπυροῦσί τινὰ τόπον. αὗται δ᾽ " αἱ ϑεωρίαι τὰς αὐτὰς ὑποϑέσεις ἔχουσαι τῇ περὶ τὰς ὄψεις τὸν αὐτὸν ἐκείνῃ τρόπον ἐφοδεύονται" ὁποία γὰρ ἡ τῶν ὄψεων πρόπτωσις. τοιοῦτος καὶ ὃ καταφωτισμὸς
s138 Bu aydınlatma kimi zaman kırılmayan doğrular boyunca olur; kimi zaman camlarda olduğu gibi içinden geçen doğrular boyunca olur, çünkü ışınlar kırılıp bir noktaya yönelerek, belli şekillere bağlı olarak bir yeri tutuşturur; kimi zaman da tavanlarda görünen "akhilleus" denen ışık benekleri gibi yansıma yoluyla olur. Öyle ki bakma görmenin bütününden gerçekleştiği gibi, aydınlatma da güneşin her parçasından gerçekleşir. Sularda ve zarlarda içinden geçen ışınları inceleyen optik daha dar bir alana sahiptir; ama suların, zarların ve camların altındaki şeylerde birleşik olanların parçalanmış, basit olanların bileşik, düz olanların kırık, duranların hareket ediyor görünmesinin sebebini açıklar.
Sahne resmi nedir?
Optiğin sahne resmi kısmı, binaların resimlerinin nasıl çizilmesi gerektiğini araştırır. Var olan şeyler oldukları gibi görünmediği için, bu sanatı icra edenler temeldeki oranları göstermeyi değil, şeyleri nasıl görüneceklerse öyle işlemeyi gözetirler. Mimarın gayesi, eseri göze uyumlu kılmak ve elden geldiğince görmenin yanılgılarına karşı çareler bulmaktır; gerçekteki eşitliği ya da uyumu değil, göze görünen eşitliği ve uyumu hedefler. Nitekim silindir biçimli bir sütunun ortası göze daralıp kırılmış gibi görüneceği için, onu oralarda daha geniş yapar; daireyi bazen daire olarak değil
ὑπὸ τοῦ ἡλίου γίνεται, καὶ τότε μὲν κατ᾽ εὐϑείας ἀκλάστους, τότε δὲ κατὰ δυομένας, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ὑέλων" κατακλώμεναι γὰρ καὶ εἷς ἕν συννεύουσαν ἐξάarovoı παρὰ τὰ ποιὰ σχήματα᾽ τότε δὲ κατὰ ἀνάκλασιν, ὥσπερ οἱ ἀχιλλεῖς φαίνονταν ἐπὶ τῶν ὀροφῶν" ἃ ὥς τε ἀπὸ πάσης τῆς ὄψεως ἡ ϑεωρία, καὶ ἀπὸ πανx , - ς ς x , e 3 2 τὸς μέρους τοῦ ἡλίου 6 φωτισμὸς γίνεται. ἡ δ᾽ ἐπὶ τῶν ὑδάτων καὶ τῶν ὑμένων τὰ κατὰ διάδυσιν ϑεωροῦσα ὀπτικὴ ἐλάττω μὲν ϑεωρίαν ἔχει. αἰτιολογεῖ δὲ τὰ ὑπὸ τοῖς ὕδασι καὶ ὑμέσι καὶ ὑέλοις, ὁπότε διασπαραττόμενα φαίνεται τὰ ἡνωμένα καὶ σύνϑετα τὰ ἁπλᾶ καὶ τὰ ὀρϑὰ κεκλασμένα καὶ τὰ μένοντα κινούμενα. Τί τὸ σκηνογραφικόν; Τὸ σκηνογραφικὸν τῆς ὀπτικῆς μέρος ξητεῖ, πῶς προσήκει γράφειν τὰς εἰκόνας τῶν οἰκοδομημάτων" ἐπειδὴ γὰρ οὐχ, οἷά ἐστι τὰ ὄντα, τοιαῦτα καὶ φαίvera, σκοποῦσιν, πῶς μὴ τοὺς ὑποκειμένους ῥδυϑμοὺς ἐπιδείξονται, ἀλλ᾽, ὁποῖον φανήσονται, ἐξεργάσονται. τέλος δὲ τῷ ἀρχιτέκτονι τὸ πρὸς φαντασίαν εὔρυϑμον ποιῆσαι τὸ ἔργον καί, ὁπόσον ἐγχωρεῖ, πρὸς τὰς τῆς ὄψεως ἀπάτας ἀλεξήματα ἀνευρίσκειν, οὐ τῆς κατὰ ἀλήϑειαν ἰσότητος ἢ εὐρυϑμίας, ἀλλὰ τῆς πρὸς ὄψιν στοχαζομένῳ. οὕτω γοῦν τὸν μὲν κύλινδρον κίονα, ἐπεὶ κατεαγότα ἔμελλε ϑεωρήσειν κατὰ μέσα πρὸς ὄψυν στενούμενον., εὐρύτερον κατὰ ταῦτα ποιεῖ, καὶ τὸν μὲν κύχλον ἔστιν ὅτε οὐ κύκλον γράφει, ἀλλ᾽
s140 dar açılı koni kesiti olarak çizer, kareyi daha uzunca yapar; sayıca çok ve büyüklükçe farklı sütunları da sayı ve büyüklük bakımından başka oranlarda yapar. Heykeltıraşa eserin görünen orantısını veren hesap da böyledir: heykel, gerçekte orantılı olacak diye boşuna işlenmesin, göze uyumlu görünsün; çünkü eserler yüksek bir yere konduklarında oldukları gibi görünmezler.
Geometrinin tarihi
Geometri ilk olarak [Mısırlılar tarafından] bulundu; onu Yunanlılara Thales getirdi. Thales'ten sonra şair Stesikhoros'un kardeşi Mamertios ile Elisli Hippias, bunlardan sonra da geometrinin ilkelerini en baştan inceleyen ve teoremlerini maddeden ayırarak, düşünce yoluyla araştıran Pythagoras geldi. Ondan sonra Anaksagoras, Platon, Sakızlı Oinopides, Kyreneli Theodoros ve Platon'dan önce Hippokrates geldi. Bunlardan sonra Thasoslu Leodamas, Tarentumlu Arkhytas, Atinalı Theaitetos ve üç orantıya üç orantı daha ekleyen Knidoslu Eudoksos ile başka birçokları geldi. Elementler'i derleyen Eukleides bunlardan pek genç değildir. Birinci Ptolemaios zamanında yaşamıştır; Platon'dan genç, [Eratosthenes ile] Arkhimedes'ten yaşlıdır; çünkü bu ikisi birbiriyle çağdaştı.
ὀξυγωνίου κώνου τομήν, τὸ δὲ τετράγωνον προμήκέστερον καὶ τοὺς πολλοὺς καὶ μεγέϑει διαφέροντας κίονας ἐν ἄλλαις ἀναλογίαις χατὰ πλῆϑός τε καὶ μέγεϑος. τοιοῦτος δ᾽ ἐστὶ λόγος καὶ ὁ τῷ κολοδσοποιῷ διδοὺς τὴν φανηδομένην τοῦ ἀποτελέσματος δυμμετρίαν, ἵνα πρὸς τὴν ὄψιν εὔρυϑμος ein, ἀλλὰ μὴ μάτην ἐργασϑείη κατὰ οὐσίαν σύμμετρος" οὐ γάρ, οἷά ἐστι τὰ ἔργα, τοιαῦτα φαίνεται ἐν πολλῷ ἀναστήματι τιϑέμενα. "- Εὕρηται ἡ γεωμετρία πρῶτον μὲν ἐκ Töne 1 ἤγαγε δὲ εἰς τοὺς “Ελληνας Θαλῆς. μετὰ δὲ τὸν Θαλῆν ΜΜαμέρτιος ὃ Στησιχόρου ποιητοῦ ἀδελφὸς καὶ Ἱππία ὁ ᾿Ηλεῖος καὶ μετὰ ταῦτα ὁ Πυϑαγόρας ἄνωθεν Tag ἀρχὰς αὐτῆς ἐπισκοπούμενος καὶ ἀύλως καὶ νοερῶς τὰ ϑεωρήματα διερευνώμενος καὶ μετὰ τοῦτον Avasaydoag i καὶ ὁ Πλάτων καὶ Οἰνοπίδης ὃ Χῖος καὶ Θεόδωρος ὃ Κυρηναῖος καὶ ᾿Ιπποχράτης πρὸ τοῦ Πλάτωνος. μετὰ ταῦτα καὶ “εωδάμας ὃ Θάσιος καὶ ᾿Αρχύτας ὁ Ταραντῖνος καὶ Θεαίτητος 6 Admvaiog, Εὔδοξος ὁ Κνίδιος" καὶ τρισὺν ἀναλογίαις ἄλλας τρεῖς προσέϑηκχε᾽ καὶ 3 ἄλλοι πολλοί. οὐ πολὺ δὲ τούτων νεώτερός ἐστιν ὃ Εὐκλείδης ὁ τὰ Στοιχεῖα συναγαγών, γέγονε δὲ οὗτος ἐπὶ τοῦ πρώτου Πτολεμαίου νεώτερος μὲν τοῦ Πλάτῶνος, ρου δὲ τοῦ »»... καὶ ᾿ἀρχιμήἼθο οὗτοι γὰρ σύγχρονοι ἀλλήλοις ἦσαν. 2
s142Matematiğin adı ve değeri
Matematik ve matematiksel bilimler adının bu bilimlere şu sebeple verildiğini söylüyoruz: öğrenme denen her şey bir hatırlamadır. Duyulur şeylerden gelen görüntüler hayal gücünde nasıl iz bırakıyorsa, öğrenme de psykhē'ye öyle dışarıdan konmuş değildir; kanaate dayanan bilgi gibi sonradan eklenmiş de değildir. Tersine, görünen şeylerle uyandırılır, ama içeriden, kendine dönen düşüncenin kendisinden ortaya konur. Psykhē bu bilimlerin bilgisini önceden kendinde almıştır; onlara göre etkin olmasa bile hepsine özünde ve gizli olarak sahiptir; histen gelen engel kalkınca her biri ortaya çıkar. Çünkü hisler onu bölünebilir şeylere bağlar, hayaller biçim veren hareketlere, istekler ise onu tutkularla dolu hayata çeker; bölünebilir olan her şey, kendimize dönmemizin önünde bir engeldir.
Aristoteles bir yerde, matematik bilgisini küçümseyenlerin onun içerdiği hazları tatmamış kimseler olduğunu söyler; Platon ise matematiğin psykhē'yi arındırdığını ve yukarıya yükselttiğini açıkça söyler.
Matematiğin eidos'ları bölünmez tabiatın altında, bölünebilir tabiatın üstünde yer alır; nous'tan sonra gelir, ama kanaatten daha yetkin, daha kesin ve daha saftır.
en: Τὸ ὄνομα τῆς μαϑηματικῆς καὶ τῶν μαϑημάτων φαμὲν ταῖς ἐπιστήμαις ταύταις δεδόσϑαι, καϑ' ὃ πᾶσα καλουμένη μάϑησις ἀνάμνησίς ἐστυν οὐκ ἔξωϑεν Evreϑειμένη τῇ ψυχῇ, ὡς τὰ ἀπὸ τῶν αἰσϑητῶν φαντάσματα τυποῦνται ἐν τῇ φαντασίᾳ, οὐδὲ ἐπεισοδιώδης οὖσα, καϑάπερ δοξαστικὴ γνῶσις, ἀλλ᾽ ἀνεγειρομένη μὲν ἀπὸ τῶν φαινομένων, προβαλλομένη δὲ ἔνδοϑεν ἀφ᾽ ξαυτῆς τῆς διανοίας εἰς ἑαυτὴν ἐπιστρεφομένης κατ᾽ εἶδος" καὶ τὰς ἐπιστήμας αὐτῶν ἐν ἑαυτῷ προείληφε, κἂν μὴ ἐνεργῇ nur’ αὐτάς, ἔχει πάσας οὐσιωδῶς καὶ κρυφίως; προφαίνεται δ᾽ ἑκάστη, ὅταν ἀφαιρεθῇ τὸ ἐμπόδιον τῶν ἐκ τῆς αἰσϑήσεως" αἱ μὲν γὰρ αἰσϑήσεις συνάπτουσιν αὐτὴν τοῖς μεριστοῖς, αἱ δὲ φαντασίαι ταῖς μορφωτικαῖς κινήσεσιν, al δὲ ὀρέξεις περισπῶσιν eig τὸν ἐμπαϑῆ βίον, πᾶν δὲ τὸ μεριστὸν ἐμπόδιόν ἐστιν τῆς εἷς ἑαυτοὺς ἡμῶν ἐπιστροφῆς. ' ᾿Αριστοτέλης πού φησιν᾽ ὅσοι καταφρονητικῶς ἔχουσι τῆς τῶν μαϑημάτων γνώσεως, ἄγευστοι τυγχάνουσι τῶν ἐν αὐτοῖς ἡδονῶν, ὁ δὲ Πλάτων, καϑαρτικὴν τῆς ψυχῆς καὶ ἀναγωγὸν τὴν μαϑηματικὴν εἶναν σαφῶς. Τὰ τῆς μαϑηματικῆς εἴδη τῆς ἀμερίστου φύσεώς ἐστιν ἀπολειπόμενα καὶ τῆς μεριστῆς ὑπεριδρυμένα, καὶ τοῦ νοῦ μέν ἐστι δεύτερα, δόξης δὲ τελεώτερα καὶ ἀκριβέστερα καὶ καϑαρώτερα.
s144Matematik bilimlerinin psykhē'den çıkışı
Yaratıcı, bütünün birleşmesi ve ayrışması için aynılığı başkalıkla birlikte, bunlara ek olarak da duruşu ve hareketi alıp psykhē'yi tamamlamış ve onu bu cinslerden kurmuştur. Şunu söylemek gerekir: düşünce, psykhē'nin başkalığına, logos'larının bölünmesine ve çokluğuna göre durup kendini hem bir hem çok olarak kavrayınca sayıları ve bunların bilgisi olan aritmetiği ortaya koyar; çokluğun birliğine, kendi kendisiyle ortaklığına ve bağına göre ise müziği ortaya koyar. Çünkü psykhē önce yaratıcı tarzda bölünür, sonra da logos'larla birbirine bağlanır. Öte yandan, kendindeki duruşa göre etkinliğini sabitleyerek kendinden geometriyi, harekete göre de küre bilimini ortaya çıkarmıştır.
Aksiyom ve hipotez
Aristoteles'e göre, ilke olarak alınan şey öğrenen tarafından da biliniyor ve kendi başına inanılır oluyorsa, meselâ "aynı şeye eşit olanlar birbirine de eşittir" gibi, bu bir aksiyomdur. Dinleyen kimse söylenen şey hakkında kendiliğinden inandırıcı bir kavrayışa sahip olmadığı hâlde yine de ikna olup onu ileri sürene hak veriyorsa, böyle bir şey hipotezdir. Meselâ dairenin şöyle bir şekil olduğunu ortak kavrayışla, öğretilmeden önceden bilmez; ama işitince ispat istemeden kabul eder.
