Origenes
Tesniye Üzerine Seçmeler
Selecta in Deuteronomium
1Origenes'in Tesniye yorumlarından katenalarda korunmuş seçmeler. Yorumlanan ayet kalın harfledir.
Origenes'in Tesniye Üzerine Seçmeleri
Musa, Rabbin kendisine buyurduğu her şeyi bütün İsrailoğullarına söyledi. Anlamı Tanrı açıklıyordu, peygamber ise gösterilenleri anlatmak için kendi dilini kullanıyordu. Bu yüzden peygamberin sesine hareket denir: Tanrı'nın söylediklerini dile getiren bir sestir o.
Ἐλάλησε Μωϋσῆς πρὸς πάντας υἱοὑς Ἰσραήλ κατὰ πάντα ὅσα ἐνετείλατο Κύριος αὐτῷ. Ἐπειδὴ ὁ μὲν Θεὸς τὴν δύναμιν ἀπεκάλυπτεν· ὁ δὲ προφήτης τῇ ἑαυτοῦ γλώσσῃ ἐκέχρητο πρὸς παράστασιν τῶν δεδηλωμένων. Κίνησις οὖν λέγεται ἡ προφητικὴ φωνὴ, οἷα παριστῶσα τὰ ὑπὸ Θεοῦ εἰρημένα.
2O sırada size şöyle dedim. Musa "size dedim" sözünü boşuna söylemiyor. Kendisi çekildikten sonra yerine Nun oğlu Yeşu geçecekti; bunun garip bir şey olmadığını, aksine işin tabii sonucu olduğunu söylüyor. "Daha önce sizi teşvik ettim," diyor, "siz de onaylayınca hâkimler atadım. Öyleyse peygamberlik lütfunda ve önderlikte yerime geçecek olan Nun oğlu Yeşu'ya da itaat edin."
Καὶ εἶπα πρὸς ὑμᾶς ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ. Οὐχ ἀπλῶς ὁ Μωῦσῆς φησιν, « εἶπον ὑμῖν» ἀλλʼ ἐπειδὴ ἔμελλεν αὐτοῦ ἀναχωρήσαντος διαδέχεσθαι αὐτὸν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, οὐκ ἄτοπόν φησι τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ καὶ ἑπόμενον. Προλαβὼν γὰρ, φησὶ, παρεκάλεσα, καὶ, ὡς ἐπενεύσατε, ἐπέστησα κριτάς· ὥστε καὶ τῷ κατὰ προφητικὴν χάριν καὶ ὁδηγητικὴν διαδεχομένῳ με Ἰησοῦ τῷ τοῦ Ναυῆ πείθεσθε.
3Sizi tek başıma taşıyamam. [Devamı bozuk.]
Οὐ δυνήσομαι μόνος φέρειν ὑμᾶς. Καὶ τῶν προδευτάς.
4Ruben'e ve Gad'a verdim. Daha aşağı derecede olanlar vaade çabuk erişir, daha iyi olanlar ise geç kavuşur. Musa'nın eliyle alanlar mirasa ilk konanlardı, Yeşu'nun eliyle alanlar ise sonra aldılar. Bu söz, sıradan insanlar için değil bütün adiller için de geçerlidir. Nitekim Havari şöyle der: "Bunların hepsi imanlarıyla övgü kazandıkları hâlde vaat edileni almadılar; çünkü Tanrı bizim için daha iyi bir şey öngörmüştü, onlar bizsiz kemale ermesin diye."
Ἔδωκα τῷ Ῥουβὶμ καὶ τῷ Γάδ. Οἱ ὑποδεέστεροι τάχιον ἐν τῇ ἐπαγγελίᾳ γίνονται· οἱ δὲ ἐπιεικέστεροι βράδιον ἀπολαμβάνουσιν. Οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ Μωῦσέως πρῶτοι εἰλήφασι τὴν κληρονομίαν· οἱ δὲ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ὕστερον. Ἀλλὰ καὶ περὶ πάντων δικαίων λέγεται, οὐ τῶν τυχόντων· ὡς γὰρ ὁ Ἀπόστολός φησιν· « Οὗτοι πάντες μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν. »
5Duyduğunuz sözlerin sesi, vesaire. Bu, sesin görülür olduğu ya da Tanrı'nın tabiatça bir sesi bulunduğu anlamına gelmez; böyle bir şey ancak bileşik bir tabiata ait olabilirdi. Ama borazanlar da sesler de, nasıl olduğunu yalnız Tanrı'nın bildiği bir şekilde, görünen unsurların, yani ateşin ve koyu bulutun birleşmesinden meydana getirilerek gerçekleşiyordu. Bu yüzden ses duyulur, görülmez; yine de Tanrı'nın harikalarında ses de görülür.
