Philon
Tarım Üzerine
De Agricultura
1"Nuh toprağın çiftçisi olmaya başladı; bir bağ dikti, şaraptan içti ve evinde sarhoş oldu" (Tekvin 9:20–21). İnsanların çoğu şeylerin tabiatını bilmediği için, ad koyarken de ister istemez hata eder. Çünkü adeta teşrih edilir gibi ayrıştırılarak kavranan şeylere asıl ve yerinde adlar verilir; biraz karışık kavrananlara ise pek de kesin olmayan adlar.
„Καὶ ἤρξατο Νῶε ἄνθρωπος γεωργὸς γῆς εἶναι, καὶ ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα, καὶ ἔπιε τοῦ οἴνου, καὶ ἐμεθύσθη ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ“ (Gen. 9,20.21). οἱ μὲν πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων τὰς φύσεις τῶν πραγμάτων οὐκ εἰδότες καὶ περὶ τὴν τῶν ὀνομάτων θέσιν ἐξ ἀνάγκης ἁμαρτάνουσι· τοῖς μὲν γὰρ ὥσπερ ἐξ ἀνατομῆς περινοηθεῖσι κύριαι προσρήσεις ἕπονται, τοῖς δ’ ὑποσυγκεχυμένοις οὐ σφόδρα ἠκριβωμέναι.
2Musa ise şeylere dair epistēmēsinin büyük zenginliği sayesinde en isabetli ve en çok şey anlatan adları kullanmayı âdet edinmiştir. Kanunlarının birçok yerinde bu iddianın doğrulandığını görürüz; ama en çok da burada, adil Nuh'un çiftçi olarak tanıtıldığı ele aldığımız bölümde.
Μωυσῆς δὲ κατὰ πολλὴν περιουσίαν τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἐπιστήμης ὀνόμασιν εὐθυβολωτάτοις καὶ ἐμφαντικωτάτοις εἴωθε χρῆσθαι. πολλαχοῦ μὲν οὖν τῆς νομοθεσίας τὴν ὑπόσχεσιν ἐπαληθεύουσαν εὑρήσομεν, οὐχ ἥκιστα δὲ κἀν τῷ προτεθέντι κεφαλαίῳ, καθ’ ὃ γεωργὸς ὁ δίκαιος Νῶε εἰσάγεται.
3Çünkü sıradan insanlardan kime çiftçilik ile toprakta çalışmak aynı şey gibi görünmez? Oysa gerçekte bunlar aynı olmak şöyle dursun, birbirinden o kadar uzaktır ki birbirine karşı durur, birbiriyle çatışır.
τίνι γὰρ τῶν προχειροτέρων οὐκ ἂν δόξειε τὰ αὐτὰ εἶναι γεωργία τε καὶ γῆς ἐργασία, καίτοι πρὸς ἀλήθειαν οὐ μόνον οὐκ ὄντα τὰ αὐτά, ἀλλὰ καὶ λίαν ἀπηρτημένα, ὡς ἀντιστατεῖν καὶ διαμάχεσθαι;
4İnsan epistēmē olmadan da toprağın bakımıyla uğraşabilir; ama çiftçinin acemi değil ehil biri olduğu, adıyla da güvence altındadır, çünkü bu ad adını taşıdığı çiftçilik tekhnē'sinden türemiştir.
δύναται μὲν γάρ τις καὶ ἄνευ ἐπιστήμης περὶ τὴν γῆς ἐπιμέλειαν πονεῖσθαι, γεωργὸς δὲ τὸ μὴ ἰδιώτης ἀλλ’ ἔμπειρος εἶναι καὶ τῷ ὀνόματι πεπίστωται, ὅπερ ἐκ τῆς γεωργικῆς τέχνης, ἧς φερώνυμός ἐστιν, εὕρηται.
5Buna ek olarak şunu da hesaba katmak gerekir: toprak işçisi tek bir gayeye, ücrete bakar (çünkü çoğunlukla gündelikçidir) ve işi iyi yapmayı hiç dert etmez. Çiftçi ise hem araziye faydası dokunsun hem de onu görenlerden hiçbiri kendisini kınamasın diye kendi malından çok şey katmaya, cebinden harcamaya bile razı olur. Çünkü ürünlerini başka bir yerden değil, işlediği ve her yıl bol ürün veren topraklardan almak ister.
πρὸς δὲ τούτῳ κἀκεῖνο λογιστέον, ὅτι ὁ μὲν γῆς ἐργάτης πρὸς ἓν τέλος, τὸν μισθόν, ἀφορῶν — ἔμμισθος γὰρ ὡς ἐπίπαν οὗτος — οὐδεμίαν ἔχει φροντίδα τοῦ καλῶς ἐργάσασθαι, ὁ μέντοι γεωργὸς πολλὰ ἂν ἐθελήσαι καὶ τῶν ἰδίων εἰσφέρειν καὶ προσαναλίσκειν οἴκοθέν τι ὑπὲρ τοῦ καὶ τὸ χωρίον ὀνῆσαι καὶ πρὸς μηδενὸς τῶν ἰδόντων μεμφθῆναι· βούλεται γὰρ οὐχ ἑτέρωθέν ποθεν, ἀλλ’ ἐκ τῶν γεωργηθέντων εὐτοκίᾳ χρωμένων ἀνὰ πᾶν ἔτος τοὺς καρποὺς ἀναλαμβάνειν.
6Böyle bir çiftçi yabani ağaçları ehlileştirmek, ehli olanları bakımla büyütmek, fazla besinden gürleşip dağılmış olanları budayarak toparlamak, budanıp sıkışmış olanları ise yeni sürgünler uzatarak büyütmek ister. Soylu olup çok dal salan asmaları pek derin olmayan hendeklerde toprağın altına daldırmak, verimsiz ağaçları da başka ağaçlardan alınan parçaları köke yakın gövdelerine yerleştirip onlarla iyice kaynaştırarak, yani aşılayarak iyileştirmek ister. Nitekim insanlarda da aynı şey olur: evlatlıklar kendi aretē'leri sayesinde yabancı ailelerin malı olur ve onlarla sıkıca kaynaşır.
οὗτος τὰ μὲν ἄγρια τῶν δένδρων ἡμεροῦν, τὰ δ’ ἥμερα ἐπιμελείαις συναύξειν, τὰ δ’ ὑπὸ πλεοναζούσης τροφῆς κεχυμένα τομαῖς στέλλειν, τὰ δ’ ἐσταλμένα καὶ πεπιλημένα ἐπιφύσεων ἐκτάσεσι μηκύνειν, καὶ ὅσα μὲν εὐγενῆ πολυκληματοῦντα κατὰ γῆς τείνειν ἐν οὐ πάνυ βαθείαις τάφροις, ὅσα δὲ μὴ εὔκαρπα ἑτέρων εἰς τὸν πρὸς ταῖς ῥίζαις κορμὸν ἐνθέσει καὶ συμφυεστάτῃ ἑνώσει βελτιοῦν ἐθελήσει — καὶ γὰρ ἐπ’ ἀνθρώπων τυγχάνει ταὐτὸν, ὡς τοὺς θετοὺς παῖδας γένεσιν ἀλλοτρίοις διὰ τὰς σφετέρας οἰκειουμένους ἀρετὰς παγίως ἐναρμόζεσθαι —·
7Ayrıca tabiatça verim bakımından kısır olan, verimli ağaçların yanına dikildiği için de onlara büyük zarar veren sayısız ağacı kökleriyle birlikte söküp atmıştır. Topraktan biten bitkilere dair tekhnē işte böyledir; şimdi de sırasıyla psykhēnin çiftçiliğini inceleyelim.
μυρία τοίνυν καὶ αὐτόπρεμνα ῥίζαις αὐταῖς ἀνασπάσας κατέβαλε τὰς εἰς εὐκαρπίαν ⟨ἐκ⟩ φύσεις ἐστειρωμένα καὶ τοῖς φέρουσι μεγάλην ζημίαν ἐκ τοῦ παραπεφυτεῦσθαι πλησίον ἐνεγκόντα. τοιαύτη μέν τίς ἐστιν ἡ περὶ τὰ βλαστάνοντα ἐκ γῆς φυτὰ τέχνη, τὴν δὲ ψυχῆς γεωργικὴν ἐν μέρει πάλιν ἐπισκεψώμεθα.
8Önce şunu söyleyelim: psykhēnin çiftçiliği verimsiz hiçbir şey ekmeye ya da dikmeye uğraşmaz; ektiği ve diktiği her şey, yöneten insana her yıl ürün vergisi getirecek ehli ve meyve veren bitkilerdir. Çünkü tabiat insanı ağaçların ve öteki bütün ölümlü canlıların yöneticisi olarak ortaya koymuştur.
Πρῶτον μὲν τοίνυν σπείρειν ἢ φυτεύειν ἄγονον οὐδὲν ἐπιτηδεύει, πάντα δ’ ἥμερα καὶ καρποτόκα φόρους ἐτησίους οἴσοντα τῷ ἡγεμόνι ἀνθρώπῳ· τοῦτον γὰρ ἄρχοντα ἡ φύσις δένδρων τε καὶ ζῴων τῶν ἄλλων ὅσα θνητὰ ἅπαξ ἁπάντων ἀνέδειξεν.
9Her birimizin içindeki insan da, ekilip dikilen şeylerin faydalarını devşirmeyi âdet edinmiş olan nous'tan başka ne olabilir? Bebeklerin besini süt, yetişkinlerin besini ise buğdaydan yapılmış ekmek olduğuna göre, psykhēnin çocukluk çağındaki süt gibi besinleri de genel eğitimin hazırlık dersleri olabilir. Olgun ve yetişkin insanlara yaraşan besinler ise phronēsis'in, itidalin ve bütün aretē'nin öğrettikleridir. Çünkü bunlar zihne ekilip dikilince en faydalı meyveleri, güzel ve övgüye değer işleri verecektir.
ἄνθρωπος δὲ ὁ ἐν ἑκάστῳ ἡμῶν τίς ἂν εἴη πλὴν ὁ νοῦς, ὃς τὰς ἀπὸ τῶν σπαρέντων καὶ φυτευθέντων ὠφελείας εἴωθε καρποῦσθαι; ἐπεὶ δὲ νηπίοις μέν ἐστι γάλα τροφή, τελείοις δὲ τὰ ἐκ πυρῶν πέμματα, καὶ ψυχῆς γαλακτώδεις μὲν ἂν εἶεν τροφαὶ κατὰ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν τὰ τῆς ἐγκυκλίου μουσικῆς προπαιδεύματα, τέλειαι δὲ καὶ ἀνδράσιν ἐμπρεπεῖς αἱ διὰ φρονήσεως καὶ σωφροσύνης καὶ ἁπάσης ἀρετῆς ὑφηγήσεις· ταῦτα γὰρ σπαρέντα καὶ φυτευθέντα ἐν διανοίᾳ καρποὺς ὠφελιμωτάτους οἴσει, καλὰς καὶ ἐπαινετὰς πράξεις.
10Bu çiftçilik sayesinde hâllerin ya da kötülüklerin yükseklere doğru boy atmış, yıkıcı meyveler veren ağaçları da dipten kesilerek temizlenir; öyle ki günahların yeniden sürgün vereceği en küçük bir kalıntı bile bırakılmaz.
διὰ ταύτης τῆς γεωργικῆς καὶ ὅσα παθῶν ἢ κακιῶν δένδρα ἀναβλαστόντα εἰς ὕψος ἐξήρθη φθοροποιοὺς φέροντα καρπούς, ὑποτεμνόμενα καθαίρεται, ὡς μηδὲ βραχύ τι λείψανον ἐαθῆναι, ἀφ’ οὗ νέαι βλάσται πάλιν ἁμαρτημάτων ἀναδραμοῦνται.
11Ama ne faydalı ne de zararlı meyve veren ağaçlar varsa, bu çiftçilik onları keser, ama yok olup gitmelerine izin vermez; onları yerinde bir kullanıma ayırır: ya bir ordugâhın çevresine kazık ve direk olarak ya da bir şehrin çevresine, sur yerine geçsin diye çit olarak diker.
κἂν εἴ τινα μέντοι δένδρα εἴη μήτ’ ὠφελίμων μήτ’ αὖ βλαβερῶν καρπῶν οἰστικά, ταῦτα ἐκκόψει μέν, οὐ μὴν ἐάσει γε ἀφανισθῆναι, κατατάξει δ’ αὐτὰ εἰς ἐναρμόνιον χρῆσιν ἢ βαλλομένη χάρακας καὶ σταυροὺς ἐν κύκλῳ στρατοπέδου ἢ φραγμὸν πόλεως, ἵνα ἀντὶ τείχους ᾖ.
12Nitekim şöyle der: "Yemişi yenmeyen her ağacı kesecek ve seninle savaşan şehre karşı bir kuşatma çiti yapacaksın" (Tesniye 20:20). Bu ağaçlar, yalnız kuru bir teoriden ibaret olan söz hünerlerine benzer.
λέγει γάρ· „πᾶν ὃ οὐ καρπόβρωτόν ἐστιν, ἐκκόψεις καὶ ποιήσεις χαράκωσιν ἐπὶ τὴν πόλιν, ἥτις ποιήσει πρὸς σὲ τὸν πόλεμον“ (Deut. 20,20). ταῦτα δ’ εἰκάζεται τὰ δένδρα ταῖς περὶ λόγους δυνάμεσι θεωρίαν ψιλὴν ἐχούσαις·
13Bunlar arasında hastaları kurtarması beklenen uygulamadan kopuk hekimlik teorisini, adil olanı bulmakla değil, dinleyenleri aldatarak ikna etmekle uğraşan, ücret karşılığı savunma yapan retorik türünü saymalıyız. Ayrıca diyalektiğin ve geometrinin şu kısımlarını da sayarız: ahlakın düzelmesine hiçbir katkıları yoktur, ama nous'u bilerler; onun her bir güçlüğe kör bir yaklaşımla saldırmasına izin vermez, durmadan ayırmaya ve ayrım yapmaya alıştırırlar; böylece nous her şeyin kendine özgü niteliğini ortak keyfiyetlerden ayırabilir.
ἐν αἷς θετέον ἰατρολογίαν ἀπεζευγμένην ἔργων, δι’ ὧν τοὺς κάμνοντας εἰκός ἐστι σῴζεσθαι, καὶ ῥητορικῆς τὸ συνηγορικὸν καὶ ἔμμισθον εἶδος οὐ περὶ τὴν εὕρεσιν τοῦ δικαίου πραγματευόμενον, ἀλλὰ περὶ τὴν δι’ ἀπάτης πειθὼ τῶν ἀκουόντων, ἔτι μέντοι καὶ διαλεκτικῆς καὶ γεωμετρίας ὅσα εἰς μὲν ἐπανόρθωσιν ἤθους οὐδὲν συνεργεῖ, παραθήγει δὲ τὸν νοῦν οὐκ ἐῶντα ἀμβλείᾳ χρῆσθαι τῇ πρὸς ἕκαστα τῶν ἀπορουμένων προσβολῇ, τομαῖς δὲ ἀεὶ καὶ διαστολαῖς χρῆσθαι, ὡς τὴν ἑκάστου πράγματος ἰδιότητα κοινῶν διαζευγνύναι ποιοτήτων.
14Nitekim söylendiğine göre eskiler felsefedeki logos'u üç kısımlı sayıp bir tarlaya benzetmişler: fizik kısmını ağaçlara ve bitkilere, ahlak kısmını bitkilerin uğruna var olduğu meyvelere, mantık kısmını ise çite ve çevre duvarına.
τὸν γοῦν κατὰ φιλοσοφίαν λόγον τρίδυμον ὄντα τοὺς παλαιοὺς ἀγρῷ φασιν ἀπεικάσαι, τὸ μὲν φυσικὸν αὐτοῦ δένδροις καὶ φυτοῖς παραβάλλοντας, τὸ δ’ ἠθικὸν καρποῖς, ὧν ἕνεκα καὶ τὰ φυτά, τὸ δ’ αὖ λογικὸν φραγμῷ καὶ περιβόλῳ·
15Çünkü tarlayı çevreleyen duvar, zarar vermek için içeri sızmak isteyenleri uzak tutarak meyveleri ve bitkileri korur; aynı şekilde felsefenin mantık kısmı da öteki ikisinin, yani ahlak ve fizik kısımlarının en sağlam bekçisidir.
καθάπερ γὰρ τὸ περικείμενον τεῖχος ὀπώρας καὶ φυτῶν τῶν κατὰ τὸν ἀγρόν ἐστι φυλακτήριον τοὺς ἐπὶ τῷ σίνεσθαι παρεισφθείρεσθαι βουλομένους ἀνεῖργον, τὸν αὐτὸν τρόπον τὸ λογικὸν μέρος φιλοσοφίας φρουρά τίς ἐστιν ὀχυρωτάτη τῶν δυεῖν ἐκείνων, ἠθικοῦ τε καὶ φυσικοῦ·
16Çünkü mantık iki anlamlı ve belirsiz ifadeleri açtığında, safsataların inandırıcılığını çözdüğünde, psykhēnin en büyük ve en zararlı yemi olan, insanı kolayca yoldan çıkaran aldatmacayı da en açık sözlerle ve şüphe götürmez ispatlarla ortadan kaldırdığında, nous'u düzlenmiş bir balmumu gibi fizik ve ahlak öğretilerinin kusursuz ve pek makbul izlerini almaya hazır hâle getirir.
τὰς γὰρ διπλᾶς καὶ ἀμφιβόλους ὅταν ἐξαπλοῖ λέξεις καὶ τὰς διὰ τῶν σοφισμάτων πιθανότητας ἐπιλύῃ καὶ τὴν εὐπαράγωγον ἀπάτην, μέγιστον ψυχῆς δέλεαρ καὶ ἐπιζήμιον, ἀναιρῇ διὰ λόγων ἐμφαντικωτάτων καὶ ἀποδείξεων ἀνενδοιάστων, ὥσπερ κηρὸν λελειασμένον τὸν νοῦν ἀπεργάζεται ἕτοιμον δέχεσθαι τούς τε φυσιολογίας καὶ τοὺς ἠθοποιίας ἀσινεῖς καὶ πάνυ
17İşte psykhēnin çiftçiliği bunu vaat ederek önceden şöyle ilan eder: Akılsızlığın, ölçüsüzlüğün, adaletsizliğin ve korkaklığın bütün ağaçlarını keseceğim; hazzın, arzunun, öfkenin, thymos'un ve benzeri hâllerin bitkilerini, göğe kadar uzasalar bile, kökünden kesip atacağım; köklerini de yerin en dibine kadar alev savurarak yakacağım; öyle ki hiçbir parçaları, hatta izleri ya da gölgeleri bile kalmasın.
δοκίμους χαρακτῆρας. ταῦτ’ οὖν ἡ ψυχῆς ἐπαγγελλομένη γεωργικὴ προκηρύττει· τὰ ἀφροσύνης δένδρα καὶ ἀκολασίας ἀδικίας τε καὶ δειλίας πάντ’ ἐκκόψω, ἐκτεμῶ καὶ τὰ ἡδονῆς καὶ ἐπιθυμίας ὀργῆς τε καὶ θυμοῦ καὶ τῶν παραπλησίων παθῶν, κἂν ἄχρις οὐρανοῦ μηκύνηται, τὰ φυτά, ἐπικαύσω καὶ τὰς ῥίζας αὐτῶν ἐφιεῖς’ ἄχρι τῶν ὑστάτων τῆς γῆς φλογὸς ῥιπήν, ὡς μηδὲν μέρος ἀλλὰ μηδ’ ἴχνος ἢ σκιὰν ὑπολειφθῆναι τὸ παράπαν.
18Bunları yok edeceğim; çocukluk çağındaki psykhēlere de meyveleriyle onları besleyecek fidanlar dikeceğim. Bunlar akıcı bir şekilde okuyup yazma alışkanlığı, bilge şairlerin dikkatle incelenmesi, geometri, retorik söylevler üzerine çalışma ve genel eğitimin bütün öğretimidir. Gençlik ve erkeklik çağına girmiş olanlara ise daha iyi ve daha olgun bitkiler dikeceğim: phronēsis'in, cesaretin, itidalin, adaletin ve bütün aretē'nin fidanını.
ἀνελῶ μὲν δὴ ταῦτα, φυτεύσω δὲ ταῖς μὲν ἐν ἡλικίᾳ παιδικῇ ψυχαῖς μοσχεύματα, ὧν ὁ καρπὸς αὐτὰς τιθηνήσεται — ἔστι δὲ ταῦτα ἡ τοῦ γράφειν καὶ ἀναγινώσκειν εὐτρόχως ἐπιτήδευσις, ἡ τῶν παρὰ σοφοῖς ποιηταῖς ἀκριβὴς ἔρευνα, γεωμετρία καὶ ἡ περὶ τοὺς ῥητορικοὺς λόγους μελέτη καὶ ἡ σύμπασα τῆς ἐγκυκλίου παιδείας μουσική —, ταῖς δὲ νεανιευομέναις καὶ ἀνδρουμέναις ἤδη τὰ ἀμείνω καὶ τελεώτερα, τὸ φρονήσεως φυτόν, τὸ ἀνδρείας, τὸ σωφροσύνης, τὸ δικαιοσύνης, τὸ ἀρετῆς ἁπάσης.
19Yabani denen ağaçlardan biri yenir meyve vermese bile yenir meyve verenlere çit ve koruyucu olabiliyorsa, onu da saklayacağım; kendisi için değil, zorunlu ve pek faydalı bir şeye hizmet etmeye tabiatça elverişli olduğu için.
ἂν μέντοι τι καὶ τῶν τῆς ἀγρίας λεγομένης ὕλης ἐδώδιμον μὲν μὴ φέρῃ καρπόν, δύνηται δὲ ἐδωδίμου φραγμὸς εἶναι καὶ φυλακτήριον, καὶ τοῦτο ταμιεύσομαι, οὐ δι’ ἑαυτό, ἀλλ’ ὅτι ὑπηρετεῖν ἀναγκαίῳ καὶ χρησίμῳ σφόδρα πέφυκε.
20Bu yüzden her şeyi bilen Musa, psykhēnin çiftçiliğini adil kişiye ona yaraşan ve onun payına düşen bir tekhnē olarak verir ve "Nuh çiftçi bir insan olmaya başladı" der. Haksız kişiye ise epistēmē'den yoksun, en ağır yükleri taşıyan toprak işçiliğini verir.
διὰ τοῦτο ὁ πάνσοφος Μωυσῆς τῷ μὲν δικαίῳ τὴν τῆς ψυχῆς γεωργικὴν ὡς ἐναρμόνιον καὶ ἐπιβάλλουσαν τέχνην ἀνατίθησι λέγων „ἤρξατο Νῶε ἄνθρωπος εἶναι γεωργός“, τῷ δὲ ἀδίκῳ τὴν ἄνευ ἐπιστήμης φέρουσαν ἄχθη βαρύτατα γῆς ἐργασίαν· „Κάιν“
21Nitekim "Kabil toprağı işliyordu" der (Tekvin 4:2). Biraz sonra da Kabil kardeş katli gibi lanetli bir suç işleyip suçüstü yakalanınca ona şöyle denir: "Kardeşinin kanını elinden almak için ağzını açan topraktan lanetlisin. Toprağı işlediğinde artık sana gücünü vermeyecek" (Tekvin 4:11–12).
γάρ φησιν „ἦν ἐργαζόμενος τὴν γῆν“ (Gen. 4,2), καὶ μικρὸν ὕστερον, ἡνίκα τὸ ἐπὶ τῇ ἀδελφοκτονίᾳ ἄγος ἐργασάμενος καταφωρᾶται, λέγεται· „ἐπικατάρατος σὺ ἀπὸ τῆς γῆς, ἣ ἔχανε τὸ στόμα αὐτῆς δέξασθαι τὸ αἷμα τοῦ ἀδελφοῦ σου ἐκ τῆς χειρός σου, ᾗ ἐργᾷ τὴν γῆν, καὶ οὐ προσθήσει τὴν ἰσχὺν αὐτῆς δοῦναί σοι“ (Gen. 4,11.12).
22Kanun koyucunun kötü kişiyi çiftçi değil toprak işçisi saydığı bundan daha açık nasıl gösterilebilirdi? Ama burada sözün, elleriyle, ayaklarıyla ve bedeninin öteki kuvvetleriyle iş görebilen bir insandan ya da dağlık ve düz bir topraktan söz ettiğini sanmamalı; söz her birimizin içindeki kuvvetlerle ilgilidir. Çünkü kötü kişinin psykhēsi, topraktan yapılmış bedenden ve bedenin bütün hazlarından başka hiçbir şeyle uğraşmaz.
πῶς οὖν ἄν τις περιφανέστερον ἐπιδεῖξαι δύναιτο, ὅτι γῆς ἐργάτην ἀλλ’ οὐ γεωργὸν ὁ νομοθέτης νομίζει τὸν φαῦλον, ἢ τὸν τρόπον τοῦτον; οὐ μὴν ὑποληπτέον ἢ περὶ ἀνθρώπου χερσὶ καὶ ποσὶ καὶ τῇ ἄλλῃ δυνάμει τοῦ σώματος ἐνεργεῖν ἱκανοῦ ἢ περὶ γῆς ὀρεινῆς καὶ πεδιάδος εἶναι τὸν λόγον, ἀλλὰ περὶ τῶν καθ’ ἕκαστον ἡμῶν δυνάμεων· τὴν γὰρ τοῦ φαύλου ψυχὴν περὶ οὐδὲν ἄλλο πραγματεύεσθαι συμβέβηκεν ἢ τὸ γήινον σῶμα καὶ τὰς τοῦ σώματος ἁπάσας ἡδονάς.
23Nitekim insanların büyük kalabalığı yeryüzünün bütün bölgelerini dolaşır, uçlarına kadar varır, denizleri aşar, denizin en kuytu köşelerini arar, evrenin hiçbir yerini araştırmadan bırakmaz; her zaman ve her yerde hazlarını artıracak şeyleri tedarik eder.
ὁ γοῦν πολὺς ὅμιλος ἀνθρώπων τὰ γῆς ἐπιὼν κλίματα καὶ ἄχρι τῶν περάτων φθάνων αὐτῆς καὶ τὰ πελάγη περαιούμενος καὶ τὰ ἐν μυχοῖς θαλάττης ἀναζητῶν καὶ μηδὲν μέρος ἐῶν τοῦ παντὸς ἀδιερεύνητον ἀεὶ καὶ πανταχοῦ πορίζει ταῦτα, δι’ ὧν ἡδονὴν συναυξήσει·
24Balıkçılar bazen denizin geniş bir kısmını çepeçevre kuşatan pek uzun ağlar salar; amaçları ağların içinde, surlarla çevrili bir şehirde kalmış gibi kapalı kalan balıklardan olabildiğince çoğunu yakalamaktır. Aynı şekilde insanların çoğu da yalnız denizin bir kısmına değil, suyun, toprağın ve havanın bütün tabiatına, şairlerin dediği gibi "her şeyi yakalayan ağlarını" gerer ve her yerden her şeyi haz uğruna, tadını çıkarmak ve kullanmak için oltaya takar.