Saçmaya indirgeme
Saçmaya indirgemenin her türü, aranan şeyle çelişeni alıp onu öncül olarak varsayar
Eis ἕνωσιν καὶ διάκρισιν τῶν ὅλων τὴν ταυτότητὰ μετὰ τῆς ἑτερότητος εἰς τὴν τῆς ψυχῆς συμπλήρῶσιν ὃ δημιουργὸς παρείληφε καὶ πρὸς ταύταις στάσιν καὶ κίνησιν" ἐκ τούτων αὐτὴν τῶν γενῶν ὑπέστηδσεν. λεκτέον, ὅτι κατὰ τὴν ἑτερότητα αὐτῆς καὶ τὴν διαίos0ıw τῶν λόγων καὶ τὸ πλῆϑος ἡ διάνοια στᾶσα καὶ γοήσασα ἑαυτὴν ἕν καὶ πολλὰ οὖσαν τοὺς ἀριϑμοὺς προβάλλει χαὶ τὴν τούτων γνῶσιν τὴν ἀρυϑμητικήν, κατὰ δὲ τὴν ἕνωσιν τοῦ πλήϑους καὶ τὴν πρὸς ἑαυτὸ κοινωνίαν καὶ σύνδεσμον τὴν μουσικήν, ἐπεὶ καὶ N, ψυχὴ διαιρεῖται πρῶτον δημιουργικῶς, εἶθ᾽ οὕτως συνδέδεται τοῖς λόγοις. καὶ αὖ πάλιν κατὰ μὲν τὴν στάσιν τὴν ἐν αὑτῇ τὴν ἐνέργειαν ἱδούσασα γεωμετρίαν ἀφ᾽ ἑαυτῆς ἐξέφηνε, κατὰ δὲ τὴν κίνησιν τὴν σφαιρικήν. ᾿ἀξίωμά ἐστι κατὰ τὸν ᾿Αριστοτέλην, ὅταν μὲν καὶ: τῷ μανϑάνοντι γνώριμον N καὶ nad αὑτὸ πιστὸν τὸ παραλαμβανόμενον εἰς ἀρχήν, οἷον τὰ τῷ αὐτῷ ἴσα καὶ ἀλλήλοις low“ ὅταν δὲ μὴ ἔχῃ ἔννοιαν ὃ ἀκούων. τοῦ λεγομένου τὴν αὐτόπιστον, πείϑεται δὲ ὅμως καὶ συγχωρεῖ τῷ λαμβάνοντι, τὸ τοιοῦτον ὑπόϑεσίς ἐστι": τὸ γὰρ εἶναι τὸν κύκλον σχῆμα τοιόνδε κατὰ κοινὴν μὲν ἔννοιαν οὐ προείληφεν ἀδιδάκτως, ἀκούσας δὲ συγχωρεῖ χωρὶς ἀποδείξεως. Πᾶσά ye μὴν εἰς τὸ ἀδύνατον ἀπαγωγὴ λαβοῦσα τῷ ξητουμένῳ τὸ μαχόμενον καὶ τοῦτο ὑποθϑεμένη πρότ'
s146 ve herkesçe kabul edilmiş bir saçmalığa varıncaya kadar ilerler; bu yolla varsayımı ortadan kaldırarak baştan aranan şeyi sağlamlaştırır. Genel olarak bilmek gerekir ki, Porphyrios'un da bir yerde söylediği gibi, bütün matematiksel ikna yolları ya ilkelerden yola çıkar ya da ilkelere doğru gider. İlkelerden yola çıkanlar da iki türlüdür: ya ortak kavramlardan ve yalnızca kendi kendine inandırıcı olan apaçıklıktan, ya da daha önce ispatlanmış şeylerden hareket ederler. İlkelere doğru gidenler ise ya ilkeleri koyar ya da ortadan kaldırır. İlkeleri koyanlara analiz denir; bunların karşısında sentez durur. Çünkü o ilkelerden düzenli biçimde aranan şeye ilerlemek mümkündür; işte sentez budur. Ortadan kaldıranlara ise saçmaya indirgeme denir; çünkü kabul edilmiş ve apaçık bir şeyi altüst etmek bu yöntemin işidir. Bunda da bir tür kıyas vardır, ama analizdekiyle aynı değildir: saçmaya indirgemelerde öncüller, şartlı kıyasların ikinci türüne göre bağlanır. Meselâ: "İki açısı eşit olan üçgenlerde eşit açıların karşısındaki kenarlar eşit değilse, bütün parçaya eşittir; ama bu imkânsızdır; demek ki iki açısı eşit olan üçgenlerde eşit açıların karşısındaki kenarlar da eşittir."
Bir noktanın çevresini dolduran çokgenler
Bilmek gerekir ki bir noktanın çevresindeki yer, toplamı dört dik açıya eşit olan açılara bölünür ve bir noktanın çevresindeki yerin tamamını yalnız şu üç çokgen doldurabilir:
εἰσιν. ἕως ἂν εἰς ὁμολογούμενον ἄτοπον κχαταντήθῃ καὶ δι’ ἐκεῖνο τὴν ὑπόϑεσιν ἀνελοῦσα βεβαιώθηται τὸ ἐξ ἀρχῆς ξητούμενον. ὅλως γὰρ εἰδέναι χρή, ὅτι πᾶθαι αἱ μαϑηματικαὶ πίστεις ἢ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν selon ἐπὶ τὰς ἀρχάς, ὥς πού φησι καὶ 6 Πορφύριος. αἵ μὲν ἀπὸ τῶν ἀρχῶν διτταὶ καὶ αὐταὶ τυγχάνουσιν" ἢ γὰρ ἀπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ὥρμηνται καὶ τῆς ἐναργείας μόνης τῆς αὐτοπίστου ἢ ἀπὸ τῶν προδεδειγμένων᾽ al δὲ ἐπὶ τὰς ἀρχὰς ἢ ϑετικαὶ τῶν ἀρχῶν εἶσιν ἢ ἀνανρετυκαί. ἀλλὰ ϑετικαὶ μὲν οὖσαι τῶν ἀρχῶν ἀναλύσεις καλοῦν- ı ται, καὶ ταύταις al συνθέσεις ἀντίκεινται" δυνατὸν γὰρ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ἐχείνων προελϑεῖν εὐτάκτως ἐπὶ τὸ ξητούμενον, καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ σύνϑεσις. ἀναιρετικαὶ δὲ οὖσαι eis ἀδύνατον ἀπαγωγαὶ προσαγορεύονται" τὸ γὰρ τῶν ὡμολογημένων τι καὶ ἐναργῶν ἀνατρέψαι 1 ταύτης ἔργον τῆς ἐφόδου. καὶ ἔστι καὶ ἐπὶ ταύτης συλλογισμός τις, ἀλλ: οὐχ ὃ αὐτὸς ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἀναλύσεως" Ev γὰρ ταῖς εἰς ἀδύνατον ἀπαγωγαῖς ἡ πλοκὴ κατὰ τὸν δεύτερόν ἐστι τῶν ὑποϑετικῶν, οἷον" el μή εἶσι τῶν ἴσας ἐχόντων γωνίας τριγώνων αἱ ὑπο-: τείνουσαι πλευραὶ τὰς ἴσας γωνίας ἴσαι, τὸ ὅλον ἴσον ἐστὶ τῷ μέρει' ἀλλὰ τοῦτο ἀδύνατον" εἰσὶν ἄρα τῶν ἴσας ἐχόντων δύο γωνίας τριγώνων αἵ ὑποτείνουσαι πλευραὶ τὰς ἴσας γωνίας καὶ αὐταὶ ἴσαι. ᾿Ιστέον, ὅτι ὃ περὶ ἕν σημεῖον τόπος εἷς τέτρασιν ; ὀρϑαῖς ἴσας γωνίας διανέμεται, καὶ μόνα ταῦτα τὰ τρία πολύγωνα πληροῦν δύνανται τὸν περὶ ἕν σημεῖον ὅλον
s148 eşkenar üçgen, kare ve eşkenar, eşit açılı altıgen. Eşkenar üçgen altı kez alınarak doldurur, çünkü dik açının üçte ikisinden altı tanesi dört dik açı eder; altıgen üç kez alınarak doldurur, çünkü altıgenin her açısı bir dik açı ve üçte bire eşittir; kare de dört kez alınarak doldurur, çünkü karenin her açısı diktir. Demek ki açılarıyla bir noktada birleşen altı eşkenar üçgen dört dik açıyı doldurur. Öteki çokgenler ise dört dik açıyı ya aşar ya da ondan eksik kalır; söylenen sayılarla ona yalnız bunlar denk gelir.
Verilen doğru
Eukleides "verilen doğru üzerine kurulan kare rasyoneldir" der. Verilen doğru, ölçülerin başlangıcı olan ve uzunlukları ölçmemiz için bir cetvel gibi, varsayım olarak alınmış doğruya denir. Meselâ biri bize belli noktalar arasındaki uzaklığın ne kadar olduğunu sorsa, bir şey söyleyemeyiz; ama kaç ayak ya da kaç arşın olduğunu sorsa, soran kişiden bize arşını ve ayağı vermesini istememiz, sonra da o verilen rasyonel doğruyu kullanarak verilen uzaklığı, rasyonel olanla ortak ölçülü olup olmadığına bakarak incelememiz gerekir.
Diklik, eşitlik ve sınır
Açının dikliğinin eşitlikle akraba olduğu açıktır; tıpkı darlığın ve genişliğin eşitsizlikle akraba olması gibi. Aynı şekilde benzerlik sınırla, benzemezlik
τόπον, τὸ ἰσόπλευρον τρίγωνον καὶ τὸ τετράγωνον καὶ τὸ ἐξάγωνον τὸ ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον ἀλλὰ τὸ μὲν ἰσόπλευρον τρίγωνον ἑξάκις παραληφϑέν" ἕξ γὰρ δίμοιρα ποιήσει τὰς τέσσαρας ὀρϑάς" τὸ δὲ ἑξάγωνον τρὶς γενόμενον" ἑκάστη γὰρ ξξαγωνικὴ γωνία ἴδη ἐστὶ μιᾷ ὀρϑῇ καὶ τρίτῳ τὸ δὲ τετράγωνον τετράκις" ἑκάστῃ γὰρ τετραγωνικὴ γωνία ὀρϑή ἐστιν. ἕξ οὖν ἰσόπλευρα τρίγωνα συννεύσαντα χατὰ τὰς γωνίας τὰς τέσσαρας ὀρϑὰς συμπληροῖ" τὰ δὲ λοιπὰ πολύγωνα ἢ πλεονάξξι ἢ ἐλλείπει τῶν τεσσάρων ὀρθῶν, μόνα δὲ ταῦτα ἐξἐσοῦταν χατὰ τοὺς εἰρημένους ἀριϑμούς. And τῆς προτεϑείσης εὐθείας τετράγωνον ῥητὸν. λέγει ὃ Εὐκλείδης. προτεϑεῖσα εὐϑεῖα καλεῖται, ἥτις ἀρχὴ μέτρων καὶ οἱονεὶ κανὼν εἷς ἐκμέτρησιν ἡμῖν μηκῶν καϑ' ὑπόϑεσιν εἴληπται" οἷον, εἴ τις προτείνοι; πόσον εἴη τὸ μεταξὺ διάστημα ὑποκειμένων τυνῶν δὴμείων, οὐδὲν ἂν ἔχοιμεν λέγειν, ei δὲ οὕτως u | vorro, πόσων ἐστὶ ποδῶν ἢ πηχῶν, ἀναγκαίως ἃ ν δέοι πήχεως καὶ ποδὸς αἰτεῖν ἡμᾶς παρὰ τοῦ παρέχοντα πηδαατητω καὶ ἐκείνῃ χρωμένους τῇ προτεϑείσῃ καὶ ῥητῇ εὐθείᾳ τὸ προτεϑὲν διάστημα ἐξετάξειν, εἰ ἔστιν ὅλως ῥητῷ σύμμετρον. ! Φανερὸν δέ, ὅτι ἡ ὀρϑότης τῆς γωνίας τῇ ἰσότητι, συγγενής πεῖν ὥσπερ ὀξύτης καὶ ἀμβλύτης τῇ ἀνισό:" τητι, ὁμοίως δὲ ὁμοιότης τῷ πέρατι, ἡ δὲ ἀνομοιότης
s150 sınırsızlıkla akrabadır; çünkü kemiyetlerde eşitlik neyse, keyfiyetlerde benzerlik odur.
