İçeriğe geç
Geometri Terimlerinin Tarifleri ve Geometrika

Heron · Geometri Terimlerinin Tarifleri ve Geometrika

Anatolios'tan

s192Aristoteles bütün felsefenin teori ve pratikten oluştuğunu düşünür; pratik felsefeyi ahlak ve siyasete, teoriyi de teoloji, fizik ve matematiğe ayırır. Böylece matematiğin açıkça ve tam bir ustalıkla bir felsefe olduğunu gösterir.

Kildaniler astronomiyi, Mısırlılar da geometriyi ve aritmetiği bulmuştur.

Matematik adını nereden aldı?

Peripatetikler, retoriği, şiiri ve halkın bütün musikisini insanın öğrenmeden de anlayabileceğini, ama özel olarak "öğrenilen şeyler" (mathēmata) denen bilgilere önce onları öğrenmeden kimsenin ulaşamayacağını söylerdi; bu yüzden bunlarla ilgili incelemeye matematik dendiğini düşünürlerdi. Matematik adını daha özel olarak yalnız geometri ve aritmetik için Pythagoras'ın izinden gidenlerin koyduğu söylenir. Çünkü eskiden

s192

τὸ γὰρ εἶναι τὸν κύκλον σχῆμα τοῖον κατὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν οὐ προειλήφαμεν ἀδιδάκτως, ἀκούσαντες δὲ συγχωροῦμεν ἀποδείξεως χωρίς. Τί ἐστιν αἴτημα; ὅταν ἄγνωστον ἢ τὸ λεγόμενον ἢ μὴ συγχωροῦντος τοῦ μανϑάνοντος ὅμως λαμβάνηται. τηνικαῦτα. φησίν, αἴτημα τοῦτο καλοῦμεν, οἷον τὸ πάσας τὰς ὀρϑὰς γωνίας ἴσας εἶναι. 138 ’Ex τῶν Avaroilov. 1 ’4gwortoreing συνεστάναι τὴν πᾶσαν φιλοσοφίαν ἐκ ϑεωρίας καὶ πράξεως οἰόμενος καὶ τὴν μὲν πρακτιχὴλ διαιρῶν εἰς ἠϑικὴν καὶ πολιτικήν, τὴν δὲ ϑεωρίαν εἰς ϑεολογικὸν καὶ τὸ φυσικὸν καὶ τὸ μαϑηματικόν, wide: σαφῶς καὶ ἐντέχνως φιλοσοφίαν οὖσαν τὴν μαϑημα! τιχκὴν ἀποδείκνυσιν. Ὅτι Χαλδαῖοι μὲν ἀστρονομίαν, Αἰγύπτιοι δὲ γεῶμετρίαν καὶ ἀρυϑμητικήν. And τίνος δὲ μαϑηματικὴ ὠνομάσϑη:;: Οἱ μὲν ἀπὸ τοῦ Περιπάτου φάσκοντες ῥητορικῆς μὲν καὶ ποιητικῆς συμπάσης τε τῆς δημώδους μουδι: χῆς δύνασθαί τινα συνεῖναι καὶ μὴ μαϑόντα, τὰ δὲ καλούμενα ἰδίως μαϑήματα οὐδένα εἰς εἴδησιν λαμδ βάνειν μὴ οὐχὶ πρότερον ἐν μαϑήσει γενόμενον τούτωϊ": διὰ τοῦτο μαϑηματικὴν καλεῖσϑαι τὴν περὶ τοὐτῶνΐῦ ϑεωρίαν ὑπελάμβανον. ϑέσϑαι δὲ λέγονται τὸ τῆς μαϑηματικῆς ὄνομα ἰδιαίτερον ἐπὶ μόνης γεωμετρία καὶ ἀριϑμητικῆς οἱ ἀπὸ τοῦ Πυϑαγόρου" τὸ γὰρ πάλαι

s194 bunların her biri ayrı ayrı adlandırılır, ikisinin ortak bir adı yoktu. Onlara bu adı verdiler, çünkü bilimsel olanı ve öğrenmeye elverişli olanı bunlarda buluyorlardı: bu bilimlerin ezelî, değişmez ve katışıksız şeylerle uğraştığını görüyor, epistēmē'nin yalnız bunlarda bulunduğunu düşünüyorlardı. Daha sonrakiler ise adı daha geniş bir alana yaydılar; matematikçinin yalnız cisimsiz ve düşünülür maddeyle değil, cisimsel ve duyulur ousia'ya dokunan şeylerle de uğraşması gerektiğini savundular. Çünkü matematikçi yıldızların hareketini, hızlarını, büyüklüklerini, şekillerini ve uzaklıklarını inceleyebilmeli; ayrıca görmedeki hâlleri araştırıp bunların sebeplerini incelemelidir: nesneler niçin oldukları nitelikte ve büyüklükte görünmez, her uzaklıktan farklı görünür; birbirine oranlarını korudukları hâlde konumları ve düzenleri hakkında yanlış izlenimler uyandırır. Bu kimi zaman gökte ve havada, kimi zaman aynalarda ve bütün cilalı yüzeylerde, kimi zaman da saydam ve benzeri cisimlerin ardından görülen şeylerde olur. Bunlara ek olarak bu kişinin mekanikçi, yer ölçücü ve hesap bilir olması, ayrıca seslerin ahenkli karışımının ve ezgi kuruluşunun sebepleriyle de uğraşması gerektiğini düşünüyorlardı; bunlar ya cisimdir ya da son tahlilde duyulur maddeye dayanır.