καθάπερ γὰρ οἱ ἁλιευόμενοι δίκτυα καθιᾶσιν ἔστιν ὅτε μήκιστα πολλὴν ἐν κύκλῳ περιβαλλόμενοι θάλατταν, ἵν’ ὡς πλείστους ἐντὸς ληφθέντας ἀρκύων οἷα τειχήρεις γεγονότας ἰχθύας συλλάβωσι, τὸν αὐτὸν τρόπον ἡ πλείστη μοῖρα ἀνθρώπων οὐκ ἐπὶ μέρος θαλάττης μόνον, ἀλλ’ ἐφ’ ἅπασαν τὴν ὕδατος καὶ γῆς καὶ ἀέρος φύσιν τὰ πάναγρα, ὡς οἱ ποιηταί πού φασι, λίνα τείνας’ ἅπαντα πανταχόθεν δι’ ἡδονῆς ἀπόλαυσίν τε καὶ χρῆσιν ἀγκιστρεύεται·
25Toprağı kazıp maden çıkarırlar, denizleri aşarlar, barışta ve savaşta yapılan bütün öteki işleri yaparlar; hepsi de kraliçe hazza bol bol malzeme sağlamak içindir. Bunlar, aretē'leri ekip diken ve onlardan mesut bir hayat meyvesini devşiren psykhē çiftçiliğinin sırlarına ermemiş kimselerdir. Tene hoş gelen şeyleri işleyip türlü yollar düşünürler; bileşik toprağı, yoğrulmuş heykeli, psykhēnin en yakın evini bütün gayretleriyle sahiplenirler. Psykhē ise bu evi, o kadar ağır bir yükü, doğumdan ölüme kadar bir ceset taşır gibi taşır ve üzerinden atamaz.
καὶ γὰρ γῆν μεταλλεύουσι καὶ τὰ πελάγη διαβαίνουσι καὶ τἄλλα πάντα ὅσα εἰρήνης καὶ πολέμου ἔργα δρῶσιν, ὕλας ἀφθόνους ὡς βασιλίδι ἡδονῇ πορίζοντες, οἱ γεωργίας μὲν ἀμύητοι ψυχικῆς, ἣ σπείρουσα καὶ φυτεύουσα τὰς ἀρετὰς καρπὸν δρέπεται τὸν εὐδαίμονα βίον ἀπ’ αὐτῶν, ἐργασάμενοι δὲ καὶ μεθοδεύοντες τὰ φίλα τῇ σαρκὶ καὶ τὸν σύνθετον χοῦν, τὸν πεπλασμένον ἀνδριάντα, τὸν ψυχῆς ἔγγιστα οἶκον, ὃν ἀπὸ γενέσεως ἄχρι τελευτῆς, ἄχθος τοσοῦτον, οὐκ ἀποτίθεται νεκροφοροῦσα, μετὰ σπουδῆς τῆς πάσης οἰκειούμενοι.
26Çiftçiliğin toprak işçiliğinden, çiftçinin de toprak işçisinden nasıl ayrıldığını söyledik. Şimdi sözü edilenlere akraba olup adlarının ortaklığıyla şeyler arasındaki farkları gizleyen başka türlerin de bulunup bulunmadığını incelemek gerekir. Araştırınca bunlardan iki tane bulduk; mümkünse onlar hakkında gerekeni söyleyeceğiz.
Ὡς μὲν οὖν γεωργίας ἐργασία γῆς καὶ γεωργοῦ γῆς ἐργάτης διαφέρουσιν, εἴρηται. σκεπτέον δέ, μὴ καὶ ἄλλαι τινές εἰσιν ἰδέαι συγγενεῖς τῶν εἰρημένων, διὰ τὴν ἐν τοῖς ὀνόμασι κοινωνίαν ἐπικρύπτουσαι τὰς ἐν τοῖς πράγμασι διαφοράς· εἰσὶ δέ γε ἃς ἀναζητοῦντες εὕρομεν διτταί, περὶ ὧν τὰ προσήκοντα, ἐὰν οἷόν τε ᾖ, λέξομεν.
27Örneğin çiftçi ile toprak işçisinin birbirinden farksız gibi göründüğü hâlde, düşünce düzeyinde alegori yoluyla yorumlayınca birbirinden çok uzak olduklarını bulduk; çoban ile besici de öyledir. Çünkü kanun koyucu kimi zaman besicilikten, kimi zaman da çobanlıktan söz eder.
αὐτίκα τοίνυν ὡς γεωργὸν καὶ γῆς ἐργάτην δόξαντας ἀδιαφορεῖν ἀλλήλων εὕρομεν ἐν τοῖς κατὰ διάνοιαν ἀλληγοροῦντες μακρῷ διεστηκότας, οὕτως ποιμένα καὶ κτηνοτρόφον· μέμνηται γὰρ ποτὲ μὲν κτηνοτροφίας ποτὲ δ’ αὖ ποιμενικῆς ὁ νομοθέτης.
28Pek dikkatli olmayanlar bunların belki aynı uğraşın eş anlamlı adları olduğunu sanacaklardır; ama alegorik yorumlarda bunlar farklı şeylerin adlarıdır.
καὶ οἵ γε μὴ λίαν ἠκριβωμένοι τάχα που τῆς αὐτῆς ἐπιτηδεύσεως συνωνυμούσας ὑπολήψονται προσρήσεις εἶναι, εἰσὶ δέ γε πραγμάτων διαφερόντων ἐν ταῖς δι’ ὑπονοιῶν ἀποδόσεσι·
29Çünkü hayvanların başında duranlara hem besici hem çoban demek âdet olsa da, psykhē sürüsü kendisine emanet edilmiş olan akla bu iki ad birden verilmez. Bu sürü başı kötüyse besici, iyi ve erdemliyse çoban diye anılır. Bunun nasıl olduğunu hemen göstereceğiz.
καὶ γὰρ εἰ τοῖς θρεμμάτων προεστηκόσιν ἀμφότερα ἐπιφημίζειν ἔθος κτηνοτρόφων καὶ ποιμένων ὀνόματα, ἀλλ’ οὔ γε τῷ τὴν ψυχῆς ἀγέλην ἐπιτετραμμένῳ λογισμῷ· φαῦλος μὲν γὰρ ὢν ὁ ἀγελάρχης οὗτος καλεῖται κτηνοτρόφος, ἀγαθὸς δὲ καὶ σπουδαῖος ὀνομάζεται ποιμήν. ὃν δὲ τρόπον, ἐπιδείξομεν αὐτίκα·
30Tabiat her birimizle birlikte hayvanlar da doğurmuştur; çünkü psykhē tek bir kökten iki filiz sürmüş gibidir. Bunlardan biri baştan aşağı bölünmeden bırakılmış ve nous diye adlandırılmıştır; öteki ise altı yerden yarılarak yedi tabiata bölünmüştür: beş his ile iki başka organ, ses organı ve üreme organı.
ἡ φύσις ἡμῶν ἑκάστῳ κτήνη συγγεγέννηκε, τῆς ψυχῆς ὥσπερ ἀπὸ μιᾶς ῥίζης ἔρνη διττὰ ἀναβλαστούσης, ὧν τὸ μὲν ἄτμητον ὅλον δι’ ὅλων ἐαθὲν ἐπεφημίσθη νοῦς, τὸ δ’ ἑξαχῇ σχισθὲν εἰς ἑπτὰ φύσεις πέντε τῶν αἰσθήσεων καὶ δυεῖν ἄλλων ὀργάνων, φωνητηρίου τε καὶ γονίμου.
31Bütün bu kalabalık akıldan yoksun olduğu için hayvanlara benzetilir; bir kalabalığa da tabiat kanunu gereği ister istemez bir önder gerekir. Yönetmeyi bilmeyen ama varlıklı biri ortaya çıkıp kendini yönetici ilan ettiğinde, hayvanlar için sayısız kötülüğün sebebi olur.
αὕτη δὲ πᾶσα ἡ πληθὺς ἄλογος οὖσα κτήνεσιν ἀπεικάζεται, πληθύι δὲ νόμῳ φύσεως ἡγεμόνος ἐξ ἀνάγκης δεῖ. ἐπειδὰν μὲν οὖν ἄπειρος ἀρχῆς ἅμα καὶ πλούσιος ἐξαναστὰς ἄρχοντα ἑαυτὸν ἀποφήνῃ, μυρίων αἴτιος κακῶν γίνεται τοῖς θρέμμασιν·
32Çünkü kendisi gerekli şeyleri bol bol sağlar, hayvanlar da fazla besinden ölçüsüzce tıkınıp azarlar (küstahlık, doymuşluğun öz evladıdır). Azınca da sıçrar, dizgin tanımaz olur, ayrı ayrı dağılıp sürünün düzenli bütünlüğünü bozarlar.
αὐτὸς μὲν γὰρ ἄφθονα παρέχει τὰ ἐπιτήδεια, τὰ δὲ ἀμέτρως ἐμφορούμενα ὑπὸ πλεοναζούσης τροφῆς ἐξυβρίζει—κόρου γὰρ ὕβρις ἔγγονον γνήσιον—, ἐξυβρίζοντα μέντοι σκιρτᾷ καὶ ἀφηνιάζει καὶ κατὰ μέρος σκιδνάμενα διαλύει τὸ τῆς ἀγέλης συντεταγμένον στῖφος.
33O zamana dek önder olan kişi de yönettikleri tarafından terk edilince sıradan biri hâline gelir. Hayvanlardan birini yeniden yakalayıp yola getirebilir miyim diye telaşla peşlerinden koşar; başaramayınca da inler, ağlar, kendi gevşekliğini kınar ve olup bitenler için kendini suçlar.
ὁ δὲ τέως ἡγεμὼν καταλειφθεὶς ὑπὸ τῶν ἀρχομένων ἰδιώτης ἀνεφάνη, καὶ ἐπιτρέχει μὲν σπουδάζων, εἴ τι δύναιτο συλλαβεῖν ἐξ ὑπαρχῆς καὶ ὑπαγαγέσθαι· ὅταν δὲ ἀδυνατῇ, στένει καὶ κλαίει τὴν ἰδίαν κακίζων εὐχέρειαν καὶ ἑαυτὸν τῶν συμβεβηκότων αἰτιώμενος.
34İşte aynı şekilde hislerin hayvanları da, nous gevşek ve üşengeç davrandığında, his nesnelerinin bolluğuyla doymak bilmeden tıkanıp boyunduruğu atar, sıçrar ve rastgele bir yöne başıboş sürüklenir. Gözler görülebilen her şeye, görülmesi caiz olmayanlara bile açılıp karaya oturur; kulaklar bütün sesleri kabul eder, hiç doymaz, merak ve işgüzarlık için hep susamış olur; bazen de bayağı alaycılığa kadar başıboş giderler.
τοῦτον δὴ τὸν τρόπον καὶ τὰ τῶν αἰσθήσεων θρέμματα, ἐπειδὰν ὁ νοῦς ὑπτίως καὶ ῥᾳθύμως ἔχῃ, τῆς τῶν αἰσθητῶν ἀπλήστως ἐμφορούμενα ἀφθονίας ἀπαυχενίζει τε καὶ σκιρτᾷ καὶ πλημμελῶς ὅπῃ τύχοι φέρεται, καὶ ὀφθαλμοὶ πρὸς πάντα ἀναπεπταμένοι τὰ ὁρατά, καὶ ἃ μὴ θέμις ὁρᾶν, ἐξώκειλαν, καὶ ἀκοαὶ πάσας φωνὰς παραδεχόμεναι καὶ μηδέποτε πληρούμεναι, διψῶσαι δὲ ἀεὶ περιεργίας καὶ φιλοπραγμοσύνης, ἔστι δὲ ὅπου καὶ ἀνελευθέρου χλεύης ἐκπεφοιτήκασιν.
35Yoksa yeryüzünün her yerindeki tiyatroların her gün sayısız binlerce insanla dolmasını başka neyle açıklayabiliriz? Kulaklarına ve gözlerine yenik düşüp onları dizginsiz bırakanlar, kitara çalanlara, kitara eşliğinde şarkı söyleyenlere ve bütün o gevşek, erkeklikten yoksun müziğe düşkünlük gösterirler; dansçıları ve öteki mimleri de kadınsı duruşlara ve hareketlere büründükleri için beğenirler. Sahnede bitip tükenmeyen kavgayı alkışlarla körüklerler; ne özel ne de kamusal işlerin düzelmesini umursarlar; zavallılar gözleri ve kulakları yoluyla kendi hayatlarını altüst ederler.
ἐπεὶ πόθεν ἄλλοθεν τὰ πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης θέατρα νομίζομεν ἀμυθήτων μυριάδων ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν πληροῦσθαι; οἱ γὰρ ἀκουσμάτων καὶ θεαμάτων ἥττους καὶ ὦτα καὶ ὀφθαλμοὺς χωρὶς ἡνιῶν ἐάσαντες φέρεσθαι καὶ κιθαριστὰς καὶ κιθαρῳδοὺς καὶ πᾶσαν τὴν κεκλασμένην καὶ ἄνανδρον μουσικὴν περιέποντες, ἔτι δὲ ὀρχηστὰς καὶ τοὺς ἄλλους μίμους ἀποδεχόμενοι, ὅτι σχέσεις καὶ κινήσεις ἐκτεθηλυμμένας ἴσχονται καὶ κινοῦνται, τὸν ἐπὶ σκηνῆς ἀεὶ πόλεμον συγκροτοῦσι μήτε τῆς τῶν ἰδίων μήτε τῆς τῶν κοινῶν ἐπανορθώσεως πεφροντικότες, ἀλλὰ τὸν ἑαυτῶν οἱ δυστυχεῖς διά τε ὀφθαλμῶν καὶ ὤτων ἀνατρέποντες βίον.
36Bunlardan daha zavallı ve daha bedbaht olanlar da vardır: tat alma hissini zincirlerinden çözer gibi serbest bırakanlar. Serbest kalan bu his hemen her türlü yiyeceğin ve içeceğin tadına koşar; hazırlanmış olanları seçip toplar, ortada olmayanlar için de dinmeyen, doymak bilmeyen bir açlık duyar. Öyle ki midenin hazneleri dolsa bile, hep boş kalan arzu hâlâ kabarıp coşarak etrafına bakınır, dolaşır; gözden kaçmış bir kırıntı bırakılmış mı diye arar, onu da her şeyi yiyip bitiren bir ateş gibi yalayıp yutmak için.
ἄλλοι δέ εἰσιν οἱ τούτων ἀθλιώτεροι καὶ κακοδαιμονέστεροι, οἳ τὴν γεῦσιν ὥσπερ ἐκ δεσμῶν ἔλυσαν· ἡ δὲ πρὸς πᾶσαν σιτίων τε καὶ ποτῶν ⟨ἀπόλαυσιν⟩ ἄφετος εὐθὺς ὁρμήσασα τά τε ἤδη εὐτρεπισθέντα ἐπιλέγεται καὶ πεῖναν ἄληκτον καὶ ἄπληστον ἴσχει τῶν ἀπόντων, ὡς, κἂν αἱ τῆς γαστρὸς ἀποπληρωθῶσι δεξαμεναί, σπαργῶσαν ἔτι καὶ μαιμῶσαν τὴν ἀεὶ κενὴν ἐπιθυμίαν περιβλέπεσθαι καὶ περιφοιτᾶν, μή τί που παροραθὲν λείψανον ἀφεῖται, ἵνα καὶ τοῦτο παμφάγου πυρὸς δίκην ἐπιλιχμήσηται.
37Oburluğun ardından da tabiatça onun yoldaşı olan cinsel birleşme hazzı gelir; olağanüstü bir delilik, dizginlenemez bir kışkırtı ve pek çetin bir kudurganlık getirir. Çünkü insanlar ağır yemeklerin, katıksız şarabın ve bol sarhoşluğun altında ezildiklerinde artık kendilerine hâkim olamazlar; aşk birleşmelerine can atarak sokaklarda âlem yapar, kapı önlerinde sabahlarlar; ta ki bu hâlin büyük kaynamasını boşaltıp yatışıncaya kadar.
γαστριμαργίᾳ τοίνυν ἡ ὀπαδὸς ἐκ φύσεως ἀκολουθεῖ συνουσίας ἡδονὴ μανίαν ἔκτοπον καὶ οἶστρον ἀνεπίσχετον καὶ λύτταν ἀργαλεωτάτην ἐπιφέρουσα· ὅταν γὰρ ὑπὸ ὀψοφαγίας καὶ ἀκράτου καὶ πολλῆς μέθης ἄνθρωποι πιεσθῶσιν, οὐκέτι κρατεῖν ἑαυτῶν δύνανται, πρὸς δὲ τὰς ἐρωτικὰς μίξεις ἐπειγόμενοι κωμάζουσι καὶ θυραυλοῦσι, μέχρις ἂν τὸν πολὺν τοῦ πάθους ἀποχετευσάμενοι βρασμὸν ἠρεμῆσαι δυνηθῶσιν.
38Anlaşılan, tabiat birleşme organlarını bu yüzden karnın altına yerleştirmiştir; bu organların açlıktan hoşlanmadığını önceden bilmiştir.
οὗ χάριν καὶ ἡ φύσις ὡς ἔοικεν ὑπογάστρια τὰ συνουσίας ὄργανα ἐδημιούργησε, προλαβοῦσα ὅτι λιμῷ μὲν οὐ χαίρει, πλησμονῇ δὲ
39Bu organlar tokluğun peşinden gelir ve ancak o zaman kendi işlerini görmek için kalkar. O hâlde bu hayvanların arzuladıkları her şeyle bir anda tıka basa dolmasına izin verenlere besici demeliyiz. Çoban ise tersine yalnız zorunlu ve gerekli olanı sağlayan, gereksiz ve faydasız bütün bolluğu budayıp kesip atandır; çünkü bu bolluk, yokluktan ve yoksulluktan hiç de az zarar vermez. Çobanlar sürünün ihmal ve gevşeklik yüzünden hastalanmaması için çok dikkat eder, dışarıdan çökmeyi âdet edinmiş hastalıkların da başına gelmemesi için dua ederler.
ἕπεται καὶ πρὸς τὰς ἰδίας ἐνεργείας ὑπανίσταται. τοὺς οὖν τοῖς θρέμμασι τούτοις ἐπιτρέποντας ἀθρόων ὧν ὀρέγονται πάντων ἐμφορεῖσθαι κτηνοτρόφους λεκτέον, ποιμένας δ’ ἔμπαλιν ὅσοι τά τε ἀναγκαῖα καὶ αὐτὰ μόνα τὰ ἐπιτήδεια παρέχουσι περιτεμνόμενοι καὶ ἀποκόπτοντες τὴν περιττὴν καὶ ἀλυσιτελῆ πᾶσαν ἀφθονίαν, ἥτις ἀπορίας καὶ ἐνδείας οὐχ ἥκιστα βλάπτει, πρόνοιάν τε πολλὴν ἔχουσι τοῦ μὴ ἐξ ἀμελείας καὶ ῥᾳθυμίας νοσῆσαι τὴν ἀγέλην εὐχόμενοι μηδὲ τὰς ἔξωθεν εἰωθυίας κατασκήπτειν νόσους ἐπιγενέσθαι.
40Sürünün parçalanıp dağılmamasını da en az bunun kadar gözetirler. Logos'a hiç kulak asmayanlara onları yola getiren korkuyu gösterir ve durmadan ceza verirler: düzelebilecek bir şekilde başkaldıranlara ölçülü, düzelmeyecek bir şekilde başkaldıranlara ise dayanılmaz cezalar. Çünkü istenmeyecek bir şey gibi görünen ceza, akılsızlar için en büyük iyiliktir; tıpkı bedeni hasta olanlar için ilaçların öyle olması gibi.
στοχάζονται δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ τοῦ μὴ διασπασθεῖσαν αὐτὴν σποράδην διασκεδασθῆναι, φόβον ἐπανατεινόμενοι τὸν σωφρονιστὴν τῶν λόγῳ μηδέποτε πειθομένων καὶ κολάσει χρώμενοι συνεχεῖ, μετρίᾳ μὲν κατὰ τῶν ἰάσιμα νεωτεριζόντων, ἀφορήτῳ δὲ κατὰ τῶν ἀνίατα· τὸ γὰρ εἶναι δοκοῦν ἀπευκτὸν μέγιστον ἀγαθὸν ἀφραίνουσιν, ἡ κόλασις, ὥσπερ τοῖς τὰ σώματα κάμνουσιν αἱ ἰατρικαὶ ὗλαι.
41İşte bunlar, hazla birlikte gelen zararlı şeylere, hoşa gitmese de faydalı olan şeyleri tercih eden çobanların uğraşlarıdır. Çobanlık o kadar saygın ve yararlı bir iş sayılmıştır ki şairler kralları "halkların çobanları" diye anmayı âdet edinmiştir. Kanun koyucu ise bu adı gerçekte biricik krallar olan bilgelere verir; çünkü onları, bütün insanların oluşturduğu akılsız yığından bir sürünün yöneticileri olarak tanıtır.
ταῦτα τὰ ἐπιτηδεύματα ποιμένων ἐστίν, οἳ τῶν σὺν ἡδονῇ βλαβερῶν τὰ μετὰ ἀηδίας προτιμῶσιν ὠφέλιμα. οὕτως γοῦν σεμνὸν καὶ λυσιτελὲς νενόμισται τὸ ποιμαίνειν, ὥστε τὸ μὲν ποιητικὸν γένος τοὺς βασιλέας ποιμένας λαῶν εἴωθε καλεῖν, ὁ δὲ νομοθέτης τοὺς σοφούς, οἳ μόνοι πρὸς ἀλήθειαν βασιλεῖς εἰσιν· ἄρχοντας γὰρ αὐτοὺς ὡς ἂν ποίμνης εἰσάγει τῆς ἀνθρώπων ἁπάντων ἀλόγου φορᾶς.
42Bu yüzden emekle olgunlaşan Yakup'a da çobanlık epistēmēsini yakıştırmıştır; çünkü o Laban'ın koyunlarını güder (Tekvin 30:36). Laban, yalnız hissedilir ve görünen şeyleri iyi sayan, renklere ve gölgelere aldanıp onlara köle olan akılsız psykhēdir; çünkü Laban "beyazlatma" anlamına gelir.
διὰ τοῦτο καὶ τῷ τελειωθέντι ἐξ ἀσκήσεως Ἰακὼβ τὴν ποιμενικὴν ἐπιστήμην περιῆψε· ποιμαίνει γὰρ οὗτος τὰ πρόβατα Λάβαν (Gen. 30,36), τῆς τοῦ ἄφρονος ψυχῆς τὰ αἰσθητὰ μόνα καὶ φαινόμενα νομιζούσης ἀγαθά, χρώμασι καὶ σκιαῖς ἠπατημένης καὶ δεδουλωμένης· λευκασμὸς γὰρ ἑρμηνεύεται Λάβαν.
43Her şeyi bilen Musa'ya da aynı tekhnē'yi verir; çünkü o da hakikatten önce boş gururu bağrına basan, varlıktan önce görünüşü benimseyen bir zihnin çobanı olarak gösterilir. Yitro "fazlalık" anlamına gelir; boş gurur da dosdoğru bir hayata aldatmak için sonradan sokulmuş bir fazlalıktır. Tabiatın ortak ve değişmez kanunlarını rüyasında bile görmemiş olan boş gurur, şehirlere herkes için aynı olan bir adalet değil, kimine göre bir, kimine göre başka âdetler getirmeye alışkındır. Nitekim "Musa, Midyan kâhini Yitro'nun koyunlarını güdüyordu" denir (Çıkış 3:1).
καὶ Μωυσεῖ τῷ πανσόφῳ τὴν αὐτὴν τέχνην ἀνατίθησι· καὶ γὰρ οὗτος ποιμὴν ἀποδείκνυται διανοίας τῦφον πρὸ ἀληθείας ἀσπαζομένης καὶ πρὸ τοῦ εἶναι τὸ δοκεῖν ἀποδεχομένης· περισσὸς γὰρ Ἰοθὸρ ἑρμηνεύεται, περιττὸν δὲ καὶ ἐπεισηγμένον ἀπλανεῖ βίῳ πρὸς ἀπάτην τῦφος, ᾧ καὶ τὰ κατὰ πόλεις ἕτερα παρ’ ἑτέροις, οὐ τὰ αὐτὰ δίκαια παρὰ πᾶσιν, ἔθος εἰσηγεῖσθαι τὰ κοινὰ τῆς φύσεως καὶ ἀκίνητα νόμιμα οὐδ’ ὄναρ ἰδόντι· λέγεται γὰρ ὅτι „Μωυσῆς ἦν ποιμαίνων τὰ πρόβατα Ἰοθὸρ τοῦ ἱερέως Μαδιάμ" (Exod. 3,1).
44Yine Musa, psykhēnin bütün kalabalığının ve halkının çobansız bir sürü gibi başıboş kalmamasını, onları akılsızlığın, adaletsizliğin ve her türlü kötülüğün ağlarından çıkarıp terbiyenin ve öteki aretē'nin öğretilerine götürecek iyi bir çobana kavuşmalarını diler. Şöyle der: "Ruhların ve bütün tenin Tanrısı Rab, bu topluluğun başına bir adam seçsin"; birkaç söz daha söyledikten sonra şunu ekler: "Rab'bin topluluğu çobanı olmayan koyunlar gibi kalmasın" (Sayılar 27:16–17).
ὁ δ’ αὐτὸς οὗτος εὔχεται, μὴ ὡς ἀνεπιτρόπευτον ποίμνην τὸν ὄχλον καὶ λεὼν ἅπαντα τῆς ψυχῆς ἀφεθῆναι, τυχεῖν δὲ ἀγαθοῦ ποιμένος ἐξάγοντος μὲν ἀπὸ τῶν ἀφροσύνης καὶ ἀδικίας καὶ πάσης κακίας δικτύων, εἰσάγοντος δὲ εἰς τὰ παιδείας καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς δόγματα· „ἐπισκεψάσθω“ γάρ φησι „κύριος ὁ θεὸς τῶν πνευμάτων καὶ πάσης σαρκὸς ἄνθρωπον ἐπὶ τῆς συναγωγῆς ταύτης“· εἶτα ὀλίγα προσειπὼν ἐπιφέρει· „καὶ οὐκ ἔσται ἡ συναγωγὴ κυρίου ὡσεὶ πρόβατα, οἷς οὐκ ἔστι ποιμήν“ (Num. 27,16.17).
45Her birimizle birlikte doğmuş, bizimle kaynaşmış olan sürünün gözetmensiz ve öndersiz bırakılmaması için dua etmeye değmez mi? Yoksa kötü yönetimlerin en kötüsü olan, yönetimlerin en iyisi demokrasinin sahte bir kopyası olan ayak takımı yönetimiyle dolar, gürültü, kargaşa ve iç çekişmeler içinde yaşayıp gideriz.