Doğru kenarlı açılar sınırdan ve sınırsızlıktan varlık kazandığı için, sınırdan gelen logos, her zaman eşitlikle sınırlanan, ne artma ne azalma kabul eden tek bir açıyı, dik açıyı meydana getirdi. Sınırsızlıktan gelen logos ise ikinci sırada ve ikilik türünden olduğundan, dik açının iki yanında büyük ve küçük yönünde eşitsizlikle bölünmüş, daha çok ve daha az bakımından sonu gelmez bir harekete sahip ikiz açıları ortaya çıkardı: bunlardan biri gittikçe daha çok ya da daha az genişler, öteki daralır. Bu yüzden ilahi düzenler ve daha cüzî kuvvetler arasında dik açıları lekesiz olanlara bağlarlar, çünkü bunlar ikincil şeylere sapmadan gösterilen inayetin sebepleridir; dik olmak, daha kötüye eğilmemek ve değişmemek o ilahi varlıklara yaraşır. Geniş ve dar açıları ise ilerlemeyi, hareketi ve kuvvetlerin çeşitliliğini sağlayanlara adanmış sayarlar; çünkü geniş açı eidos'ların her şeye yayılan genişlemesinin bir suretidir, dar açı da bütünü bölen ve hareket ettiren sebebe benzer. Var olan şeylerin kendilerinde de diklik, varlığın aynı sınırını koruduğu için ousia'ya, geniş ve dar açı ise arazlara benzer; çünkü bunlar daha çoğu ve daha azı kabul eder ve belirsizce değişmekten hiç durmaz. Böylece dikme de
ἀπειρίᾳ ὅπερ γάρ ἔστιν Ev ποσοῖς ἰσότης, τοῦτο ἐν τοῖς ποιοῖς ὁμοιότης. Τῶν εὐθυγράμμων γωνιῶν κατά τὲ πέρας καὶ ἀπειρίαν ὑφισταμένων ἀπὸ τοῦ πέρατος ἥκων λόγος τὴν ὀρϑὴν ἀπετέλεσε γωνίαν μίαν ἰσότητι κρατουμένην ἀεὶ μήτε αὔξησιν μήτε μείωσιν ἐπιδεχομένην, 6 δὲ ἀπὸ τῆς ἀπειρίας δεύτερος ὧν καὶ δυαδικὸς καὶ γωνίας ἀνέφηνε διπλᾶς περὶ τὴν ὀρϑὴν ἀνισότητι διῃρημένας κατὰ τὸ μεῖξον καὶ ἔλασσον καὶ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἀπέραντον ἐχούσας κίνησιν τῆς μὲν ἀμβλυνο- ἢ μένης μᾶλλον καὶ ἧττον, τῆς δὲ ὀξυνομένης. διὰ δὴ ταῦτα χαὶ τῶν ϑείων διακόσμων καὶ τῶν μερικωτέρων δυνάμεων τὰς μὲν ὀρϑὰς γωνίας εἰς τοὺς ἀχράντους ἀναπέμπουσιν ὡς τῆς ἀκλίτου προνοίας τῶν δευτέρων αἰτίους" τὸ γὰρ ὀρϑὸν καὶ ἀκλινὲς πρὸς τὸ χεῖρον καὶ 1 ἄτρεπτον ἐκείνοις προσήκει τοῖς ϑείοις᾽ τὰς δὲ ἀμβλείας καὶ ὀξείας τοῖς τῆς προόδου καὶ τοῖς τῆς κινή0805 καὶ τῆς ποικιλίας τῶν δυνάμεων χορηγοῖς ἀνεῖσϑαι λέγουσι" τό τε γὰρ ἀμβλὺ τῆς ἐπὶ πᾶν ἁπλουμένης τῶν εἰδῶν ἐχκτάσεώς ἐστιν εἰκών. καὶ τὸ ὀξὺ τῆς δὲ- 3 αὐρετιυκῆς καὶ κινητικῆς τῶν ὅλων αἰτίας ἀφομοίωσιν ἔλαχε. καὶ μὴν καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς οὖσι τῇ μὲν οὐσίᾳ ἡ ὀρϑότης τὸν αὐτὸν ὅρον τοῦ εἶναι φυλάττουσα προσἕοικε, τοῖς δὲ συμβεβηκόσιν ἥ re ἀμβλεῖα καὶ ὀξεῖα" πὰ ἀπ EFT 9 b 5 \ 1 \ > Η € “2 ταῦτα γὰρ δέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον καὶ ἀορίστως 95 μεταβόλλοντα οὐδέποτε παύεται. σύμβολον οὖν καὶ ἡ κάϑετός ἐστιν ἀρρεψίας, καθαρότητος ἀχράντου, δυνάμεῶς ἀκλινοῦς, πάντων τῶν τοιούτων. ἔστι δὲ καὶ μέτρου ϑείου καὶ νοεροῦ σύμβολον" διὰ γὰρ καϑέτου καὶ τὰ ὕψη τῶν σχημάτων ἀναμετροῦμεν, καὶ πρὸς τὴν ὀρϑὴν ἀναφορᾷ τὰς ἄλλας εὐθυγράμμους γωνίας ὁρίξομεν αὐτὰς ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἀορίστους οὔσας" ἐν ὑπερβολῇ γὰρ καὶ ἐλλείψει ϑεωροῦνται, τούτων δὲ ἑκατέρα “od ἑαυτὴν ἀπέραντός ἐστιν.
s152 sapmazlığın, lekesiz saflığın, eğilmez kuvvetin ve bu türden her şeyin sembolüdür. Ayrıca ilahi ve nous'a ait ölçünün de sembolüdür; çünkü şekillerin yüksekliklerini dikmeyle ölçeriz ve kendi başlarına belirsiz olan öteki doğru kenarlı açıları dik açıya göre belirleriz. Onlar aşırılık ve eksiklik içinde görülür; bunların her biri de kendi başına sınırsızdır.
Postulat ve aksiyom
[Teoremlerin,] aranan şeylerin kendine has yapısı postulatların ve aksiyomların apaçıklığına ulaşamadığı için ispata ve kuruluşa ihtiyaç duyduğu [söylenir]. Postulat da aksiyom da basit ve kolay kavranır olmalıdır. Ama postulat bize, belli özelliklerin ortaya konması için, alınması basit ve kolay olan bir malzemeyi tasarlayıp sağlamamızı buyurur; aksiyom ise bir şeye kendiliğinden ait olan ve dinleyenlerin hemen bildiği bir arazı söyler, ateşin sıcak olması gibi. Postulat da aksiyom da ispatlanamayan birer ilkedir; ama biri kolayca sağlanabildiği, öteki kolayca bilinebildiği için alınır.
Problem ve teoremin parçaları
Bütün parçaları tamam olan her problem ve her teorem şunların hepsini kendinde barındırmak ister: önerme, sergileme, belirleme, kuruluş, ispat, sonuç. Bunlardan önerme neyin verildiğini ve neyin arandığını söyler;
ἀποδείξεως δεῖσϑαι καὶ κατασκευῆς παρὰ τὴν ἰδιόra τῶν ξητουμένων τῆς τῶν αἰτημάτων καὶ ἀξιωμά-. τῶν ἐναργείας ἀπολειπομένην. ἄμφω μὲν οὖν τὸ ἁπλοῦν ἔχευν δεῖ καὶ εὔληπτον, τό τὲ αἴτημα λέγω καὶ τὸ ἀξίωμα, ἀλλὰ τὸ μὲν αἴτημα προστάττειν ἡμῖν μηχανήσασϑαν καὶ πορίσασϑαί τινα ὕλην εἰς συμπτωμάτων ἀπόδοσιν ἁπλῆν ἔχουσαν καὶ εὐπετῆ τὴν λῆψιν, τὸ δὲ ἀξίωμα συμβεβηχός τι κατ᾽ αὐτὸ λέγειν γνώριμον αὖτόϑεν τοῖς ἀκούουσιν, ὥσπερ καὶ τὸ ϑερμὸν εἶναι τὸ πῦρ. ἑκάτερον δέ ἐστιν ἀρχὴ ἀναπόδεικτος, καὶ τὸ αἴτημα καὶ τὸ ἀξίωμα, εἰ καὶ τὸ μὲν ὡς εὐπόριστον, λαμβάνεται, τὸ δὲ ὡς εὔγνωστον. | Πᾶν πρόβλημα καὶ πᾶν ϑεώρημα τὸ ἐκ | αὑτοῦ μερῶν πεπληρωμένον βούλεται ταῦτα πάντα ἔχειν. ἐν ξαυτῷ᾽ πρότασιν. ἔχϑεσιν, διορισμόν, κατασκευήν, dmöösıkıv, συμπέρασμα. τούτων δὲ ἡ μὲν πρόταση λέγει, τένος δεδομένου τί τὸ ξζητούμενόν ἐστιν" ἡ γὰρ᾽
s154 çünkü tam bir önerme bu ikisinden oluşur. Sergileme, verileni kendi başına ayırıp araştırmaya hazırlar. Belirleme, aranan şeyin ne olduğunu ayrıca açıklar. Kuruluş, aranan şeyin peşine düşmek için verilende eksik olanları ekler. İspat, kabul edilmiş şeylerden bilimsel olarak önümüzdeki şeyi çıkarır. Sonuç ise gösterileni sağlamlaştırmak için yeniden önermeye döner. Problemlerin ve teoremlerin bütün parçaları bu kadardır; en zorunlu olanlar ve hepsinde bulunanlar ise önerme, ispat ve sonuçtur. Çünkü aranan şeyi önceden bilmek, onu ara terimler aracılığıyla göstermek ve gösterileni toplayıp bir sonuca bağlamak gerekir; bu üçünden birinin eksik olması imkânsızdır. Geri kalanlar çoğu yerde kullanılır, çoğu yerde de hiçbir yarar sağlamadıkları için bırakılır; nitekim o bilinen problemde ne belirleme ne de sergileme vardır.
Problemlerin kaç türlü çözüldüğü
Problemlerin bazıları tek bir biçimde, bazıları iki biçimde, bazıları daha çok biçimde, bazıları da sonsuz biçimde çözülür. Tek biçimde çözülene örnek eşkenar üçgendir; öteki üçgenlerden biri iki biçimde, biri üç biçimde kurulur. Sonsuz biçimde çözülen problemler ise şunun gibidir: verilen doğruyu üç orantılı parçaya bölmek.
Küllî olanlar
[Küllî olanlar] üç türlüdür: çokluktan önce var olanlar, çoklukta var olanlar ve çoklukla ilişkileri ve ona yüklenmeleri bakımından var olanlar.
τελεία πρότασις ἐξ ἀμφοτέρων ἐστίν: ἡ 68 ἔχϑεσις αὐτὸ καϑ’ ἑξαυτὸ τὸ δεδομένον ἀποδιαλαβοῦσα προευτρεπίξεν τῇ ξητήσει, ὃ δὲ διορισμὸς χωρὶς τὸ ξητούμενον, ὅ τι ποτέ ἐστι, διασαφεῖ, ἡ ὃὲ κατασκευὴ τὰ ἐλλείποντα τῷ δεδομένῳ πρὸς τὴν τοῦ ξητουμένου ϑήραν προστίϑησιν, ἡ δὲ ἀπόδειξις ἐπιστημονικῶς ἐκ τῶν ὁμολογηθέντων συνάγει τὸ προκείμενον, τὸ δὲ συμπέρασμα πάλιν ἐπὶ τὴν πρότασιν ἀναστρέφει βεβαιοῦν τὸ δεδειγμένον. καὶ τὰ μὲν σύμπαντα μέρη τῶν τε προβλημάτων καὶ τῶν ϑεωρημάτων ἐστὶ τοῦσ- τι wg eure, τὰ δὲ ἀναγκαιότατα καὶ ἐν πᾶσιν ὑπάρχοντα πρότασις καὶ ἀπόδειξις καὶ συμπέρασμα᾽ δεῖ γὰρ καὶ προειδέναι τὸ ξητούμενον καὶ δείκνυσϑαν τοῦτο διὰ τῶν μέσων καὶ συνάγεσϑαι τὸ δεδειγμένον, καὶ τούτῶν τῶν τριῶν ἐκλείπειν τι τῶν ἀδυνάτων ἐστί" τὰ τ δὲ λοιπὰ πολλαχοῦ μὲν παραλαμβάνεται, πολλαχοῦ δὲ καὶ ὡς οὐδεμίαν παρέχοντα χρείαν παραλείπεται" διοριόσμός TE γὰρ χαὶ ἔκϑεσις οὐκ ἔστιν ἐν ἐκδίνῳ τῷ προβλήματι. Τῶν προβλημάτων τὰ μὲν μοναχῶς γίνεται, τὰ δὲ κι διχῶς, τὰ δὲ πλεοναχῶς, τὰ δὲ ἀπειραχῶς, μοναχῶς μὲν ὡς τὸ ἰσόπλευρον τρίγωνον, τῶν δὲ λοιπῶν τὸ μὲν διχῶς συνίσταται, τὸ δὲ τριχῶς" ἀπειραχῶς δὲ τὰ τοιαῦτα προβλήματα γένοιτ᾽ ἄν' τὴν δοθεῖσαν εὐϑεῖαν τέμνευν εἷς τρία ἀναλόγως. 38 Πρὸ τῶν ἄλλων καὶ ἐν τοῖς πολλοῖς καὶ κατὰ τὴν πρὸς αὐτὰ σχέσιν καὶ κατηγορίαν ὑφιστάμενα. τριτ-
s156 Kısacası, var olan küllî eidos'lardan, çokluğun kendisine katıldığı ve cüzîleri tamamlayan eidos'u alalım ve altta yatan malzemeye göre farklarını düşünelim. Ona katılanlar da iki türlüdür: bazıları duyulurdur, bazıları da hayal gücünde varlık kazanır. Çünkü malzeme de iki türlüdür: biri hislerle birleşen şeylerin malzemesi, öteki hayal edilen şeylerin malzemesidir.
Bir olan ve çokluğu kuşatan her küllî ya cüzîlerde görünür, varlığını onlarda, onlardan ayrılmaz biçimde taşır, onların içinde yer alır ve onlarla birlikte ya hareket eder ya da sürekli ve hareketsiz durur; ya da çokluktan önce var olur ve […] kendinden çokluğa [varlık] sağlar; kendisi bölünmeden, katılanların önünde durur, ikincil şeylere ise çeşit çeşit katılım bahşeder.
Çizgi, nokta ve birim
Çizginin eidos'u iki kuvveyi bir arada tutar: bölünmez ve bölünebilir kuvveyi; çünkü noktayı bölünmez olarak, uzanımları bölünebilir olarak taşır.
Birime konumu olmayan nokta, noktaya ise konumu olan birim derler. Nokta hayal gücünde ortaya konur, bir bakıma bir yerde bulunur ve düşünülür madde bakımından madde içindedir. Birim maddeden bağımsız olduğu ve her uzanımın ve yerin dışında kaldığı için konumsuzdur; nokta ise hayal gücünün kucağında bulunduğu için bir konuma sahiptir.
τῶν δὲ ὄντων ὡς συνελόντι φάναι τῶν χαϑολικῶν εἰδῶν τοῦ μετεχομένου ἐν τοῖς πολλοῖς ὄντὸς καὶ τὰ μερικὰ ἐχπληροῦντος νοήσωμεν διαφορὰς κατὰ τὴν ὑποχειμένην ὕλην καὶ τὰ μετέχοντα αὐτοῦ διττὰ DE an, τὰ az αἰσϑητά, τὰ δὲ Ve τὴν ὑπόστασιν. ἔχοντα" καὶ γὰρ ἡ ὕλη διττὴ καὶ ἡ μὲν αἰσϑήσεν συ-᾿ ξυγούντων, ἡ δὲ φανταστῶν. Πᾶν γὰρ τὸ καϑόλου καὶ τὸ Ev καὶ τῶν πολλῶν περιληπτικὸν ἢ Ev τοῖς καϑ' ἕκαστα φαντάξεσϑαι καὶ τὴν ὕπαρξιν ἐν τούτοις ἔχειν ἀχώριστον ἀπ᾿ αὐτῶν! ὑπάρχον καὶ κατατεταγμένον ἐν αὐτοῖς Hal μετὰ τούτων ἢ συγκινούμενον ἢ μονίμως ἑστὼς καὶ ἀκινής τῶς, ἢ πρὸ τῶν πολλῶν ὑφεστάναι καὶ en | εἶναι τοῦ si: ἐμοθύειας, ἀφ᾽ ἑαυτοῦ τοῖς πολλοῖς παρέχον καὶ ἀμερίστως μὲν αὐτὸ προτεταγμένον τῶν! μετεχόντων, ποικίλας δὲ μεϑέξεις εἰς τὰ δεύτερα χοonyoüv. Τὸ τῆς γραμμῆς εἶδος διττὴν συνέχουσα δύναμιν, ἀμέριστον καὶ μεριστήν᾽ ἔχει γὰρ τὸ σημεῖον ἀμερῶς καὶ τὰ διαστήματα μεριστῶς. s Τὴν μονάδα λέγουσι στιγμὴν ἄϑετον, τὴν δὲ στιγμὴν ϑέσιν ἔχουσαν. τὸ δὲ σημεῖον ἐν φαντασία προτείνεται καὶ οἷον ἐν τόπῳ γέγονε καὶ ἔνυλόν ἐστι κατὰ τὴν νοητὴν ὕλην. ἄϑετος οὖν ἡ μονὰς ὡς ἄυλος καὶ παντὸς ἔξω διαστήματος καὶ τόπου ϑέσιν ἔχει τὸ Θδημεῖον ὡς ἐν τοῖς φαντασίας κόλποις.
s158Nokta iki türlüdür: ya kendi başınadır ya da çizgi üzerindedir. Yalnızca sınır olduğu, bir olduğu ve ne bütünü ne parçaları bulunduğu için var olanların doruğunu taklit eder; bu yüzden birime karşılık getirilir. Çizgi ikiliğe, yüzey üçlüğe karşılık getirilir.