Φωνὴν ῥημάτων ἣν ὑμεῖς ἠκούσατε, καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐχ ὅτι ὁρατὴ ἡ φωνὴ, οὐδʼ ὅτι φύσει φωνὴν ἔχει ὁ Θεός· τοῦτο γὰρ καὶ συνθέτου φύσεως ἂν εἴη· ἀλλʼ ἐπειδὴ καὶ αἱ σάλπιγγες, καὶ αἱ φωναὶ, ὡς αὐτὸς οἶδεν ὁ Θεὸς, ἐπετελοῦντο ἐκ τῆς τῶν ὁρωμένων συνεχείας δημιουργούμεναι στοιχείων· τοῦ πυρὸς λέγω καὶ τοῦ γνόφου· ὥστε καὶ ἀκούεται φωνὴ, καὶ οὐχ ὁρᾶται· ἀλλʼ οὗν ἐπὶ τῶν τοῦ Θεοῦ θαυμάτων καὶ ἡ φωνὴ ὁρᾶται.
6Ürdün'ü geçmeyeyim diye ant içti. Musa halkın önünde Tanrı'yı yüceltmediği için onlarla birlikte karşıya geçmekten men edildi; öyle ki sağlığında saygı gösterdikleri kişiye o gittikten sonra tanrılara sunulan hürmetlerle tapınmasınlar. Bu yüzden öldüğünde mezarını da gizli kıldı.
Καὶ ὤμοσεν ἴνα μὴ διαβῶτὸν Ἰορδάνηντοῦτον. Μωῦσῆς, μὴ δοξάσας τὸν Θεὸν ἐπὶ τοῦ λαοῦ, ἐκωλύθη παρελθεῖν μετʼ αὐτῶν, ἵνα μὴ ὅν ἐτίμων ζῶντα, ἐν θεῶν θεραπείαις τιμήσωσιν ἀπελθόντα. Διὸ δὴ καὶ ἀποθανόντος ἀφανῆ τὸν τάφον ἐποίησεν.
7Bugün göğü ve yeri size karşı tanık tutuyorum. Tanrı kendisine tapanların daimōnlarla ilişki kurmasına izin vermez, kendisini bir kez tanıyanlara onlarla her türlü yakınlıktan uzak durmalarını buyurur. Halkların dönekliğini kıskançlıkla karşılar ve yaptıkları kötülükler yüzünden başlarına gelecek cezaları önceden bildirir.
Διαμαρτύρομαι ὑμῖν σήμερον τόν τε οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ὁ Θεὸς τοὺς αὐτὸν προσκυνοῦντας οὐ συγχωρῶν δαίμοσι συνάπτεσθαι, ἀλλὰ τοὺς ἅπαξ αὐτὸν ἐγνωκότας ἐκτὸς εἶναι κελεύων τῆς πρὸς ἐκείνους διαθέσεως, καὶ παραζηλῶν ἐν τῇ ἀποστασίᾳ τῶν λαῶν, τὰς μελλούσας αὐτοῖς προλέγει τιμωρίας διὰ τὴν πονηρίαν τῶν ἐπιτηδευμάτων αὐτῶν.
8Kölelik evinden. Gerçekten de bedensel ve maddi şeyler kölelik evidir; bunların zıddı olanlar ise hürriyet evidir.
Ἐξ οἴκου δουλείας. Καὶ γὰρ ἀληθῶς τὰ σωματικὰ πράγματα καὶ ὑλικὰ, οἶκός ἐστι δουλείας, ὥσπερ ἐκ τῶν ἐναντίων οἶκός ἐστιν ἐλευθερίας.
9Çünkü siz bütün milletlerden azsınız. Rabbin payına düşenlere "Bütün milletlerden azsınız" denmesi yerindedir. "Kurtulanlar azdır" ve "Dar kapıdan girmek için çabalayın" sözleri de bununla akrabadır.