s194

χωρὶς ἑκατέρα τούτων ὠνομάξετο, κοινὸν δὲ οὐδὲν ἦν ἀμφοῖν ὄνομα. ἐκάλεσαν δὲ αὐτὰς οὕτως, ὅτι τὸ ἐπιστημονικὸν καὶ πρὸς μάϑησιν ἐπιτηδείως ἔχον εὕριόχον ἐν αὐταῖς" περὶ γὰρ ἀΐδια καὶ ἄτρεπτα καὶ εἰλικρινῆ ὄντα ἀναστρεφομένας ἑώρων, ἐν οἷς μόνοις ἐπιστήμην ἐνόμιξον. οἱ δὲ νεώτεροι περιέσπασαν. ἐπὶ πλεῖον τὴν προσηγορίαν οὐ μόνον περὶ τὴν ἀσώματον καὶ νοητὴν ὕλην ἀξιοῦντες πραγματεύεσϑαι τὸν μαϑηματικόν, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν ἐφαπτομένην τῆς σωματικῆς καὶ αἰσϑητῆς οὐσίας" ϑεωρητικὸς γὰρ ὀφείλει εἶναι καὶ φορᾶς ἄστρων καὶ τάχους αὐτῶν μεγεϑῶν TE καὶ σχημάτων καὶ ἀποστημάτων, ἔτι τὲ ἐπισκεπτικὸς τῶν χατὰ τὰς ὄψεις παϑῶν ἐρευνῶν τὰς αἰτίας, δι’ ἃς καὶ οὐχ, ὁποῖα καὶ πηλίκα τὰ ὑποκείμενα, τοιαῦτα καὶ τηλικαῦτα ἐκ παντὸς διαστήματος ϑεωρεῖται τηροῦντα N μὲν τοὺς πρὸς ἄλληλα λόγους. ψευδεῖς δὲ φαντασίας καὶ τῆς ϑέσεως καὶ τῆς τάξεως ἐμποιοῦντα τοῦτο μὲν κατ᾽ οὐρανὸν χαὶ ἀέρα, τοῦτο δ᾽ ἐν κατόπτροις καὶ πᾶσι τοῖς λείοις, κἀν τοῖς διαφανέσι δὲ τῶν ὁρωμένων καὶ τοιουτοτρόποις σώμασι. πρὸς τούτοις μηχανικὸν ἡ εἶναν τὸν ἄνδρα δεῖν ᾧοντο καὶ γεωδαίστην καὶ Ao- | γιστικόν, ἔτι δὲ χαὶ περὶ τὰς αἰτίας τῆς ἐμμελοῦς, κράσεως τῶν φϑόγγων καὶ τῆς περὶ μέλος συνθέσεως ἀσχολούμενον' ἅπερ σώματά ἐστιν ἢ τήν γὲ ἐσχάτην ἀναφορὰν ἐπὶ τὴν αἰσϑητὴν ὕλην ποιεῖται.

s196Matematik nedir?

Matematik, düşünceyle ve hisle kavranan şeyleri, kendi alanına giren şeyleri ortaya koymak üzere inceleyen teorik bir epistēmē'dir. Nitekim biri şaka yollu, ama hedefi de tutturarak, matematiğin şu olduğunu söylemiştir:

önce küçücük başını kaldırır, ama sonra başını göğe dayar da yeryüzünde yürür.

Çünkü matematik noktadan ve çizgiden başlar, ama gökle, yerle ve bütün evrenle ilgili incelemeyle uğraşır.

Matematiğin kaç kısmı vardır?

Daha değerli ve birinci olan matematiğin en genel kısımları ikidir: aritmetik ve geometri. Duyulur şeylerle uğraşan matematiğin kısımları ise altıdır: hesap, yer ölçümü, optik, kanonik, mekanik ve astronomi. Ne taktik denen bilgi, ne mimarlık, ne halk musikisi, ne görünüşlerle ilgili bilgi, ne de bazılarının sandığı gibi aynı adı taşıyan mekanik, matematiğin kısımlarıdır; bunu konuşma ilerledikçe açıkça ve […] göstereceğiz.