Yüzey ve üçlük
Pythagorasçılar yüzeyin üçlüğe uygun düştüğünü söylerdi, çünkü yüzey üzerindeki bütün şekillerin ilk sebebi üçlüktür. Dönen şeylerin ilkesi olan daire, üçlü yapıyı gizlice merkezde, uzaklıkta ve çevrede taşır; bütün doğru kenarlıların başında gelen üçgenin de üçlükle kuşatıldığı ve ona göre biçimlendiği herkesçe apaçıktır.
"Bir"den söz edilirken sınır, sınırsızlık ve karışım kastedilir; çünkü var olan her şey bunlardan birlik kazanır.
Hipotezsiz ve hipotezli epistēmē
Epistēmē'yi hipotezsiz ve hipotezli diye ikiye ayırırlar. Hipotezsiz olan, bütünü bilen, iyiye ve her şeyin en yüce sebebine kadar yükselen ve bu yükselişin gayesini iyi yapan bilgidir. Hipotezli olan ise belli ilkeler koyup onlardan, onları izleyen sonuçları gösterir; ilkeye doğru değil, sona doğru gider. İşte bu yüzden matematik, hipotezler kullandığı için
“ΖΙιττὸν δὲ τὸ σημεῖον, ἢ καϑ'᾿ αὑτὸ ἢ ἐν τῇ γραμμῇ, χαὶ ὡς πέρας ὃν μόνον καὶ ἕν οὔτε ὅλον οὔτε μέρη ἔχον μιμεῖται τὴν ἀκρότητα τῶν ὄντων καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀνάλογον τίϑεταν τῇ μονάδι. δυάδι δὲ τὴν γραμμήν, τριάδι δὲ τὴν ἐπιφάνειαν. Οἱ Πυϑαγόρειοι τῇ τριάδι προσήκειν ἔλεγον τὴν ἐπιφάνειαν, διότι δὴ τὰ ἐπ᾽’ αὐτῆς σχήματα πάντα πρώτὴν αἰτίαν ἔχει τὴν τριάδα. ὁ μὲν γὰρ κύκλος, ὅς ἐστιν ἀρχὴ τῶν περιφερομένων, ἐν χρυφίῳ ἔχει τὸ τριαδικὸν τῷ κέντρῳ, τῇ διαστάσει, τῇ περιφερείᾳ, τὸ ὃὲ τρίγωνον ἁπάντων ἡγεμονοῦν τῶν εὐθυγράμμων παντί που δῆλον ὅτι τῇ τριάδι κατέχεται καὶ κατ᾽ ἐκχείνὴν μεμόρφωται. "Ev λέγεται τὸ πέρας καὶ ἀπειρία καὶ τὸ μικτόν" πάντα γὰρ τὰ ὄντα ἐκ τούτων ἑνοῦται. Τὴν ἐπιστήμην διαιροῦσιν eig ἀνυπόϑετον καὶ ἐν᾽υπόϑετον, χαὶ τὴν μὲν ἀνυπόϑετον τῶν ὅλων εἶναι γνωστικὴν μέχρι τοῦ ἀγαϑοῦ χαὶ τῆς ἀνωτάτω τῶν πάντων αἰτίας ἀναβαίνουσαν καὶ τῆς ἀναγωγῆς τέλος ποιουμένην τὸ ἀγαϑόν. τὴν δὲ ἐνυπόϑετον ὡρισμένας ἀρχὰς προστησαμένην ἀπὸ τούτων δεικνύναι τὰ ἕπόμενα αὐταῖς, οὐκ ἐπ’ ἀρχὴν ἀλλ᾽ ἐπὶ τελευτὴν ἰοῦσαν. καὶ οὕτως δὴ τὴν μαϑηματικὴν ἅτε ὑποϑέσεσιν χρω-
s160 hipotezsiz ve tam epistēmē'nin gerisinde kalır. Çünkü gerçek epistēmē tektir; var olan her şeyi bilmek ona göre mümkündür ve bütün ilkeler, kimine daha yakın, kimine daha uzak bir sırayla ondan çıkar.
Diyalektik üzerine
Nous düşüncenin üstünde yer alıp ona ilkeleri yukarıdan sağladığı ve düşünceyi kendinden tamamladığı gibi, felsefenin en saf kısmı olan diyalektik de matematik bilimlerinin hemen üstüne yayılır, onların bütün açılımını kuşatır ve kendinden onların bilimlerine her türden tamamlayıcı, ayırt edici ve nous'a ait yetiler verir: analiz, bölme, tarif ve ispat yetilerini. Matematik bunlarla donanıp tamamlanarak bazı şeyleri analizle, bazılarını sentezle bulur; bazılarını bölme yoluyla, bazılarını tarif yoluyla açıklar; bazılarını da ispat yoluyla aranan şeylerden yakalar. Bu yöntemleri de kendi konularına uydurur.
Açının sembolik anlamı
Açının, ilahi cinslerdeki bir arada tutuşun, bölünmüş olanları bire, bölünebilir olanları bölünmeze, çok olanları birleştirici bir ortaklığa toplayan düzenin sembolü ve sureti olduğunu söylüyoruz. Çünkü açı da çok sayıda çizginin ve düzlemin bağı olur, büyüklüğü noktaların bölünmezliğinde toplar ve ona göre
μένην τῆς ἀνυποϑέτου καὶ τελείας ἐπιστήμης ἀπολείπεσϑαι᾿ μία γὰρ ἡ ὄντως ἐπιστήμη, nad” ἣν τὰ ὄντα πάντα γινώσκειν πέφυκε, καὶ ἀφ᾽ ἧς πᾶσαι αἵ ἀρχαὶ ταῖς μὲν ἐγγυτέρω τεταγμέναις ταῖς δὲ πορρωτέρω, [καϑάπερ ὁ νοῦς]. Περὶ δὲ διαλεκτικῆς, καϑάπερ ὃ νοῦς ὑπερίδρυται τῆς διανοίας καὶ χορηγεῖ τὰς ἀρχὰς ἄνωϑεν αὐτῇ καὶ, τελειοῖ τὴν διάνοιαν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ, κατὰ τὰ αὐτὰ δὴ καὶ ἡ διαλεκτικὴ φιλοσοφίας οὖσα τὸ χκαϑαρώτατον, μέρος προσεχῶς οὖσα ὑπερήπλωται τῶν μαϑημάτων καὶ περιέχει τὴν ὅλην αὐτῶν ἀνέλιξιν χαὶ δίδωσι δυγνάμεις ἀφ᾽ ἑαυτῆς ταῖς ἐπιστήμαις αὐτῶν παντοίαφ᾽ τελειουργοὺς καὶ κριτικὰς καὶ νοξράς, τὴν ἀναλυτικὴν᾽ λέγω καὶ διαιρετικὴν καὶ τὴν ὁριστικὴν καὶ ἀποδεικτι-᾿ κήν, ἀφ’ ὧν δὴ χορηγουμένη καὶ τελειουμένη ἡ μαϑη-Ὶ ματικὴ τὰ μὲν δι’ ἀναλύσεως εὑρίσκει, τὰ δὲ διὰ συνϑέσεως. καὶ τὰ μὲν διαιρετικῶς ὑφηγεῖται, τὰ Ob ὁριστικῶς, τὰ δὲ δι’ ἀποδείξεως καταδεῖται τῶν En-' τουμένων, συναρμόξουσα μὲν τοῖς ὑποκειμένοις ἑαυτῇ τὰς μεϑόδους ταύτας. ’ ἢ Τὴν γωνίαν σύμβολον εἶναί φαμεν καὶ εἰκόνα τῆς δυνοχῆς τῆς ἐν τοῖς ϑείοις γένεσιν καὶ τῆς συναγωγοῦ τάξεως τῶν διῃρημένων εἰς ὃν καὶ τῶν μεριστῶν εἶς τὸ ἀμερὲς καὶ τῶν πολλῶν εἰς συνδετικὴν κοινωνίαν, δεσμὸς γὰρ γίνεται καὶ αὐτὴ τῶν πολλῶν γραμμῶν!" καὶ ἐπιπέδων καὶ συναγωγὸς τοῦ μεγέϑους εἰς τὸ ἀμερὲς τῶν σημείων καὶ συνεχτικὴ παντὸς τοῦ κατ᾿
s162 kurulan bütün şekli bir arada tutar. Bu yüzden Kehanetler de şekillerin açısal birleşme yerlerine "bir arada tutucular" der; çünkü bunlar, ayrı duran şeyleri birbirine bağlayan ilahi birleşmelerin ve bağlanışların suretini taşır. Yüzeylerdeki açılar bu birleşmelerin daha maddesiz, daha basit ve daha yetkin olanlarını temsil eder; cisimlerdekiler ise en son şeylere kadar ilerleyen, dağılmış olanlara ortaklık, her yönden bölünmüş olanlara da aynı tabiattan bir düzen sağlayan birleşmeleri temsil eder. Yüzeylerdeki açılardan bazıları bu birleşmelerin ilk ve karışmamış olanlarını, bazıları da sınırsızlıktan doğan ve yüzeylerdeki ilerleyişleri bir arada tutan birleşmeleri suretlendirir; bazıları nous'a ait eidos'ların, bazıları duyulur logos'ların, bazıları da bu ikisi arasında kalanları bağlayan birleşmeleri meydana getirir. Eğri çizgili açılar, nous'a ait çeşitliliği birliğe saran sebepleri taklit eder; çünkü kendi üzerine dönmeye can atan eğriler nous'un ve nous'a ait eidos'ların suretleridir. Doğru çizgili açılar, duyulur şeylerin başında duran ve onlardaki logos'ların bağlanmasını sağlayan sebepleri; karışık açılar ise duyulur ve nous'a ait şeylerin ortaklıklarını tek ve sarsılmaz bir birlik içinde koruyan sebepleri taklit eder. Bu örneklere bakarak […] tek tek şeylerin sebeplerini açıklamak gerekir.
αὐτὴν ὑφισταμένου δχήματος. διὸ καὶ τὰ λόγια τὰς γωνιακὰς συμβολὰς τῶν σχημάτων συνοχηίδας ἀποκαλεῖ, καϑ’ ὅσον εἰκόνα φέρουσι τῶν συνοχικῶν ἑνώδεων καὶ συξεύξεων τῶν ϑείων. καϑ' ἃς τὰ διεστῶτα συνάπτουσιν ἀλλήλοις. αἱ μὲν οὖν ἐν ταῖς ἐπιφανείαις, γωνίαι ἀυλοτέρας αὐτῶν καὶ ἁπλουστέρας ἀποτελοῦνταν χαὶ τελειοτέρας ἑνώσεις, αἱ δὲ ἐν τοῖς στερεοῖς προΐοὔσας μέχρι τῶν ἐσχάτων καὶ τοῖς διεσπασμένοις κοινωνίαν καὶ τοῖς πάντη μεριστοῖς ὁμοφυῆ σύνταξιν παρεχομένας. τῶν δὲ ἐν ταῖς ἐπιφανείαις αἱ μὲν τὰς πρώτας αὐτῶν καὶ ἀμίκτους, αἵ δὲ τὰς τῆς ἀπειρίας συνεχτικὰς τῶν ἐν αὐταῖς προόδων ἀπεικονίέζονται, καὶ αἴ μὲν τὰς τῶν νοερῶν εἰδῶν ἑνοποιοῦσιν, αἱ δὲ τὰς τῶν αἰσϑητῶν λόγων. αἱ δὲ τὰς τῶν μεταξὺ τούτων συνδετικάς. αἱ μὲν οὖν περιφερόγραμμοι μιμοῦνται γωνίαι τὰς συνελισσούσας αἰτίας τὴν νοερὰν ποικιλίαν eig ἕνωσιν᾽ νοῦ γὰρ καὶ νοξρῶν εἰδῶν ai περιφέρειαι συννεύειν ἐπειγόμεναι πρὺς ἑαυτὰς εἰκόνες" αἱ δὲ εὐθύγραμμοι τὰς τῶν αἰσϑητῶν προϊσταμένας χαὶ τὴν σύνδεσιν τῶν ἐν τούτοις λόγων παρδχομένας, αἱ δὲ 1 ns x , m rn x N μικταὶ τάς TE κοινωνίας τῶν TE αἰσϑητῶν Aal TÜV | νοερῶν κατὰ μίαν ἕνωσιν ἀσάλευτον φυλαττούσας. δεῖ δὴ πρὸς ταῦτα τὰ παραδείγματα ἀποβλέποντας καὶ - oe > , 2 \ 7 τῶν καϑ'᾽ ἕκαστα αἰτίας ἀποδιδόναι.
s164Psykhē'nin daire biçimindeki hareketi
Psykhē'nin nous'a ait kuvvetleriyle daire biçiminde hareket ettiği şu anlamda söylenir: düşünülür olan, nous için merkez gibidir; nous onun çevresinde toplanır, onu sever ve bütün etkinlikleriyle her yönden onunla birleşir. Psykhē'lerin üzerine ise kendiliğinden yaşama, kendiliğinden hareket etme, nous'a dönme, nous'un çevresinde dans etme ve nous'un bölünmezliğini açıp seren kendi devirleriyle yeniden başladığı yere dönme ışığı düşer. Çünkü yine nous'a ait düzenler, merkezler gibi psykhē'ler karşısında üstün durumdadır; psykhē'ler de onların çevresinde daire boyunca etkinlik gösterir. Her psykhē, kendindeki nous'a ait yana ve en yüce olan birin kendisine göre merkezlenmiştir; çokluğuna göre ise kendi nous'unu kucaklamaya çalışarak daire biçiminde dolaşır.
Üçgenlerin yedi türü
Üçgenlerin yedi eidos'u vardır: eşkenar üçgen tek türlüdür; ikizkenar üçgen ya dik açılı ya geniş açılı ya da dar açılıdır; çeşitkenar da aynı şekildedir.
Bir kare sayının iki katı olan bir kare sayı bulmak mümkün değildir; dik kenarları eşit olup hipotenüsü de dik açıyı çevreleyen iki kenarla [sayıca ifade edilebilir bir oranda] olan bir dik üçgen de bulunamaz.