ἀλλ’ οὐκ ἄξιον εὔχεσθαι μὴ χωρὶς ἐπιστάτου καὶ ἡγεμόνος ἐαθῆναι τὸ συγγενὲς καὶ συμφυὲς ἡμῶν ἑκάστῳ ποίμνιον, ὡς μὴ τῆς φαυλοτάτης τῶν κακοπολιτειῶν ὀχλοκρατίας, ἣ παράκομμα τῆς ἀρίστης δημοκρατίας ἐστίν, ἀναπλησθέντες θορύβοις καὶ ταραχαῖς καὶ ἐμφυλίοις στάσεσιν ἀεὶ χρώμενοι διατελῶμεν;
46Ama korkunç olan yalnız ayak takımı yönetimini doğuran başıboşluk değildir; kanun tanımaz ve zorba birinin yönetimi ele geçirmek için ayaklanması da korkunçtur. Çünkü zorba tabiatça düşmandır: şehirlerin zorbası bir insandır; bedenin, psykhēnin ve her ikisine ait işlerin zorbası ise her birimizin içinde kaleyi bize karşı tahkim etmiş olan en yırtıcı nous'tur.
οὐ μὴν ἀναρχία μόνον ὀχλοκρατίαν τίκτουσα δεινόν, ἀλλ’ ἡ καὶ παρανόμου καὶ βιαίου τινὸς ἐφ’ ἡγεμονίαν ἐπανάστασις· τύραννος γὰρ ἐκ φύσεως ἐχθρός, πόλεων μὲν ἄνθρωπος, σώματος δὲ καὶ ψυχῆς καὶ τῶν καθ’ ἑκάτερον πραγμάτων ὁ τὴν ἀκρόπολιν ἐπιτετειχικὼς ἑκάστῳ θηριωδέστατος νοῦς.
47Yalnız bu despotluklar değil, pek yumuşak huylu kimselerin yönetimleri ve önderlikleri de faydasızdır. Çünkü yumuşaklık kolayca hor görülen bir şeydir ve hem yönetenlere hem yönetilenlere zarar verir. Yönetenler, emirleri altındakilerin kendilerini hafife alması yüzünden ne özel ne kamusal hiçbir şeyi düzeltemez, bazen yönetimi bırakmak zorunda bile kalırlar. Yönetilenler ise yöneticilerini durmadan hafife aldıkları için itaati boşlar ve korkusuzca, büyük bir kötülük edinircesine dik başlılık kazanırlar.
ἀλυσιτελεῖς δὲ οὐχ αὗται μόνον αἱ δεσποτεῖαι, ἀλλὰ καὶ τῶν λίαν ἐπιεικῶν ἀρχαί τε καὶ προστασίαι· χρηστότης γὰρ πρᾶγμα εὐκαταφρόνητον καὶ ἑκατέροις, ἄρχουσί τε καὶ ὑπηκόοις, βλαβερόν, τοῖς μὲν ἐκ τῆς τῶν ὑποτεταγμένων εἰς αὐτοὺς ὀλιγωρίας μηδὲν μήτε ἴδιον μήτε κοινὸν ἐπανορθώσασθαι δυναμένοις, ἔστι δ’ ὅτε καὶ τὰς ἡγεμονίας ἀναγκαζομένοις ἀποτίθεσθαι, τοῖς δὲ ἐκ συνεχοῦς τῆς πρὸς τοὺς ἄρχοντας ὀλιγωρίας πειθοῦς ἠμεληκόσι καὶ ἀδεῶς ἐπὶ μεγάλου κακοῦ κτήσει περιποιησαμένοις αὐθάδειαν.
48Bu yönetilenlerin hayvanlardan, o yöneticilerin de besicilerden hiçbir farkı olmadığını düşünmeliyiz: besiciler bolluk içinde sefa sürmeye özendirir, hayvanlar da tokluğa dayanamayıp azar. Bizim nous'umuz ise bir keçi çobanı, bir sığırtmaç, bir çoban, kısacası bir güdücü gibi, hem kendisi hem hayvanları için hoş olandan önce faydalı olanı seçerek yönetmelidir.
τούτους μὲν ⟨οὖν⟩ θρεμμάτων, ἐκείνους δὲ κτηνοτρόφων οὐδὲν νομιστέον διαφέρειν· οἱ μὲν γὰρ τρυφᾶν ἐν ἀφθόνοις ὕλαις ἀναπείθουσιν, οἱ δὲ τὸν κόρον ἀδυνατοῦντες φέρειν ἐξυβρίζουσι. χρὴ δὲ ὥσπερ αἰπόλον ἢ βουκόλον ἢ ποιμένα ἢ κοινῶς νομέα τὸν ἡμέτερον ἄρχειν νοῦν τὸ συμφέρον πρὸ τοῦ ἡδέος ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς θρέμμασιν αἱρούμενον.
49Tanrı'nın gözetimi, psykhēnin kısımlarının başıboş kalmamasının ve kusursuz, her bakımdan iyi bir çobana kavuşmasının neredeyse ilk ve tek sebebidir. Böyle bir çoban başa geçince zihnin topluluğunun dağılıp gitmesi imkânsızdır; çünkü o topluluk zorunlu olarak tek ve aynı düzen altında, tek birinin önderliğine bakan bir bütün olarak görünecektir. Zira birçok yöneticiye itaat etmek zorunda kalmak en ağır yüktür.
ἡ δὲ τοῦ θεοῦ ἐπίσκεψις πρῶτον σχεδὸν καὶ μόνον αἴτιον τοῦ τὰ μέρη τῆς ψυχῆς μὴ ἀνεπιτρόπευτα ἀφεθῆναι, τυχεῖν δὲ ἀνυπαιτίου καὶ πάντα ἀγαθοῦ ποιμένος· οὗ κατασταθέντος ἀμήχανον τὴν σύνοδον τῆς διανοίας γενέσθαι σποράδα. ὑπὸ γὰρ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν σύνταξιν ἐξ ἀνάγκης φανεῖται πρὸς τὴν ἑνὸς ἐπιστασίαν ἀφορῶσα, ἐπεὶ τό γε πολλαῖς ὑπακούειν ἀρχαῖς ἀναγκάζεσθαι βαρύτατον ἄχθος.
50Çobanlık öyle iyi bir şeydir ki haklı olarak yalnız krallara, bilge adamlara ve tamamen arınmış psykhēlere değil, her şeyi yöneten Tanrı'ya da atfedilir. Bunun kefili de sıradan biri değil, güvenilmesi güzel olan bir peygamberdir, yani ilahileri yazan kişi. Şöyle der: "Rab benim çobanımdır, hiçbir eksiğim olmayacak" (Mezmurlar 22:1).
οὕτως μέντοι τὸ ποιμαίνειν ἐστὶν ἀγαθόν, ὥστε οὐ βασιλεῦσι μόνον καὶ σοφοῖς ἀνδράσι καὶ ψυχαῖς τέλεια κεκαθαρμέναις ἀλλὰ καὶ θεῷ τῷ πανηγεμόνι δικαίως ἀνατίθεται. τούτου δὲ ἐγγυητὴς οὐχ ὁ τυχὼν ἀλλὰ προφήτης ἐστίν, ᾧ καλὸν πιστεύειν, ὁ τὰς ὑμνῳδίας ἀναγράψας· λέγει γὰρ ὧδε· „κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει“ (Psalm. 22,1).
51Bu şarkıyı dile dolamak Tanrı'yı seven herkese yaraşır, ama evrene herkesten çok yaraşır. Çünkü hem çoban hem kral olan Tanrı, toprağı, suyu, havayı, ateşi ve bunların içindeki kimi ölümlü kimi ilahi bütün bitkileri ve canlıları, ayrıca göğün tabiatını, güneşin ve ayın devirlerini, öteki yıldızların dönüşlerini ve ahenkli danslarını bir sürü gibi adalete ve kanuna göre güder. Bunların başına kendi doğru logos'unu, ilk doğan oğlunu koymuştur; bu kutsal sürünün bakımını büyük bir kralın naibi gibi o devralacaktır. Nitekim bir yerde şöyle denmiştir: "İşte ben, seni yolda korumak için önünden meleğimi gönderiyorum" (Çıkış 23:20).
τοῦτο μέντοι τὸ ᾆσμα παντὶ φιλοθέῳ μελετᾶν ἐμπρεπές, τῷ δὲ δὴ κόσμῳ καὶ διαφερόντως· καθάπερ γάρ τινα ποίμνην γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ καὶ ὅσα ἐν τούτοις φυτά τε αὖ καὶ ζῷα, τὰ μὲν θνητὰ τὰ δὲ θεῖα, ἔτι δὲ οὐρανοῦ φύσιν καὶ ἡλίου καὶ σελήνης περιόδους καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων τροπάς τε αὖ καὶ χορείας ἐναρμονίους ὁ ποιμὴν καὶ βασιλεὺς θεὸς ἄγει κατὰ δίκην καὶ νόμον, προστησάμενος τὸν ὀρθὸν αὑτοῦ λόγον καὶ πρωτόγονον υἱόν, ὃς τὴν ἐπιμέλειαν τῆς ἱερᾶς ταύτης ἀγέλης οἷά τις μεγάλου βασιλέως ὕπαρχος διαδέξεται· καὶ γὰρ εἴρηταί που· „Ἰδοὺ ἐγώ εἰμι, ἀποστέλλω ἄγγελόν μου εἰς πρόσωπόν σου τοῦ φυλάξαι σε ἐν τῇ ὁδῷ“ (Exod. 23,20).
52Öyleyse Var Olan Tanrı'nın en büyük ve en mükemmel sürüsü olan bütün evren de şöyle desin: "Rab benim çobanımdır, hiçbir eksiğim olmayacak."
λεγέτω τοίνυν καὶ ὁ κόσμος ἅπας, ἡ μεγίστη καὶ τελεωτάτη τοῦ ὄντος θεοῦ ποίμνη· „κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει“.
53Her birey de aynı sözü söylesin; ama dilden ve ağızdan akıp havanın küçük bir kısmına ulaşan sesle değil, genişleyip evrenin uçlarına dokunan zihnin sesiyle. Çünkü bütün varlıklara dolu ve mükemmel iyilikler bağışlamayı âdet edinmiş Tanrı başlarında dururken, gereken şeylerden herhangi birinde eksiklik çekmeleri imkânsızdır.
λεγέτω καὶ ἕκαστος τῶν ἐν μέρει τὸ αὐτὸ τοῦτο μὴ τῇ διὰ γλώττης καὶ στόματος ῥεούσῃ φωνῇ πρὸς βραχεῖαν ἀέρος ἐξικνουμένῃ μοῖραν, ἀλλὰ τῇ τῆς διανοίας εὐρυνομένῃ καὶ τῶν τοῦ παντὸς ἁπτομένῃ περάτων· ἀμήχανον γὰρ τῶν ἐπιβαλλόντων ἔνδειαν εἶναί τινος ἐπιστατοῦντος θεοῦ πλήρη καὶ τέλεια τἀγαθὰ τοῖς οὖσιν ἅπασιν εἰωθότος
54Sözü edilen şarkı takvaya pek güzel bir çağrıdır. Çünkü gerçekte başka her şeye sahip olduğunu sanıp tek Olan'ın önderliğinden hoşlanmayan kişi eksik ve yoksuldur. Tanrı'nın güttüğü psykhē ise her şeyin kendisine bağlı olduğu bir ve tek olana sahip olduğu için haklı olarak başka şeylere muhtaç değildir; kör zenginliğe değil, gören, hem de pek keskin gören zenginliğe hayranlık duyar.
χαρίζεσθαι. παγκάλη δὲ εἰς ὁσιότητα παραίνεσις ἡ διὰ τοῦ λεχθέντος ᾄσματος· τῷ γὰρ ὄντι ὁ μὲν πάντα τὰ ἄλλα δοκῶν ἔχειν, τῇ δὲ ἑνὸς προστασίᾳ δυσχεραίνων, ἀτελὴς καὶ πένης· ἥτις δὲ ὑπὸ θεοῦ ποιμαίνεται ψυχὴ τὸ ἓν καὶ μόνον ἔχουσα, οὗ τὰ πάντα ἐκκρέμαται, ἀπροσδεὴς εἰκότως ἐστὶν ἄλλων, οὐ τυφλὸν πλοῦτον, βλέποντα δὲ καὶ σφόδρα ὀξυδορκοῦντα θαυμάζουσα.
55Bu çobanın bütün öğrencileri ona karşı yoğun ve kolay kopmayan bir aşka tutuldular; bu yüzden besiciliğe gülüp geçtiler ve çobanlık epistēmēsini emek vererek edindiler.
τούτου πάντες οἱ μαθηταὶ εἰς σύντονον καὶ δυσαπάλλακτον ἔρωτα ἦλθον, διὸ κτηνοτροφίαν γελάσαντες ἐξεπόνησαν ποιμενικὴν ἐπιστήμην.
56Kanıtı şudur: Bedenle ve boş kanaatlerle ilgili işleri durmadan düşünüp duran Yusuf, akıldan yoksun tabiatı yönetmeyi ve gözetmeyi bilmez (çünkü hesap sorulmayan makamlara yaşlıları çağırmak âdettir, Yusuf ise yıllar geçtikçe yaşlılığa erişse bile hep gençtir). Ama beslemeye ve büyütmeye alışkın olduğu için aretē'yi sevenleri de kendisi gibi değişmeye ikna edebileceğini sanır; ta ki akılsız ve cansız şeylere sarılıp artık akıllı psykhēnin uğraşlarına vakit ayıramasınlar. Nitekim şöyle der:
τεκμήριον δέ· ὁ τὴν περὶ σῶμα καὶ τὰς κενὰς δόξας ὑπόθεσιν ἀεὶ μελετῶν Ἰωσήφ, ἄρχειν μὲν καὶ ἐπιστατεῖν ἀλόγου φύσεως οὐκ ἐπιστάμενος — πρεσβύταις γὰρ ἔθος ἐπὶ τὰς ἀνυπευθύνους ἀρχὰς καλεῖσθαι, νέος δέ ἐστιν οὗτος ἀεί, κἂν τὸ χρόνου μήκει γῆρας ἐπιγινόμενον ἐνέγκηται —, τρέφειν δὲ εἰωθὼς καὶ συναύξειν ὑπολαμβάνει καὶ τοὺς φιλαρέτους πεῖσαι δυνήσεσθαι μεταβάλλειν ὡς αὐτόν, ἵνα τῶν ἀλόγων καὶ ἀψύχων περιεχόμενοι μηκέτ’ ἐνευκαιρεῖν δύνωνται τοῖς λογικῆς ψυχῆς ἐπιτηδεύμασι· φησὶ γάρ·
57"Beden ülkesinin kralı olan nous size 'İşiniz nedir?' diye sorarsa, 'Biz besici adamlarız' diye cevap verin" (Tekvin 46:33–34). Bunu duyunca, önder oldukları hâlde yönetilenlerin yerinde olduklarını itiraf etmekten haklı olarak rahatsız olurlar.
ἂν ὁ βασιλεὺς νοῦς τῆς σωματικῆς χώρας πυνθάνηται, τί τὸ ἔργον ὑμῶν, ἀποκρίνεσθε· ἄνδρες κτηνοτρόφοι ἐσμέν (Gen. 46, 33. 34). τοῦτο ἀκούσαντες κατὰ τὸ εἰκὸς δυσχεραίνουσιν, εἰ ἡγεμόνες ὄντες ὑπηκόων τάξιν ἔχειν ὁμολογήσουσιν·
58Çünkü his nesnelerinin bolluğuyla hislere besin hazırlayanlar, beslediklerinin kölesi olurlar; hanımlarına her gün kaçınılmaz bir vergi ödeyen hizmetkârlar gibi. Yöneticiler ise hislerin başında duran ve onların doyumsuzluğa atılışındaki fazlalığı gemleyenlerdir.
οἱ μὲν γὰρ τροφὰς ταῖς αἰσθήσεσι διὰ τῆς τῶν αἰσθητῶν ἀφθονίας εὐτρεπιζόμενοι δοῦλοι γίνονται τῶν τρεφομένων καθάπερ δεσποίναις οἰκέται φόρον τελοῦντες καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἀναγκαῖον, ἄρχοντες δὲ οἱ τούτων ἐπιστατοῦντες καὶ τὰ περιττὰ τῆς εἰς ἀπληστίαν ὁρμῆς αὐτῶν ἐπιστομίζοντες.
59Önce, bu sözü hoşnutlukla dinlemeseler de susarlar; çünkü öğrenmeyecek olanlara besicilik ile çobanlık arasındaki farkı anlatmayı gereksiz bulurlar. Ama sonra bu konuda mücadele başlayınca var güçleriyle çarpışır, tabiatlarının özgür, soylu ve gerçekten yönetici yanını gösterip kesin bir zafer kazanmadıkça bırakmazlar. Nitekim kral "İşiniz nedir?" diye sorunca şöyle cevap verirler: "Biz çobanız, babalarımız da çobandı" (Tekvin 47:3).
τὸ μὲν οὖν πρῶτον καίτοι τοῦ λεχθέντος οὐ καθ’ ἡδονὴν ἀκούσαντες ἐχεμυθήσουσι περιττὸν ἡγούμενοι τὸ μὴ μαθησομένοις διαφορὰν κτηνοτροφίας καὶ ποιμενικῆς ὑφηγεῖσθαι, αὖθις δὲ ὅταν ὁ περὶ τούτων ἀγὼν ἐνστῇ, διαγωνιοῦνται πάσῃ δυνάμει καί, πρὶν ἀνὰ κράτος ἑλεῖν, οὐκ ἀνήσουσι τὸ τῆς φύσεως ἐλεύθερόν τε καὶ εὐγενὲς καὶ ἡγεμονικὸν τῷ ὄντι ἐπιδειξάμενοι· πυνθανομένου γοῦν τοῦ βασιλέως „τί τὸ ἔργον ὑμῶν;“ ἀποκρίνονται· „ποιμένες ἐσμέν, καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν“ (Gen. 47, 3).
60Bunlar, kendileriyle konuşan kralın o kadar büyük bir yönetim gücüyle övündüğünden daha çok çobanlıkla övünüyor gibi görünmezler mi? Çünkü bu hayat tercihinin (prohairesis) bütün gayrete ve özene layık olduğuna yalnız kendileri için değil, babaları için de tanıklık ederler.
εἶτ’ οὐκ ἂν δόξαιεν ἐπὶ ποιμενικῇ τοσοῦτον αὐχεῖν, ὅσον οὐδὲ ἐπὶ τῷ τοσούτῳ κράτει τῆς ἀρχῆς ὁ προσομιλῶν αὐτοῖς βασιλεύς; οἵ γε οὐχ αὑτοῖς μόνοις τὴν προαίρεσιν τοῦ βίου τούτου μαρτυροῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς πατράσιν αὐτῶν, ὡς σπουδῆς καὶ ἐπιμελείας ἁπάσης ἀξίου·
61Oysa söz keçilerin ya da koyunların bakımıyla ilgili olsaydı, belki itibarsızlıktan kaçmak için bunu itiraf etmekten utanırlardı. Çünkü phronēsis'ten yoksun bir talih şişkinliğine bürünmüş olanlar, hele krallar, böyle işleri şerefsiz ve aşağılık sayar.
καίτοι γε, εἰ μὲν ἦν περὶ αἰγῶν ἢ προβάτων ἐπιμελείας ὁ λόγος, κἂν ἴσως ᾐδέσθησαν ὁμολογεῖν ἀτιμίαν φυγόντες· ἄδοξα γὰρ καὶ ταπεινὰ τὰ τοιαῦτα παρὰ τοῖς ὄγκον μὲν εὐτυχίας τὸν ἄνευ φρονήσεως περιβεβλημένοις καὶ μάλιστα βασιλεῦσι νενόμισται·
62Mısır milleti ise tabiatça ve herkesten çok kibirlidir; üzerinden azıcık bir refah esintisi geçmeye görsün, sıradan insanların hayatlarını kazanmak için gösterdikleri çabaları ve hırsları alay ve kahkaha konusu yapar.
τὸ δὲ Αἰγυπτιακὸν ἐκ φύσεως καὶ διαφερόντως ἐστὶν ὑπέραυχον, ὁπότε μικρά τις αὐτὸ μόνον αὔρα καταπνεύσειεν εὐπραγίας, ὡς χλεύην καὶ πλατὺν γέλωτα ἡγεῖσθαι τὰς τῶν δημοτικωτέρων ἀνθρώπων περὶ βίον σπουδάς τε καὶ φιλοτιμίας.
63Ama burada psykhēdeki akıllı ve akılsız kuvvetler incelendiği için, akıllı kuvvetleri müttefik edinerek akılsız olanlara hâkim olabileceklerine inananlar haklı olarak övüneceklerdir.
ἐπειδὴ δὲ περὶ τῶν ἐν ψυχῇ δυνάμεων λογικῶν τε αὖ καὶ ἀλόγων πρόκειται σκοπεῖν, εἰκότως αὐχήσουσιν οἱ πεπεισμένοι ὅτι δύνανται κρατεῖν τῶν ἀλόγων συμμάχοις χρώμενοι ταῖς λογικαῖς.
64Ama kıskanç ve kusur bulmaya düşkün biri onları suçlayıp "Çobanlık tekhnē'sini emek vererek öğrenmiş, kendinizle birlikte doğan sürünün bakımını ve önderliğini üstlendiğinizi iddia eden sizler, nasıl oluyor da bedenin ve hâllerin ülkesi olan Mısır'a demir atmayı düşündünüz de başka bir yöne yelken açmadınız?" derse, ona açıkça şöyle demek gerekir: "Biz yerleşmeye değil, misafir olarak oturmaya geldik" (Tekvin 47:4).
ἐὰν μέντοι τις βάσκανος καὶ φιλεγκλήμων αἰτιώμενος φάσκῃ· πῶς οὖν ποιμενικὴν τέχνην διαπονοῦντες καὶ τῆς συμφυοῦς ποίμνης ἐπιμέλειαν ἔχειν καὶ προστασίαν ἐπαγγελλόμενοι προσορμίσασθαι τῇ σώματος καὶ παθῶν χώρᾳ διενοήθητε, Αἰγύπτῳ, ἀλλ’ οὐχ ἑτέρωσε τὸν πλοῦν ἐποιήσασθε; μετὰ παρρησίας αὐτῷ λεκτέον, ὅτι „παροικεῖν, οὐ κατοικεῖν ἤλθομεν“
65Çünkü gerçekten de her bilgenin psykhēsine vatan olarak gök, gurbet olarak yeryüzü düşmüştür. Bilgeliğin evini kendi evi, bedenin evini ise yabancı bir ev sayar ve orada ancak geçici bir misafir olduğunu düşünür.
(Gen. 47, 4)· τῷ γὰρ ὄντι πᾶσα ψυχὴ σοφοῦ πατρίδα μὲν οὐρανόν, ξένην δὲ γῆν ἔλαχε, καὶ νομίζει τὸν μὲν σοφίας οἶκον ἴδιον, τὸν δὲ σώματος ὀθνεῖον, ᾧ καὶ παρεπιδημεῖν οἴεται.
66Demek ki sürü başı olan nous, psykhēnin sürüsünü devralıp tabiat kanununu kendine öğretmen edinerek ona güçlü bir şekilde önderlik ettiğinde, onu makbul ve pek övgüye değer kılar; kanunu çiğneyerek gevşek ve başıboş davrandığında ise kınanacak hâle getirir. Öyleyse ilki çoban diye anılarak haklı olarak kral adına bürünecektir; öteki ise besici diye anılarak bir aşçının ya da bir fırıncının adını alacaktır, çünkü obur obur yemeye alışkın hayvanlar için ziyafet ve şölen hazırlar.
οὐκοῦν ἐπειδὰν ὁ ἀγελάρχης νοῦς παραλαβὼν τὴν ψυχῆς ἀγέλην νόμῳ φύσεως διδασκάλῳ χρώμενος εὐτόνως ἀφηγῆται, δόκιμον αὐτὴν καὶ σφόδρα ἐπαινετὴν ἀπεργάζεται, ὅταν δὲ παρανομίᾳ ῥᾳθύμως καὶ ἀνειμένως προσφερόμενος, ψεκτήν. εἰκότως τοίνυν ὁ μὲν βασιλέως ὄνομα ὑποδύσεται ποιμὴν προσαγορευθείς, ὁ δ’ ὀψαρτυτοῦ τινος ἢ σιτοπόνου κτηνοτρόφος ἐπιφημισθείς, εὐωχίαν καὶ θοίνην ἀδηφαγεῖν θρέμμασιν εἰωθόσιν εὐτρεπιζόμενος.
67Çiftçinin toprak işçisinden, çobanın da besiciden nasıl ayrıldığını özenle gösterdim. Sözü edilenlerle bir akrabalığı olan üçüncü bir şey daha var; şimdi de ondan söz edeceğiz. Kanun koyucu binici ile ata binen kişinin birbirinden çok farklı olduğunu düşünür: yalnız kişneyen bir hayvanın sırtındaki insanlar olarak değil, akıl olarak da.
Ὃν δὴ τρόπον γεωργὸς μὲν ἐργάτου γῆς, ποιμὴν δὲ κτηνοτρόφου διενήνοχεν, οὐκ ἀμελῶς ἐπιδέδειχα. καὶ τρίτον δ’ ἐστὶ συγγένειάν τινα ἔχον πρὸς τὰ λεχθέντα, περὶ οὗ νῦν ἐροῦμεν· ἱππέα τε γὰρ καὶ ἀναβάτην οὐ μόνον, ἄνθρωπον ἐποχούμενον ἐποχουμένου χρεμετιστικῷ ζῴῳ μακρῷ διαφέρειν ἡγεῖται, ἀλλὰ καὶ λογισμὸν λογισμοῦ.
68Binicilik tekhnē'si olmadan ata binmiş kişiye haklı olarak "binen" denir. O kendini akılsız ve sıçrayan bir hayvana teslim etmiştir; hayvan nereye giderse ister istemez oraya sürüklenir. Hayvan önündeki bir yarığı ya da derin bir çukuru görmeyip koşusunun hızıyla aşağı yuvarlanırsa, taşıdığı kişi de onunla birlikte yutulur.
ὁ μὲν τοίνυν ἄνευ τέχνης ἱππικῆς ἐπιβεβηκὼς λέγεται μὲν εἰκότως ἀναβάτης, ἐκδέδωκε δὲ ἑαυτὸν ἀλόγῳ καὶ σκιρτητικῷ θρέμματι, ὥσθ’ ὅπῃ ἂν ἐκεῖνο χωρῇ | ’κεῖσε πάντως ἀναγκαῖον φέρεσθαι καὶ μὴ προϊδόμενον χάσμα γῆς ἢ βαθύν τινα βόθρον ὑπὸ τῆς ἐν τῷ δρόμῳ ῥύμης κατακρημνισθῆναι [συνηνέχθη] καὶ συγκαταποθῆναι τὸν φερόμενον.
69Binici ise ata binmek üzereyken ona gem takar, sonra sıçrayıp boynundaki yeleyi kavrar. Kendisi taşınıyor gibi görünse de, doğrusunu söylemek gerekirse, kendisini taşıyanı bir dümenci gibi götüren odur. Çünkü dümenci de yönettiği gemi tarafından götürülüyormuş gibi görünür, ama gerçekte gemiyi götüren ve onu varmak istediği limanlara ulaştıran odur.