Ὑμεῖς γάρ ἐστε ὀλιγοστοὶ παρὰ πάντα τὰ ἔθνη. Καλῶς τοῖς ἀπὸ τῆς μερίδος εἴρηται· « Ὀλι γοστοί ἐστε παρὰ πάντα τὰ ἔθνη. » Συγγενῶς τε τὸ, « Ὀλίγοι οἱ σωζόμενοι, » καὶ τὸ, « Ἀγωνίζεσθε εἰσελθεῖν διὰ τῆς στενῆς πύλης. »
10Çünkü insan yalnız ekmekle değil, her sözle yaşar, vesaire. Buradan yine anlaşılıyor ki man, Çıkış kitabında ekmek diye bildirilse de, logostu. "Bu," diyor, "Rabbin size yemeniz için verdiği ekmektir. Rabbin buyurduğu söz budur." Man'ın "ince, ak kişniş tohumu gibi, yerdeki kırağı gibi" olması da bundandır: Man'ın simgesi olduğu logos tabiatça incedir, akıl sahibi, saf ve en ince bütün ruhların içinden geçer. Bilgelik de akıl sahibi, kutsal, biricik, çok yönlü, ince bir ruhtur, vesaire. Man beyazlığı bakımından da kişnişe benziyordu. Söylendiğine göre kişnişin tabiatı baştan başa tohum niteliği taşır; öyle ki kişniş tohumu parçalansa bile gücü yok olmaz, ekilemez hâle gelmez. Logos da baştan başa böyledir: Her parçası güzel ve iyi toprakta, yani psykhē'de işlenmeye elverişlidir. Man beyazdır da; çünkü logos ışıktır, parlaktır ve onu kavrayıp onunla beslenen için bu anlamda beyazdır. Kırağı gibidir de: Sıkı ve derli topludur, hiçbir yerde sulanmaz, dağılıp akmaz, katıdır. Çünkü göğün logosudur ve bize göksel şeyleri bildirir.
Ὅτι οὐκ ἐπʼ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ᾿ ἐπὶ πανεὶ ῥήματι, καὶ τὰ ἑξῆς. Πάλιν τε αὖ ὅτι τὸ μάννα λόγος ἦν, εἱ καὶ ἄρτος δηλοῦται ἐν τῇ Ἐξόδῳ. « Οὗτος γὰρ, φησὶν, ὁ ἅρτος ὅν ἔδωκε Κύριος ὑμῖν φαγεῖν. Τοῦτο τὸ ῥῆμα ὃ συνέταξε Κύριος. » Διὰ τοῦτο δὲ τὸ μάννα « λεπτὸν ἦν ὡσεὶ κόριον λευκὸν, ὡσεὶ πάγος ἐπὶ τῆς γῆς· » ἐπειδήπερ ὁ λόγος οὗ σύμβολον ἦν τὸ μάννα ἐκεῖνο, λεπτόν ἐστι τῇ αὐτοῦ φύσει, καὶ διῆκον διὰ πάντων πνευμάτων νοερῶν, καθαρῶν, λεπτοτάτων, Ἔστι δὲ καὶ ἡ σοφία πνεῦμα νοε ρὸν, ἅγιον, μονογενὲς, πολυμερὲς, λεπτὸν, καὶ τὰ ἐξῆς. Ἦν δὲ καὶ ὡσεὶ κόριον πρὸς τὸ εἶναι λευκόν. Φασὶ δὲ τὴν τοῦ κορίου φύσιν ὅλην διʼ ὅλων λόγον ἔχειν σπέρματος, ὡς μηδὲ ἐν τῷ κατακόπτεσθαι τὸ τοῦ κορίου σπέρμα, ἐξαφανίζεσθαι αὐτοῦ τὴν δύναμιν, ὡς οὐκ ἔτι δυναμένην σπείρεσθαι. Τοιοῦτος δὲ διʼ ὅλου ὁ λόγος· καὶ πᾶν μόριον αὐτοῦ γεωργεῖσθαι τέφυκεν ἐν καλῇ καὶ ἀγαθῇ, τουτέστι ψυχῆς. Ἔστι δὲ τὸ μάννα λευκόν. Φῶς γὰρ ὁ λόγος καὶ λαμπρὸν, καὶ κατὰ τοῦτο λευκὸν, τῷ αὐτὸν συνιέντι καὶ τρεφομένῳ ὑπʼ αὐτοῦ, Ἔστι δὲ καὶ ὡσεὶ πάγος· συνεστραμμένος γὰρ, καὶ οὐδαμοῦ πλαδῶν, οὐδὲ διεῤῥυηκὼς, ἀλλὰ πάγιος, ἃ δὴ οὐρανοῦ λόγος, καὶ ἀπαγγέλλων ἡμῖν τὰ οὐράνια.