Birim ve bir
Birim ile bir arasındaki fark şudur: var olan şeylerde eidos kazandırma ve aynılık bulunduğundan buna birim denir; başkalık da bulunur, buna ikilik denir. Bu ikisinin ortak ilkesi olan ve her şeyi bilen daha yüce bir kuvvet de vardır; buna bir denir. Öyle ki bir, birimden üstündür.
Κυκλικῶς λέγεται κινεῖσθαι ἡ ψυχὴ ταῖς νοητικαῖς δυνάμεσιν οὕτως" τὸ νοητὸν ὡς κέντρον ἐστὶ τῷ νῷ, ὁ δὲ νοῦς συνέχει περὶ αὐτὸ καὶ ἐρᾷ καὶ Evikerar πρὸς αὐτὸ ταῖς νοεραῖς ὅλαις πανταχόϑεν ἐνεργείαις. ταῖς ψυχαῖς ἐπιλάμπει τὸ αὐτύξζωον, τὸ αὐτοκίνητον, τὸ πρὸς νοῦν ἐστράφϑαι καὶ περιχορεύειν τὸν νοῦν, τὸ ἀποκαϑίστασϑαι κατὰ τὰς οἰκείας περιόδους ἀνελισσούσας τοῦ νοῦ τὴν ἀμέρειαν" πάλιν γὰρ αἱ μὲν νοεραὶ τάξεις ὥσπερ τὰ κέντρα τὴν ὑπεροχὴν ἕξουσι πρὸς τὰς ψυχάς. αἱ δὲ ψυχαὶ περὶ αὐτὰς κατὰ κύκλον dveoyiδουσι. καὶ γὰρ πᾶσα ψυχὴ κατὰ μὲν τὸ νοερὸν ἕαυτῆς καὶ αὐτὸ τὸ ἕν τὸ ἀκρότατον κεκέντρωται, κατὰ δὲ τὸ πλῆϑος κυκλικῶς περιπορεύεται περιπτύξασϑαι ποἁοῦσα τὸν ἑαυτῆς νοῦν. Ἑπτὰ εἴδη εἰσὶ τῶν τριγώνων τὸ ἰσόπλευρον μονοειδῶς, τὸ δὲ ἰσοσκελὲς ἢ ὀρϑογώνιόν ἐστιν ἢ ἀμβλυγώνιον ἢ ὀξυγώνιον, καὶ τὸ σκαληνὸν ὁμοίως, Οὐκ ἔστιν εὑρεῖν τετράγωνον ἀρυϑμὸν τετραγώνου. διπλάσιον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἰσόπλευρον τρίγωνον ὀρϑογώνιον, τὴν ὑποτείνουσαν ἴσην τῶν δύο τῶν περὶ τὴν ὀρϑὴν γωνίαν ἔχον. | Ἔστι διαφορὰ μονάδος καὶ ἑνάδος οὕτως Emreudh] ἔστιν ἐν τοῖς οὖσιν εἰδοποιία καὶ ταυτότης, καλεῖται, μονάς. ἔστι δὲ ἑτερότης" καλεῖται δυάς. ἔστιν Erd) ὑπερτέρα δύναμις. ἀρχὴ κοινὴ τῶν δύο τούτων, ἥτις πάντα ἐπίσταται" αὕτη ἕν καλεῖται. ὥστε τὸ ἕν ὑπέρτει
s166 Şunu da bilmek gerekir: ikilik, birim ve bir bulunduğuna göre, ikilik cisimlerin kendileri, birim onlardaki eidos, bir de tabiattır.
İlk felsefe ve diyalektik
İlk felsefe diyalektikten şu bakımdan ayrılır: ilk felsefe en doğru öncüllerden hareketle ilerler, diyalektik ise inandırıcı öncüllerden.
Eğri çizgili şekiller
Eğri çizgili şekillerin doğru kenarlı şekillere eşit olduğunu göstermek mümkündür. Arkhimedes, her dairenin, dik açıyı çevreleyen kenarlarından biri dairenin yarıçapına, tabanı da dairenin çevresine eşit olan bir dik üçgene eşit olduğunu göstermiştir.
Orantı
Orantı oranların benzerliğidir. Orantı en az üç terimle kurulur.
Önerme, sergileme ve belirleme
Önerme, verilen ve aranan diye ikiye ayrılır. Ama bu her zaman olmaz; bazen önerme yalnız aranan şeyi söyler. Önerme hem verileni hem arananı içerdiğinde belirleme ve sergileme de bulunur; verilen eksik olduğunda bunlar da eksik kalır, çünkü sergileme de belirleme de verilene aittir. Önüne konan problemde belirleme yapacak kişi, "şöyle bir ikizkenar bulmak gerekir" demekten başka ne diyebilir? Oysa bu zaten önermeydi. Demek ki önerme verileni içermeyip yalnız aranan şeyi içeriyorsa, verilen olmadığı için sergileme söylenmez, belirleme de bırakılır.
οόν ἐστι τῆς μονάδος. ἰστέον δέ, ὅτι, ἐπειδὴ ἔστι δυὰς καὶ μονὰς καὶ τὸ ἕν, δυὰς μὲν αὐτὰ τὰ σώματα, μονὰς δὲ τὸ εἶδος τὸ ἐν αὐτοῖς, ἕν δὲ ἡ φύσις. ἘΠ ἡ πρώτη φιλοσοφία τῆς διαλεχτικῆς, ὅτι ἡ μὲν πρώτη σεν μόν δι᾿ ἀληϑεστάτων πρόεισιν. ἡ δὲ διαλεκτικὴ ἐκ πιϑανῶν. ᾿ Τὰ VER De: ἴσα δεικνύναι δυνατὸν τοῖς εὐθυγράμμοις. ὁ Aoyıundns ἔδειξεν, ὅτι πᾶς κύκλος ἴσος ἐστὶν τριγώνῳ ὀρϑογωνίῳ, οὗ ἡ μὲν ἐκ τοῦ κέντρου ἴση ἐστὶ μιᾷ τῶν περὶ τὴν ὀρϑήν, ἡ δὲ περί" weroog τῇ βάσει. ᾿Δναλογία Eoriv ἡ τῶν λόγων ὁμοιότης. ἀναλογία ἐν τρισὶν ὅροις ἐλαχίστη ἐστίν. Πρότασις διαιρεῖται εἰς δεδομένον καὶ ξητούμενον, οὐ μὴν τοῦτο ἀεὶ γίνεται, ἀλλ᾽ ἐνίοτε λέγει μόνον τὸ; ξητούμενον. ὅταν δὲ ἡ πρότασις ἀμφότερα σχῇ τὸ δεδομένον καὶ τὸ ζητούμενον, τότε διορισμὸς εὑρίσκεται καὶ ἔκϑεσις, ὅταν δὲ ἐλλείπῃ τὸ δεδομένον, ἐλλιμπάνδξι καὶ ταῦτα ἡ γὰρ ἔχϑεσις τοῦ δεδομένου ἐστὶ καὶ ὁ διορισμός. τί γὰρ ἂν εἴποι ὁ διοριξόμενος ἐπὶ 700: \ βληϑέντος προβλήματος, εἰ μὴ ὅτι δεῖ εὑρεῖν ἰσοσκελὲς τοιόνδε; τοῦτο δ᾽ ἦν ἡ πρότασις. ἐὰν ἄρα ἡ πρότασις, μὴ ἔχῃ μὲν τὸ δεδομένον, τὸ δὲ ξητούμενον, ἡ μὲν ἔκϑεσις σιωπᾶται τῷ μὴ εἶναι τὸ δεδομένον, ὁ δὲ die: οισμὸς παραλείπεται. :
s168Üçgenlerde üçlük
Bilmek gerekir ki üçgenlerin bazıları eşitliğin, bazıları [eşitsizliğin] ürünüdür, bazıları da ikisinden birden doğar. Bu üçlük her yerde vardır: çizgilerde, açılarda, şekillerde; şekiller arasında da üç kenarlılarda, dört kenarlılarda ve sırayla bütün ötekilerde. Bunların bazıları sınırla, bazıları sınırsızlıkla, bazıları da ikisinin karışımıyla akrabadır.
Rasyonel ve irrasyonel büyüklükler
[Birbiriyle ortak ölçülü olan büyüklüklere rasyonel denir; ortak ölçüsüz olanlar ise birbirleriyle bir oranları olmadığından irrasyoneldir.]
Rasyonel büyüklük de irrasyonel büyüklük de kendi başına düşünülen şeylerden değil, başka bir şeyle karşılaştırılan şeylerdendir. Birbiriyle ortak ölçülü olanlara birbirine göre rasyonel, birbiriyle ortak ölçüsüz olanlara birbirine göre irrasyonel denir. Sayılar ortak ölçülüdür, çünkü her biri belli bir en küçük ölçüyle ölçülür. Aynı şekilde arşın ile avuç da birbiriyle ortak ölçülüdür; çünkü ikisi de, kabul gereği ölçülerin en küçüğü olan ve ölçüler arasında birimin yerini tutan parmakla ölçülür. Ama büyüklüklerde bölme sonsuza dek gittiği ve hiçbir en küçük ölçü bulunmadığı için, rasyonel büyüklüğün, parmak gibi tek ve belirli bir en küçük ölçüsü olmadığı açıktır; dilediğimiz büyüklükte bilinen bir en küçük ölçüyü varsaymak ve birimi onda görmek bizim elimizdedir. Çünkü söylendiği gibi her büyüklük kendi başına ne rasyoneldir ne irrasyoneldir; nitekim her
’Ioteov, ὅτι τῶν τριγώνων τὰ μέν εἶσιν ἔχγονα ἰσότητος, τὰ δὲ ἀμφοτέρων ἀπογεννώμενα. διὰ παντὸς ἡ τριὰς αὕτη πέφυκεν, οἷον γραμμῶν, γωνιῶν, σχημάτων, καὶ ἐν τοῖς σχήμασι τριπλεύρων, τετραπλεύρων, ἑξῆς ἁπάντων, καὶ τὰ μὲν ὄντα πέρατι συγγενῆ, τὰ δὲ ἀπειρία. τὰ δὲ κατὰ τὴν μῖξιν ἀμφοτέρων. [Ῥητὰ μεγέϑη λέγεται, ὅσα ἐστὶν ἀλλήλοις σύμμέτρα, ὅσα δὲ ἀσύμμετρα, ἄλογά εἶσι μὴ ἔχοντα λόγον πρὸς ἄλληλα.] Τὸ ῥητὸν καὶ ἄλογον μέγεϑος ἑκάτερον οὐκ ἔστε! τῶν καϑ᾽ ἑαυτὰ νοουμένων, ἀλλὰ πρὸς ἕτερον συγκρινομένων᾽ ὅσα γὰρ ἀλλήλοις σύμμετρα, ταῦτα καὶ δητὰ σρὸς ἄλληλα λέγεται, ὅσα δὲ ἀλλήλοις ἀσύμμετρα, ταῦτα ἄλογα πρὸς ἄλληλα λέγεται. οἱ μὲν ἀρνϑμοὶ σύμμετροι τυγχάνουσιν, ἐπείπερ ἕκαστος αὐτῶν ὑπό τινος ἐλαχί-ι ὅτου μέτρου μετρεῖται. ὁμοίως δὲ πῆχυς καὶ παλαιστὴς συμμετρίας ἔχουσι πρὸς ἀλλήλους" ἑκάτερος γὰρ ὑπὸ ἐλαχίστου μέτρου καταμετρεῖται ὑπὸ δαχτύλου ϑέσει, τῶν μέτρων ὄντων μονάδος ϑέσιν ἔχοντος αὐτοῦ. ἀπείρου δὲ τῆς ἐν τοῖς μεγέϑεσιν ὑπαρχούσης τομῆς χαὶ μηδενὸς ὑφεστηκότος ἐλαχίστου μέτρου δῆλον, ὅτι, τοῦ ῥητοῦ μεγέϑους οὐχ ἕν τι καὶ ὡρισμένον, ὡς 6 δάκτυλος, ἐλάχιστον μέτρον, ἀλλ᾽ ἐφ᾽ ἡμῖν ἔστιν, ὁπηλίκον ἂν ϑέλωμεν, ἐλάχιστον ὑποϑέσϑαν μέτρον γνώ-᾿ ριμον, ἐν ᾧ ἡ μονάς" πᾶν γὰρ nad” ἑαυτὸ μέγεϑος. ’ ὡς ἐλέχϑη, οὔτε ῥητὸν οὔτε ἄλογον, ὅτι καὶ πᾶσα,
s170 doğru da kendi başına ne rasyonel ne irrasyoneldir, ama konumu kabul edilmiş bir birimle karşılaştırılınca rasyonel ya da irrasyonel bulunur. Böylece karenin kenarı rasyonel varsayılırsa köşegen kare bakımından rasyonel bulunur, uzunluk bakımından ise irrasyonel bulunur. Yine köşegen rasyonel olursa, kenar kare bakımından rasyonel olur; oysa bunların hiçbiri kendi başına ne rasyoneldir ne de söylenemez, yani irrasyonel. Böylece matematikçiler doğruların belli bir en küçük ölçüsünü birim doğru olarak varsayıp ona rasyonel, onunla ortak ölçülü olanlara da rasyonel adını verdiler. Aynı şekilde onun üzerine kurulan kareye ve bununla ortak ölçülü alanlara rasyonel, onun üzerine kurulan küpe ve bununla ortak ölçülü cisimlere de rasyonel dediler. Söylenemez, yani irrasyonel olanı ise şöyle anlamak gerekir: cisimde rasyonel doğrunun küpüyle ortak ölçüsüz olan, düzlemde rasyonel doğrunun karesiyle ortak ölçüsüz olan, uzunlukta, yani doğruda ise rasyonel doğruyla ortak ölçüsüz olan. Doğrularda ortak ölçüsüzlük iki türlü düşünülür: birinde doğruların kendileri ortak ölçüsüzdür ama üzerlerindeki alanlar birbiriyle ortak ölçülüdür; ötekinde alanların kendileri de birbiriyle ortak ölçüsüzdür. Eskilere göre rasyonel doğruyla ilişkide de iki türlü fark vardı: bazı doğrulara kare bakımından rasyonel ve irrasyonel, ötekilere uzunluk bakımından rasyonel ve irrasyonel denirdi. Kare bakımından rasyonel olanlar, daha önce söylediğimiz gibi,
εὐθεῖα ad ξαυτὴν οὔτε ῥητὴ οὔτε ἄλογός ἐστιν, συγχρινομένη δὲ πρὸς ὑποτεϑεῖσαν ἐν ϑέσει μονάδα δητὴ ἢ ἄλογος εὑρίσκεται. οὕτως οὖν τῆς τετραγώνου πλευρᾶς ὑποτεϑείσης ῥητῆς ἡ διάμετρος δυνάμει ῥητὴ εὑρίσκεται" μήκει γὰρ ἄλογος εὑρίσκεται" καὶ πάλιν αὖ τῆς διαμέτρου ῥητῆς ὑπαρχούσης ἡ πλευρὰ δυνάμει ῥητὴ ἑχατέρας αὐτῶν καϑ’ αὑτὴν οὔτε δητῆς οὔτε ἀρρήτου, τουτέστιν ἀλόγου, ὑπαρχούσης. οὕτως οὖν τῶν εὐθειῶν ἐλάχιστόν τι μέτρον ὑποϑέμενον εὐϑεῖαν μονάδα ol ἀπὸ τῶν μαϑημάτων ῥητὴν ὠνόμαξον καὶ τὰς αὐτῇ συμμέτρους ῥητάς᾽ ὁμοίως καὶ τὸ ἀπ᾽ αὐτῆς τετράγωνον ῥητὸν καὶ τὰ τούτῳ σύμμετρα χωρία δητὰ ἐκάλεσαν καὶ ῥητὸν ὁμοίως τὸν ἀπ’ αὐτῆς κύβον καὶ τὰ τούτῳ σύμμετρα στδρεά. ἄρρητον δ᾽ ἀκουστέον, τουτέστιν ἄλογον, στερεὸν μὲν τὸ ἀσύμμετρον τῷ ἀπὸ ῥητῆς κύβῳ. ἐπίπεδον δὲ τὸ ἀσύμμετρον τῷ ἀπὸ ῥητῆς τετραγώνῳ, μῆκος δέ, τουτέστυν εὐθεῖαν, τὸ ῥητῇ ἀσύμμετρον. ἐπὶ δὲ τῶν εὐθειῶν διττῆς νοουμένης τῆς ἀσυμμετρίας. μιᾶς μέν, ὅταν αὐταὶ αἱ εὐθεῖαι ἀσύμμετροι ὦσι, τὰ ὃὲ ἀπ’ αὐτῶν χωρία σύμμετρα ἀλλήλοις, ἕτέρας δέ, ὅταν καὶ τὰ αὐτὰ χωρία ἀσύ μδτρα ἀλλήλοις N, διττὴ καὶ ἡ πρὸς τὴν ῥητὴν διαφορ | κατὰ τοὺς παλαιοὺς ὑπῆρχεν᾽ al μὲν γὰρ λέγοντ | δυνάμει ῥηταὶ καὶ ἄλογοι, αἱ δὲ λοιπαὶ μήκει. δυνάμ μέν εἶσι ῥηταί, ὡς προείπομεν, ὅσαι μέν εἰσυν αὐταὶ
s172 kendileri rasyonel doğruyla ortak ölçüsüz olup üzerlerindeki kareler rasyonel doğrunun karesiyle ortak ölçülü olanlardır; uzunluk bakımından rasyonel olanlar ise üzerlerindeki kareler kare sayılar oranında olan ya da kenarları rasyonel doğruyla uzunluk bakımından ortak ölçülü olanlardır. Genel olarak, ister uzunluk bakımından ister yalnız kare bakımından olsun, rasyonel doğruyla ortak ölçülü olan doğruya rasyonel denir.