ὁ δ’ ἱππεὺς πάλιν, ὅταν ἀνέρχεσθαι μέλλῃ, χαλινὸν ἐντίθησι κἄπειτ’ ἐφαλλόμενος τῆς περιαυχενίου χαίτης ἐνείληπται καὶ φέρεσθαι δοκῶν αὐτός, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἄγει τὸ κομίζον τρόπον κυβερνήτου· καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἄγεσθαι δοκῶν ὑπὸ νεὼς τῆς κυβερνωμένης ἄγει πρὸς ἀλήθειαν αὐτὴν καὶ ἐφ’ οὓς ἐπείγεται παραπέμπει λιμένας.
70At dizgine uyarak ilerlediğinde binici onu övüyormuş gibi okşar. Ölçüyü aşan bir hızla atıldığında ise hızını kessin diye dizginleri sertçe ve güçlü bir şekilde geri çeker. At inat etmeyi sürdürürse gemi tümüyle kavrayıp geri asılır ve boynunu öbür yana çevirir; öyle ki at ister istemez durur.
ὅταν μὲν οὖν εὐηνίως προέρχηται, καταψήχει ὁ ἱππεὺς ὡς ἂν ἐπαινῶν τὸν ἵππον, ὅταν δὲ σὺν πλείονι ὁρμῇ πέραν ἐκφέρηται τοῦ μετρίου, μετὰ βίας εὐτόνως ἀναχαιτίζει, ὡς ὑπανεῖναι τοῦ τάχους· ἐὰν δὲ ἀπειθῶν ἐπιμένῃ, λαβὼν τοῦ χαλινοῦ ὅλον ἀντέσπασε καὶ ἀντιπεριήγαγεν αὐτοῦ τὸν αὐχένα, ὡς ἐξ ἀνάγκης στῆναι·
71Sıçramalara ve durmadan dizgin tanımamaya karşı da kamçılar, mahmuzlar ve tay terbiyecilerinin atlar için hazırladığı öteki ceza araçları hazırdır. Bunda şaşılacak bir şey yoktur: binici ata binerken binicilik tekhnē'si de onunla birlikte biner. Böylece hem atın sırtında hem de bilgili olan bu iki taraf, altta duran ve tekhnē'yi kabul etmeyen tek bir hayvana haklı olarak üstün gelir.
καὶ πρὸς σκιρτήσεις μὲν καὶ τοὺς συνεχεῖς ἀφηνιασμούς εἰσι μάστιγες καὶ μύωπες εὐτρεπεῖς καὶ τἄλλ’ ὅσα πωλοδάμναις ἵππων κατεσκεύασται κολαστήρια. καὶ θαυμαστὸν οὐδέν· ἀνιόντος γὰρ τοῦ ἱππέως καὶ ἱππικὴ τέχνη συνανέρχεται, ὥστε δύο ὄντες καὶ ἐποχούμενοι καὶ ἐπιστήμονες εἰκότως ἑνὸς καὶ ὑποβεβλημένου καὶ ἀπαραδέκτου τέχνης ζῴου περιέσονται.
72Şimdi kişneyen hayvanlardan ve onlara binenlerden ayrılıp istersen kendi psykhēni araştır. Onun kısımlarında da dış dünyadakilerin aynısını, atları, sürücüyü ve bineni bulacaksın.
μεταβὰς τοίνυν ἀπὸ τῶν χρεμετιζόντων καὶ τῶν ἐποχουμένων αὐτοῖς τὴν σαυτοῦ ψυχὴν εἰ θέλεις ἐρεύνησον· εὑρήσεις γὰρ ἐν τοῖς μέρεσιν αὐτῆς καὶ ἵππους καὶ ἡνίοχον καὶ ἀναβάτην, ὅσαπερ καὶ ἐν τοῖς ἐκτός.
73Atlar arzu ile thymos'tur; biri erkek, öteki dişidir. Bu yüzden thymos şaha kalkıp başıboş ve özgür olmak ister; erkek olduğu için başı diktir. Arzu ise dişi olduğu için bayağı ve köle ruhludur, hileden hoşlanır, evde beslenir ve evi yıkar. Binen de sürücü de tek bir nous'tur: phronēsis'le bindiğinde sürücü, akılsızlıkla bindiğinde ise binendir.
ἵπποι μὲν οὖν ἐπιθυμία καὶ θυμός εἰσιν, ὁ μὲν ἄρρην, ἡ δὲ θήλεια. διὰ τοῦθ’ ὁ μὲν γαυριῶν ἄφετος εἶναι βούλεται καὶ ἐλεύθερος καὶ ἔστιν ὑψαύχην ὡς ἂν ἄρρην, ἡ δ’ ἀνελεύθερος καὶ δουλοπρεπὴς καὶ πανουργίᾳ χαίρουσα οἰκόσιτος, οἰκοφθόρος· θήλεια γάρ. ἀναβάτης δὲ καὶ ἡνίοχος εἷς ὁ νοῦς· ἀλλ’ ἡνίκα μὲν μετὰ φρονήσεως ἄνεισιν, ἡνίοχος, ὁπότε δὲ μετ’ ἀφροσύνης, ἀναβάτης.
74Akılsız olan nous bilgisizliği yüzünden dizginlere hâkim olamaz; dizginler elinden kayıp yere düşer, hayvanlar da hemen gemi azıya alıp başıboş ve düzensiz koşmaya başlar.
ἄφρων μὲν οὖν ὑπὸ ἀμαθίας κρατεῖν ἀδυνατεῖ τῶν ἡνιῶν, αἱ δὲ τῶν χειρῶν ἀπορρυεῖσαι χαμαὶ πίπτουσι, τὰ δὲ ζῷα εὐθὺς ἀφηνιάσαντα πλημμελῆ καὶ ἄτακτον ποιεῖται τὸν δρόμον.
75Arabaya binmiş olan kişi tutunacak hiçbir şey bulamadığı için düşer; dizini, ellerini ve yüzünü sıyırarak, zavallı, başına gelen felakete yüksek sesle ağlar. Çoğu zaman da ayakları arabaya takılı kalarak sırtüstü devrilip asılı kalır; tekerlek izlerinde sürüklenirken başını, boynunu ve iki omzunu parçalar; sonra oraya buraya savrulup önüne çıkan her şeye çarparak en acıklı ölüme katlanır.
ὁ δ’ ἐπιβεβηκὼς οὐδενὸς ἐνειλημμένος, ὑφ’ οὗ στηριχθήσεται, πίπτει, περιδρυπτόμενος δὲ γόνυ καὶ χεῖρας καὶ πρόσωπα μεγάλα κλαίει τὴν ἰδίαν κακοπραγίαν ὁ δείλαιος, πολλάκις δὲ καὶ τὰς βάσεις πρὸς τὸν δίφρον ἐξημμένος ἀνατραπεὶς ὕπτιος ἐπὶ νῶτα ἀπῃώρηται καὶ ἐν ἁρματροχιαῖς αὐταῖς κεφαλήν τε καὶ αὐχένα καὶ ὤμους ἀμφοτέρους περιθραύεται κατασυρόμενος, εἶθ’ ὧδε κἀκεῖσε φορούμενος καὶ πᾶσι τοῖς ἐν ποσὶ προσαραττόμενος οἰκτρότατον ὑπομένει θάνατον.
76Onun sonu böyle olur. Araba ise havaya kalkıp şiddetle sıçradıktan sonra yeniden yere düşünce kolayca parçalanır, bir daha birleştirilip kurulamaz. Hayvanlar da kendilerini tutan her şeyden kurtulunca çılgına döner, kudurur ve ayakları kayıp düşünceye ya da derin bir uçurumdan aşağı yuvarlanıp yok oluncaya kadar koşmayı bırakmaz.
τῷ μὲν δὴ τοιοῦτον ἀποβαίνει τὸ τέλος, τὸ δὲ ὄχημα ἀνακουφιζόμενον καὶ ἐξαλλόμενον μετὰ βίας, ὅταν ἐπὶ γῆν παλίσσυτον ἐνεχθῇ, ῥᾷστα κατάγνυται, ὡς μηκέτ’ αὖθις ἁρμοσθῆναι καὶ παγῆναι δύνασθαι· τὰ δὲ ζῷα πάντων τῶν συνεχόντων ἀφειμένα παρακινεῖται καὶ οἰστρᾷ καὶ οὐ παύεται φερόμενα, πρὶν ὑποσκελισθέντα πεσεῖν ἢ κατά τινος ἐνεχθέντα κρημνοῦ βαθέος παραπολέσθαι.
77Anlaşılan, psykhēnin bütün arabası da sürücülük kötü yapıldığında işte böyle binenleriyle birlikte yok olup gider. Böyle atların ve onlara tekhnē'siz binenlerin yıkılması faydalıdır, ta ki aretē'nin atları ve sürücüsü ayağa kalksın; çünkü akılsızlık düşünce phronēsis'in yükselmesi zorunludur.
τοῦτον οὖν ἔοικε τὸν τρόπον αὐτοῖς ἐπιβάταις τὸ τῆς ψυχῆς ὄχημα σύμπαν διαφθείρεσθαι πλημμελῆσαν τὴν ἡνιόχησιν. τοὺς δὴ τοιούτους ἵππους καὶ τοὺς ἐποχουμένους ἄνευ τέχνης αὐτοῖς λυσιτελὲς καθαιρεῖσθαι, ἵνα τὰ ἀρετῆς ἐγείρηται· πιπτούσης γὰρ ἀφροσύνης ἀνάγκη φρόνησιν ὑπανίστασθαι.
78Bu yüzden Musa öğütlerinde şöyle der: "Düşmanlarına karşı savaşa çıktığında at, binen ve senden kalabalık bir halk görürsen korkmayacaksın, çünkü Rab Tanrı seninle birliktedir" (Tesniye 20:1). Çünkü thymos'a, arzuya, kısacası bütün hâllere ve öteki bütün kötülüklere birer ata biner gibi binmiş akıl yürütmeler, yenilmez bir güce sahip olduklarını sansalar bile, büyük kral Tanrı'nın kudreti her zaman ve her yerde kalkanları olan ve önlerinde savaşan kimseler onları hiçe saymalıdır.
διὰ τοῦτ’ ἐν προτρεπτικοῖς Μωυσῆς φησιν· „ἐὰν ἐξέλθῃς εἰς πόλεμον ἐπ’ ἐχθρούς σου καὶ ἴδῃς ἵππον καὶ ἀναβάτην καὶ λαὸν πλείονα, οὐ φοβηθήσῃ, ὅτι κύριος ὁ θεὸς μετὰ σοῦ“ (Deut. 20,1)· θυμοῦ γὰρ καὶ ἐπιθυμίας καὶ συνόλως ἁπάντων παθῶν, πασῶν δὲ καὶ τῶν ἄλλων ⟨κακιῶν⟩ ἐποχουμένων ὥσπερ ἵπποις ἑκάστοις λογισμῶν, κἂν ἀμάχῳ ῥώμῃ κεχρῆσθαι νομίζωσιν, ἀλογητέον τοὺς ἔχοντας τὴν τοῦ μεγάλου βασιλέως θεοῦ δύναμιν ὑπερασπίζουσαν καὶ προαγωνιζομένην αἰεὶ καὶ πανταχοῦ.
79Aretē'ler, Tanrı'yı seven psykhēleri savunan ilahi bir ordudur. Düşmanın yenildiğini gördüklerinde, zafer veren ve şanlı zaferin sahibi olan Tanrı'ya pek güzel ve pek yaraşır bir ilahi söylemek onlara yakışır. Biri erkeklerin, öteki kadınların tarafından iki koro karşılıklı durup birbirine cevap veren ahenkli bir ezgi okuyacaktır.
στρατὸς δὲ θεῖος αἱ ἀρεταὶ φιλοθέων ὑπέρμαχοι ψυχῶν, αἷς, ἐπειδὰν ἴδωσι τὸν ἀντίπαλον ἡττημένον, ἁρμόττει πάγκαλον καὶ πρεπωδέστατον ὕμνον ᾄδειν τῷ νικηφόρῳ καὶ καλλινίκῳ θεῷ. δύο δὲ χοροί, ὁ μὲν τῆς ἀνδρωνίτιδος, ὁ δὲ τῆς γυναικωνίτιδος ἑστίας, στάντες ἄντηχον καὶ ἀντίφωνον ἀναμέλψουσιν ἁρμονίαν.
80Erkekler korosunun önderi Musa, yani mükemmel nous; kadınlar korosunun önderi ise Meryem, yani arınmış his olacaktır (Çıkış 15:1, 20). Çünkü Tanrı'ya ilahileri ve övgüleri hem düşünceyle hem hisle hiç geciktirmeden sunmak, tek Kurtarıcı'ya şükür ve onur için de iki çalgıyı, nous'un ve hissin çalgısını ahenkle çalmak doğrudur.
χρήσεται δ’ ὁ μὲν τῶν ἀνδρῶν χορὸς ἡγεμόνι Μωυσεῖ, νῷ τελείῳ, ὁ δὲ τῶν γυναικῶν Μαριάμ, αἰσθήσει κεκαθαρμένῃ (Exod. 15, 1. 20)· δίκαιον γὰρ καὶ νοητῶς καὶ αἰσθητῶς τοὺς εἰς τὸ θεῖον ὕμνους καὶ εὐδαιμονισμοὺς ἀνυπερθέτως ποιεῖσθαι καὶ τῶν ὀργάνων ἐμμελῶς κρούειν ἑκάτερον, τό τε νοῦ καὶ αἰσθήσεως, ἐπὶ τῇ τοῦ μόνου σωτῆρος εὐχαριστίᾳ καὶ τιμῇ.
81Nitekim deniz kıyısında söylenen şarkıyı bütün erkekler söyler; ama kör bir zihinle değil, keskin bir görüşle, Musa'nın önderliğinde. Kadınlar da söyler; gerçekten en iyi olan, aretē'nin şehrine vatandaş olarak yazılmış kadınlar, önlerinde Meryem olduğu hâlde.
τὴν γοῦν παράλιον ᾠδὴν ᾄδουσι μὲν πάντες ἄνδρες, οὐ μὴν τυφλῇ διανοίᾳ, ἀλλ’ ὀξὺ καθορῶντες Μωυσέως ἐξάρχοντος, ᾄδουσι δὲ καὶ γυναῖκες αἱ πρὸς ἀλήθειαν ἄρισται, τῷ τῆς ἀρετῆς ἐγγεγραμμέναι πολιτεύματι, Μαριὰμ ἀφηγουμένης αὐταῖς.
82İki koro da aynı ilahiyi söyler; bu ilahinin, tekrar tekrar söylenmesi güzel olan pek hayranlık verici bir nakaratı vardır. Şöyledir: "Rab'be ilahi söyleyelim, çünkü şanla yüceldi; atı ve bineni denize attı" (Çıkış 15:1, 21).
ὕμνος δὲ ὁ αὐτὸς ἀμφοτέροις ᾄδεται τοῖς χοροῖς ἐπῳδὸν ἔχων θαυμασιώτατον, ὃν ἐφυμνεῖσθαι καλόν· ἔστι δὲ τοιόσδε· „ᾄσωμεν τῷ κυρίῳ, ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται· ἵππον καὶ ἀναβάτην ἔρριψεν εἰς θάλασσαν“ (Exod. 15,1.21)·
83Çünkü insan ne kadar arasa, dört ayaklı, sıçrayan ve kibirli hâller ve kötülükler ordusunun yenildiği zaferden daha iyi ve daha mükemmel bir zafer bulamaz (kötülükler cins olarak dörttür, hâller de onlarla aynı sayıdadır). Üstelik bu zaferde onlara binen, aretē'den nefret eden, hâllere düşkün nous da düşüp yok olmuştur; o nous ki hazlarla, arzularla, adaletsizliklerle, hilelerle, ayrıca yağmalarla, açgözlülüklerle ve benzeri hayvanlarla sevinip dururdu.
ἀμείνονα γὰρ καὶ τελειοτέραν οὐκ ἄν τις εὕροι σκοπῶν νίκην ἢ καθ’ ἣν τὸ τετράπουν καὶ σκιρτητικὸν καὶ ὑπέραυχον ἥττηται παθῶν τε καὶ κακιῶν ἀλκιμώτατον στῖφος—καὶ γὰρ κακίαι τῷ γένει τέτταρες καὶ πάθη ταύταις ἰσάριθμα—, πρὸς δὲ καὶ ὁ ἐπιβάτης αὐτῶν μισάρετος καὶ φιλοπαθὴς νοῦς καταπεσὼν οἴχεται, ὃς ἡδοναῖς καὶ ἐπιθυμίαις, ἀδικίαις τε καὶ πανουργίαις, ἔτι δὲ ἁρπαγαῖς καὶ πλεονεξίαις καὶ τοῖς παραπλησίοις θρέμμασιν ἐγεγήθει.
84Kanun koyucu öğütlerinde at besleyen birini yönetici seçmemeyi de pek güzel öğretir. Çünkü hazlar, arzular ve dizginlenemez aşklar yüzünden çıldırmış, gemsiz ve dizgin tanımaz bir at gibi kudurmuş olan herkesin yönetime uygun olmadığını düşünür. Şöyle der: "Kardeşin olmayan bir yabancıyı başına koyamazsın. Çünkü o kendisi için atları çoğaltmayacak, halkı da Mısır'a geri döndürmeyecek" (Tesniye 17:15–16).
παγκάλως οὖν ὁ νομοθέτης ἐν ταῖς παραινέσεσιν ἐκδιδάσκει μηδ’ ἄρχοντα χειροτονεῖν ἱπποτρόφον, ἀνεπιτήδειον οἰόμενος εἶναι πρὸς ἡγεμονίαν πάνθ’ ὃς ἂν περὶ ἡδονὰς καὶ ἐπιθυμίας καὶ ἔρωτας ἀκαθέκτους μεμηνὼς οἷα ἀχαλίνωτος καὶ ἀφηνιαστὴς ἵππος οἰστρᾷ· λέγει γὰρ ὧδε· „οὐ δυνήσῃ καταστῆσαι ἐπὶ σεαυτὸν ἄνθρωπον ἀλλότριον, ὅτι οὐκ ἀδελφός σού ἐστι· διότι οὐ πληθυνεῖ ἑαυτῷ ἵππον, οὐδὲ μὴ ἀποστρέψῃ τὸν λαὸν εἰς Αἴγυπτον“ (Deut. 17,15. 16).
85Demek ki pek kutsal Musa'ya göre at besleyenlerden hiçbiri tabiatça yönetime yatkın değildir. Oysa belki biri şöyle diyebilir: süvari kuvveti kralın büyük bir eli sayılır; ne piyadeden ne donanmadan geri kalır, birçok durumda daha da faydalıdır. Özellikle de geciktirilemeyecek ve pek hızlı bir saldırının gerektiği, fırsatların beklemeye izin vermeyip tam kıl payında durduğu durumlarda; çünkü o fırsatlar bir bulut gibi geçip gittiğinde, geç kalanlar yalnız gecikmiş değil, büsbütün başarısız olmuş sayılırlar.
οὐκοῦν τῶν ἱπποτρόφων πρὸς ἀρχὴν πέφυκεν οὐδεὶς κατὰ τὸν ἱερώτατον Μωυσῆν· καίτοι φαίη τις ἂν ἴσως, ὅτι μεγάλη χείρ ἐστι βασιλέως ἱππικὴ δύναμις οὔτε πεζῆς οὔτε ναυτικῆς ἀποδέουσα, πολλαχοῦ δὲ καὶ λυσιτελεστέρα καὶ μάλιστα ἐν οἷς ἀνυπερθέτου καὶ συντόνου τάχους τῆς ἐπεξόδου δεῖ τῶν καιρῶν μέλλειν οὐκ ἐπιτρεπόντων, ἀλλ’ ἐπ’ αὐτῆς ἱσταμένων ἀκμῆς, ὡς μὴ ἀναβάλλεσθαι τοὺς ὑστερηκότας μᾶλλον ἢ ἀποτυχεῖν ἂν εἰκότως εἰσάπαν νομισθῆναι, φθάντων παρελθεῖν ὥσπερ
86Onlara şöyle deriz: Ey soylu kişiler, kanun koyucu yöneticinin hiçbir muhafızını kesip atmaz; onun için toplanmış orduyu da en etkili kuvveti olan süvariyi ayırarak sakatlamaz. Tersine, müttefikler güç ve sayıca artıp düşmanları kolayca yensin diye onu elinden geldiğince büyütmeye çalışır.
νέφους ἐκείνων. εἴποιμεν δ’ ἂν αὐτοῖς· οὐδεμίαν, ὦ γενναῖοι, φρουρὰν ἄρχοντος ὁ νομοθέτης ὑποτέμνεται οὐδὲ τὸ συλλεχθὲν αὐτῷ στράτευμα ἀκρωτηριάζει τῆς δυνάμεως τὸ ἀνυσιμώτερον, τὴν ἱππικὴν δύναμιν, ἀποκόπτων, ἀλλ’ ὡς οἷόν τε πειρᾶται συναύξειν, ἵν’ εἴς τε ἰσχὺν καὶ πλῆθος ἐπιδόντες οἱ σύμμαχοι ῥᾷστα τοὺς ἐναντίους καθαιρῶσι.
87Bir orduyu bölüklere ayırmak, düzene sokmak, saflara dağıtmak, bölük ve tabur komutanlarını, daha büyük ya da daha küçük birliklerin öteki önderlerini atamak, bulunmuş bütün taktik ve strateji bilgisini de onu doğru kullanacak olanlara öğretmek, bu işlerdeki epistēmēsinin büyük zenginliği sayesinde kime onun kadar nasip olmuştur?
τίνι γὰρ οὕτω λοχίσαι στράτευμα καὶ τάξαι καὶ κατὰ φάλαγγας διανεῖμαι καὶ λοχαγοὺς καὶ ταξιάρχους καὶ τοὺς ἄλλους πλειόνων ἢ ἐλαττόνων ἡγεμόνας καταστῆσαι ἢ ὅσα τακτικὰ καὶ στρατηγικὰ εὕρηται [καὶ] τοῖς ὀρθῶς χρησομένοις ὑφηγήσασθαι κατὰ πολλὴν τῆς ἐν τούτοις ἐπιστήμης περιουσίαν ἐξεγένετο;
88Ama burada sözü, yöneticinin düşmanları yok etmek ve dostları kurtarmak için toplaması zorunlu olan süvari kuvvetiyle ilgili değildir; psykhēdeki akılsız, ölçüsüz ve söz dinlemez atılışla ilgilidir. Bu atılışı gemlemek faydalıdır; yoksa bütün halkını bedenin ülkesi olan Mısır'a geri döndürür ve onu aretē'yi ve Tanrı'yı seven değil, büsbütün hazza ve hâllere düşkün biri yapar. Çünkü kendi yanında çok sayıda at edinen kişinin, Musa'nın da dediği gibi, Mısır yoluna düşmesi kaçınılmazdır.
ἀλλὰ γὰρ οὐκ ἔστι νῦν ὁ λόγος αὐτῷ περὶ δυνάμεως ἱππικῆς, ἣν συγκροτεῖσθαι πρὸς ἄρχοντος ἐπ’ ἀναιρέσει δυσμενῶν καὶ σωτηρίᾳ φίλων ἀναγκαῖον, ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ ψυχὴν ἀλόγου καὶ ἀμέτρου καὶ ἀπειθοῦς φορᾶς, ἣν ἐπιστομίζειν λυσιτελές, μή ποτε τὸν λαὸν αὐτῆς ἅπαντα εἰς Αἴγυπτον, τὴν τοῦ σώματος χώραν, ἀποστρέψῃ καὶ φιλήδονον καὶ φιλοπαθῆ μᾶλλον ἢ φιλάρετον καὶ φιλόθεον ἀνὰ κράτος ἐργάσηται, ἐπειδὴ τὸν πλῆθος ἵππων παρ’ ἑαυτῷ κτώμενον ἀνάγκη τὴν εἰς Αἴγυπτον, ὡς αὐτὸς ἔφη, βαδίζειν ὁδόν.
89Psykhē bir gemi gibidir: üzerine esen hâllerin ve haksızlıkların şiddetiyle bir o yana bir bu yana yatıp eğildiğinde, kabaran dalga iki bordasından, nous'un ve hissin bordasından aşar; o zaman nous haklı olarak suyla dolup batar. Battığı ve gömüldüğü derinlik de Mısır'a benzetilen bedenin kendisidir.
ὅταν γὰρ καθ’ ἑκάτερον τοῖχον τῆς ψυχῆς νεὼς τρόπον, τόν τε νοῦ καὶ αἰσθήσεως, ὑπὸ βίας τῶν καταπνεόντων εἰς αὐτὴν παθῶν τε καὶ ἀδικημάτων ἀντιρρεπούσης καὶ κλινομένης ἐξαιρόμενον ἐπιβαίνῃ τὸ κῦμα, τόθ’ ὡς εἰκὸς ὑπέραντλος ὁ νοῦς γινόμενος καταποντοῦται· βυθὸς δέ ἐστιν, εἰς ὃν καταποντοῦται καὶ καταδύεται, σῶμα αὐτὸ τὸ ἀπεικασθὲν Αἰγύπτῳ.
90Öyleyse at beslemenin bu türüne asla heves etme. Öteki türüne uğraşanlar da kınanacak kimselerdir, nasıl kınanmasınlar? Bunlar akılsız hayvanlara insanlardan daha çok değer verirler; evlerinden hep iyi beslenmiş at sürüleri çıkar, ama peşlerinden gelen insanlardan tek biri bile yoksulluğunu gidermek için bir yardım, bolluğa ermek için bir bağış bulamaz.
μή ποτ’ οὖν περὶ τοῦτο σπουδάσῃς τῆς ἱπποτροφίας τὸ εἶδος. οἱ μὲν γὰρ θάτερον μετιόντες ψεκτοὶ μὲν καὶ αὐτοί· πῶς γὰρ οὔ; παρ’ οἷς ἄλογα ζῷα μᾶλλον τετίμηται, ὧν ἐκ τῆς οἰκίας ἵππων μὲν ἀγέλαι κατευωχημένων ἀεὶ προέρχονται, ἀνθρώπων δὲ ἑπομένων οὐδὲ εἷς ἔρανον εἰς ἐπανόρθωσιν ἐνδείας, οὐ δωρεὰν εἰς περιουσίαν εὑρισκόμενος.
91Yine de bunların suçu daha hafiftir. Çünkü yarış atları yetiştirerek kutsal yarışmaları ve her yerde düzenlenen bayramları süslediklerini söylerler; seyircilere yalnız haz ve seyir zevki değil, güzel şeyler için çalışma ve alıştırma isteği de verdiklerini öne sürerler. Hayvanlarda bile zafer tutkusunu gören insanlar onur aşkı ve aretē hevesiyle tarifsiz bir teşvik ve şevke kapılır, tatlı emeklere katlanır ve kendilerine ait, kendilerine düşen işleri sonuna getirmeden onlardan el çekmezler.