11Çünkü Tanrın Rab seni iyi ve geniş bir ülkeye götürecek. Mesih bize bunları değil, göklerin krallığını ve iyi, ebedî bir ülkeyi vaat etmiştir. O ülkenin seli Mesih'tir ve bilgelik pınarlarıyla sular. Seller ovalardan, yani alçakgönüllü ve verimli insanlardan, bir de temaşanın yüceliğiyle göklere uzanan yüksek dağlardan geçerek akar. Orada insanın yüreğini pekiştiren buğday, daha aşağı derecede olanları besleyen arpa vardır. Orada gerçek asma olan Mesih vardır. Orada kutsal kişilerin başlarını yağlayan zeytinyağı vardır. Narlar da öyledir: İçlerinde tatlılık taşırlar, dışlarına ise yaşayışın sertliğini giyinmişlerdir. Orada incir vardır, ama meyvesiz ve yaprakla bezeli olanı değil, Ruh'un tatlılığıyla zengin olanı. Orada Kurtarıcı'nın gırtlağının arzu edilen tatlılığı, Neşideler'deki gelinin bal damlatan dudakları, yeryüzünde yuvarlanan, sınavlar karşısında boyun eğmeyen, demirin tabiatını taklit eden kutsal taşlar vardır. Orada tunç madenleri vardır; insanlar akılla kavranan zırhı ondan yapmışlardır. Bütün bunların başı ise Tanrı'yı durmadan övmektir.
Ὀ γὰρ Κύριος ὁ Θεός σου εἰσαγάγῃ σε εἰς γῆν ἀγαθὴν καὶ πολλήν. Ἡμῖν ὁ Χριστὸς οὐ ταῦτα δώσειν ὑπέσχετο, ἀλλὰ οὐρανῶν βασιλείαν, καὶ γῆν ἀγαθὴν καὶ ἀΐδιὸν, ἧς χείμαῤῥος ὁ Χριστὸς, ποτίζων τοῖς τῆς σοφίας νάμασιν. Ἐκπορεύονται δὲ οἱ χείμαῤῥοι διὰ τῶν πεδίων καὶ ταπεινῶν καὶ γονίμων ἀνθρώπων, καὶ διὰ τῶν ὑψηλῶν ὀρέων, τῶν ἀνατεινομένων διὰ τὸ ὕψος τῆς θεωρίας εἰς οὐρανούς. Ἐκεῖ ὁ οῖτος ὁ στηρίζων καρδίαν ἀνθρώπου, καὶ κριθὴ τοὺς ὑποδεεστέρους τρέφουσα. Ἐκεῖ ἡ ἀληθινὴ ἄμπελος ὁ Χριστός. Ἐκεῖ τὸ ἔλαιον τὸ λιπαῖνον τῶν ὁσίων τὰς κεφαλάς. Ὁμοίως καὶ ῥοαὶ, τὸ γλυκὺ μὲν ἔνδοθεν φέρουσαι, τῆς πολιτείας δὲ τὸ αὐστηρὸν ἔξωθεν ἐνδυσάμεναι. Ἐκεῖ ἡ συκῆ, οὐχ ἡ ἄκαρπος καὶ φύλλοις κομῶσα, ἀλλʼ ἡ πλουτοῦσα τοῦ πνεύματος τὴν γλυκύτητα. Ἐκεῖ ὁ γλυκασμὸς τοῦ φάρυγγος τοῦ Σωτῆρος ὁ ἐπιθυμητὸς, καὶ τὰ χείλη τῆς ἐν τῷ ᾄσματι νύμφης κηρίον ἀποστάζοντα, καὶ οἱ λίθοι οἱ ἅγιοι, οἱ ἐπὶ τῆς γῆς κυλισθέντες πρὸς πειρασμοὺς ἀνένδοτοι, καὶ φύσιν σιδήρου ἀπομιμούμενοι. Ἐκεῖ τὰ μέταλλα τοῦ χαλκοῦ, ἐξ οὗ τὴν νοητὴν πανοπλίαν κατεσκεύασαν. Καὶ τὸ τούτων κεφάλαιον ἀπαύστως εὐλογεῖν τὸν Θεόν.