ἀσύμμετροι τῇ δητῇ; τὰ δ᾽ dm’ αὐτῶν τετράγωνα σύμμξτρα τῷ ἀπὸ ῥητῆς τετραγώνῳ, μήκει δέ, ὅταν τὰ ἀπ’ αὐτῶν τετράγωνα ἢ ἐν τετραγώνοις ἀριϑμοῖς ἢ ἢ τὰς πλευρὰς ἔχῃ συμμέτρους τῇ ῥητῇ μήκει. καὶ καϑόλου καλεῖται ἡ τῇ δητῇ σύμμετρος ῥητὴ εἴτε μήκει εἶτε δυνάμει μόνον.
s172_2Rasyonel doğruyu şöyle de tarif ederler: rasyonel doğru, sayılarla bilinen doğrudur. Ama bu, rasyonel doğrunun tarifi değil, bir arazıdır. Çünkü meselâ bir arşınlık rasyonel doğrudan türeyen rasyonel doğrular ortaya konduğunda, her birinin kaç avuç ya da kaç parmak olduğunu biliriz; bu yüzden arazlarından hareketle rasyonel doğruya sayılarla bilinen doğru deriz. Rasyonel doğru verilen doğrudan şu bakımdan ayrılır: rasyonel doğru her durumda verilmiş bir doğrudur, verilen doğru ise zorunlu olarak rasyonel değildir. Rasyonel doğru hem büyüklükçe hem keyfiyetçe bilinir, verilen doğru ise yalnız büyüklükçe; nitekim verilmiş bazı irrasyonel doğrular da vardır.
Ὁρίξονται δὲ τὴν ῥητὴν καὶ οὕτως" ῥητή ἐστιν ἡ δι’ ἀρυϑμῶν γνωρίμη. οὐκ ἔστι δὲ ῥητῆς ὅρος οὗτος, ἀλλὰ συμβεβηκὸς αὐτῇ. ὅταν γὰρ λόγου χάριν ἔκτεϑῶσι ῥηταὶ τῶν ἀπὸ τῆς πηχυαίας ῥητῆς, οἴδαμεν. Endoryv, πόσων ἐστὶ παλαιστῶν ἢ δακτύλων" ὅϑεν ἐκ τῶν συμβεβηκότων λέγομεν ῥητὴν δι’ ἀριϑμῶν γνωρίμην. διαφέρει δὲ ῥητὴ δοϑείσης τῷ τὴν μὲν ῥητὴν δοθεῖσαν εἶναι πάντως, τὴν δοϑεῖσαν δὲ οὐκ ἐξ ἀνάγκης ῥητήν᾽ ἡ μὲν ῥητὴ καὶ πηλικότητιν καὶ ποιότητι γνωρίμη ἐστίν, ἡ δὲ δοϑεῖσα πηλικότητι καὶ μεγέϑει μόνον" καὶ γάρ εἰσί τινὲς ἄλογοι δεδομέναι. Ἢ ἄπειρος γραμμὴ οὐδὲ πολλαπλασιάξεσϑαι δύναταί, ποτε οὐδὲ συγκρίνεσθαι ἕτερον πρὸς ἕτερον. τὰ γὰρ μὴ ὁμογενῆ οὐ δύναται λόγον ἔχειν πρὸς ἄλληλα, λόγος: δέ ἐστι δύο μεγεϑῶν ὁμογενῶν πρὸς ἄλληλα ποιὰ σχέσις, οἷον γραμμὴ πρὸς γραμμὴν καὶ ἐπιφάνεια πρὸς ἐπιφάνειαν καὶ τὰ λοιπὰ ὁμοίως. ἢ Τῶν ἀναλογιῶν al μέν εἶσι συνεχεῖς, αἵ δὲ dueyeig,
s174Sonsuz çizgi ve oran
Sonsuz çizgi ne katlanabilir ne de bir başkasıyla karşılaştırılabilir. Çünkü aynı cinsten olmayan şeylerin birbiriyle oranı olamaz; oran ise aynı cinsten iki büyüklüğün birbirine göre belli bir durumudur: çizginin çizgiye, yüzeyin yüzeye ve ötekilerin de aynı şekilde.
Bitişik ve ayrık orantılar
Orantıların bazıları bitişik, bazıları ayrıktır. Bitişik olanlar, ilişkileri art arda ve kesintisiz süren orantılardır. Ayrık olanlar ise oranların böyle olmadığı, birbirinden ayrı durduğu ve orta terimle birbirine bağlanmadığı orantılardır; çünkü bitişik orantıda orta terim bir orana önce gelen, ötekine sonra gelen terim olur. Bitişik orantı: 8'in 4'e, 4'ün 2'ye oranı gibi; ayrık orantı: 8'in 4'e ve 6'nın 3'e oranı gibi.
Oran, ortaya konan büyüklükler arasındaki aralıktır.
Dik açı, birimler ve iki dik açı
Dik açı, eşitlikle, belirlilikle ve sınırla sapmadan bir arada tutulan etkinliğin sembolüdür; bu yüzden dik açılar meydana getiren dikmeye, aşağı inen hayatın inişinin sureti de denir. — İki birim derken, tanrıdan bize daire boyunca ve doğru boyunca gelen inayet etkinliklerini kasteder. Bu yüzden eşkenar üçgen de, ilahi psykhē üzerinde duyulur şeylerin logos'larını taşıyan iki dairenin ortasında, psykhē'nin sembolüdür; doğru ise sonsuzca ve belirsizce hareket eden bütüne dair bilginin sembolüdür. — "İki dik açı" ile "iki dik açıya eşit" arasında fark vardır: iki dik açı olmak özel bir durumdur, iki dik açıya eşit olmak ise ortak bir durum; çünkü eşit olmayan açılar da birlikte iki dik açıya eşit olabilir.
Verilenin dört türü
Verilen her şey şu yollardan biriyle verilir: ya konumca ya oranca ya büyüklükçe ya da eidos bakımından.
συνεχεῖς μὲν αἱ ἑξῆς καὶ ἀδιακόπως ἔχουσαι τὰς OXEδεις, διεχεῖς δέ εἰσιν, ὅταν μὴ οὕτως ἔχωσιν οἵ λόγοι; ἀλλὰ διῃρημένοι ἀπ’ ἀλλήλων καὶ μὴ ὑπὸ τοῦ μέσου ὅρου συναπτόμενοι ἀλλήλοις" ὃ γὰρ μέδος ὅρος τοῦ ᾿ μὲν ἡγεῖται, τῷ δὲ ἕπεται. συνεχὴς ὡς ἢ ὃ β, διεχὴρ ὦ ὡς ἡ πρὸς δ καὶ ς πρὸς 7. “όγος ἐστὶ τὸ διάστημα τὸ μεταξὺ τῶν μεγεϑῶν τῶν ἐκκειμένων. Ἢ ὀρϑὴ γωνία σύμβολόν ἐστι τῆς ἀκλινῶς συνεχομένης ἐνεργείας τῇ ἰσότητι καὶ ὅρῳ καὶ πέρατι" ὅϑεν τὺ καὶ ξωῆς εἰχὼν λέγεται κατιούσης τὴν κάϑοδον ἡ κάϑετος, ἣ ποιεῖ τὰς ὀρϑὰς γωνίας. --- δύο μονάδας λέγει τὰς προνοητικὰς ἐνεργείας παρὰ τοῦ ϑεοῦ εἰς ἡμᾶς κυκλικῶς καὶ κατ᾽ εὐθεῖαν" ὅϑεν καὶ τὸ ἰσόπλευρον τρίγωνον σύμβολον τῆς ψυχῆς μέσον δύο κύκλων 1 ἐχόντων τοὺς λόγους τῶν αἰσϑητῶν ἐπὶ τῆς ϑείας | ψυχῆς. καί Eorıv ἡ εὐθεῖα σύμβολον τῆς γνώσεως τῶν ὅλων ἀπείρως καὶ ἀορίστως κινουμένης. --- τὰς δύο ὀρϑὰς ἢ δυσὶν ὀρϑαῖς ἴσας [ἀλλήλων] αἵ μὲν δύο ὀρϑαὶ ἴδιόν ἐστι, τὸ δὲ δυσὶν ὀρϑαῖς ἴσας κοινόν. τὰ 30 γὰρ ἄνισα δυσὶν ὀρϑαῖς δύνανται ἐλϑεῖν εἰς τὴν | ἰσότητα. Πᾶν γε μὴν τὸ δεδομένον καϑ' ἕνα τούτων δέδοται | τῶν τρόπων, ἢ ϑέσει ἢ λόγῳ ἢ μεγέϑει ἢ εἴδει. τὸ
s176 Nokta yalnız konumca verilir; çizgi ve öteki şeyler ise bu yolların hepsiyle verilebilir. "Verilen doğru kenarlı açı" dediğimizde açının hangi eidos'ta verildiğini, yani doğru kenarlı olduğunu söyleriz; eğri çizgili açıyı da aynı yöntemlerle ikiye bölmeye kalkışmayalım diye. Eşit olmayan iki doğru verildiğinde büyüğünden küçüğüne eşit bir parça kesip çıkarmak istendiğinde ise verilen büyüklükçe verilmiştir; çünkü büyük ve küçük, sınırlı ve sınırsız verilmiştir ki bunlar büyüklüğün kendine has yüklemleridir. "Dört büyüklük orantılıysa" dediğimizde [aynı oran dört büyüklükte verilmiş, yani verilen oranca verilmiştir]. Verilen noktada verilen doğruya eşit bir doğru koymak gerektiğinde ise nokta konumca verilmiştir; konum farklı olabildiği için kuruluş da çeşitlilik kabul eder. Verilen şey dört türlü alındığına göre, sergilemenin de dört türlü olduğu açıktır.
Daire ve üçgen
Daire nous'a ait ousia'nın, üçgen de açılarının ve kenarlarının eşitliği, değeri ve benzerliği yüzünden ilk psykhē'nin suretidir. Bu yüzden ilk teorem de iki dairenin ortasındaki üçgenin eşkenar ve eşit açılı olduğunu ispatlar. Her psykhē nous'tan çıkar, nous'a döner ve nous'tan pay alır.
μὲν γὰρ σημεῖον ϑέσει δέδοται μόνον, γραμμὴ δὲ καὶ τὰ ἄλλα πᾶσιν' ὅταν γὰρ λέγωμεν τὴν δοθεῖσαν γωνίαν εὐθύγραμμον, τὸ εἶδος λέγομεν ὁποῖον δέδοται τῆς γωνίας, ὅτι εὐθύγραμμον, ἵνα μὴ ξητῶμεν διὰ τῶν αὐτῶν μεϑόδων καὶ τὴν περιφερόγραμμον δίχα τεμεῖν, ὅταν δὲ δύο δοθεισῶν εὐθειῶν ἀνίσων ἀπὸ τῆς welἕονος τῇ ἐλάσόονι ἴσην ἀφελεῖν, τῷ μεγέϑει" δέδοται γὰρ τὸ μεῖξον καὶ ἔλασσον καὶ τὸ πεπερασμένον καὶ ἄπειρον. ἃ τοῦ μεγέϑους ἐστὶν ἴδια κατηγορήματα. ὅταν δὲ λέγωμεν" ἐὰν τέσσαρα μεγέϑη ἀνάλογον ἢ τι ὅταν δὲ πρὸς τῷ δοϑόέντι σημείῳ χρῇ τῇ δοϑείσῃ εὐϑεία ἴσην εὐθεῖαν ϑέσθϑαι, τότε τῇ ϑέσει δέδοται τὸ σημεῖον" διὸ καὶ τῆς ϑέσεως διαφόρου δυναμένης εἶναι καὶ ἡ κατασκευὴ ποικιλίαν ἐπιδέχεται. τετραχῶς οὖν, λαμβανομένου τοῦ δεδομένου δῆλον, ὅτι καὶ ἡ ἔκϑεσιφ, γίνεται ee Ὁ μὲν κύκλος εἰκών ἐστι τῆς νοερᾶς οὐσίας, τὸ a τρίγωνον τῆς πρώτης ψυχῆς διὰ τὴν ἰσότητα καὶ τι" μιότητα χαὶ τὴν ὁμοιότητα τῶν γωνιῶν καὶ πλευρῶν. διὰ τοῦτο καὶ τὸ πρῶτον ϑεώρημα τὸ ἰσόπλευρον τρί" γῶνον μέσον τῶν κύχλων ἰσόπλευρον ἀποδεικνύει, καὶ ἰσογώνιον. καὶ πᾶσα ψυχὴ πρόεισιν ἀπὸ νοῦ καὶ Er στρέφει πρὸς νοῦν καὶ μετέχειν τοῦ νοῦ.
s178Problemlerin belirliliği
Asıl anlamıyla problemler belirsizlikten kaçınmak ister.