Dairenin sekiz cisimsel, altı düzlemsel [öğesi] ve dört açısı olduğu. [Anlamı belirsiz.]

Matematik bilimlerinden hangileri hangilerine yakındır?

Aritmetiğe daha yakın olanlar hesap ve kanoniktir; çünkü kanonik de kemiyet içinde ele alınıp

s196

Τί ἐστι μαϑηματική; ᾿Μαϑηματική ἐστιν ἐπιστήμη ϑεωρητικὴ τῶν νοήσει" te καὶ αἰσϑήσει καταλαμβανομένων πρὸς τὴν cal ὑποπιπτόντων δέσιν. ἤδη δὲ χαριεντιξζόμενός τις ἅμα καὶ τοῦ δχοποῦ τυγχάνων μαϑηματικὴν ἔφη ταύτην εἶναι, ἥτ᾽ ὀλίγη μὲν ων κορύσσεται. αὐτὰρ ἔπειτα πω. ἐστήριξε κάρη καὶ ἐπὶ χϑονὶ βαίνει" 5 ἄρχεται μὲν γὰρ ἀπὸ σημείου καὶ γραμμῆς, eig δὲ τὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ συμπάντων ἀσχολεῖταν πραγμα- ὦ τείαν. Πόσα μέρη μαϑηματικῆς:; Τῆς μὲν REITER καὶ πρώτης ὁλοσχερέστερα μέθη το δύο, ἀριϑμητικὴ καὶ γεωμετρία, τῆς δὲ = τὰ αἰσϑητὰ ἀσχολουμένης ἕξ, λογιστική, γεωδαισία, ὀπτική. κανονική, μηχανική, ἀστρονομική. ὅτι οὔτε τὸ τακτικὸν καλούμενον οὔτε τὸ ἀρχιτεκτονικὸν οὔτε τὸ δημῶδες μουσικὸν ἢ τὸ περὶ τὰς φάσεις. ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ὁμωνύ- χε μῶς καλούμενον μηχανικόν, ὡς οἴονταί τινες, μέρη μαϑηματικῆς εἶσι, προϊόντος δὲ τοῦ λόγου σαφῶς τὲ καὶ ως δείξομεν. Ὅτι ὁ κύκλος ἔχει στερεὰ μὲν ὀκτώ, ἐπίπεδα δὲ ἕξ, γωνίας δὲ ὃ. 30 Τίνα τίσι προσεγγίξει τῶν μαϑημάτων; Συνεγγίξει μᾶλλον τῇ μὲν ἀριϑμητικῇ ἡ λογιστικὴ καὶ ἡ χανονική᾽ καὶ γὰρ αὕτη ἐν ποσότητι λαβοῦσα

s198 oranlara, sayılara ve orantılara göre ilerler. Geometriye optik ve yer ölçümü yakındır; her ikisine birden, hem de daha çok, mekanik ve astronomi yakındır.

Matematiğin hipotezlerden yola çıktığı

Matematik ilkelerini hipotezden alır ve hipotez çevresinde dolaşır. Hipotez üç ya da daha çok anlamda kullanılır. Bir anlamda dramdaki olay örgüsüdür; Euripides'in dramlarının hipotezlerinden bu anlamda söz edilir. Başka bir anlamda retorikte cüzî meselelerin incelenmesidir; sofistlerin "bir hipotez koymak gerekir" demeleri bu anlamdadır. Üçüncü anlamda ise ispatın ilkesine, yani bir şeyin kurulması için birtakım şeylerin talep edilmesine hipotez denir; Demokritos'un atomları ve boşluğu, Asklepiades'in kütleleri ve gözenekleri hipotez olarak kullandığı bu anlamda söylenir. Matematik de bu son anlamdaki hipotezle uğraşır.

Aritmetiğin değeri ve gayesi

Aritmetiği yalnız Pythagoras değil, öğrencileri de değerli tutardı; şöyle derlerdi: "Her şey sayıya benzer."

Aritmetiğin gayesi, asıl anlamda bilimsel teoridir; bundan daha büyük ve daha güzel bir gaye yoktur. İkincil olarak da belirli ousia'ya ilişen şeylerin ne kadar olduğunu topluca kavramaktır.

Matematikte kim neyi buldu?