ἀλλ’ ὅμως κουφότερα ἀδικοῦσιν· ἀθλητὰς γὰρ ἵππους ἀνατρέφοντες τούς τε ἱεροὺς ἀγῶνας καὶ τὰς πανταχῇ πανηγύρεις ἀγομένας φασὶ κοσμεῖν καὶ οὐχ ἡδονῆς μόνον [ἀλλὰ] καὶ τῆς περὶ τὴν θέαν τέρψεως αἴτιοι γίνεσθαι τοῖς ὁρῶσιν, ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν καλῶν ἀσκήσεώς τε καὶ μελέτης· οἱ γὰρ τὸν τοῦ νικηφορῆσαι πόθον ἐνιδόντες θηρίοις, διὰ τιμῆς ἔρωτα καὶ ζῆλον ἀρετῆς ἀλέκτῳ τινὶ προτροπῇ καὶ προθυμίᾳ χρησάμενοι, πόνους ἡδεῖς ὑποστάντες τῶν οἰκείων καὶ ἐπιβαλλόντων οὐκ ἀφέξονται, πρὶν ἢ ἐπὶ τέλος ἐλθεῖν αὐτῶν.
92Ama bunlar haksızlık ederken mazeret uydururlar. Hiçbir mazereti olmadan hata edenler ise binicilik epistēmēsinden yoksun binen nous'u dört ayaklı kötülüğün ve hâlin sırtına bindirenlerdir.
ἀλλ’ οὗτοι μὲν εὑρεσιλογοῦσιν ἀδικοῦντες, οἱ δ’ ἄνευ ἀπολογίας διαμαρτάνοντές εἰσιν οἱ τὸν ἀναβάτην νοῦν ἔποχον ἀποφαίνοντες ἄπειρον ἱππικῆς ἐπιστήμης κακίᾳ καὶ πάθει τετράποδι.
93Ama sürücülük tekhnē'sini öğrenip onunla uzun süre uğraşmış, iyice alışmışsan ve atlara hâkim olabilecek kadar ehil olduğunu artık düşünüyorsan, bin ve dizginleri tut. Böylece ne atlar şaha kalktığında yere düşüp güç iyileşen yaralar alır, başkasının kötülüğüne sevinen seyircilere gülünç olursun, ne de önden ya da arkadan saldıran düşmanlara yakalanırsın: kovalayanları hızınla geride bırakıp önden kaçarsın, üzerine gelenleri de güvenle geri çekilmeyi bildiğin için hiçe sayarsın.
ἐὰν μέντοι τέχνην τὴν ἡνιοχικὴν ἀναδιδαχθεὶς ἐπὶ πλέον ἐνομιλήσῃς καὶ ἐνδιατρίψῃς αὐτῇ καὶ ἤδη νομίσῃς ἱκανὸς εἶναι δύνασθαι κρατεῖν ἵππων, ἀναβὰς ἔχου τῶν ἡνιῶν· οὕτως γὰρ οὔτε ἀνασκιρτώντων αὐτὸς ἀποπίπτων μετὰ τραυμάτων δυσιάτων γέλωτα παρ’ ἐπιχαιρεκακοῦσιν ὀφλήσεις θεαταῖς οὔτ’ ἐξ ἐναντίας ἢ κατόπιν ἐπιτρεχόντων ἐχθρῶν ἁλώσῃ, τοὺς μὲν τάχει φθάνων τῷ προεκδραμεῖν διώκοντας, τῶν δὲ προσιόντων ἀλογῶν διὰ τὴν τοῦ δύνασθαι ἐξαναχωρεῖν
94Öyleyse Musa'nın, binenlerin yok oluşu üzerine şarkı söylerken binicilere tam bir kurtuluş dilemesi yerinde değil midir? Çünkü bunlar akılsız kuvvetlere gem vurup aşırı atılışlarının hızını dizginleyebilirler. Dileğin ne olduğunu söylemeliyiz: "Dan yolda bir yılan olsun, patikada pusuya yatıp atın topuğunu ısırsın; binici de Rab'bin kurtuluşunu bekleyerek geriye düşecek" (Tekvin 49:17–18).
ἀσφαλῶς ἐπιστήμην. οὐκ εἰκότως οὖν Μωυσῆς ἐπὶ τῇ τῶν ἀναβατῶν ᾄδων ἀπωλείᾳ τοῖς ἱππεῦσιν εὔχεται σωτηρίαν παντελῆ; δύνανται γὰρ οὗτοι χαλινὸν ταῖς ἀλόγοις δυνάμεσιν ἐμβαλόντες αὐτῶν ἐπιστομίζειν τῆς πλεοναζούσης τὴν φορὰν ὁρμῆς. τίς οὖν ἡ εὐχή, λεκτέον· „γενέσθω“ φησί „Δὰν ὄφις ἐφ’ ὁδοῦ, ἐγκαθήμενος ἐπὶ τρίβου, δάκνων πτέρναν ἵππου, καὶ πεσεῖται ὁ ἱππεὺς εἰς τὰ ὀπίσω, τὴν σωτηρίαν περιμένων κυρίου“ (Gen. 49,17. 18).
95Bu dilekle neyin ima edildiğini açıklamalıyız. Dan "yargı" anlamına gelir. Musa, psykhēnin her şeyi inceleyen, titizlikle ayırt eden ve bir bakıma yargılayan kuvvetini yılana benzetmiştir; çünkü yılan hem hareketleri çeşitli, hem son derece zeki, hem savunmaya hazır, hem de haksız yere saldıranlardan öç almaya pek güçlü bir hayvandır. Ama onu, kendi dillerinde Havva dedikleri Hayat'ın dostu ve danışmanı olan yılana değil, Musa'nın tunçtan yaptığı yılana benzetmiştir. Söylendiğine göre zehirli yılanların soktuğu kimseler ölmek üzereyken bile ona baktıklarında yaşamaya devam etmiş, hiç ölmemişlerdir (Sayılar 21:8).
ὃ δ’ αἰνίττεται διὰ τῆς εὐχῆς, μηνυτέον· ἑρμηνεύεται Δὰν κρίσις· τὴν οὖν ἐξετάζουσαν καὶ ἀκριβοῦσαν καὶ διακρίνουσαν καὶ τρόπον τινὰ δικάζουσαν ἕκαστα τῆς ψυχῆς δύναμιν ὡμοίωσε δράκοντι—ζῷον δ’ ἐστὶ καὶ τὴν κίνησιν ποικίλον καὶ συνετὸν ἐν τοῖς μάλιστα καὶ πρὸς ἀλκὴν ἕτοιμον καὶ τοὺς χειρῶν ἄρχοντας ἀδίκων ἀμύνασθαι δυνατώτατον—, οὐ μὴν τῷ φίλῳ καὶ συμβούλῳ ζωῆς—Εὔαν πατρίῳ γλώττῃ καλεῖν αὐτὴν ἔθος—, ἀλλὰ τῷ πρὸς Μωυσέως ἐξ ὕλης χαλκοῦ δημιουργηθέντι, ὃν οἱ δηχθέντες ὑπὸ τῶν ἰοβόλων ὄφεων καίτοι μέλλοντες τελευτήσειν ὁπότε κατίδοιεν ἐπιβιοῦν
96Bu sözler böyle anlatılınca hayaletlere ve mucizelere benzer: insan sesiyle konuşan, saf mı saf huylara karşı safsatalar düzen ve kolayca yoldan çıkaran inandırıcı sözlerle bir kadını aldatan bir yılan; bir de kendisine bakanların tam olarak kurtulmasına sebep olan başka bir yılan.
καὶ μηδέποτε ἀποθνῄσκειν λέγονται (Num. 21,8). ταῦτα δ’ οὕτως μὲν λεγόμενα φάσμασιν ἔοικε καὶ τέρασι, δράκων ἀνθρώπου προϊέμενος φωνὴν καὶ ἐνσοφιστεύων ἀκακωτάτοις ἤθεσι καὶ πιθανότησιν εὐπαραγώγοις γυναῖκα ἀπατῶν, καὶ ἕτερος αἴτιος σωτηρίας γενόμενος παντελοῦς τοῖς θεασαμένοις.
97Ama alegorik yorumlarda masalımsı olan ortadan kalkar, doğru olan apaçık ortaya çıkar. Kadının, yani hisse ve tene bağlı hayatın yılanının haz olduğunu söyleriz: kıvrılıp bükülen, pek dolambaçlı, ayağa kalkamayan, hep yerlerde sürünen, yalnız yeryüzü iyiliklerine doğru kayan, bedende sığınacak yer arayan, hislerin her birine çukurlara ya da yarıklara girer gibi yuvalanan, insanın danışmanı olan, daha iyi olana karşı kana susamış, onu zehirli ve acısız ısırıklarla öldürmeye can atan haz. Musa'nın yılanı ise hazza zıt olan yatkınlık, yani dayanıklılıktır; bu yüzden en sağlam madde olan tunçtan yapılmış olarak tanıtılır.
ἐν δὲ ταῖς δι’ ὑπονοιῶν ἀποδόσεσι τὸ μὲν μυθῶδες ἐκποδὼν οἴχεται, τὸ δ’ ἀληθὲς ἀρίδηλον εὑρίσκεται· τὸν μὲν οὖν τῆς γυναικὸς ὄφιν, αἰσθήσεως καὶ σαρκῶν ἐκκρεμαμένης ζωῆς, ἡδονὴν εἶναί φαμεν, ἰλυσπωμένην καὶ πολυπλοκωτάτην, ἀνεγερθῆναι μὴ δυναμένην, αἰεὶ καταβεβλημένην, ἐπὶ μόνα τὰ γῆς ἕρπουσαν ἀγαθά, καταδύσεις τὰς ἐν τῷ σώματι ζητοῦσαν, ὥσπερ ὀρύγμασιν ἢ χάσμασιν ἑκάστῃ τῶν αἰσθήσεων ἐμφωλεύουσαν, σύμβουλον ἀνθρώπου, φονῶσαν κατὰ τοῦ κρείττονος, ἰοβόλοις καὶ ἀνωδύνοις γλιχομένην δήγμασιν ἀποκτεῖναι· τὸν δὲ Μωυσέως ὄφιν τὴν ἡδονῆς ἐναντίαν διάθεσιν, καρτερίαν, παρὸ καὶ τῆς χαλκοῦ κραταιοτάτης ὕλης κατεσκευασμένος εἰσάγεται.
98Öyleyse dayanıklılığın eidos'unu kusursuz bir şekilde seyreden kişi, daha önce hazzın büyüleri tarafından ısırılmış olsa bile, ister istemez yaşar. Çünkü haz psykhēyi kaçınılmaz bir ölümle tehdit eder, kendine hâkim olma ise hayatın sağlığını ve kurtuluşunu sunar. Kötülüğü savan itidal de ölçüsüzlüğe karşı bir panzehirdir.
τὸν οὖν ἄκρως καταθεασάμενον τὸ καρτερίας εἶδος, κἂν εἰ δεδηγμένος πρότερον ὑπὸ τῶν φίλτρων ἡδονῆς τυγχάνοι, ζῆν ἀναγκαῖον· ἡ μὲν γὰρ ἐπανατείνεται ψυχῇ θάνατον ἀπαραίτητον, ἐγκράτεια δ’ ὑγείαν καὶ σωτηρίαν προτείνει βίου. ἀντιπαθὲς δ’ ἀκολασίας φάρμακον ἡ ἀλεξίκακος σωφροσύνη.
99Her bilge güzel olanı sever; güzel olan da her bakımdan kurtarıcıdır. Bu yüzden Musa, Dan'ın yanında bir yılan olmasını ya da Dan'ın kendisinin yılan olmasını dilediğinde (çünkü söz her iki şekilde de anlaşılabilir), kendi yaptığı yılana benzer bir yılan diler, Havva'nınkine benzer bir yılan değil.
παντὶ δὲ σοφῷ τὸ καλὸν φίλον, ὃ καὶ πάντως ἐστὶ σωτήριον. ὥσθ’ ὅταν εὔχηται Μωυσῆς γενέσθαι τῷ Δὰν ἢ αὐτὸν ἐκεῖνον ὄφιν—ἑκατέρως γὰρ ἔστιν ἐκδέξασθαι —, παραπλήσιον τῷ ὑπ’ αὐτοῦ κατασκευασθέντι, ἀλλ’ οὐχ ὅμοιον τῷ τῆς Εὔας εὔχεται·
100Çünkü dua, iyi şeyler dilemektir. Dayanıklılığın cinsi iyidir ve en mükemmel iyilik olan bozulmazlığı getirir; hazzın cinsi ise kötüdür ve en büyük cezayı, ölümü getirir. Bu yüzden şöyle der:
τὴν γὰρ εὐχὴν ἀγαθῶν αἴτησιν εἶναι συμβέβηκε. τὸ μὲν οὖν τῆς καρτερίας γένος ἀγαθὸν καὶ οἰστικὸν ἀφθαρσίας, ἀγαθοῦ τελείου, τὸ δὲ τῆς ἡδονῆς κακὸν τὴν μεγίστην τιμωρίαν ἐπιφέρον, θάνατον. διὸ λέγει·
101"Dan bir yılan olsun"; başka bir yerde değil, "yolda". Çünkü ölçüsüz ve doyumsuz hazlar dış şeylerin bolluğuyla dolup nefsine hâkim olamamaya, oburluğa ve benzeri şeylere gebe kalıp onları doğurduğunda, bunlar psykhēnin geniş ve dümdüz bir yolda yürümesine izin vermez; onu vadilere ve uçurumlara düşmeye, sonunda büsbütün yok olmaya zorlar. Dayanıklılığa, itidale ve öteki aretē'ye ait olanlar ise [metinde boşluk var] yalnız bunlar yoldan ayrılmaz, çünkü ayağının önünde takılıp devrileceği kaygan hiçbir şey yoktur. Öyleyse itidalin doğru yola sımsıkı tutunduğunu söylemesi pek yerindedir, çünkü zıt meleke olan ölçüsüzlük yolsuz yerlerde dolaşır.
„γενέσθω Δὰν ὄφις“ οὐχ ἑτέρωθι μᾶλλον ἢ „ἐφ’ ὁδοῦ“· τὰ μὲν γὰρ τῆς ἀκρασίας καὶ λαιμαργίας καὶ ὅσα ἄλλα αἱ ἀμέτρητοι καὶ ἄπληστοι, πληρούμεναι πρὸς τῆς τῶν ἐκτὸς ἀφθονίας, ὠδίνουσι καὶ τίκτουσιν ἡδοναί, κατὰ λεωφόρου καὶ εὐθυτενοῦς βαίνειν οὐκ ἐπιτρέπει ψυχήν, φάραγξι δὲ καὶ βαράθροις ἐμπίπτειν ἄχρι τοῦ καὶ διαφθεῖραι παντελῶς αὐτὴν ἀναγκάζει· τὰ δὲ καρτερίας καὶ σωφροσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς * * * ἐχόμενα μόνα, μηδενὸς ὄντος ἐν ποσὶν ὀλισθηροῦ, ᾧ προσπταίσασα κλιθήσεται. προσφυέστατα οὖν ἔχεσθαι τῆς ὀρθῆς ὁδοῦ σωφροσύνην εἶπε, διότι καὶ τὴν ἐναντίαν ἕξιν ἀκολασίαν ἀνοδίᾳ χρῆσθαι
102"Patikada oturan" sözü ise, bana kalırsa, şu anlamı akla getirir: Patika, insanların ve yük hayvanlarının ayaklarıyla aşınmış, atların ve arabaların geçtiği yoldur.
συμβέβηκε. τὸ δὲ „καθήμενος ἐπὶ τρίβου“ τοιοῦτον ὑποβάλλει νοῦν, ὥς γε ἐμαυτὸν πείθω· τρίβος ἐστὶν ἡ τετριμμένη πρός τε ἀνθρώπων καὶ ὑποζυγίων ἱππήλατος καὶ ἁμαξήλατος ὁδός.
103Hazzın bu yola pek benzediği söylenir. Çünkü hemen hemen doğumdan derin yaşlılığa kadar yalnız insanlar değil, öteki bütün hayvan türleri de bu yola adım atar, onda dolaşır, rahat rahat ve keyifle onda vakit geçirir. Hazzın yemine kapılıp çekilmemiş, onun pek dolambaçlı ve kurtulması pek zahmetli ağlarına takılmamış tek bir varlık yoktur.
ταύτῃ φασὶν ἡδονὴν ἐμφερεστάτην εἶναι· σχεδὸν γὰρ ἀπὸ γενέσεως ἄχρι τοῦ μακροῦ γήρως ἐπιβαίνουσι καὶ ἐμπεριπατοῦσι καὶ μετὰ σχολῆς καὶ ῥᾳστώνης ἐνδιατρίβουσι τῇ ὁδῷ ταύτῃ, οὐκ ἄνθρωποι ⟨μόνον⟩, ἀλλὰ καὶ ὅσαι ἄλλαι ἰδέαι τῶν ζῴων εἰσίν· ἓν γὰρ οὐδέν ἐστιν ὃ μὴ πρὸς ἡδονῆς δελεασθὲν εἵλκυσται καὶ ἐμφέρεται τοῖς πολυπλοκωτάτοις δικτύοις αὐτῆς, ἃ πολὺς διεκδῦναι πόνος.
104Phronēsis'in, itidalin ve öteki aretē'lerin yolları ise geçilmez değilse bile kesinlikle aşınmamıştır. Çünkü bu yollarda yürüyenler azdır: sahiden felsefe yapmış, yalnız güzel olanla dostluk kurmuş ve geri kalan her şeyi bir kerede hiçe saymış kimselerdir.
αἱ δὲ φρονήσεως καὶ σωφροσύνης καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ὁδοί, καὶ εἰ μὴ ἄβατοι, ἀλλά τοι πάντως ἄτριπτοι· ὀλίγος γὰρ ἀριθμός ἐστι τῶν αὐτὰς βαδιζόντων, οἳ πεφιλοσοφήκασιν ἀνόθως καὶ πρὸς μόνον τὸ καλὸν ἑταιρίαν ἔθεντο, τῶν ἄλλων ἁπάντων ἅπαξ ἀλογήσαντες.
105Öyleyse dayanıklılığa heves ve özen duyan kişi "pusuya yatar", hem de bir kez değil; ta ki pusudan saldırıp sonu gelmez kötülüklerin pınarı olan alışılmış hazzı tıkasın ve psykhēnin topraklarından söküp atsın.
„ἐγκάθηται“ οὖν, καὶ οὐχ ἅπαξ, ὅτῳ ζῆλος καὶ φροντὶς εἰσέρχεται καρτερίας, ἵν’ ἐξ ἐνέδρας ἐπιθέμενος τὴν ἐθάδα ἡδονήν, πηγὴν ἀεννάων κακῶν, ἐπιφράξῃ καὶ ἐκ τοῦ τῆς ψυχῆς ἀνέλῃ χωρίου.
106O zaman, Musa'nın sözün akışına uyarak söylediği gibi, ister istemez "atın topuğunu ısıracaktır". Çünkü başını dik tutan kötülüğün ve bilenmiş, hızlı hareket eden, sıçrayan hâlin binilen dayanaklarını sarsıp devirmek dayanıklılığın ve itidalin kendine özgü işidir.
τότε, ὥς φησιν ἀκολουθίᾳ χρώμενος, ἀναγκαίως „δήξεται πτέρναν ἵππου“· καρτερίας γὰρ καὶ σωφροσύνης ἴδιον τὰς τῆς ὑψαυχενούσης κακίας καὶ τοῦ παρατεθηγμένου καὶ ὀξυκινήτου καὶ σκιρτητικοῦ
107Musa, Havva'nın yılanını insana karşı kana susamış olarak tanıtır; nitekim lanetler arasında şöyle der: "O senin başını gözetleyecek, sen de onun topuğunu gözetleyeceksin" (Tekvin 3:15). Şimdi sözünü ettiğimiz Dan'ın yılanını ise insanın değil, atın topuğunu ısıran bir yılan olarak tanıtır.
πάθους ἐπιβάθρας διασεῖσαι καὶ ἀνατρέψαι. τὸν μὲν οὖν τῆς Εὔας ὄφιν εἰσάγει κατ’ ἀνθρώπου φονῶντα—λέγει γὰρ ἐν ταῖς ἀραῖς· „αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν, καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν“ (Gen. 3,15)—, τὸν δὲ τοῦ Δάν, περὶ οὗ νῦν ἐστιν ὁ λόγος, ἵππου πτέρναν, ἀλλ’ οὐκ ἀνθρώπου δάκνοντα·
108Çünkü Havva'nın yılanı, daha önce gösterildiği gibi, hazzın sembolü olduğu için her birimizin içindeki insana, yani akla saldırır; zira aşırı hazzın tadını çıkarmak ve ona düşkün olmak zihnin yıkımıdır.
ὁ μὲν γὰρ τῆς Εὔας ἡδονῆς ὢν σύμβολον, ὡς ἐδείχθη πρότερον, ἀνθρώπῳ τῷ καθ’ ἕκαστον ἡμῶν ἐπιτίθεται λογισμῷ—φθορὰ γὰρ διανοίας πλεοναζούσης ἡδονῆς ἀπόλαυσίς τε καὶ χρῆσις —·
109Dan'ın yılanı ise en güçlü aretē olan dayanıklılığın bir suretidir; hâlin ve kötülüğün sembolü olan atı ısıracaktır, çünkü itidal bunları yıkmaya ve yok etmeye çalışır. Atlar ısırılıp çökünce de "binici düşecek" der.
ὁ δὲ τοῦ Δάν, εἰκών τις ὢν ἐρρωμενεστάτης ἀρετῆς καρτερίας, ἵππον, τὸ πάθους καὶ κακίας σύμβολον, δήξεται, διότι σωφροσύνη τὴν τούτων καθαίρεσίν τε καὶ φθορὰν μελετᾷ. δηχθέντων μέντοι καὶ ὀκλασάντων „ὁ ἱππεὺς“ φησί „πεσεῖται“.
110Bununla ima edilen şudur: Musa, nous'umuzun hâlden ya da kötülükten doğan hiçbir şeye binmemesini güzel ve uğrunda savaşmaya değer bir şey sayar; ama onlardan birine binmeye zorlanırsa, aşağı atlayıp düşmeye çabalamalıdır. Çünkü böyle düşüşler en şanlı zaferleri getirir. Bu yüzden eskilerden biri sövgü yarışmasına çağrılınca, kazananın yenilenden daha kötü olduğu böyle bir yarışmaya asla katılmayacağını söylemiştir.
ὃ δ’ αἰνίττεται, τοιοῦτόν ἐστι· καλὸν καὶ περιμάχητον εἶναι νομίζει μηδενὶ τῶν ἐκ πάθους ἢ κακίας τὸν ἡμέτερον ἐποχεῖσθαι νοῦν, ἀλλ’ ὁπότ’ ἐπιβῆναί τινι αὐτῶν βιασθείη, σπουδάζειν καθάλλεσθαι καὶ ἀποπίπτειν· τὰ γὰρ τοιαῦτα πτώματα φέρει τὰς εὐκλεεστάτας νίκας. διὸ καὶ τῶν πάλαι τις προκληθεὶς ἐπὶ λοιδορίας ἅμιλλαν οὐκ ἂν εἰς τοιοῦτον ἀγῶνα ἔφη ποτὲ παρελθεῖν, ἐν ᾧ χείρων ὁ νικῶν ἐστι τοῦ ἡττωμένου.
111Sen de ey insan, kötülük yarışmasına asla katılma, onlarda birincilik için çarpışma; elinden gelirse en iyisi kaçmaya çalış. Ama daha güçlü bir kuvvetin baskısıyla çarpışmak zorunda kalırsan, yenilmekte gecikme.
καὶ σὺ τοίνυν, ὦ οὗτος, μηδέποτ’ εἰς κακῶν παρέλθῃς ἅμιλλαν μηδὲ περὶ πρωτείων τῶν ἐν τούτοις διαγωνίσῃ, ἀλλὰ μάλιστα μέν, ἐὰν οἷόν τε ᾖ, σπούδασον ἀποδρᾶναι· ἐὰν δέ που πρὸς ἐρρωμενεστέρας δυνάμεως βιασθεὶς ἀναγκασθῇς διαγωνίσασθαι, μὴ μελλήσῃς ἡττᾶσθαι·
112Çünkü o zaman yenilen sen gerçekte kazanmış, kazananlar ise yenilmiş olacaktır. Rakibinin zaferini ne bir münadinin ilan etmesine ne de bir hakemin onu taçlandırmasına izin ver; kendin öne çıkıp ödülleri ve hurma dalını ver, istiyorsa onu taçlandır, kurdelelerle süsle ve yüksek, hiç kesilmeyen bir sesle kendin şunu ilan et: "Ey seyirciler ve yarışma yöneticileri! Arzu, thymos, ölçüsüzlük, akılsızlık ve adaletsizlik için düzenlenen yarışmada ben yenildim, şu adam kazandı; hem de öyle büyük bir farkla kazandı ki onu kıskanması beklenecek olan biz rakipleri bile kıskanmıyoruz."
τότε γὰρ εὖ μὲν ἔσῃ νενικηκὼς ὁ ἡττώμενος, ἡττώμενοι δ’ οἱ νενικηκότες. καὶ μὴ ἐπιτρέψῃς μηδὲ κήρυκι κηρῦξαι μηδὲ βραβευτῇ στεφανῶσαι τὸν ἐχθρόν, ἀλλ’ αὐτὸς παρελθὼν τὰ βραβεῖα καὶ τὸν φοίνικα ἀνάδος καὶ στεφάνωσον, εἰ θέλει, καὶ ταῖς ταινίαις ἀνάδησον καὶ κήρυξον αὐτὸς μεγάλῃ καὶ ἀρρήκτῳ φωνῇ κήρυγμα τοιοῦτον· τὸν ἐπιθυμίας καὶ θυμοῦ καὶ ἀκολασίας ἀφροσύνης τε αὖ καὶ ἀδικίας προτεθέντα ἀγῶνα, ὦ θεαταὶ καὶ ἀθλοθέται, ἥττημαι μὲν ἐγώ, νενίκηκε δ’ οὑτοσί, καὶ οὕτως ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος νενίκηκεν, ὥστε καὶ παρὰ τοῖς ἀνταγωνισταῖς ἡμῖν, οὓς εἰκὸς ἦν βασκαίνειν, μὴ φθονεῖσθαι.
113Öyleyse bu kutsallıktan uzak yarışmaların ödüllerini başkalarına bırak, gerçekten kutsal olanların ödülleriyle de sen taçlan. Şehirlerin, binlerce insan alacak tiyatrolar kurup üç yılda bir düzenledikleri yarışmaları kutsal sanma. Çünkü bunlarda birinciliği, birini güreşte yenip sırtüstü ya da yüzüstü yere seren, ya da boks ve pankration yapabilen, hiçbir küstahlıktan ve haksızlıktan çekinmeyen kişi alır.