Durumlu ve durumsuz problemler
Teoremlerde olduğu gibi problemlerin de bazıları durumsuz, bazıları çok durumludur. Aynı önermeyi taşıyıp birden çok çizime dağılan ve konumları değiştiği hâlde ispatın aynı yolunu koruyanlara durumları vardır denir; tek bir konum ve tek bir kuruluşla ilerleyenler ise durumsuzdur. Çünkü durum, hem problemlerde hem teoremlerde kısaca kuruluşla ilgili olarak görülür.
Olumlu ve olumsuz önermeler
Geometrik önermelerin çoğu olumludur ve olumsuz önermelere pek ihtiyaç duymaz. Küllî olumsuz bir önerme ise gösterilecekse olumlu önermelere de ihtiyaç duyar; çünkü olumlu önerme olmadan ne ispat ne de kıyas olur. Bu yüzden ispata dayanan bilimler çoğunlukla olumlu şeyleri gösterir.
Bir şeyin verilebileceği dört yol
Bir şey dört türlü verilebilir. Birincisi konumca: meselâ açının şu doğrunun yanında ve şu noktada bulunduğunu söylediğimizde. İkincisi eidos bakımından: meselâ açıya dik, dar, geniş ya da genel olarak doğru çizgili veya karışık dediğimizde. Üçüncüsü oranca: iki katı ya da genel olarak daha büyük veya daha küçük dediğimizde. Dördüncüsü büyüklükçe: meselâ dik açının üçte biri dediğimizde.
Τὰ κυρίως λεγόμενα προβλήματα βούλεταν τὴν ἀοριστίαν διαφυγεῖν. Τῶν προβλημάτων τὰ μὲν ἄπτωτά ἐστι, τὰ δὲ πολύπτωτα, ὥσπερ καὶ τῶν ϑεωρημάτων. ὅσα μὲν τὴν αὐτὴν δύναμιν ἔχει διὰ πλειόνων πεφοιτηκυῖαν δια- 5 γραμμάτων καὶ τὰς ϑέσεις ἐξαλλάττοντα τὸν αὐτὸν φυλάττει τῆς ἀποδείξεως τρόπον, ταῦτα λέγεται πτώσεις ἔχευν, ὅσα δὲ κατὰ μίαν ϑέσιν καὶ κατασχευὴν μίαν προχόπτει. ταῦτα ἄπτωτά ἐστιν. ἁπλῶς γὰρ πτῶσις περὶ τὴν κατασχευὴν ὁρᾶται καὶ τῶν προβλημάτων καὶ ) τῶν ϑεωρημάτων. Τῶν γεωμετρικῶν προτάσεων τὰ πολλὰ καταφάδεις εἰσὶν οὐ πολὺ προσδεόμενα ἀποφάσεων, τὸ δὲ καϑόλου | ἀποφατικὸν δεῖταν καὶ καταφάσεων μέλλον δείκνυσϑαι" | ἄνευ γὰρ καταφάσεως οὐδ᾽ ἀπόδειξις ἔστιν οὐδὲ συλ- τ λογισμός. διὰ τοῦτο αἱ ἀποδεικτικαὶ τῶν ἐπιστημῶν | τὰ μὲν πλεῖστα καταφατικὰ δεικνύουσιν. ᾿ Τετραχῶς δύναται δεδόσϑαι, πρῶτον ϑέσει. ὧφ ὦ ὅταν λέγωμεν πρὸς τῇδε τῇ εὐθείᾳ καὶ τῷδε τῷ σδη- j μείῳ κεῖσϑαι τὴν γωνίαν, δεύτερον τὸ εἶδος, οἷον ὅταν » a k ὀρϑὴν λέγωμεν ἢ ὀξεῖαν ἢ ἀμβλεῖαν ἢ ὅλως so yocuuov ἢ μικτήν. τρίτον καὶ λόγῳ. ὅταν διπλασίαν ἢ ὅλως μείζονα καὶ ἐλάσσονα, τέταρτον καὶ μεγέϑει, ὡς ὅταν τρίτον ὀρϑῆς λέγωμεν.
s180Bir noktanın çevresini dolduran üç çokgen
Bir noktanın çevresindeki yeri doldurabilen yalnız üç çokgen vardır: eşkenar üçgen, kare ve eşkenar, eşit açılı altıgen.
Verilenin dört durumu
Verilen dört türlü olur: birincisi açı söz konusu olduğunda, ikincisi iki doğru verildiğinde, üçüncüsü dört büyüklük orantılı olduğunda, dördüncüsü verilen noktada verilen doğruya eşit bir doğru koymak gerektiğinde. Buradan, verilen ve aranan bakımından problemin sergilemesinin de dört türlü olduğu açıktır.
Postulatlar kuruluşlara, aksiyomlar ispatlara katkıda bulunur.
Hipotez ve tersine çevirme
Geometriciler hipotezden ve tersine çevirmeden söz eder. Meselâ ikizkenar bir üçgen varsayılır: her ikizkenar üçgende tabandaki açılar birbirine eşittir; tabandaki açıları eşit olan üçgen de ikizkenardır. Başka bir tersine çevirme: iki açısı eşit olan her üçgende bu açıların karşısındaki kenarlar da eşittir; tersi de aynı şekilde geçerlidir.
Aretē ve diklik
Aretē'nin diklikte durduğunu, kötülüğün ise geniş ve dar açıların belirsizliğinde varlık kazandığını, eksikliklere ve aşırılıklara bölündüğünü ve kendi ölçüsüzlüğünü daha çok ve daha az ile gösterdiğini söylerler. Öyleyse yetkinliğin,
Μόνα τρία πολύγωνα πληροῦν δυνάμενα τὸν περὶ 5 ἕν σημεῖον τόπον᾽ ἰσόπλευρον τρίγωνον καὶ τετράyoavov καὶ ἑξάγωνον τὸ ἰσόπλευρον καὶ ἰσογώνιον. Τετραχῶς τὸ δεδομένον, πρῶτον ἐπὶ τῆς γωνίας, δεύτερον δύο δοθεισῶν εὐθειῶν, τρίτον δὰν τέσσαρα μεγέϑη ἀνάλογον, τέταρτον ὅταν πρὸς τῷ δοϑέντι σημείῳ χρῇ τῇ δοθείσῃ εὐθείᾳ ἴσην εὐθεῖαν ϑέσϑαν" ἐξ ὧν δῆλον, ὅτι καὶ ἡ ἔκϑεσις τετραχῶς γίνεται τοῦ προβλήματος ἐπὶ δεδομένου καὶ ζητουμένου. Τὰ μὲν αἰτήματα συντελεῖ ταῖς κατασκευαῖς, τὰ δὲ ἀξιώματα ταῖς ἀποδείξεσιν. 1 Ὑπόϑεσις καὶ ἀντιστροφὴ λέγεται παρὰ τοῖς γδω-᾿ μέτραις᾽ οἷον ὑποτίϑεται τρίγωνον ἰσοσκελέφ᾽ παντὸθ ἰσοσκελοῦς ai πρὸς τὴν βάσιν γωνίαν ἴσαν ἀλλήλαιβ εἰσί, καὶ ὃ ἔχει τὰς πρὸς τὴν βάσιν γωνίας loug, ἰσοσκελές ἐστιν. ἑτέρα δ᾽ ἀντιστροφή᾽ παντὸς Tomi γώνου τοῦ ἔχοντος τὰς δύο γωνίας ἴσας καὶ αἱ ὑπο-᾿ τείνουσαι πλευραὶ ἴσαν εἰσίν, καὶ ἀντιστρόφως mal! a ὁμοίως. Ἴ Τὴν μὲν ἀρετὴν κατὰ τὴν ὀρϑότητά φασιν ἑστάναι, τὴν δὲ κακίαν κατὰ τὴν ἀοριστίαν τῆς ἀμβλείας καὶ ὀξείας τῶν γωνιῶν ὑφίστασϑαν καὶ μερίξεσϑαι τὰς ἐνδείας καὶ ὑπερβολὰς καὶ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον dein νύναν τὴν ἑαυτῆς ἀμετρίαν. τελειότητος ἄρα "a
s182 sapmayan etkinliğin, nous'a ait belirliliğin, sınırın ve bunlara benzer şeylerin suretini doğru kenarlı açıların dikliğinde; belirsiz hareketin, bağsız ilerleyişin, bölünme ve parçalanmanın, kısacası sınırsızlığın suretini de geniş ve dar açıda göreceğiz. Doğru kenarlı açı, dar ve geniş açının her ikisinin de cinsidir.
İlke ve sınır
İlke, kendinden sonra gelenlerin ilk sınırıdır. Bu yüzden onlar her zaman var olana da sık sık ilke demeyi âdet edinmişlerdir; bazıları da var olanların ilkesinin tanrı olduğunu söylemiştir.
Var olan her şeyin hemen üstünde bulunan ve ondan daha basit olan, onun sınırlarını ve sonunu belirler. Psykhē tabiatın etkinliğini sınırlar ve tamamlar, tabiat da cisimlerin hareketini; bunlardan önce nous psykhē'nin devirlerini ölçer, nous'un hayatını da bir ölçer; çünkü o her şeyin ölçüsüdür. Aynı şekilde geometrinin konularında da cisim yüzeyle, yüzey çizgiyle, çizgi de noktayla sınırlanır; çünkü o her şeyin sınırıdır.
Çap, eksen, köşegen
Dairede merkezden geçen doğruya çap, kürede eksen, karede köşegen denir.
Üçgenlerin ve paralelkenarların yedi eidos'u olduğu söylenir.
Eşkenar dörtgen şekli hareket ettirilirse kare olabilir, eşkenar dörtgen benzeri de dikdörtgen olabilir.
ἀκλινοῦς ἐνεργείας καὶ ὅρου νοεροῦ καὶ πέρατος καὶ τῶν τούτοις ὁμοίων εἰκόνα ϑησόμεϑα τὴν ὀρϑότητα τῶν εὐθυγράμμων γωνιῶν, τὴν δ᾽ ἀμβλεῖαν καὶ ὀξεῖαν ἀορίστου κινήσεως καὶ ἀσχέτου προόδου καὶ διαιρέσεως καὶ μερισμοῦ καὶ ὅλως ἀπειρίας. καί ἐστι γένος τῶν ὁ ἑκατέρων γωνιῶν ὀξείας τε καὶ ἀμβλείας ἡ εὐθύγραμμος γωνία. ἀρχή ἐστι τὸ πρῶτον πέρας τῶν μετὰ ταῦτα. οὕτως οὖν καὶ ἀρχὴν τὸ ἀεὶ ὃν ἔϑος αὐτοῖς πολλάκις καλεῖν, καὶ οἱ μὲν αὐτῶν ἀρχὴν τῶν ὄντων ἔφασαν ϑεόν. τ Πᾶν τὸ προσεχῶς ἑκάστου τῶν ὄντων ἁπλούστερον οἱ ὅροι ἐπάγονται καὶ τὸ πέρας ἑκάστου" καὶ γὰρ ψυχὴ | τὴν τῆς φύσεως ἐνέργειαν ἀφορίέξει καὶ τελειοῖ καὶ φύσις τὴν τῶν σωμάτων κίνησιν, καὶ πρὸ τούτων νοῦς μετρεῖ τὰς περιόδους τῆς ψυχῆς καὶ αὐτοῦ τοῦ νοῦ τὖ τὴν ξωὴν τὸ ἕν᾽ πάντων γὰρ ἐκεῖνο μέτρον᾽ ὥσπερ ' δὴ καὶ ἐν τοῖς γεωμετρουμένοις ὁρέξεται μὲν τὸ στερεὸν ὁ ὑπὸ τῆς ἐπιφανείας καὶ ἐπιφάνεια ὑπὸ τῆς γραμμῆς | καὶ αὕτη ὑπὸ τοῦ σημείου" πάντων γὰρ ἐκεῖνο πέρας. ᾿Επὶ τοῦ κύκλου εὐθεῖα ἡ διὰ τοῦ κέντρου ἠγμένη ὁ διάμετρος καλεῖται, ἐπὶ δὲ τῆς σφαίρας ἄξων, τοῦ δὲ τετραγώνου διαγώνιος. Ἑπτὰ εἴδη λέγεται εἶναι τριγώνων καὶ παραλληλογράμμων. \ Κινηϑὲν τὸ σχῆμα τοῦ ῥόμβου δύναται εἶναι TE; τράγωνον, τὸ δὲ ῥομβοειδὲς ἑτερόμηκες.
s184Karenin değeri
Bütün şekiller arasında hem kenarları eşit hem açıları dik olan tek şekil karedir; bu yüzden daha değerli olduğu söylenir. Pythagorasçılar da onu bu yüzden ilahi olana benzetir; çünkü lekesiz bir düzene sahip olduğundan, eşitlik ve diklikle sabit kuvveti taklit eder. Zira hareket eşitsizliğin, duruş ise eşitliğin ürünüdür.