12Aynı yazar. "Orada çamur ve tuğlayla uğraşıp eziyet çekmek yok," diyor, "taş var, hem de en sert, kolay kolay dağılmayan taşlar; yapılara yeter, uzun süre dayanır." Bunları, onların düşüncesini Mısır'dan koparmak için söylüyor. "İyi" demekle toprağın verimliliğini, "geniş" demekle büyüklüğünü ve enini gösterdi. "Orada su selleri var" (bu Mısır'da yoktur) "ve derin pınarlar": Bu da vaat edilen toprağa özgü bir ayrıcalıktır. "Dağların arasından" diye de ekledi; Mısır'da bu yoktur, üstelik orada ne asmalar boy gösterir ne de zeytinyağı boldur. Vaat edilen toprakta ise her şey bol boldur.
Τοῦ αὐτοῦ. Οὐκ ἕστι, φησὶ, πηλῷ καὶ πλινθείᾳ μοχθεῖν, καὶ ταλαιπωρεῖν, ἀλλὰ λίθους ἔχειν καὶ τούτους ἰταμωτάτους, καὶ μὴ ῥᾳδίως διαλυομένους, ὡς καὶ οἰκοδομίαις ἐξαρκεῖν καὶ ἐπὶ πολὺ διαμένειν. Ταῦτα δὲ λέγει τὴν διάνοιαν αὐτῶν ἀποστῆναι τῆς Αἰγύπτου βουλόμενος. Διὰ γὰρ τοῦ εἰπεῖν, « ἀγαθὴν, τὸ γόνιμον ἔδειξε· διὰ δὲ τοῦ, « πολλὴν, τὸ μέγεθος καὶ τὸ πλάτος. « Οὗ χείμαῤῥοι ὑδάτων (τοῦτο οὐκ ἐν Αἰγύπτῳ), καὶ πηγαὶ ἀβύσσων· ὅπερ ἐξαίρετον τῇ γῇ τῆς ἐπαγγελίας. Προσέθηκε δὲ καὶ διὰ τῶν ὀρέων· » ὅπερ τῇ Αἰγύπτῳ οὐ πρόσεστιν, ἀλλʼ οὐδὲ ἀμπέλοις κομᾷ, οὐδὲ ἀφθονίαν ἔχει ἐλαίου· ἡ δὲ τῆς ἐπαγγελίας γῆ πάντα πλουσίως.
13Tanrın Rabbi unutmamak için kendine dikkat et. İyilikleri vaat ettikten sonra onları uyanık olmaya çağırıyor: Kendilerine iyilik edeni hatırlasınlar, bolluktan şımarmasınlar, bunları bağışlayanı küçümsemesinler ve onları Mısır'daki kölelikten hürriyete taşıyanın o olduğunu unutmasınlar.
Πρόσεχε σεαυτῷ, μὴ ἐπιλάθῃ Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου. Μετὰ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἐπαγγελίαν εἰς νῆψιν αὐτοὺς διανίστησιν, τοῦ εὐεργέτου μεμνῆσθαι, καὶ μὴ ἐξυβρίζειν τῷ κόρῳ, μηδὲ περιφρονεῖν τοῦ ταῦτα δωρησαμένου, καὶ ὅτι ἐκ τῆς ἐν Αἰγύπτῳ δουλείας εἰς ἐλευθερίαν αὐτοὺς μετεκόμισεν.
14Tanrın Rabbe böyle yapmayacaksın. İnsanların kendi çocuklarını milletlerin tanrılarına kurban etmesini vahşi, insanlık dışı ve iğrenç bir iş diye kınıyor. Milletlerin tanrılarına kurban kesmeyi söyleyenlerden yüz çevirmek yetmez, onların sözlerine kulak da vermemek gerekir.
Οὐ ποιήσεις οὕτως Κυρίῳ τῷ Θεῷ σου. Αἰτιᾶτει τὸ θύειν τὰ ἑαυτῶν τέκνα τοὺς ἀνθρώπους τοῖς θαοῖς τῶν ἐθνῶν, ὡς ὠμὸν καὶ ἀπάνθρωπον· ὡς βδελυκτόν. Καὶ τοὺς λέγοντας θύσαι θεοῖς τῶν ἐθνῶν οὐ μόνον ἀποστρέφεσθαι δεῖ, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀκοὴν τοῖς λόγ οις αὐτῶν μὴ ὑπέχειν.
15Ona bir şey eklemeyeceksin, ondan bir şey de çıkarmayacaksın. İnsanlar günah işlerken, genel olarak söylersek, iki türlü günah işler: Ya buyrukları aşarlar ya da eksik bırakırlar. Yaşayışımızı epistēmē'ye dayandırmadığımızda ve adaletin ölçülerini bilmediğimizde yanılırız; bazen de daha iyi bir şey yaptığımız vehmiyle kuralı aşıp önümüze konan hedeften saparız.