τὰ μὲν οὖν τῶν ἀνιέρων τούτων ἀγώνων ἆθλα παραχώρησον ἄλλοις, τὰ δὲ τῶν ἱερῶν ὄντως αὐτὸς ἀνάδησαι· ἱεροὺς δὲ μὴ νομίσῃς ἀγῶνας, οὓς αἱ πόλεις ἐν ταῖς τριετηρίσιν ἄγουσι θέατρα ἀναδειμάμεναι πολλὰς ἀνθρώπων δεξόμενα μυριάδας· ἐν γὰρ τούτοις ἢ ὁ καταπαλαίσας τινὰ καὶ ὕπτιον ἢ πρηνῆ τείνας ἐπὶ γῆν ἢ ὁ πυκτεύειν καὶ παγκρατιάζειν δυνάμενος καὶ μηδεμιᾶς μήτε ὕβρεως μήτε ἀδικίας ἀπεχόμενος φέρεται
114Bazıları da iki eline kayış sarıp onları demir gibi pek sert ve güçlü bir şekilde bileyerek rakiplerinin başlarını ve yüzlerini oyar, darbeleri indirdikleri öteki yerleri de kırar; sonra bu acımasız vahşetleri için ödül ve taç isterler.
τὰ πρωτεῖα· εἰσὶ δ’ οἳ σφόδρα καὶ κραταιότατα σιδήρου τρόπον ἀκονησάμενοι καὶ στομώσαντες ἑκατέραν τῶν χειρῶν περιάψαντες κεφαλὰς καὶ πρόσωπα τῶν ἀντιπάλων ἀποσκάπτουσι καὶ τἄλλα, ἐπὰν τύχωσι τὰς πληγὰς ἐνεγκόντες, ἀποθραύουσιν, εἶτα βραβείων καὶ στεφάνων τῆς ἀνηλεοῦς ὠμότητος ἕνεκα μεταποιοῦνται.
115Koşucuların ya da beşli yarışmacıların öteki yarışmalarına gelince, aklı başında kim bunlara gülmez? Bunlar olabildiğince uzağa atlamaya uğraşır, atladıkları mesafeleri ölçer, ayak çabukluğunda yarışırlar. Oysa onlar soluksuz koşarken, iri hayvanlardan ceylanı ya da geyiği bırakın, en küçük hayvanlardan bir köpek yavrusu ya da bir tavşancık bile pek acele etmeden onları geçer.
τὰ μὲν γὰρ ἄλλα ἀγωνίσματα δρομέων ἢ πεντάθλων τίς οὐκ ἂν γελάσαι τῶν εὖ φρονούντων, ἐπιτετηδευκότων μήκιστα ἐξάλλεσθαι καὶ μετρουμένων τὰ διαστήματα καὶ περὶ ποδῶν ὠκύτητος ἁμιλλωμένων; οὓς οὐ μόνον τῶν ἁδροτέρων ζῴων δορκὰς ἢ ἔλαφος ἀλλὰ καὶ τῶν βραχυτάτων σκυλάκιον ἢ λαγωδάριον μὴ σφόδρα ἐπειγόμενον ῥύμῃ καὶ ἀπνευστὶ θέοντας παραδραμεῖται.
116Bu yarışmaların hiçbiri gerçekte kutsal değildir, bütün insanlar tanıklık etse bile; üstelik onlar kendi kendilerine karşı yalancı tanıklıktan mahkûm olmak zorundadırlar. Çünkü bunlara hayranlık duyanlar, küstahlara karşı kanunlar ve kötü muameleye karşı cezalar koymuş, her bir dava hakkında karar verecek yargıçları da kurayla seçmişlerdir.
τούτων μὲν δὴ τῶν ἀγώνων πρὸς ἀλήθειαν ἱερὸς οὐδείς, κἂν πάντες ἄνθρωποι μαρτυρῶσιν, οὓς ἀνάγκη πρὸς ἑαυτῶν ψευδομαρτυριῶν ἁλίσκεσθαι· οἱ γὰρ ταῦτα θαυμάζοντες τοὺς νόμους τοὺς καθ’ ὑβριστῶν καὶ τιμωρίας τὰς ἐπὶ ταῖς αἰκίαις ἔθεσαν καὶ δικαστὰς τοὺς περὶ ἑκάστων διαγνωσομένους ἀπεκλήρωσαν.
117Öyleyse aynı insanların, özel hayatta birine kötü muamele edenlere öfkelenip onlar için kaçınılmaz cezalar belirlemesi, ama bunu herkesin önünde, bayramlarda ve tiyatrolarda yapanlar için taçlar, ilanlar ve benzeri şeyler öngörmesi nasıl akla yatkın olabilir?
πῶς οὖν εἰκός ἐστι τοὺς αὐτοὺς ἐπὶ μὲν τοῖς ἰδίᾳ τινὰς αἰκισαμένοις ἀγανακτεῖν καὶ δίκας κατ’ αὐτῶν ἀπαραιτήτους ὡρικέναι, ἐπὶ δὲ τοῖς δημοσίᾳ καὶ ἐν πανηγύρεσι καὶ θεάτροις στεφάνους καὶ κηρύγματα καὶ ἄλλα τινὰ νομοθετῆσαι;
118Çünkü tek bir beden ya da şey hakkında iki zıt hüküm konulduğunda, bunlardan biri ister istemez iyi, öteki kötü olur; ikisi birden iyi olamaz. Peki hangisi haklı olarak övülür? Haksız yere saldıranların cezalandırılması değil mi? Öyleyse onun zıddı, yani onların onurlandırılması haklı olarak kınanır. Kutsal şeylerin hiçbiri ise kınanacak değil, her bakımdan şanlıdır.
δυεῖν γὰρ ἐναντίων καθ’ ἑνὸς εἴτε σώματος εἴτε πράγματος ὁρισθέντων ἢ εὖ ἢ κακῶς ἐξ ἀνάγκης ἂν ἔχοι θάτερον· ἄμφω γὰρ ἀμήχανον. πότερον οὖν ἐπαινοῖτ’ ἂν δεόντως; ἆρ’ οὐ τὸ τοὺς χειρῶν ἄρχοντας ἀδίκων κολάζεσθαι; ψέγοιτ’ ἂν οὖν εἰκότως τὸ ἐναντίον, τὸ τιμᾶσθαι· ψεκτὸν δ’ οὐδὲν τῶν ἱερῶν, ἀλλὰ πάντως εὐκλεές.
119Öyleyse haklı olarak kutsal diye anılabilecek tek yarışma Olimpiya yarışmasıdır; ama Elis'te oturanların düzenlediği değil, gerçekten ilahi ve Olimposlu olan aretē'leri edinmek için yapılan yarışma. Bu yarışmaya bedence en zayıf, psykhēce en güçlü olanların hepsi yazılır; sonra soyunup toza bulanarak tekhnē'nin ve gücün gerektirdiği her şeyi yaparlar, zafer kazanmak için hiçbir şeyi eksik bırakmazlar.
ὁ τοίνυν Ὀλυμπιακὸς ἀγὼν μόνος ἂν λέγοιτο ἐνδίκως ἱερός, οὐχ ὃν τιθέασιν οἱ τὴν Ἦλιν οἰκοῦντες, ἀλλ’ ὁ περὶ κτήσεως τῶν θείων καὶ ὀλυμπίων ὡς ἀληθῶς ἀρετῶν. εἰς τοῦτον τὸν ἀγῶνα οἱ ἀσθενέστατοι τὰ σώματα ἐρρωμενέστατοι δὲ τὰς ψυχὰς ἐγγράφονται πάντες, εἶτα ἀποδυσάμενοι καὶ κονισάμενοι πάνθ’ ὅσα καὶ τέχνης καὶ δυνάμεως ἔργα δρῶσι, παραλιπόντες οὐδὲν ὑπὲρ τοῦ νικηφορῆσαι.
120Bu atletler rakiplerini yener, sonra da birincilik için birbirleriyle yarışırlar. Çünkü zaferin biçimi herkes için aynı değildir; ama en çetin ve en ağır düşmanları deviren ve yere seren herkes onura layıktır.
τῶν μὲν οὖν ἀντιπάλων οἱ ἀθληταὶ περίεισιν οὗτοι, πρὸς ἀλλήλους δὲ πάλιν περὶ πρωτείων διαφέρονται· οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς τῆς νίκης τρόπος ἅπασιν, ἀλλὰ πάντες ἄξιοι τιμῆς ἀργαλεωτάτους καὶ βαρεῖς ἀνατρέψαντες καὶ καταβαλόντες ἐχθρούς.
121Bunların arasında en hayranlık verici olan ise öne geçendir; birinci ödülü almasını kıskanmamak gerekir. İkinciliğe ya da üçüncülüğe layık görülenler de üzülmesin; çünkü bu ödüller de aretē edinmek için konmuştur. En yükseğe erişemeyenler için orta derecedekileri edinmek de faydalıdır; hem söylendiğine göre bu daha da sağlamdır, çünkü üstün olanlara hep yapışan kıskançlıktan kurtulur.
θαυμασιώτατος δὲ καὶ τούτων ὁ διενεγκών, ᾧ καὶ τὰ πρῶτα τῶν ἄθλων οὐ φθονητέον λαμβάνοντι. οἳ δὲ κἂν δευτερείων ἢ τρίτων ἀξιωθῶσι, μὴ κατηφείτωσαν· καὶ γὰρ ταῦτα ἐπ’ ἀρετῆς κτήσει προτίθεται, τοῖς δὲ μὴ τῶν ἄκρων ἐφικέσθαι δυναμένοις ἡ τῶν μέσων κτῆσις ὠφέλιμος, λέγεται δὲ ὅτι καὶ βεβαιοτέρα τὸν ἐμφυόμενον ἀεὶ τοῖς ὑπερέχουσιν ἐκφεύγουσα φθόνον.
122Öyleyse "binici düşecek" sözü pek eğitici bir amaçla söylenmiştir: biri kötülüklerin sırtından düşerse, iyi şeylere dayanarak kalksın ve doğrulsun diye. Öne değil de geriye düştüğünü söylemesi de pek öğreticidir; çünkü kötülükten ve hâlden geri kalmak her zaman en faydalısıdır.
παιδευτικώτατα οὖν εἴρηται τὸ „πεσεῖται ὁ ἱππεύς“, ἵν’ εἴ τις ἀποπίπτοι [μὲν] κακῶν, ἐγείρηται [δὲ] ἀγαθοῖς ἐπερειδόμενος καὶ συνορθιάζηται. διδασκαλικώτατον δὲ κἀκεῖνο, μὴ πρόσω φάναι, κατόπιν δὲ πίπτειν, ἐπειδὴ κακίας καὶ πάθους ὑστερίζειν ἀεὶ λυσιτελέστατον·
123Güzel işlerde öne geçmek, çirkin işlerde ise tam tersine geç kalmak gerekir; güzel olanlara yaklaşmalı, çirkin olanlardan geri kalmalı ve onlardan olabildiğince uzak durmalıdır. Çünkü günahlardan ve hâllerden geri kalmayı başaran kişi hastalıksız yaşar. Nitekim Musa onun "Tanrı'dan gelen kurtuluşu beklediğini" söyler; ta ki haksızlık etmekten ne kadar geri kaldıysa, adil davranmaya da o kadar koşsun.
φθάνειν μὲν γὰρ τὰ καλὰ δρῶντα δεῖ, τὰ δὲ αἰσχρὰ μέλλειν [καὶ] ἔμπαλιν, κἀκείνοις μὲν προσέρχεσθαι, τούτων δὲ ὑστερίζειν καὶ μακρὸν ὅσον ἀπολείπεσθαι· ᾧ ⟨γὰρ⟩ τῶν ἁμαρτημάτων ἐγγίνεται ⟨καὶ⟩ παθῶν ὑστερίζειν, ἄνοσος διατελεῖ. τὴν γοῦν „παρὰ τοῦ θεοῦ σωτηρίαν περιμένειν“ φησὶν αὐτόν, ἵνα ἐφ’ ὅσον ἀπελείφθη τοῦ ἀδικεῖν, ἐπὶ τοσοῦτον τῷ δικαιοπραγεῖν ἐπιδράμῃ.
124Binici ile binen, besici ile çoban, ayrıca toprak işçisi ile çiftçi hakkında gerekeni söyledik; her bir çiftin arasındaki farkları da elden geldiğince kesin olarak belirledik.
Περὶ μὲν οὖν ἱππέως καὶ ἀναβάτου, κτηνοτρόφου τε καὶ ποιμένος, ἔτι δὲ γῆν ἐργαζομένου καὶ γεωργοῦ τὰ προσήκοντα εἴρηται, καὶ αἱ καθ’ ἑκάστην συζυγίαν ὡς οἷόν τε ἦν ἠκρίβωνται διαφοραί.
125Artık sırası gelen konulara dönme vaktidir. Musa, aretē'ye can atan kişiyi psykhē çiftçiliği epistēmēsine tam olarak sahip biri olarak değil, yalnız onun başlangıçlarıyla uğraşmış biri olarak tanıtır; çünkü "Nuh çiftçi bir insan olmaya başladı" der. Eskilerin sözüne göre başlangıç bütünün yarısıdır, çünkü gayeden yarı yarıya uzaktır; gaye eklenmezse başlamış olmak birçoklarına çoğu zaman büyük zarar vermiştir.
πρὸς δὲ τὰ ἀκόλουθα καιρὸς ἤδη τρέπεσθαι. τὸν οὖν ἐφιέμενον ἀρετῆς οὐ παντελῆ κεκτημένον τὴν γεωργικῆς ψυχῆς ἐπιστήμην εἰσάγει, ἀλλ’ αὐτὸ μόνον περὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῆς πεπονημένον· λέγει γάρ· „ἤρξατο Νῶε ἄνθρωπος εἶναι γεωργός“. ἀρχὴ δ’, ὁ τῶν παλαιῶν λόγος, ἥμισυ τοῦ παντός, ὡς ἂν ἡμίσει πρὸς τὸ τέλος ἀφεστηκυῖα, οὗ μὴ προσγενομένου καὶ τὸ ἄρξασθαι πολλάκις μεγάλα πολλοὺς ἔβλαψεν.
126Nitekim zihni sürekli değişimlerle sağa sola savrulan, temiz olmayan bazı kimseler de iyi bir şey hakkında bir düşünceye varmış, ama bundan hiç fayda görmemişlerdir. Çünkü bunlar sona ulaşmadıkları için, zıt şeylerin akıntısı bir anda kopup gelerek onları sel gibi basabilir ve o iyi düşünce de yok olup gider.
ἤδη γοῦν τινες καὶ τῶν οὐκ εὐαγῶν τῆς διανοίας κατὰ τὰς συνεχεῖς μεταβολὰς στροβουμένης ἔννοιαν χρηστοῦ τινος ἔλαβον, ἀλλ’ οὐδὲν ὤνηντο· ἔστι γὰρ μὴ πρὸς τὸ τέλος ἡξάντων φορὰν ἀθρόον τῶν ἐναντίων καταρραγεῖσαν ἐπικλύσαι καὶ τὸ χρηστὸν ἐκεῖνο διαφθαρῆναι νόημα.
127Kusursuz kurbanlar sunduğunu sanan Kabil'e, kurbanı makbul olmuş biri gibi kendine güvenmemesini bildiren ilahi sözün gelmesi bu yüzden değil midir? Çünkü kurbanını kutsal ve kusursuz bir şekilde kesmemişti. İlahi söz şöyledir: "Doğru sunduğun hâlde doğru bölmediysen, [günah işlemiş olmaz mısın]?" (Tekvin 4:7).
οὐ διὰ τοῦτο μέντοι δόξαντι θυσίας ἀμέμπτους ἀναγαγεῖν τῷ Κάιν λόγιον ἐξέπεσε μὴ θαρρεῖν ὡς κεκαλλιερηκότι; μὴ γὰρ ἐφ’ ἱεροῖς καὶ τελείοις βουθυτῆσαι· τὸ δὲ λόγιόν ἐστι τοιόνδε· „οὐκ ἐὰν ὀρθῶς προσενέγκῃς, ὀρθῶς δὲ μὴ διέλῃς“ (Gen. 4, 7).
128Tanrı'yı onurlandırmak doğrudur, ama ayırt etmeden onurlandırmak doğru değildir. Bunun da ne anlama geldiğine bakalım: Bazıları dindarlığı, güzel olanlar da zıtları da olmak üzere her şeyin Tanrı tarafından meydana getirildiğini söylemekten ibaret sayar.
ὀρθὸν μὲν οὖν ἡ τοῦ θεοῦ τιμή, τὸ δὲ ἀδιαίρετον οὐκ ὀρθόν. ὃν δ’ ἔχει καὶ τοῦτο λόγον, ἴδωμεν· εἰσί τινες οἱ τὸ εὐσεβὲς ἐν τῷ πάντα φάσκειν ὑπὸ θεοῦ γενέσθαι, τά τε καλὰ καὶ τὰ ἐναντία, περιγράφοντες·
129Onlara şöyle deriz: Kanaatinizin bir yanı övülmeye, öbür yanı ise kınanmaya değer. Övülmeye değer, çünkü yalnız değerli olana hayranlık duyuyorsunuz; kınanmaya değer, çünkü bunu kesip ayırmadan yapıyorsunuz. O'nu her şeyin sebebi ilan edip hepsini birbirine karıştırmamalı, ayrım yaparak yalnız iyi şeylerin sebebi olduğunu kabul etmeliydiniz.
πρὸς οὓς ἂν λέγοιμεν, ὅτι τὸ μὲν ὑμῶν ἐπαινετόν ἐστι τῆς δόξης, τὸ δ’ ἔμπαλιν ψεκτόν, ἐπαινετὸν μέν, ὅτι τὸ μόνον θαυμάζετε τίμιον, ψεκτὸν δὲ αὖ, παρόσον ἄνευ τομῆς καὶ διαιρέσεως· ἔδει γὰρ μὴ φῦραι καὶ συγχέαι πάντων ἀθρόως ἀποφήναντας αἴτιον, ἀλλὰ μετὰ διαστολῆς μόνων ὁμολογῆσαι τῶν ἀγαθῶν.
130Çünkü kâhinlerin bedenleri tam ve kusursuz olsun diye, kurban edilecek hayvanlar da hiçbir sakatlık, hatta en küçüğünü bile taşımasın diye özen gösterilmesi, öte yandan Tanrı hakkındaki kanaatlerin her birinin psykhēsinde karmakarışık kalması ve doğru logos'un ölçüsüyle ayırt edilmemesi saçmadır. Oysa kurbanlık hayvanlar sunağa kusursuz ve yarasız getirilsin diye bazıları bu iş için "kusur bakıcısı" dedikleri kimseler bile seçer.
ἄτοπον γὰρ ἱερέων μὲν πρόνοιαν ἔχειν, ὡς ὁλόκληροι τὰ σώματα καὶ παντελεῖς ἔσονται, τῶν τε καταθυομένων ζῴων, ὡς οὐδὲν οὐδεμιᾷ τὸ παράπαν ἀλλ’ οὐδὲ τῇ βραχυτάτῃ χρήσεται λώβῃ, καί τινας δεῖ ὅσους ἐπ’ αὐτὸ τοῦτο χειροτονεῖν τὸ ἔργον, οὓς ἔνιοι μωμοσκόπους ὀνομάζουσιν, ἵνα ἄμωμα καὶ ἀσινῆ προσάγηται τῷ βωμῷ τὰ ἱερεῖα, τὰς δὲ περὶ θεοῦ δόξας ἐν ταῖς ἑκάστων ψυχαῖς ὑποσυγκεχύσθαι καὶ μὴ κανόνι ὀρθοῦ λόγου διακεκρίσθαι.
131Kanunun deveyi, geviş getirdiği hâlde çatal tırnaklı olmadığı için kirli bir hayvan saydığını görmüyor musun (Levililer 11:4)? Lafzi bakımdan bu gerekçenin ne anlama geldiğini bilmiyorum; ama alegorik bakımdan pek zorunludur.
τὸν κάμηλον οὐχ ὁρᾷς ὅτι ἀκάθαρτον εἶναί φησι ζῷον ὁ νόμος, ἐπειδὴ μηρυκᾶται μέν, οὐ διχηλεῖ δέ (Lev. 11,4) ; καίτοι γε πρὸς τὴν ῥητὴν ἐπίσκεψιν οὐκ οἶδ’ ὃν ἔχει λόγον ἡ προσαποδοθεῖσα ⟨αἰτία⟩, πρὸς δὲ τὴν δι’ ὑπονοιῶν ἀναγκαιότατον·
132Çünkü geviş getiren hayvan önce yuttuğu besin yeniden yukarı çıkınca onu bir daha öğütür; öğrenmeyi seven kişinin psykhēsi de işiterek bazı bilgiler edindiğinde onları unutuşa teslim etmez, kendi başına sakinleşip her birini tam bir sükûnet içinde yeniden düşünür ve hepsini hatırlar.
ὥσπερ γὰρ τὸ μηρυκώμενον τὴν προκαταβληθεῖσαν ὑπαναπλέουσαν αὖθις ἐπιλεαίνει τροφήν, οὕτως ἡ ψυχὴ τοῦ φιλομαθοῦς, ἐπειδάν τινα δι’ ἀκοῆς δέξηται θεωρήματα, λήθῃ μὲν αὐτὰ οὐ παραδίδωσιν, ἠρεμήσασα δὲ καθ’ ἑαυτὴν ἕκαστα μεθ’ ἡσυχίας τῆς πάσης ἀναπολεῖ καὶ εἰς ἀνάμνησιν τῶν πάντων ἔρχεται.
133Ama her hafıza iyi değildir; yalnız iyi şeylere dair olanı iyidir, çünkü kötü şeylerin unutulmaması pek zararlıdır. Bu yüzden mükemmelliğe ulaşmak için çatal tırnaklı olmak da gerekir; ta ki hafıza yetisi ikiye ayrıldığında, tabiatın iki dudak yaptığı ağızdan akan logos, hafıza cinsinin faydalı türünü zararlı türünden ayırsın.
μνήμη δ’ οὐ πᾶσα ἀγαθόν, ἀλλ’ ἡ ἐπὶ μόνοις τοῖς ἀγαθοῖς, ἐπεὶ τό γε ἄληστα εἶναι τὰ κακὰ βλαβερώτατον· οὗ ἕνεκα πρὸς τελειότητα χρεία τοῦ διχηλεῖν, ἵνα τοῦ μνημονικοῦ δίχα τμηθέντος ὁ λόγος διττὰιὰ στόματος, οὗπερ διττὰίτταδιττὰιττὰ ἡ φύσις [διττὰιτὰ] εἰργάσατο χείλη, ῥέων διαστείλῃ τό τε ὠφέλιμον καὶ τὸ ἐπιζήμιον μνήμης γένους εἶδος.
134Ama geviş getirmeden yalnız çatal tırnaklı olmanın da kendi başına bir faydası yok gibidir. Çünkü şeylerin tabiatlarını yukarıdan başlayıp en ince parçalara kadar bölmenin, sonunda artık bölünebilir parçası olmayan şeylere, bazılarının pek yerinde bir adla "bölünmez" ve "parçasız" dediği şeylere varmanın ne faydası vardır?
ἀλλ’ οὐδὲ τὸ διχηλεῖν ἄνευ τοῦ μηρυκᾶσθαι καθ’ ἑαυτὸ φαίνεταί τινα ἔχειν ὄνησιν ἐξ αὑτοῦ. τί γὰρ ὄφελος τὰς φύσεις τῶν πραγμάτων τέμνειν ἄνωθεν ἀρξάμενον μέχρι τῶν λεπτοτάτων, εἰς τοὔσχατον ⟨δὲ⟩ αὐτὸ μηκέτι γίνεσθαι μηδὲ ἔχειν διαιρετὰ τὰ μέρη, ἅπερ ἄτομα καὶ ἀμερῆ πρὸς ἐνίων εὐθυβόλως ὀνομάζεται;
135Bunlar zekânın ve en keskin kavrayışa kadar bilenmiş aşırı titizliğin açık örnekleridir; ama insanın erdemli olmasına ve kusursuz bir hayat sürmesine hiçbir faydaları yoktur.
ταῦτα γὰρ συνέσεως μὲν καὶ περιττῆς ἀκριβείας ἠκονημένης εἰς ὀξυτάτην ἀγχίνοιαν ἐναργῆ δείγματ’ ἐστίν, ὄνησιν δὲ οὐδεμίαν πρὸς καλοκἀγαθίαν καὶ ἀνεπιλήπτου βίου
136Nitekim her yerdeki sofistler kalabalığı, kılı kırk yararak, iki anlamlı ve belirsiz ifadeleri açarak, akıllarına gelen şeyleri ayırıp bölerek (oysa bölünecek daha pek çok şey vardır) her gün yanlarına düşenlerin kulaklarının pasını siler. Kimileri yazılı sesin harflerini ünsüzlere ve ünlülere ayırmıyor mu? Kimileri de sözü en üst üç kısma, isme, fiile ve bağlaca ayırmıyor mu?
διέξοδον ἔχει. καθ’ ἑκάστην γοῦν ἡμέραν ὁ πανταχοῦ τῶν σοφιστῶν ὅμιλος ἀποκναίει τὰ ὦτα τῶν παρατυγχανόντων ἀκριβολογούμενος καὶ τὰς διπλᾶς καὶ ἀμφιβόλους λέξεις ἀναπτύσσων καὶ τῶν πραγμάτων ὅσα δοκεῖ μεμνῆσθαι — πέπηγε δὲ καὶ πλειόνων — διακρίνων. ἢ οὐχ οἱ μὲν τὰ στοιχεῖα τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς εἴς τε ἄφωνα καὶ φωνήεντα τέμνουσιν; ἔνιοι δὲ τὸν λόγον εἰς τὰ ἀνωτάτω τρία, ὄνομα; ῥῆμα, σύνδεσμον;
137Müzikçiler kendi epistēmēlerini ritme, ölçüye ve ezgiye; ezgiyi de kromatik, enarmonik ve diyatonik türlere, dörtlü, beşli ve oktav aralıklarına, bitişik ve ayrık dizilerin ezgisine ayırmıyor mu?
μουσικοὶ δὲ τὴν ἰδίαν ἐπιστήμην εἰς ῥυθμόν, εἰς μέτρον, εἰς μέλος, καὶ τὸ μέλος εἴς τε τὸ χρωματικὸν καὶ ἐναρμόνιον καὶ διατονικὸν εἶδος καὶ διὰ τεσσάρων καὶ διὰ πέντε καὶ διὰ πασῶν, συνημμένων τε καὶ διεζευγμένων μελῳδίας;
138Geometriciler kendi bilimlerini en genel iki çizgiye, doğruya ve eğriye; öteki tekhnē sahipleri de kendi epistēmēlerini ilklerden en sonuncularına kadar o epistēmēye ait türlere ayırmıyor mu?