Psykhē, doğru ve daire
Psykhē nous'a ait şeylerle duyulur şeylerin ortasında olduğundan, nous'a ait tabiata bağlandığı ölçüde daire boyunca etkinlik gösterir; duyulur şeylerin başında durduğu ölçüde ise inayetini doğru boyunca gösterir. Bu eidos'ların var olan şeylere benzerliği hakkında bu kadarı yeter. Doğrunun tarifini ise Eukleides şöyle vermiştir: […]
Sınır, sınırsız ve karışık
Bir'den sonra üç varlık katmanı gelir: sınır, sınırsız ve karışık. Çizgilerin, açıların ve şekillerin eidos'ları bunlar aracılığıyla varlık kazanır. Sınıra karşılık gelen, eğri çizgi, eğri çizgili açı, düzlemlerde daire ve cisimlerde küredir. Sınırsızlığa karşılık gelen ise bütün bunlarda hayal edilen doğrudur; çünkü her yerde kendine uygun biçimde hepsinin içinden geçer. Karışık ise bütün bunlarda bulunandır. Demek ki sınır, sınırsız ve karışık bunların hepsinde vardır. Bu sebeple psykhē de doğruyu ve eğriyi kendi ousia'sında önceden barındırır;
Ἔκ πάντων τῶν σχημάτων μόνον TO τετράγωνόν ἐστιν ἴσας ἔχον τὰς πλευρὰς καὶ ὀρϑὰς τὰς γωνίας" διὰ τοῦτο καὶ τιμιώτερον λέγεται. ὅϑεν οἱ Πυϑαγόθξιον τῷ ϑείῳ παρεικάξουσιν, ὃ ὡς ἄχραντον τάξιν ἔχον ἰσότητι καὶ ὀρϑότητι τὴν μόνιμον δύναμιν μιμεῖται" κίνησις γὰρ ἀνισότητος ἔχγονος, στάσις δὲ ἰσότητος. ᾿Επειδὴ δ᾽ ἡ ψυχὴ μέση ἐστὶ τῶν νοξρῶν καὶ τῶν αἰσϑητῶν, καϑ' ὅσον μὲν συνάπτει τῇ νοερᾷ φύδει, κατὰ κύκλον ἐνεργεῖ, καϑ' ὅσον δὲ τοῖς αἰσϑητοῖς ἐπιστατεῖ, κατὰ τὸ εὐϑὺ ποιεῖται τὴν πρόνοιαν. τοσαῦτα: καὶ περὶ τῆς πρὸς τὰ ὄντα τούτων τῶν εἰδῶν ὁμοιότητος. τὸν δὲ τῆς εὐθείας ὁρισμὸν ὁ μὲν Εὐκλείδης τοῦτον ἀποδέδωκεν. Μετὰ τὸ ἕν τρεῖς εἶσιν ὑποστάσεις, τὸ πέρας. τὸ ἄπειρον, τὸ μικτόν. διὰ τούτων ὑφίσταται τὰ τῶν: γραμμῶν εἴδη καὶ τῶν γωνιῶν καὶ τῶν σχημάτων" καὶ τῷ μὲν πέρατι ἀνάλογόν ἐστιν ἡ περιφέρεια καὶ περιφερόγραμμος γωνία καὶ ὁ κύκλος ἐν ἐπιπέδοις καὶ ἡ σφαῖρα Ev στερεοῖς, τῇ δ᾽ ἀπειρίᾳ τὸ εὐθὺ κατὰ πάντα ταῦτα᾽ διήκει γὰρ διὰ πάντων οἰκείως ἑκασταχοῦ : φανταζόμενον" τὸ δὲ μιχτὸν τὸ ἐν πᾶσι τούτοις. TO ἄρα πέρας καὶ ἄπειρον καὶ μικτόν ἐστιν ἐν τούτοις, πᾶσι. καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν καὶ ἡ ψυχὴ τό τ' εὐϑὺ καὶ τὸ περιφερὲς κατ᾽ οὐσίαν ἑαυτῆς προδίληφεν,
s186 öyle ki evrendeki sınırsızlık dizisinin tamamını ve ölçüyü aşan bütün tabiatı düzene soksun: doğruyla onların ilerleyişine, eğriyle de geri dönüşlerine varlık verir; doğruyla onları çokluğa doğru ilerletir, […]. Yalnız psykhē değil, psykhē'yi kurup ona bu kuvvetleri veren de her ikisinin ilk etkin sebeplerini kendinde taşır. Çünkü Platon'un dediği gibi, var olan her şeyin başlangıcını, ortasını ve sonunu önceden kendinde tutarak, tabiatına göre dolaşırken dosdoğru yolunu tamamlar. Gerçekten de hem inayet etkinlikleriyle her şeye doğru çıkar hem de kendine özgü biçimde, kendi içinde kendine döner. Doğru, sapmayan, bozulmayan, lekesiz, tükenmeyen, her şeye gücü yeten ve her şeyde hazır bulunan inayetin sembolüdür; eğri ve dolaşma ise kendine yönelen, kendi içine kıvrılan ve bütünü nous'a ait tek bir sınıra göre hükmü altında tutan etkinliğin sembolüdür. Yaratıcı nous bu iki ilkeyi, doğruyu ve eğriyi kendinde öne koyarak kendinden iki birim çıkarmıştır: biri eğriye göre etkinlik gösterir ve nous'a ait ousia'ları tamamlar; öteki doğruya göre etkinlik gösterir ve duyulur şeylere oluş sağlar.
ἵνα πᾶσαν τὴν Ev τῷ κόσμῳ τοῦ ἀπείρου δυστοιχίαν καὶ πᾶσαν τὴν περιττοειδῇ κατευϑύνῃ φύσιν, τῷ μὲν εὐθεῖ τὴν πρόοδον αὐτῶν ὑφιστᾶσα. τῷ δὲ περιφερεῖ τὴν ἐπιστροφήν, χαὶ τῷ μὲν εἰς πλῆϑος αὐτὰ προἄγουσα *. καὶ οὐχ ἡ ψυχὴ μόνον ἀλλὰ καὶ ὃ τὴν ψυχὴν ὑποστήσας καὶ ταύτας αὐτῇ τὰς δυνάμεις παραδοὺς ἀμφοτέρων ἔχει τὰς πρωτουργοὺς αἰτίας ἐν ξαυτῷ: τῶν γὰρ ὄντων πάντων ἀρχὴν καὶ μέσα καὶ τέλη προειληφὼς εὐθείας περαίνει κατὰ φύσιυν περιπορευόμενος, φησὶν 6 Πλάτων. καὶ γὰρ ἐπὶ πάντα, πρόεισι ταῖς προνοητικαῖς ἐνεργείαις καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐπέστραπται ἐν τῷ Eavrod κατὰ τρόπον. σύμβολον δ᾽ ἡ μὲν εὐθεῖα τῆς ἀπαρεγκλίτου προνοίας καὶ ἀδιαστρόφου καὶ ἀχράντου καὶ ἀνεκλείπτου καὶ παντοδυνάμου καὶ πᾶσι παρούσης, ἡ δὲ περιφέρεια καὶ τὸ περιπορεύεσϑαι τῆς εἰς ξαυτὴν συννευούσης ἐνεργείας καὶ πρὸς ἑαυτὴν συνελιδσσομένης καὶ KUN ὃν νοερὸν πέρας τῶν ὅλων ἐπιχρατούδσης. δύο δὴ ταύτας 6 δὴ μιουργικὸς νοῦς ἐν ἑαυτῷ προστησάμενος ἀρχάς, τὸ εὐθὺ καὶ τὸ περιφερές. δύο μονάδας παρήγαγεν ἀφ᾽ δαυτοῦ, τὴν μὲν κατὰ τὸ περιφερὲς ἐνεργοῦσαν καὶ, τῶν νοερῶν οὐσιῶν τελεσιουργόν, τὴν δὲ κατὰ τὸ εὐθὺ, καὶ τοῖς αἰδϑητοῖς τὴν γένεσιν παρεχομένην.
s188Eşit katlara örnek
[Örnek:] 16 ile 48, 12 ile 24'ü birlikte aşar; 12 ile 12, 16 ile 16'dan birlikte eksik kalır; 24 ile 24 birlikte eşittir. Büyüklükler, burada konduğu gibi, birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü olarak sıralanır.
Teoremin başlıkları
Bilmek gerekir ki her geometrik teoremde şu başlıklar bulunur: önerme, sergileme, belirleme, kuruluş, ispat, sonuç. Önerme konu ve yüklem diye ikiye ayrılır; sergileme konudan, belirleme yüklemden çıkar.
Bilmek gerekir ki postulatlar bize kuruluşta, ortak kavramlar ise ispatta yardımcı olur.
Şunu da bilmek gerekir: "İnsan canlıdır" diyen önermede, [mantıkçılara] göre "insan" konu, "canlı" yüklemdir. Geometride ise önerme ister problem ister teorem olarak alınsın, önermenin konusu yerine verilen, yüklemi yerine aranan konur.
Geometrinin tarifleri
Sidonlu Tauros'un Platon'un Devlet'i üzerine bir şerhi vardır; orada şunlar yazılıdır: Platon Menon'da geometriyi şöyle tarif etmiştir: sebebin hesabıyla bağlanmış doğru kanaat. Aristoteles ise ispatla birlikte bulunan kavrayış diye, Zenon da imgeleri kabul etmede
58 Τὰ τς καὶ #0 τῶν ιβ καὶ κὃ ἅμα ὑπερέχει, τὰ “β᾽ CFN χαὶ τὰ ιβ τῶν ig καὶ τς ἅμα ἐλλείπει, τὰ κὃ καὶ κὃ ἅμα ἴσον ἐστίν. τὰ δὲ μεγέϑη τίϑενται, καϑὰ πρόκξιται, τὸ πρῶτον χαὶ τὸ τρίτον, τὸ δεύτερον καὶ τὸ τέταρτον. j “ 4 α βγξ εκ β Eee a β 8 | zu | κὃ | | BE. 137,1. Ἰστέον, ὅτι ἐπὶ ἑκάστου γεωμετρικοῦ ϑεωρήματος FE χεφάλαια παραλαμβάνονται, πρότασις, ἔχϑεσις, τρί διορισμός, κατασκευή, ἀπόδειξις. συμπέρασμα. καὶ ἡ μὲν πρότασις διαιρεῖται εἴς τε ὑποκείμενον καὶ κατὴτ᾽ γορούμενον, καὶ ἐκ μὲν τοῦ ὑποχειμένου γένεται ἡ ἔχϑεσις, ἐκ δὲ τοῦ κατηγορουμένου ὃ πραθοιμασμας, | 2 ’Ioreov, ὅτι τὰ αἰτήματα συμβάλλονται ἡμῖν eig, κατασκευήν, αἱ δὲ χριναὶ ἔννοιαι eis τὴν ἀπόδειξιν. 8 Ζεῖ δὲ γινώσκειν. ὅτι ἐπὶ τῆς προτάσεως τῆς 1ὲγούσης᾽ ἄνθρωπος ξῷόν ἔστιν, ὑποκχείμενον μέν ἐστι τὸ ἄνθρωπος κατὰ τοὺς ἰόν» a | δὲ τὸ ξῷον" ἐν δὲ τῇ γεωμετρίᾳ ἡ “einge ἢ ὡς πρό: βλημα ἢ ὡς ϑεώρημα λαμβάνεται, ἀντὶ μὲν τοῦ ὑπο: χειμένου τῆς προτάσεως τὸ δεδομένον, ἀντὶ δὲ τοῦ! κατηγορουμένου τὸ ξητούμενον. ! 4 Ταύρου Σιδονίου ἔστιν ὑπόμνημα εἰς Πολιτείαν, Πλάτωνος, ἐν ᾧ ἔστι ταῦτα Ὡρίσατο 6 Πλάτων τὴν γεωμετρίαν ἐν τῷ Μένωνι οὕτως" δόξαν ὀρϑὴν δεϑεῖ σαν αἰτίας λογισμῷ" ᾿Δριστοτέλης δ᾽ ὑπόληψιν μετὰ ἀποδείξεως, Ζήνων δὲ ἕξιν Ev προσδέξει φαντασιῶν.
s190 logos'la sarsılmayan bir meleke diye tarif etmiştir. Syrakusalı Arkhimedes Dor lehçesiyle yazmıştır; Eukleides, Apollonios, Eudoksos.
Hayal gücü ve nokta
Hayal gücü her şeyi biçimli ve bölünmüş olarak aldığına göre, geometrici parçasız noktayı nasıl inceler? Çünkü hayal gücü nous'a ait ve ilahi eidos'ların yansımalarını da kendi tabiatına göre alır: biçimsizlere biçimler, şekilsizlere şekiller verir. Hayal hareketinin eidos'u ne […], biçimsizden biçimliye doğru gider. Eğer bölünebilir olsaydı, sonradan gelenler öncekileri silikleştireceği için eidos'ların çok sayıdaki izini kendinde koruyamazdı; eğer bölünmez olsaydı, düşünceden […] olur ve etkinliklerini biçimli olarak gerçekleştirmezdi.
Geometrinin ilkeleri
Geometrinin ilkeleri aksiyom, hipotez ve postulat diye ayrılır; ilkelerden sonra gelenler ise problem ve teorem diye ayrılır.
Aksiyom nedir? İlke yerine alınan şey öğrenen tarafından da biliniyor ve kendi başına inandırıcı oluyorsa, böyle bir şey aksiyomdur; meselâ aynı şeye eşit olanlar birbirine de eşittir.
Hipotez nedir? Dinleyen kimse söylenen şey hakkında kendiliğinden inandırıcı bir kavrayışa sahip olmadığı hâlde onu yine de koyar ve ileri sürene hak verirse, böyle bir şey hipotezdir.
ἀμετάπτωτον ὑπὸ λόγου. "Aoxiurjöng Συρακούσιος “Ιωρίδι φωνῇ, Εὐκλείδης, ᾿4πολλωνίου, Εὔδοξος. Πῶς πάντα μορφωτικῶς καὶ μεριστῶς τῆς φαντασίας δεχομένης ἀμερὲς τὸ σημεῖον ὁ γεῶμέτρης ϑεωρεῖ; καὶ γὰρ καὶ τὰς τῶν νοερῶν. χαὶ ϑείων εἰδῶν ἐμφάσεις ἡ φαντασία κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν, τῶν μὲν ἀμόρφων μορpas, τῶν δὲ ἀσχηματίστων ὀχήματα. ὅτι τῆς φανταστικῆς κινήσξως τὸ εἶδος οὔτε * ἐκ τοῦ ἀμόρφου eig τὸ μεμορφωμένον. εἰ γὰρ ἦν μεριστή, οὐκ ἂν τοὺρι πολλοὺς τύπους τῶν εἰδῶν ἐν αὑτῇ σώξειν ἠδύνατο τῶν ἐπεισιόντων ἀμυδρούντων τοὺς πρὸ αὐτῶν, εἴτε ἀμέριστος, τῆς διανοίας * * οὐδ᾽ ἂν μορφωτικῶς ἐποιεἴτο τὰς ἐνεργείας. Al ἀρχαὶ τῆς γεωμετρίας διαιροῦνται εἰς ἀξίωμα, ı ὑπόϑεσιν, αἴτημα, τὰ δὲ μετὰ τὰς ἀρχὰς διαιροῦνται εἰς πρόβλημα καὶ ϑεώρημα. Τί ἐστιν ἀξίωμα; ὅταν τῷ μανθάνοντι γνώριμον n καὶ καϑ' ξαυτὸ πιστὸν τὸ παραλαμβανόμενον εἰς ἀρχῆς τάξιν, ἀξίωμα τὸ τοιοῦτόν ἔστιν, οἷον τὰ τῷ ἢ αὐτῷ ἴσα καὶ ἀλλήλοις ἴσα. Τί ἐστιν ὑπόϑεσις; ὅταν μὴ ἔννοιαν ἔχῃ 6 ἀκούων τοῦ λεγομένου τὴν αὐτόπιστον, τίϑεται δὲ ὁμοίως καὶ συγχωρεῖ τῷ λαμβάνοντι, τὸ τοιοῦτον ὑπόϑεσίς ἐστι"
Meselâ dairenin böyle bir şekil olduğunu ortak kavrayışla, öğretilmeden önceden bilmeyiz; ama işitince ispat istemeden kabul ederiz.
Postulat nedir? Söylenen şey bilinmediği ya da öğrenen ona hak vermediği hâlde yine de alınıyorsa, o zaman, der, buna postulat deriz; meselâ bütün dik açıların eşit olması gibi.