Οὐ προσθήσεις ἐπʼ αὐτὸ, οὐδὲ ἀφελεῖς ἀπ᾿ αὐτοῦ. Οἱ ἄνθρωποι ἁμαρτάνοντες γενικῷ λόγῳ διχῶς ἁμαρτάνουσιν, ἢ ὑπερβαίνοντες τὰς ἐντολὰς ἢ ὑποκενοῦντες. Ὅταν γὰρ μὴ ἀπὸ ἐπιστήμης πολιτευόμεθα, μηδὲ γινώσκοντες τὰ μέτρα τῆς δικαιοσύνης σφαλλόμεθα, καὶ ἔσθʼ ὅτε ὑπερβαίνοντες τὸν κανόνα, φαντασίᾳ τοῦ ποιεῖν τι κρεῖττον, ἐκπίπτομεν τοῦ προκειμένου.
16Aynı yazar. Demek ki ya hepsini yapmayanlar ya da fazlasını yapanlar kanunu çiğnemiş olur.
Τοῦ αὐτοῦ. Οἱ οὗν μὴ ποιοῦντες πάντα, ἢ οἱ πλεῖόν τι ποιοῦντες, παράνομοι.
17Tırnağı çatallı olan ve geviş getiren her hayvan. Tırnağın çatallı olması, her türlü iyi çabaya doğru yürüyüşümüzü gösterir. Geviş getirmek ise Tanrı'nın ilham ettiği Kitab'ın sözlerini evirip çevirmek, onları adeta yeniden çiğnemek ve araştırmalarla içlerinde saklı temaşa konularını inceltmektir.
Πᾶν κτῆνος διχηλοῦν ὁπλὴν, καὶ ἀνάγον μηρυκισμόν. Τὸ μὲν διχηλεῖν ἐπὶ τῆς ὁπλῆς, τὴν πορείαν καθʼ ἣν πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἐρχόμεθα τῶν ἀγαθῶν σπουδασμάτων ἐμφάνειεν· ὁδὲ μηρυκισμὸς, τὸ ἄνω τε καὶ κάτω ποιεῖν τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς τοὺς λόγους, καὶ οἷον ἀναμασᾶσθαι καὶ καταλεπτύνειν ἐρεύναις τὰ κεκρυμμένα τῶν θεωρημάτων.
18İçlerinde yüzgeci ve pulu olanların hepsini yiyeceksiniz. Sanırım uçanlardan dizlerinin altında, ayaklarının üstünde dikenleri olanların temiz, olmayanların ise kirli sayılmasını istiyor. **Kendin için yedi gün Çardak Bayramı yapacaksın.**
Πάντα ὅσα ἐστὶν ἐν αὐτοῖς πτερύγια καὶ λεπίδες, φάγεσθε. Τῶν πτηνῶν οἶμαι ὅσα μὲν σκόλοπας ἔχει κατωτέρω τῶν γονάτων ὑπὲρ τὰς βάσεις καθαρὰ εἶναι βούλεται· ὅσα δὲ μὴ, ἀκάθαρτα. Ἑορτὴν σκηνῶν ποιήσεις σεαυτῷ ἑπτὰ ἡμέρας.
19Kitaplarda bayram (heortē) ve şenlik (panēgyris) adlarına rastlarız; örneğin peygamberin "Şenlik gününde ve Rabbin bayramı gününde ne yapacaksınız?" sözünde olduğu gibi. Bayramla şenlik arasındaki farkı araştırmak gerekir. Deyim yerindeyse, kutsal bir günde olduğu gibi diğer günlerden ayrı olarak belli işlerin yapılması buyrulan her sevinçli güne bayram denir. Ama her bayram şenlik değildir; şenlik, adının da gösterdiği gibi, İbranilerin her yerden gelip bir araya toplandıkları zamandır. Bu bakımdan şenlik bayramdır, ama bayram her zaman şenlik değildir. Örneğin Şabatlar ve yeni aylar bayramdır; Mayasız Ekmek, Haftalar Bayramı ve Çardak Bayramı ise yalnız bayram değil şenliktir de. Çünkü o günlerde her erkeğin, Tanrın Rabbin seçeceği yerde O'nun huzuruna çıkması buyrulmuştur.