γεωμέτραι δὲ εἰς τὰς γενικωτάτας δύο γραμμὰς εὐθεῖάν τε καὶ περιφέρειαν; καὶ οἱ ἄλλοι τεχνῖται εἰς τὰς καθ’ ἑκάστην ἐπιστήμην ἰδέας τὰς ἀπὸ τῶν πρώτων ἄχρι τῶν ὑστάτων;
139Bütün filozoflar korosu da alışılmış ayrımları sayarak onlara eşlik etsin: Var olanların kimi cisim, kimi cisimsizdir; kimi cansız, kimi canlıdır; kimi akıllı, kimi akılsızdır; kimi ölümlü, kimi ilahidir; ölümlülerin de kimi erkek, kimi dişidir, ki bunlar insanın bölümleridir.
ᾧ συνεπηχείτω μέντοι καὶ τῶν φιλοσοφούντων χορὸς ἅπας τὰ εἰωθότα διεξιών, ὅτι τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι σώματα, τὰ δ’ ἀσώματα· καὶ τὰ μὲν ἄψυχα, τὰ δὲ ψυχὴν ἔχοντα· καὶ τὰ μὲν λογικά, τὰ δ’ ἄλογα· καὶ τὰ μὲν θνητά, τὰ δὲ θεῖα· καὶ τῶν θνητῶν τὸ μὲν ἄρρεν, τὸ δὲ θῆλυ, τὰ ἀνθρώπου τμήματα·
140Yine cisimsizlerin kimi tam, kimi eksiktir. Tamların kimi sorular ve soruşturmalar, dilekler ve yeminler ile bu konulardaki temel kitaplarda sayılan öteki tür farklarıdır; kimi de diyalektikçilerin "önerme" demeyi âdet edindiği şeylerdir. Önermelerin kimi basittir, kimi basit değildir.
καὶ πάλιν τῶν ἀσωμάτων τὰ μὲν τέλεια, τὰ δὲ ἀτελῆ· καὶ τῶν τελείων τὰ μὲν ἐρωτήματα καὶ πύσματα ἀρατικά τε αὖ καὶ ὁρκικὰ καὶ ὅσαι ἄλλαι τῶν κατ’ εἶδος ἐν ταῖς περὶ τούτων στοιχειώσεσιν ἀναγράφονται διαφοραί, τὰ δὲ πάλιν ἃ διαλεκτικοῖς ἔθος ὀνομάζειν ἀξιώματα· καὶ τούτων τὰ μὲν ἁπλᾶ, τὰ δ’ οὐχ ἁπλᾶ· καὶ τῶν οὐχ
141Basit olmayanların kimi şartlı, kimi yarı şartlı önermelerdir; ayrıca "daha çok" ya da "daha az" bildirenler, ayrık önermeler ve bu türden başkaları vardır. Bunlar da doğru, yanlış ve belirsiz; mümkün ve imkânsız; zorunlu ve zorunlu olmayan; çözülebilir ve çözülemez olanlara ve bunlara akraba olanlara ayrılır. Eksik olanlar ise yükleme denen şeylere, arazlara ve bunlardan daha küçük olanlara doğrudan bölünür.
ἁπλῶν τὰ μὲν συνημμένα, τὰ δὲ παρασυνημμένα τὸ μᾶλλον ἢ ἧττον, καὶ προσέτι δὲ διεζευγμένα καὶ ἄλλα τοιουτότροπα, ἔτι δ’ ἀληθῆ τε καὶ ψευδῆ καὶ ἄδηλα, δυνατά τε καὶ ἀδύνατα [καὶ τὰ μὲν φθαρτὰ καὶ ἄφθαρτα] καὶ ἀναγκαῖα καὶ οὐκ ἀναγκαῖα, καὶ εὔπορά τε καὶ ἄπορα καὶ ὅσα συγγενῆ τούτοις· πάλιν δὲ τῶν ἀτελῶν αἱ εἰς τὰ λεγόμενα κατηγορήματα καὶ συμβεβηκότα καὶ ὅσα τούτων ἐλάττω διαιρέσεις προσεχεῖς.
142Nous kendini daha da inceliğe doğru bileyip bir hekimin bedenleri teşrih etmesi gibi şeylerin tabiatlarını kesip açsa bile, aretē edinmek için hiçbir şey kazanmış olmaz. Her şeyi ayırıp ayırt edebildiği için çatal tırnaklı olur, ama geviş getirmez; yani hatırlamalar yoluyla faydalı bir besinden yararlanamaz. Oysa bu besin, günahlardan dolayı psykhēde oluşan pürüzleri düzler ve ona gerçekten yumuşak, pürüzsüz bir hareket kazandırır.
κἂν ἔτι παραθήξας ὁ νοῦς εἰς τὸ λεπτότερον ἑαυτόν, καθάπερ ἰατρὸς τὰ σώματα, τὰς τῶν πραγμάτων φύσεις ἀνατέμνῃ, πλέον οὐδὲν πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν ἐργάσεται, ἀλλὰ διχηλήσει μὲν διαστέλλειν καὶ διακρίνειν ἕκαστα δυνάμενος, οὐ μηρυκηθήσεται δέ, ὡς ὠφελίμῳ χρῆσθαι τροφῇ κατὰ τὰς ὑπομνήσεις τὴν ἐξ ἁμαρτημάτων ἐπιγεγενημένην τραχύτητα ψυχῇ λεαινούσῃ καὶ προσηνῆ καὶ λείαν τῷ ὄντι κίνησιν ἀπεργαζομένῃ.
143Nitekim sofist denen sayısız kişi şehirlerde hayranlık uyandırmış, kılı kırk yarmaları ve buluşlardaki ustalıkları yüzünden hemen hemen bütün dünyanın ilgisini üzerine çekmiştir; ama hâllerin içinde baştan sona yaşlanmış, hayatlarını tüketmişler ve ihmal edilmiş sıradan insanlardan, en aşağılık kimselerden hiçbir farkları olmamıştır.
μυρίοι οὖν τῶν λεγομένων σοφιστῶν θαυμασθέντες κατὰ πόλεις καὶ τὴν οἰκουμένην σχεδὸν ἅπασαν ἐπὶ τιμὴν ἐπιστρέψαντες ἕνεκα ἀκριβολογίας καὶ τῆς περὶ τὰς εὑρέσεις δεινότητος ἀνὰ κράτος τοῖς πάθεσι ἐγκατεγήρασαν καὶ ἐγκατέτριψαν τὸν βίον οὐδὲν ἰδιωτῶν ἠμελημένων καὶ φαυλοτάτων διενεγκόντες ἀνθρώπων·
144Bu yüzden kanun koyucu böyle yaşayan sofistleri pek yerinde olarak domuz soyuna benzetir; çünkü bunlar hiç de berrak ve temiz olmayan, bulanık ve çamurlu bir hayata, en çirkin şeylere sürüklenirler.
διὸ καὶ παγκάλως τοὺς οὕτω βιοῦντας τῶν σοφιστῶν ὁ νομοθέτης τῷ συῶν παραβάλλει γένει διαυγεῖ μὲν οὐδενὶ καὶ καθαρῷ θολερῷ δὲ καὶ βορβορώδει βίῳ καὶ τοῖς αἰσχίστοις ἐμφερομένους.
145Nitekim domuzun çatal tırnaklı olduğu hâlde geviş getirmediği için kirli olduğunu söyler (Levililer 11:7); deveyi ise tam zıt bir gerekçeyle, geviş getirdiği hâlde çatal tırnaklı olmadığı için kirli sayar. Her ikisine birden sahip olan hayvanlar ise, sözü edilen iki uygunsuzluktan da kurtuldukları için haklı olarak temiz diye yazılır. Çünkü en iyi şeylerin hatırlanması, üzerinde çalışılması ve iyice düşünülmesi olmadan yapılan bölme [metinde boşluk var] eksik bir iyiliktir.
τὸν γὰρ σῦν ἀκάθαρτον εἶναί φησιν, ὅτι διχηλεῖ μέν, οὐ μηρυκᾶται δέ (Lev. 11,7), ὡς τὸν κάμηλον διὰ τὴν ἐναντίαν πρόφασιν, ὅτι μηρυκώμενος οὐ διχηλεῖ. ὅσα μέν⟨τοι⟩ τῶν ζῴων ἀμφοτέρων μετέχει, καθαρὰ εἰκότως ἀναγράφεται, ὅτι τὴν περὶ ἑκάτερον τῶν λεχθέντων ἀτοπίαν ἐκπέφευγε. καὶ γὰρ διαίρεσις ἄνευ μνήμης καὶ μελέτης καὶ διεξόδου τῶν ἀρίστων * * * ἀγαθὸν ἀτελές, ἡ δ’ ἀμφοῖν
146İkisinin bir araya gelip birleşmesi ise en mükemmel olandır. Psykhēnin düşmanları da mükemmellik karşısında siner; onlar bir daha başkaldıramaz olunca yalansız bir barış hüküm sürer. Ama bilgeliğin yarı işlenmiş ya da yarı katılaşmış bir hâline sahip olanlar, uzun zamandır toplanmış ve güçlenmiş günah ordularına karşı koyamayacak kadar zayıftır.
εἰς ταὐτὸ σύνοδός τε καὶ κοινωνία τελειότατον. τελειότητα δὲ καὶ οἱ δυσμενεῖς τῆς ψυχῆς καταπτήσσουσιν, ὧν μηκέτι ἐπανίστασθαι δυναμένων ἡ ἀψευδὴς εἰρήνη κρατεῖ. ἡμιέργου δ’ ὅσοι σοφίας ἢ πάλιν ἡμιπαγοῦς ἔλαχον, ἀσθενέστεροι ἢ ὥστε ἁμαρτημάτων ἐκ πολλοῦ συγκεκροτημένων καὶ πρὸς ἀλκὴν ἐπιδεδωκότων ἐναντιοῦσθαι στίφεσι.
147Bu yüzden Musa savaş zamanında ordunun yoklamasını yaparken bütün gençleri çağırmaz; bunlar bütün şevkleriyle düşmanlara karşı savunmaya kendiliğinden hazır olsalar bile. Bazılarına evlerine dönüp orada kalmalarını buyurur; ta ki sürekli alıştırmayla bir gün kesin zafer kazanabilecek güce ve pek sağlam bir tecrübeye ulaşsınlar.
διὰ τοῦθ’ ὅταν ἐν τῷ τοῦ πολέμου καιρῷ ποιῆται τῆς στρατιᾶς κατάλογον, οὐχ ἅπασαν καλεῖ τὴν νεότητα, κἂν μετὰ προθυμίας τῆς πάσης αὐτοκελεύστῳ χρῆται πρὸς ἐχθρῶν ἄμυναν ἑτοιμότητι, προστάττει δὲ ἀπιόντας οἴκοι καταμεῖναι, ὡς ἂν ἐκ συνεχοῦς μελέτης τὴν τοῦ ποτε δύνασθαι νικᾶν ἀνὰ κράτος ἰσχύν τε καὶ ἐμπειρίαν εὕρωνται κραταιοτάτην.
148Bu buyruk, savaş yaklaşıp artık kapıya dayandığında ordu yazıcıları aracılığıyla verilir. Şöyle diyeceklerdir: "Yeni bir ev yapıp da açılışını yapmamış olan adam kimdir? Gidip evine dönsün; yoksa savaşta ölür ve evin açılışını başka bir adam yapar. Bir bağ dikip de onun ürünüyle sevinmemiş olan kimdir? Gidip evine dönsün; yoksa savaşta ölür ve onunla başka bir adam sevinir. Bir kadınla nişanlanıp da onu almamış olan kimdir? Gidip evine dönsün; yoksa savaşta ölür ve onu başka bir adam alır" (Tesniye 20:5–7).
ἡ δὲ πρόσταξις διὰ τῶν τῆς στρατιᾶς γραμματέων γίνεται, ὅταν ὁ πόλεμος ἐγγὺς καὶ ἐπὶ θύραις ὢν ἤδη τυγχάνῃ· ταυτὶ δὲ φήσουσι· „τίς ὁ ἄνθρωπος ὁ οἰκοδομήσας οἰκίαν καινὴν καὶ οὐκ ἐνεκαίνισεν αὐτήν; πορευέσθω καὶ ἀποστραφήτω εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, μὴ ἀποθάνῃ ἐν τῷ πολέμῳ καὶ ἄνθρωπος ἕτερος ἐγκαινιεῖ αὐτήν. καὶ τίς ὃς ἐφύτευσεν ἀμπελῶνα καὶ οὐκ εὐφράνθη ἐξ αὐτοῦ; πορευέσθω καὶ ἀποστραφήτω εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, μὴ ἀποθάνῃ ἐν τῷ πολέμῳ καὶ ἄνθρωπος ἕτερος εὐφρανθήσεται ἐξ αὐτοῦ. καὶ τίς ἐμνηστεύσατο γυναῖκα καὶ οὐκ ἔλαβεν αὐτήν; πορευέσθω καὶ ἀποστραφήτω εἰς τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, μὴ ἀποθάνῃ ἐν τῷ πολέμῳ καὶ ἄνθρωπος ἕτερος λήψεται αὐτήν“
149Ey pek hayranlık verici adam, sana şunu sorardım: Neden savaş mücadelesine başkalarından çok, kadın, ev, bağ ve pek bol başka mal edinmiş olanları yazmayı uygun görmüyorsun? Çünkü bunlar, bu şeylerin güvenliği için atılan tehlikelere, en ağır olsalar bile, pek kolay katlanırlar. Sözü edilen şeylerden hiçbirine sahip olmayanlar ise kendilerini bağlayan zorunlu bir rehineleri olmadığı için çoğu zaman üşengeçlik ve gevşeklik gösterirler.
(Deut. 20,5—7). διὰ τί γάρ, εἴποιμ’ ἂν, ὦ θαυμασιώτατε, οὐχὶ τούτους μᾶλλον ἑτέρων εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦ πολέμου κατατάττειν ἀξιοῖς, οἳ γύναια καὶ οἰκίας καὶ ἀμπελῶνας καὶ τὴν ἄλλην κτῆσιν ἀφθονωτάτην περιπεποίηνται; τοὺς γὰρ περὶ τῆς τούτων ἀσφαλείας κινδύνους, καὶ εἰ πάντως εἶεν βαρύτατοι, κουφότατα οἴσουσιν· ἐπεὶ οἷς γε τῶν λεχθέντων οὐδὲν πρόσεστιν, ἅτε μηδὲν ἔχοντες ἀναγκαῖον ἐνέχυρον ὄκνῳ καὶ ῥᾳθυμίᾳ τὰ πολλὰ χρήσονται.
150Yoksa edindikleri şeylerin hiçbirinin tadını çıkarmadıkları ve sonra da çıkaramayacakları için mi? Peki savaşta yenilenlere edindikleri şeylerden ne fayda kalır? Yoksa bunlar yakalanmayacaklar mı? Askere gitmeyenlerin başına gelecek olan hemen onların başına gelecektir; çünkü bunlar evde oturup sefa sürerken, savaşın gereğini gayretle yapan düşmanların yalnız kan dökmeden değil, ter bile dökmeden galip gelmesi kaçınılmazdır.
ἢ παρόσον οὐδενὸς τῶν κτηθέντων ἀπολελαύκασιν, εἶτα μηδ’ ὕστερον δυνηθῶσιν ἀπολαῦσαι; τοῖς γὰρ κρατηθεῖσι τῷ πολέμῳ τίς ἀπολείπεται τῶν κτηθέντων ὄνησις; ἀλλ’ οὐχ ἁλώσονται; εὐθὺς μὲν οὖν τό γε ἐπὶ τοῖς ἀστρατεύτοις πείσονται· οἴκοι γὰρ καθεζομένων καὶ τρυφώντων ἀνάγκη τοὺς τὰ τοῦ πολέμου συντόνως δρῶντας ἐχθροὺς οὐκ ἀναιμωτὶ μόνον ἀλλὰ καὶ ἀκονιτὶ κρατεῖν.
151Ama öteki müttefiklerin kalabalığı onların uğruna da mücadeleyi seve seve üstlenecek, öyle mi? Önce şu saçmadır: savaşın yükünü paylaşabilecek, ne hastalığın ne yaşlılığın ne de başka bir talihsizliğin engellemediği kimselerin başkalarının çabalarına ya da talihlerine bel bağlaması; hele yurttan sürülme, köleleştirilme ve yağma gibi hem özel hem kamusal bir tehlike başlarının üstünde asılı dururken. Oysa bu kimselerin silahları kapıp ön saflarda yer alması, coşkuyla ve tehlikeyi göze alarak savaşıp müttefiklerinin önünde kalkan olması gerekir.
ἀλλὰ τὸ τῶν ἄλλων συμμάχων πλῆθος καὶ τὸν ὑπὲρ τούτων ἀγῶνα προθύμως ἀναδέξεται; πρῶτον μὲν ἄτοπον ἐπὶ ταῖς ἑτέρων σπουδαῖς ἢ τύχαις ὁρμεῖν, καὶ μάλιστα ὅτε περὶ ἀναστάσεως καὶ ἀνδραποδισμοῦ καὶ πορθήσεως ἴδιός τε καὶ κοινὸς ἐπικρέμαται κίνδυνος, δυναμένους συνδιαφέρεσθαι τὰ τοῦ πολέμου καὶ μήθ’ ὑπὸ νόσου μήθ’ ὑπὸ γήρως μήθ’ ὑπ’ ἄλλης κακοπραγίας μηδεμιᾶς κωλυομένους. ἁρπάσαντας γὰρ δεῖ τὰ ὅπλα ἐν ταῖς πρώταις φάλαγξι τούτους καὶ ὑπερέχειν τῶν συμμάχων τὰς ἀσπίδας ἐκθύμως καὶ φιλοκινδύνως μαχομένους.
152Sonra, başkaları onların önünde savaşırken kendileri ev işleriyle uğraşırsa; başkaları onları kurtarmak için mücadeleleri göze alırken kendileri kendi uğurlarına olanları bile üstlenmezse; başkaları zafer tutkusuyla açlığa, yerde yatmaya, bedenin ve psykhēnin öteki eziyetlerine seve seve katlanırken, kendileri evlerine sıvalar ve süs püs gibi cansız süsler ekleyerek, tarlalardaki meyveleri toplayıp üzüm sıkma şenliği yaparak ya da çoktan söz verilmiş kızlarla ilk kez birlikte olup aynı yatağa girerek, sanki tam evlenme zamanıymış gibi vakit geçirirlerse, yalnız ihanetin değil, büyük bir duygusuzluğun da örneklerini vermiş olmazlar mı?
ἔπειτ’ οὐ προδοσίας μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῆς ἀναλγησίας ἐξενηνοχότες ἂν εἶεν δείγματα, εἰ οἱ μὲν ἄλλοι προπολεμήσουσιν, αὐτοὶ δὲ πρὸς τοῖς οἰκείοις πράγμασιν ἔσονται, καὶ οἱ μὲν τοὺς ὑπὲρ τῆς ἐκείνων σωτηρίας ἀγῶνας ἀναρρίπτειν θελήσουσιν, οἱ δὲ οὐδὲ τοὺς ὑπὲρ ἑαυτῶν ἀναδέξονται, καὶ οἱ μὲν ἀσιτίας καὶ χαμευνίας καὶ τὰς ἄλλας σώματός τε καὶ ψυχῆς κακώσεις ἄσμενοι διὰ τὸν τοῦ νικῆσαι πόθον καρτερήσουσιν, οἱ δὲ κονιάματα καὶ λήρους, κόσμον ἄψυχον, οἰκίαις περιτιθέντες ἢ τὴν κατ’ ἀγροὺς ὀπώραν δρεπόμενοι καὶ τἀπιλήνῐ ἄγοντες ἢ ταῖς ὁμολογηθείσαις ἔκπαλαι παρθένοις νῦν πρῶτον εἰς ὁμιλίαν ἐρχόμενοι καὶ συνευναζόμενοι ὡς ἐν ἐπιτηδειοτάτῳ τοῦ γαμεῖν καιρῷ διατελοῦσι;
153Elbette duvarlarla ilgilenmek, gelir toplamak, ziyafetler vermek, sarhoş olmak, gerdeğe girmek, deyim yerindeyse yaşlanıp çürümüş kızları gelin etmek güzel şeylerdir; ama bunlar barışın işleridir. Savaş henüz bütün gençliği ve tazeliğiyle sürerken bunların hepsini yapmak ise hiç de güzel değildir.
καλόν γε τοίχων ἐπιμελεῖσθαι, προσόδους ἐκλέγειν, ἑστιᾶσθαι, μεθύειν, θαλαμεύεσθαι, νυμφοστολεῖσθαι τὰς γεγηρακυίας καὶ σαπράς, τὸ λεγόμενον, ἀλλ’ εἰρήνης ἔργα, ἐν δ’ ἔτι ἡβῶντός τε καὶ ἀνθοῦντος ἀκμῇ πολέμου πάντα δρᾶν.
154Yoksa bunların ne babası, ne kardeşi, ne kan akrabalarından ne de soyundan biri askere gitmiş de korkaklık bütün ev halkıyla birlikte onlara yuva mı kurmuştur? Hayır, akrabalarından sayısız kişi mutlaka savaşmaktadır. Bunlar canlarını tehlikeye atarken, bolluk içinde yüzüp nazlı nazlı yaşayanlar acımasızlıkta hangi vahşi hayvanı geride bırakmazlar?
ἢ τούτων οὐχ ὁ πατήρ, οὐκ ἀδελφός, οὐ τῶν ἀφ’ αἵματος οὐδείς, οὐ γένους ἐστράτευται, ἀλλὰ πανοίκιος αὐτοῖς ἐμπεφώλευκεν ἡ δειλία; ἀλλὰ πάντως εἰσὶ μυρίοι τῶν συγγενῶν ἀγωνιζόμενοι. τούτων οὖν τὸν ὑπὲρ τῆς ψυχῆς κίνδυνον αἰρομένων οἱ χλιδῶντες καὶ ἁβροδιαίτως ζῶντες τίνας οὐκ ἂν ἀτιθάσους θῆρας δι’ ὑπερβολὴν ὠμότητος παραδράμοιεν;
155Ama başkalarının bizim emeklerimizin zahmetsizce tadını çıkarması zor bir şeydir. Peki hangisi daha zordur: biz daha hayattayken düşmanların, yoksa biz öldükten sonra dostlarımızın ve akrabalarımızın mirasa konması mı? Yoksa bu kadar birbirinden uzak şeyleri karşılaştırmak bile saflık mıdır?
ἀλλὰ χαλεπὸν τὸ ἑτέρους ἀπονητὶ τῶν ἡμετέρων ἀπολαῦσαι πόνων. καὶ πότερον χαλεπώτερον ἐχθροὺς ἔτι ζώντων ἢ φίλους καὶ συγγενεῖς τετελευτηκότων ἐπὶ τὸν κλῆρον ἐλθεῖν; ἢ καὶ τὸ συγκρίνειν τὰ οὕτως μακρὰν ἀφεστῶτα εὔηθες;
156Üstelik düşmanlar galip gelince askere gitmeyenlerin yalnız sahip olduklarının değil, kendilerinin de düşmanın malı olması akla yatkındır. Ortak kurtuluş uğruna ölenler ise, daha önce mallarından hiç yararlanmamış olsalar bile, mallarının dilemiş oldukları mirasçılara geçeceğini düşünerek en tatlı ölümle ölürler.
καὶ μὴν εὔλογον μὴ μόνον ὅσα τοῖς ἀστρατεύτοις πρόσεστιν, ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς ἐκείνους ἐχθρῶν κεκρατηκότων γενέσθαι κτήματα· τοῖς δέ γε ἀποθνῄσκουσιν ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας, καὶ εἰ μηδενὸς ἀπώναντο πρότερον τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν, ἡδίστη τελευτὴ γίνεται λογιζομένοις ὅτι πρὸς οὓς ηὔξαντο διαδόχους τὴν οὐσίαν
157Kanunun lafzı belki bu kadar, hatta daha fazla inceleme gerektirir. Ama kötü niyetli kimselerden hiçbiri mazeret uydurup cüretlenmesin diye alegori yoluyla şunu söyleyeceğiz: Önce, kanun yalnız iyi şeyleri edinmek için değil, edinilen şeylerin tadını çıkarmak için de emek vermek gerektiğini düşünür; saadetin de, sağlam ve eksiksiz bir hayat sağlayan mükemmel aretē'yi kullanmaktan doğduğuna inanır. Sonra, kanunun sözü bir evle, bir bağla ya da sözleşmeyle nişanlanmış bir kadınla ilgili değildir: talibin kadını alması, bağı dikenin üzümünü toplayıp sıkması, sonra katıksız şarabından içip neşelenmesi, evi yapanın da evde oturması söz konusu değildir. Söz, övgüye değer işlerde başlangıçlara, ilerlemelere ve mükemmelliğe ulaşmamızı sağlayan psykhē kuvvetleriyle ilgilidir.
ἐλθεῖν ἔρχεται. τὸ μὲν οὖν τοῦ νόμου ῥητὸν τοσαύτας καὶ ἔτι πλείους ἐπισκέψεις ἴσως ἔχει. ὡς δὲ μηδεὶς εὑρεσιλογῶν θρασύνηται τῶν κακοτεχνούντων, ἀλληγοροῦντες φήσομεν ὅτι πρῶτον μὲν οὐ μόνον οἴεται δεῖν ὁ νόμος περὶ τὴν τῶν ἀγαθῶν πονεῖσθαί τινα κτῆσιν, ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν τῶν κτηθέντων ἀπόλαυσιν, καὶ τό γε εὐδαιμονεῖν ἀρετῆς χρήσει τελείας περιγενέσθαι νομίζει σῷον καὶ παντελῆ περιποιούσης βίον· ἔπειθ’ ὅτι οὐ περὶ οἰκίας ἢ ἀμπελῶνος ἢ τῆς καθ’ ὁμολογίας ἐγγυηθείσης γυναικός ἐστιν ὁ λόγος αὐτῷ, ὅπως τὴν μὲν ὡς μνηστὴρ ἀγάγηται, τοῦ δ’ ἀμπελῶνος τὸν καρπὸν ὁ φυτουργὸς ἀποδρεψάμενος καὶ ἀποθλίψας, εἶτ’ ἐμπιὼν μεθύσματος ἀκράτου γανωθῇ, τὴν δ’ οἰκίαν ὁ ἀναδειμάμενος οἰκήσῃ, ἀλλὰ περὶ τῶν κατὰ ψυχὴν δυνάμεων, δι’ ὧν συμβέβηκεν ἀρχάς τε λαμβάνειν καὶ προκοπὰς καὶ τελειότητας ἐν πράξεσιν ἐπαινεταῖς·
158Başlangıçlar genellikle talipte görülür: bir kadına talip olan kişi henüz koca olmamış, olacak biri olduğu gibi, iyi tabiatlı kişi de soylu ve saf bir genç kızı, yani terbiyeyi almayı umar ve hemen ona talip olur. İlerlemeler çiftçide görülür: bağ dikenin ağaçların büyümesini özenle gözetmesi gibi, öğrenmeyi seven de phronēsis'in hakikatlerini en büyük gelişmeye ulaştırmaya özen gösterir. Mükemmellik ise tamamlanmakta olan ama henüz sağlamlaşmamış bir evin yapımında görülür.