Eudemos Astronomi Tarihi'nde şunları anlatır: Zodyak kuşağını ve büyük yılın devrini ilk bulan Oinopides'tir.

s198

κατὰ, λόγους ἀριϑμοὺς καὶ ἀναλογίας πρόεισι" τῇ δὲ γεωμετρίᾳ ἡ ὀπτικὴ καὶ ἡ γεωδαισία, ἀμφοτέραις δὲ καὶ ἐπὶ πλέον ἡ μηχανικὴ καὶ ἀστρολογική. Ὅτι ἡ μαϑηματικὴ τὰς ἀρχὰς μὲν ἔχει ἐξ ὑποϑέσεως καὶ περὶ ὑπόϑεσιν. λέγεται δὲ ὑπόϑεσις τρι- 5 χῶς ἢ καὶ πολλαχῶς, καϑ’ ἕνα μὲν τρόπον ἡ δραματικὴ περιπέτεια, Ka” ὃν λέγονται εἶναι ὑποϑέσεις τῶν Εὐριπίδου δραμάτων. καϑ’ ἕτερον δὲ σημαινόμενον ἡ ἐν ῥητορικῇ τῶν ἐπὶ μέρους ξήτησις, aa” ὃν λέγουσιν οἵ σοφισταὶ ϑετέον ὑπόϑεσιν᾽ κατὰ δὲ τρίτην ὕπο- τὸ βολὴν ὑπόϑεσις λέγεται ἡ ἀρχὴ τῆς ἀποδείξεως αἴτησις οὖσα πραγμάτων εἰς κατασκευήν τινος. οὕτω μὲν λέγεται. ΖΙημόκριτον ὑποϑέσει χρῆσϑαι ἀτόμοις καὶ κενῷ καὶ ᾿Ασκληπιάδην ὄγκοις καὶ πόροις. ἡ οὖν μαϑηματικὴ περὶ τὴν use εἴληται. 1 Ὅτι τὴν ἀριϑμητικὴν οὐ μόνος ἐτίμα Πυϑαγόρας, ἀλλὰ καὶ οἵ τούτου γνώριμοι Ener On ἀριϑμῷ δέ τε πάντ᾽ ἐπέοικεν. Ὅτι τέλος μὲν ἔχει ἀκόλουϑον ἀρυϑμητικὴ κυρίως μὲν τὴν ἐπιστημονικὴν ϑεωρίαν, ἧς οὐδὲν τέλος οὔτε 30 μεῖξον οὔτε χάλλιόν ἐστιν, ἑπομένως δὲ συλλήβδην καταλαβεῖν, πόσα τῇ ὡρισμένῃ οὐσίᾳ συμβέβηκε. Τίς τί εὗρεν ἐν μαϑηματικοῖς; Εὔδημος ἱστορεῖ ἐν ταῖς ᾿ἡστρολογίαις, ὅτι Olvoπίδης εὗρε πρῶτος τὴν τοῦ ξωδιακοῦ διάξωσιν καὶ τὴν 35

s200 Thales güneş tutulmasını ve güneşin dönenceler arasındaki yolunu her zaman eşit sürede almadığını buldu. Anaksimandros yerin havada asılı durduğunu ve evrenin ortası çevresinde hareket ettiğini, Anaksimenes de ayın ışığını güneşten aldığını ve nasıl tutulduğunu buldu. Ötekiler bu bulunanlara başka şeyler eklediler: sabit yıldızların kutuplardan geçen sabit eksen çevresinde, gezegenlerin ise zodyağa dik olan eksen çevresinde hareket ettiğini; sabit yıldızların ekseni ile gezegenlerin ekseninin birbirinden bir onbeşgenin kenarı kadar, yani yirmi dört derece uzak olduğunu.

s200

τοῦ μεγάλου ἐνιαυτοῦ περίστασιν. Θαλῆς δὲ ἡλίου ἔκλειψιν καὶ τὴν κατὰ τροπὰς αὐτοῦ πάροδον, ὡς οὐκ ion ἀεὶ συμβαίνει. ᾿Δναξίμανδρος δέ, ὅτι ἐστὶν ἡ γῆ μετέωρος καὶ κινεῖται περὶ τὸ τοῦ κόσμου μέσον, Avaξιμένης δέ, ὅτι ἡ σελήνη ἐκ τοῦ ἡλίου ἔχει τὸ φῶς, καὶ τίνα ἐκλείπει τρόπον᾽ οἱ δὲ λοιποὶ ἐξευρημένοις τούτοις ἐπεξεῦρον ἕτερα, ὅτι οἱ ἀπλανεῖς κινοῦνται περὶ τὸν διὰ τῶν πόλων ἄξονα μένοντα, οἱ δὲ πλανώμενοι περὶ τὸν τοῦ ξωδιακοῦ πρὸς ὀρϑὰς ὄντα αὐτῷ ἄξονα, ἀπέχουσι δ᾽ ἀλλήλων ὅ τε τῶν ἀπλανῶν καὶ τῶν πλανωμένων ἄξων πεντεκαιδεκαγώνου πλευράν, ὅ τι εἰσὶ μοῖραι τὸν ἀριϑμὸν εἰκοσιτέσδαρες.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…