Εὑρίσκομεν ἐν ταῖς Γραφαῖς τὸ ὄνομα τῆς ἑορτῆς καὶ τῆς πανηγύρεως, ὥσπερ παρὰ τῷ προφήτῃ λέγοντι· « Τί ποιήσετε ἐν ἡμέρᾳ πανηγύρεως καὶ ἐν ἡμέρᾳ ἑορτῆς Κυρίου; » Ζητητέον τὴν διαφορὰν ἑορτῆς καὶ πανηγύρεως. Πᾶσα μὲν οὖν, ἵνʼ οὕτως εἴπω, ἱλαρὰ ἡμέρα, ἐν ᾗ προστέτακται ὡς ἐν ἁγίᾳ τάδε τινὰ παρὰ τὰς λοιπὰς ποιεῖν ἐξαίρετα, ἑορτὴ καλεῖται· οὐ πᾶσα δέ ἐστι πανήγυρις, ἀλλὰ κατὰ τὸ ὄνομα, ὅτε ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναθροίζονται οἱ πανταχόθεν Ἑβραῖοι. ὥστε κατὰ τοῦτο τὴν μὲν πανήγυριν εἶναι ἑορτὴν, οὐκέτι δὲ πάντως τὴν ἑορτὴν πανήγυριν· οἷον σάββατα καὶ νεομηνίαι, ἑορταί εἰσιν· ἄζυμα δὲ καὶ αἱ ἡμέραι τῶν ἑβδομάδων καὶ σκηνοπηγίαι οὐ μόνον αἱ ἑορταὶ, ἀλλὰ καὶ πανηγύρεις, ὅτε προστέτακται πᾶν ἀρσενικὸν φαίνεσθαι ἐνώπιον Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου εἰς τὸν τόπον ὅν ἂν ἐκλέξηται.
20Komşunun sınırlarını kaydırmayacaksın. Kitabın birçok yerinde her insana komşu denmiştir.
Οὐ μετακινήσεις ὅρια τοῦ πλησίον σου. Πλησίον πολλαχοῦ πᾶς ἄνθρωπος εἴρηται.
21Aynı yazar. Komşuların hakkına göz dikmemek gerekir, atalarımızın yerli yerine diktiği sınırları da oynatmamak gerekir. Çünkü bu her türlü karışıklığın sebebi olur: Sınır komşuları haksızlığa uğrar, sınırı koyanlar da hor görülmüş olur. Bazıları her insana komşu der.
Τοῦ αὐτοῦ. Οὔτε γὰρ δεῖ τοὺς πέλας πλεονεκτεῖν, οὐδὲ τοὺς τῶν πατέρων ὅρους ὡς καλῶς παγέντας παρακελεύειν. Τοῦτο γὰρ αἴτιον πάσης συγχύσεως ἔσται, τῶν μὲν ὁμορούντων ὡς ἀδικουμένων, περ φρονουμένων δὲ τῶν ὁρισάντων. Πλησίον δέ τινες πάντα ἄνθρωπον λέγουσιν.
22Bir insana karşı haksız bir tanık çıkarsa. Kanun bunları zayıf İsraillilere söylüyor. Bu kanunları koyan Rab ise öğrencilerine şöyle der: "'Göze göz' denildiğini duydunuz," vesaire, "ama ben size derim ki kötüye karşı direnmeyin."
Ἐὰν δὲ καταστῇ μάρτυς ἄδικος κατὰ ἀνθρώπου. Ταῦτα μὲν ὁ νόμος πρὸς ἀσθενεῖς τοὺς Ἰσραηλίτας· ὁ δὲ Κύριος ὁ ταῦτα νομοθετήσας τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς φησιν· « Ἠκούσατε ὅτι ἐῤῥήθη, Ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ, » καὶ τὰ ἑξῆς, « Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ. »
23Aynı yazar. Bunlar duyulur alandaki ve dünya işlerindeki durumlar içindir. İşlediğimiz günahlar konusunda ise Tanrı'nın kimseye ihtiyacı yoktur; çünkü her şeyi gözeten de yargılayan da odur.
Τοῦ αὐτοῦ. Ταῦτα μὲν ἐπὶ αἰσθητοῦ καὶ τῶν κατὰ κόσμον, ἐπὶ δὲ τῶν ἡμαρτημένων ἡμῖν, οὐδενὸς δεῖται Θεός. Αὐτὸς γὰρ ἐπόπτης ἁπάντων καὶ κριτής.