αἱ μὲν τοίνυν ἀρχαὶ περὶ μνηστῆρα φιλοῦσι γίνεσθαι—καθάπερ γὰρ ὁ μνώμενος γυναῖκα μέλλων ἐπὰν ἀνὴρ οὐ γεγονὼς ἤδη, τὸν αὐτὸν τρόπον ὁ εὐφυὴς εὐγενῆ μὲν καὶ καθαρὰν ἄξεσθαι παρθένον, παιδείαν, ἐλπίζει, μνᾶται δ’ αὐτίκα—, αἱ δὲ προκοπαὶ περὶ γεωργόν—ὡς γὰρ ἐπιμελὲς τῷ φυτουργῷ τὰ δένδρα αὔξεσθαι, καὶ τῷ φιλομαθεῖ τὰ φρονήσεως θεωρήματα ποιῆσαι μηκίστην λαβεῖν ἐπίδοσιν —, αἱ δὲ τελειότητες περὶ δημιουργίαν οἰκίας τελειουμένης μέν, οὔπω δὲ πῆξιν λαβούσης.
159Bunların hepsine, yani başlayanlara, ilerleyenlere ve mükemmelleşmiş olanlara yaraşan, kavgasız yaşamaktır; hakikati sahteleştirmek için durmadan kavgacı bir kargaşa çıkaran sofistlerin savaşına soyunmamaktır. Çünkü hakikat barışı sever, barış ise sofistlere düşmandır.
ἁρμόττει δὴ πᾶσι τούτοις, ἀρχομένοις, προκόπτουσι, τετελειωμένοις, βιοῦν ἀφιλονείκως καὶ μὴ τῷ τῶν σοφιστῶν ἐπαποδύεσθαι πολέμῳ δύσεριν ταραχὴν ἐπὶ νοθείᾳ τἀληθοῦς ἀεὶ μελετώντων· ἐπειδὴ τἀληθὲς εἰρήνῃ φίλον, ἣ δυσμενὴς αὐτοῖς.
160Bu acemiler savaşta tecrübeli kimselere karşı bu mücadeleye girerlerse büsbütün yakalanırlar: başlayan tecrübesiz olduğu için, ilerleyen eksik olduğu için, mükemmel olan da aretē'ye henüz alışmamış olduğu için. Sıvanın sağlamca tutunup katılaşması gerektiği gibi, mükemmelleşmiş olanların psykhēleri de sürekli alıştırmayla ve art arda yapılan idmanlarla güçlenip daha sağlam bir şekilde yerleşmelidir.
εἰ γὰρ εἰς τοῦτον ἀφίξονται τὸν ἀγῶνα πρὸς ἐμπειροπολέμους ἰδιῶται, παντελῶς ἁλώσονται· ὁ μὲν ἀρχόμενος, ⟨ὅτι⟩ ἄπειρος, ὁ δὲ προκόπτων, ὅτι ἀτελής, ὁ δὲ τέλειος, ὅτι οὔπω ἄτριβος ἀρετῆς· δεῖ δ’ ὥσπερ τὰ κονιάματα στηριχθῆναι βεβαίως καὶ λαβεῖν πῆξιν, οὕτως τὰς τῶν τελειωθέντων ψυχὰς κραταιωθείσας παγιώτερον ἱδρυθῆναι μελέτῃ συνεχεῖ καὶ γυμνάσμασιν ἐπαλλήλοις.
161Buna henüz erişmemiş olanlara filozoflar "farkına varmadan bilge olanlar" derler. Çünkü bilgeliğin zirvesine varmış ve onun sınırlarına ancak ilk kez dokunmuş olanların kendi mükemmelliklerini bilmelerinin imkânsız olduğunu söylerler: sona varmak ile vardığını kavramak aynı anda olmaz; arada sınır bölgesinde bir bilgisizlik vardır. Ama bu, epistēmē'den çok uzaklara sürülmüş bir bilgisizlik değil, ona yakın, adeta kapısında duran bir bilgisizliktir.
οἱ δὲ μὴ τούτων τυγχάνοντες παρὰ τοῖς φιλοσόφοις διαλεληθότες εἶναι λέγονται σοφοί· τοὺς γὰρ ἄχρι σοφίας ἄκρας ἐληλακότας καὶ τῶν ὅρων αὐτῆς ἄρτι πρῶτον ἁψαμένους ἀμήχανον εἰδέναι φασὶ τὴν ἑαυτῶν τελείωσιν· μὴ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ἄμφω συνίστασθαι, τήν τε πρὸς τὸ πέρας ἄφιξιν καὶ τὴν τῆς ἀφίξεως κατάληψιν, ἀλλ’ εἶναι μεθόριον ἄγνοιαν, οὐ τὴν μακρὰν ἀπεληλαμένην ἐπιστήμης, ἀλλὰ τὴν ἐγγὺς καὶ ἀγχίθυρον αὐτῇ.
162Kavrayan, anlayan ve kendi kuvvetlerini tam olarak bilen kişinin işi, kavgacı sofist ordusuyla savaşmak olabilir; çünkü böyle birinin kazanması umulur. Ama önünü hâlâ bilgisizliğin karanlığı kapatan, epistēmē'nin ışığı henüz parlayamamış olan kişi için evde kalmak güvenlidir; yani tam olarak kavramadığı şeyler hakkında yarışmaya girmemek, sakin ve sessiz durmak.
τοῦ μὲν οὖν καταλαμβάνοντος καὶ συνιέντος καὶ τὰς ἑαυτοῦ δυνάμεις ἐπισταμένου ἄκρως γένοιτ’ ἂν ἔργον πολεμῆσαι τῷ φιλέριδι καὶ σοφιστικῷ στίφει· νικήσειν γὰρ τὸν τοιοῦτον ἐλπίς. ᾧ δὲ ἔτι τὸ ἀγνοίας ἐπιπροσθεῖ σκότος, μήπω τοῦ τῆς ἐπιστήμης ἀναλάμψαι φέγγους ἰσχυκότος, ἀσφαλὲς οἴκοι καταμεῖναι, τουτέστιν εἰς τὴν περὶ ὧν ἄκρως οὐ κατείληφε μὴ παρελθεῖν ἅμιλλαν, ἀλλ’ ἠρεμῆσαί τε καὶ ἡσυχάσαι.
163Kendini beğenmişliğe kapılıp rakiplerinin güreş oyunlarını bilmeden ortaya atılan kişi ise bir şey yapamadan bir şeye uğrayacak ve psykhēyi bedenden ayıran ölümden daha çetin olan epistēmē ölümüne uğrayacaktır.
ὁ δ’ ὑπ’ αὐθαδείας ἐξενεχθείς, τὰ παλαίσματα τῶν ἀντιπάλων οὐκ εἰδώς, πρὶν δρᾶσαι, παθεῖν φθήσεται καὶ τὸν ἐπιστήμης θάνατον ἐνδέξεται, ὅς ἐστιν ἀργαλεώτερος τοῦ ψυχὴν καὶ σῶμα διακρίνοντος.
164Safsatalarla aldatılanların başına gelmesi gereken de budur. Onları çözmenin yolunu bulamayınca yalanlara doğru diye inanır ve epistēmē hayatı bakımından ölürler. Başlarına gelen, dalkavuklarca kandırılanların başına gelenle aynıdır.
ὀφείλει δὲ τοῦτο συμβαίνειν τοῖς πρὸς τῶν σοφισμάτων ἀπατωμένοις· ὅταν γὰρ τὰς λύσεις αὐτῶν εὑρεῖν μὴ δυνηθῶσιν, ὡς ἀληθέσι τοῖς κατεψευσμένοις πεπιστευκότες ἀποθνῄσκουσι βίον τὸν τῆς ἐπιστήμης ταὐτὸν πεπονθότες τοῖς ὑπὸ κολάκων φενακιζομένοις· καὶ γὰρ τούτων ἡ τῆς ψυχῆς ὑγιαίνουσα καὶ ἀληθὴς ὑπὸ τῆς
165Onların da psykhēye ait sağlıklı ve gerçek dostluğu, tabiatça hastalıklı bir dostluk tarafından dışarı itilip devrilir. Öyleyse şunlara böyle mücadelelere girmemelerini öğütlemek gerekir: öğrenmeye yeni başlayanlara, çünkü epistēmē'den yoksundurlar; ilerleyenlere, çünkü mükemmel değildirler; yeni mükemmelleşmiş olanlara da, çünkü mükemmelliklerinin nereye kadar vardığı onlardan gizli kalmıştır.
φύσει νοσερᾶς ἐξωθεῖται καὶ ἀνατρέπεται φιλίας. συμβουλευτέον οὖν εἰς τοὺς τοιούτους ἀγῶνας μὴ παρέρχεσθαι τοῖς τε ἀρχομένοις τοῦ μανθάνειν—ἀνεπιστήμονες γὰρ—καὶ τοῖς προκόπτουσι, διότι οὐ τέλειοι, καὶ τοῖς πρῶτον τελειωθεῖσι, διότι λέληθεν αὐτοὺς ἄχρι πῇ τελειότης.
166Söz dinlemeyenlerin evinde, der, başka bir adam oturacak, bağına başka bir adam sahip olacak, kadınını da başka bir adam alacaktır. Bu şu anlama gelir: sözü edilen gayret, ilerleme ve mükemmellik kuvvetleri hiçbir zaman tükenmeyecek, ama kimi zaman bir insana, kimi zaman başkalarına gelip onlarla birlikte olacak ve aynı psykhēlerde [kalmayıp] onları değiştirecektir. Bu bakımdan mühürlere benzerler.
τῶν δὲ ἀπειθησάντων ἄλλος, φησίν, ἄνθρωπος τὴν μὲν οἰκίαν οἰκήσει, τὸν δ’ ἀμπελῶνα κτήσεται, τὴν δὲ γυναῖκα ἄξεται· τὸ δ’ ἐστὶν ἴσον τῷ αἱ λεχθεῖσαι δυνάμεις σπουδῆς, βελτιώσεως, τελειώσεως ἐπιλείψουσι μὲν οὐδέποτε, ἄλλοτε δὲ ἄλλοις ἐνομιλήσουσιν ἀνθρώποις ἐπιφοιτῶσαι καὶ τὰς ψυχὰς οὐ τὰς αὐτὰς * * * ἀμείβουσαι, σφραγῖσιν ὁμοιούμεναι. καὶ γὰρ αὗται τὸν κηρὸν ἐπειδὰν τυπώσωσι,
167Çünkü mühürler balmumuna iz bastıklarında kendileri hiçbir şeye uğramaz; biçimlerini kazıyıp aynı kalırlar. Basılan balmumu karışıp kaybolsa bile yerine yine başkası konur. Öyleyse ey soylu kişiler, sizler yok olurken kuvvetlerin de sizinle birlikte yok olduğunu sanmayın. Onlar ölümsüz olduklarından sizin yerinize sayısız başka insanı kendi şanlarına ortak ederler; yeter ki o insanların sizin gibi pervasızlık yüzünden onlarla birliktelikten kaçmadığını, tersine onlara yaklaşıp kendilerini özenle güvenceye aldığını görsünler.
παθοῦσαι μηδὲν ἀπ’ αὐτῶν εἶδος ἐγχαράξασαι μένουσιν ἐν ὁμοίῳ· κἂν ὁ τυπωθεὶς συγχυθῇ κηρὸς καὶ ἀφανισθῇ, πάλιν ἕτερος ὑποβληθήσεται. ὥστε, ὦ γενναῖοι, μὴ νομίσητε φθειρομένοις συμφθείρεσθαι τὰς δυνάμεις ὑμῖν· ἀθάνατοι γὰρ οὖσαι μυρίους ἄλλους πρὸ ὑμῶν ἀσπάζονται τῆς ἀπ’ αὐτῶν εὐκλείας, οὓς ἂν αἴσθωνται μὴ ὥσπερ ὑμᾶς διὰ τὸ ῥιψοκίνδυνον ἀποδεδρακότας τὴν ὁμιλίαν αὐτῶν, ἀλλὰ προσιόντας καὶ θεραπευτικῶς ἀσφαλείας ἔχοντας.
168Aretē'yi seven biri varsa, bütün güzel şeylerin kendisine dikilmesi ve mükemmel bir heykelde ya da resimde güzelliği sağlayan oranlar gibi kendi psykhēsinde görünmesi için dua etsin. Ama şunu da hesaba katsın: sırasını bekleyen sayısız yedek vardır ve tabiat onun yerine bütün bunları, öğrenme kolaylığını, ilerlemeleri ve mükemmellikleri onlara bağışlayacaktır. Yine de Tanrı'nın verdiği lütufları güvenle saklayarak onlardan önce kendisinin parlaması, onları ortaya döküp acımasız düşmanlara yağmalanacak pek hazır bir ganimet sunmaması daha iyidir.
εἰ δέ τις ἀρετῆς φίλος, εὐχέσθω τὰ καλὰ πάντα ἐμφυτευθῆναί τε αὑτῷ καὶ ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς φανῆναι καθάπερ ἐν ἀνδριάντι καὶ γραφῇ τελείᾳ τὰς εἰς εὐμορφίαν συμμετρίας, λογιζόμενος ὅτι εἰσὶν ἔφεδροι μυρίοι, οἷς ἡ φύσις ἀντ’ αὐτοῦ δωρήσεται ταῦτα πάντα, εὐμαθείας, προκοπάς, τελειότητας. ἄμεινον δὲ πρὸ ἐκείνων αὐτὸν ἐκλάμψαι ταμιευόμενον τὰς ὑπὸ τοῦ θεοῦ δοθείσας ἀσφαλῶς χάριτας καὶ μὴ προενεγκόντα πόρθησιν ἐχθροῖς ἀφειδοῦσιν ἑτοιμοτάτην λείαν παρασχεῖν.
169Öyleyse uğurlu bir sonun mühürlemediği başlangıcın faydası azdır. Ama çoğu zaman mükemmelleşmiş bazı kimseler de, Tanrı'nın inayetiyle değil de kendi gayretleriyle iyileştiklerini sandıkları için eksik sayılmışlardır. Bu sanı yüzünden havalanıp pek yükseklere çıkmış, sonra yüksek yerlerden en derin dibe düşüp yok olmuşlardır.
οὐκοῦν βραχὺ ὄφελος ἀρχῆς, ἣν τέλος αἴσιον οὐκ ἐσφράγισται. πολλάκις μέντοι καὶ τελειωθέντες τινὲς ἀτελεῖς ἐνομίσθησαν τῷ παρὰ τὴν ἰδίαν προθυμίαν, ἀλλὰ μὴ κατ’ ἐπιφροσύνην θεοῦ βελτιωθῆναι δόξαι, καὶ διὰ τοῦτο μέντοι ⟨τὸ⟩ δόξαι μετεωρισθέντες καὶ ἐξαρθέντες ἐπὶ μήκιστον ἀφ’ ὑψηλοτέρων χωρίων εἰς ἔσχατον κατενεχθέντες βυθὸν ἠφανίσθησαν· „ἐὰν“
170Nitekim şöyle der: "Yeni bir ev yaparsan damına bir taç [korkuluk] yapacaksın; düşen biri oradan düşerse evinde kan dökmüş olmayasın" (Tesniye 22:8).
γάρ φησιν „οἰκοδομήσῃς οἰκίαν καινήν, καὶ ποιήσεις στεφάνην τῷ δώματί σου, καὶ οὐ ποιήσεις φόνον ἐν τῇ οἰκίᾳ σου, ἐὰν πέσῃ ὁ πεσὼν ἀπ’ αὐτοῦ“ (Deut. 22,8).
171Çünkü düşüşlerin en çetini, kayıp Tanrı'yı onurlandırmaktan uzaklaşmak, O'ndan önce kendini taçlandırmak ve öz kanını dökmektir. Çünkü Var Olan'ı onurlandırmayan kişi kendi psykhēsini öldürür; öyle ki terbiye binası ona hiçbir fayda sağlamaz. Terbiyenin payına yaşlanmayan bir tabiat düşmüştür; bu yüzden onun evine "yeni" demiştir. Başka şeyler zamanla bozulur; terbiye ise ilerledikçe daha da gençleşir ve olgunlaşır, hep taze kalan güzelliğiyle parlar ve sürekli bakımla yenilenir.
πτωμάτων γὰρ ἀργαλεώτατον θεοῦ τιμῆς ἀποπεσεῖν ὀλισθόντα, στεφανώσαντα πρὸ ἐκείνου ἑαυτὸν καὶ φόνον ἐμφύλιον ἐργασάμενον· κτείνει γὰρ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ὁ μὴ τὸ ὂν τιμῶν, ὡς ἀνόνητον αὐτῷ γενέσθαι παιδείας τὸ οἰκοδόμημα. παιδεία δὲ φύσιν ἔλαχε τὴν ἀγήρω, διόπερ καινὴν εἶπε τὴν οἰκίαν αὐτῆς· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα χρόνῳ φθείρεται, ἡ δ’ ἐφ’ ὅσον πρόεισιν, ἐπὶ μήκιστον ἡβᾷ καὶ ἐπακμάζει τὸ ἀειθαλὲς εἶδος φαιδρυνομένη καὶ ταῖς συνεχέσιν ἐπιμελείαις καινουμένη.
172Öğütlerinde de pek çok iyi şey edinmiş olanlara, kendilerini bu edinimin sebebi olarak kaydetmemelerini, "güç kazanmak için kuvvet veren Tanrı'yı hatırlamalarını" (Tesniye 8:18) tembihler.
κἀν τοῖς προτρεπτικοῖς μέντοι παραινεῖ τοὺς κτῆσιν ἀγαθῶν λαχόντας πλείστην μὴ ἑαυτοὺς ἀναγράψαι τῆς κτήσεως αἰτίους, ἀλλὰ „μνησθῆναι θεοῦ τοῦ διδόντος ἰσχὺν ποιῆσαι δύναμιν“ (Deut. 8,18).
173İşte refahın sonu buydu; ötekiler ise başlangıçlardır. Öyleyse sonu unutanlar edindikleri şeylerin başlangıcından da artık iyi bir şekilde yararlanamazlar. Bunlar kendilerini sevdikleri için hatalarını isteyerek işlerler; cömert olan ve her şeyi sonuna erdiren Tanrı'yı iyiliklerin sebebi olarak ilan etmeye katlanamazlar.
τοῦτο μὲν οὖν τὸ εὐπραγίας ἦν πέρας, ἀρχαὶ δ’ ἐκεῖναι· ὥστε τοὺς ἐκλανθανομένους τοῦ τέλους μηδὲ τῆς τῶν κτηθέντων ⟨ἀρχῆς⟩ εὖ ἂν ἔτ’ ἀπόνασθαι. τούτοις μὲν οὖν ἑκούσια γίνεται διὰ φιλαυτίαν τὰ σφάλματα οὐχ ὑπομένουσι τὸν φιλόδωρον καὶ τελεσφόρον θεὸν αἴτιον ἀποφῆναι τῶν ἀγαθῶν.
174Bazıları da dindarlık uğruna bütün yelkenleri fora edip hızla yol alarak onun limanlarına demir atmaya can atmıştır. Ama artık uzakta değil, tam karaya yanaşmak üzereyken karşıdan birden kopan bir rüzgâr, tam yelkenle dosdoğru ilerleyen gemiyi geri itmiş ve iyi bir yolculuğa yarayan şeylerin çoğunu söküp almıştır.
εἰσὶ δ’ οἳ πάντα κάλων εὐσεβείας ἀνασείσαντες ἐνορμίσασθαι τοῖς λιμέσιν αὐτῆς ταχυναυτοῦντες ἐσπούδασαν, κἄπειτ’ οὐ μακρὰν ἀφεστηκότων, ἀλλ’ ἤδη μελλόντων προσέχειν, αἰφνίδιον ἐξ ἐναντίας καταρραγὲν πνεῦμα πλησίστιον εὐθυδρομοῦν τὸ σκάφος ἀνέωσεν, ὡς ὑποκεῖραι πολλὰ τῶν πρὸς εὔπλοιαν συνεργούντων.
175Bunları denizde hâlâ yol aldıkları için kimse suçlayamaz; çünkü acele ederken gecikmeleri istemeden olmuştur. Peki bunlara, Büyük Adak denen adağı adayan kişiden başka kim benzer? Nitekim şöyle der: "Eğer biri onun yanında ansızın ölürse, adağının başı hemen kirlenmiş olur ve onu tıraş edecek"; birkaç söz daha söyledikten sonra da şunu ekler: "Önceki günler hesapsız sayılacak, çünkü adağının başı kirlendi" (Sayılar 6:9, 12).
τούτους οὐκ ἄν τις ἔτι θαλαττεύοντας αἰτιάσαιτο· ἀκούσιος γὰρ αὐτοῖς ἐπειγομένοις γέγονεν ἡ βραδυτής. τίς οὖν ἀπεικάζεται τούτοις ἢ ὁ τὴν μεγάλην λεγομένην εὐξάμενος εὐχήν; „ἐὰν γάρ τις“ φησίν „ἀποθάνῃ ἐπ’ αὐτῷ αἰφνίδιον, παραχρῆμα μιανθήσεται ἡ κεφαλὴ εὐχῆς αὐτοῦ, καὶ ξυρήσεται“· εἶτα ὀλίγα προσειπὼν ἐπιφέρει· „αἱ δ’ ἡμέραι αἱ πρότεραι ἄλογοι ἔσονται, ὅτι ἐμιάνθη κεφαλὴ εὐχῆς αὐτοῦ“ (Num. 6,9. 12)·
176"Ansızın" ve "hemen" sözlerinin ikisi de psykhēnin istemeden düştüğü sapmayı gösterir. Çünkü isteyerek işlenen günahlarda nerede, ne zaman ve nasıl yapılacağını tasarlamak için zaman gerekir; istemeden işlenenler ise birden, düşünülmeden ve, böyle denebilirse, zaman geçmeden çöker.
δι’ ἀμφοτέρων τοίνυν, τοῦ τε „αἰφνίδιον“ καὶ τοῦ „παραχρῆμα“ εἰπεῖν, ἡ ἀκούσιος παρίσταται τῆς ψυχῆς τροπή· πρὸς μὲν ⟨γὰρ⟩ τὰ ἑκούσια τῶν ἁμαρτημάτων εἰς τὸ βουλεύσασθαι ποῦ καὶ πότε καὶ πῶς πρακτέον χρόνου δεῖ, τὰ δὲ ἀκούσια ἐξαίφνης, ἀπερισκέπτως καί, εἰ οἷόν τε τοῦτ’ εἰπεῖν, ἀχρόνως κατασκήπτει.
177Çünkü dindarlığa giden yola koyulmuş olanların, koşucular gibi koşularını tökezlemeden ve soluklanmadan sonuna kadar dosdoğru sürdürmeleri zordur; zira oluş dünyasına ait her şeyin önünde sayısız engel vardır.
χαλεπὸν γὰρ ὥσπερ τοὺς δρομεῖς ἀρξαμένους ὁδοῦ τῆς πρὸς εὐσέβειαν ἀπταίστως καὶ ἀπνευστὶ διευθῦναι τὸν δρόμον, ἐπειδὴ μυρία ἐμποδὼν παντὶ τῷ γενομένῳ.
178Öyleyse birinci şey, ki biricik gerçek nimet budur, bilerek işlenen haksızlıkların hiçbirine dokunmamak ve istemeden işlenenlerin sayısız kalabalığını da itip uzaklaştırabilmektir. İkincisi ise istemeden işlenenlerin ne çoğunda ne de uzun süre oyalanmaktır.
πρότερον μὲν ⟨οὖν⟩, ὃ ἓν καὶ μόνον εὐεργεσία, μηδενὸς τῶν κατὰ γνώμην ἀδικημάτων ἐφάψασθαι πᾶσάν τε τὴν ἀμήχανον τῶν ἀκουσίων πληθὺν ἰσχῦσαι διώσασθαι· δεύτερον δὲ τὸ μήτε πολλοῖς τῶν ἀκουσίων μήτ’ ἐπὶ μήκιστον χρόνον ἐνδιατρῖψαι.
179İstemeden düşülen sapmanın günlerine "hesapsız" demesi pek güzeldir; yalnız günah işlemek akla aykırı olduğu için değil, istemeden olan şeylerin hesabını vermek de mümkün olmadığı için. Bu yüzden insanlar bize olayların sebeplerini sorduğunda çoğu zaman ne bildiğimizi ne de söyleyebildiğimizi söyleriz; çünkü onlar olurken işin içinde değildik, geldiklerini bile fark etmedik.
παγκάλως δὲ τὰς τῆς ἀκουσίου τροπῆς ἡμέρας εἶπεν ἀλόγους, οὐ μόνον ἐπειδὴ τὸ ἁμαρτάνειν ἄλογον, ἀλλ’ ὅτι καὶ τῶν ἀκουσίων λόγον οὐκ ἔστιν ἀποδοῦναι. παρὸ καὶ πυνθανομένων πολλάκις τὰς τῶν πραγμάτων αἰτίας φαμὲν μήτ’ εἰδέναι μήτ’ εἰπεῖν δύνασθαι· μήτε γὰρ γιγνομένων συμπαραληφθῆναι, ἀλλὰ καὶ τὴν ἄφιξιν αὐτῶν ἀγνοῆσαι.
180Öyleyse Tanrı'nın birine, hayatını başından sonuna kadar diz çökmeden ve kaymadan koşması, isteyerek ve istemeden işlenen haksızlıkların her iki türünün üzerinden de en hızlı koşunun atılışıyla uçup geçmesi lütfunu bağışlaması nadirdir.
σπάνιον οὖν εἴ τῳ δωρήσεται ὁ θεὸς ἀπ’ ἀρχῆς ἄχρι τέλους σταδιεῦσαι τὸν βίον μήτ’ ὀκλάσαντι μήτ’ ὀλισθόντι, ἀλλ’ ἑκατέραν φύσιν ἀδικημάτων, ἑκουσίων τε καὶ ἀκουσίων, ῥύμῃ καὶ φορᾷ τάχους ὠκυδρομωτάτου ὑπερπτῆναι.
181Başlangıç ve son hakkında bunları adil Nuh dolayısıyla söyledik. Nuh çiftçilik tekhnē'sinin ilk ve temel bilgilerini edinmiş, ama onun sınırlarına kadar varmaya gücü yetmemiştir. Çünkü "toprağın çiftçisi olmaya başladı" denir; en yüksek epistēmē'nin sınırlarına erişmemiştir. Onun bağ dikmesi hakkında söylenenleri ise ayrıca anlatalım.
ταῦτα μὲν οὖν ἀρχῆς τε πέρι καὶ τέλους εἴρηται διὰ Νῶε τὸν δίκαιον, ὃς τὰ πρῶτα καὶ στοιχειώδη τῆς γεωργικῆς κτησάμενος τέχνης ἄχρι τῶν περάτων αὐτῆς ἐλθεῖν ἠσθένησε· λέγεται γὰρ ὅτι „ἤρξατο γῆς εἶναι γεωργός“, οὐ τῶν ὅρων τῶν ἄκρας ἐπιστήμης ἐλάβετο. τὰ δὲ περὶ τῆς φυτουργίας εἰρημένα αὐτοῦ λέγωμεν αὖθις.