24Korkan adam kimdir? Dünya işlerine sarılan, ev yapan, bağ diken, bedene düşkünlüğün hazlarına yenik düşen kişi mutlaka korkak ve dermansız olacaktır.
Τίς ὁ ἄνθρωπος ὁ φοβούμενος. Ὁ τοῖς γηΐνοις ἐγκείμενος καὶ οἰκίαν οἰκοδομῶν, καὶ φυτεύων ἀμπελῶνας, ταῖς φιλοσαρκίαις ἡδονῶν ἡττώμενος, ἔσται πάντως δειλός τε καὶ ἄναλκις.
25Birinin itaatsiz bir oğlu varsa. Ana babalarını üzenlerin öylece öldürülmesini istemiyor, ancak ana baba çocuğa karşı birleştiğinde bunu istiyor. Baba öfkelenip oğlunu öldürmeye kalkışsa ana engel olur, ana hiddetlense baba izin vermez; ana babanın kendi çocuklarına karşı birleşmesi de nadirdir. Bu yüzden Tanrı, ikisi de çocuğa karşı birleşirse onu taşlamayı buyuruyor; bunu da onu doğuranlar değil, başkaları yapacaktır.
Ἐὰν δέ τινι υἱὸς ἀπειθὴς ᾖ. Οὐχ ἁπλῶς βούλεται ἀναιρεῖσθαι αὐτοὺς παραπικραίνοντας τοὺς γονεῖς· ἀλλʼ ὅταν ἀμφότεροι συμφωνήσωσιν οἱ γονεῖς κατὰ τοῦ παιδός. Ἐπειδὴ γὰρ ἄν τε ὁ πατὴρ ὀργισθῇ, καὶ ἀνελεῖν ὁρμήσῃ τὸν υἱὸν, ἡ μήτηρ ἐπέχει· ἄν τε αὐτὴ παροξυνθῇ, ὁ πατὴρ οὐκ ἐᾷ· καὶ σπάνιον ἔσται συμφωνῆσαι τοὺς γονεῖς κατὰ τοῦ ἰδίου αὐτῶν τέκνου, προστάττει ὁ Θεὸς, ὅταν ἀμφότεροι συμφωνήσωσι κατὰ τοῦ παιδὸς, τότε καταλεύειν αὐτὸν, οὐ τοὺς γεννήσαντας, ἀλλὰ τοὺς λοιπούς.
26Bağına başka tür tohum ekmeyeceksin. Toprak güçten düşüp ne tohumu ne de asmanın meyvesini tam vermesin, her biri ayrı ayrı yetişsin diye.
Οὐ κατασπερεῖς τὸν ἀμπελῶνά σου διάφορον. Ἴνα μὴ ἀτονωτέρα γένηται ἡ γῆ, ὡς μήτε τὸ σπέρμα πλῆρες ἀπδιδόναι, μήτε τῆς ἀμπέλου τὸν καρπὸν, ἀλλὰ καθʼ ἑαυτοῦ ἕκαστον.
27Dana ile eşeği birlikte koşup çift sürmeyeceksin. Psykhē'nin soylu gururunu ve çalışkanlığını, onun hazza düşkün ve hâllere kapılan yanıyla aynı boyunduruğa koşma.
Οὐκ ἀροτριάσεις ἐν μόσχῳ καὶ ὄνῳ ἐπὶ τὸ αὐτό. Τὸ γαῦρον τῆς ψυχῆς καὶ φιλόπονον τῷ φιληδόνῳ καὶ παθητικῷ μὴ συζεύξῃς.
28Aynı yazar. İşaya da şöyle yazar: "Her suyun üzerine tohum ekenlere ne mutlu." Güzel tohumu hangi suyun üzerine ekmek gerekir? Bu, kurtuluş vaftizi, yeniden doğuş yıkanması olsa gerektir. Yıkanmanın sırrı üzerine ek, mutlu olursun. Orada öküz ve eşek suyu çiğner: Öküz temiz olan İsrailli, eşek ise soyca kirli olan, milletlerden gelen kişidir. Böylece her iki hayvan da milletlere vaaz edilen logosun simgesi olur. "Öküz ve eşek," diyor, "tohum ekmek istediğimiz bu suyu çiğner."
Τοῦ αὐτοῦ. Ἡσαΐας δὲ πάλιν γράφει· « Μακάριοι οἱ σπείροντες ἐπὶ πᾶν ὕδωρ. » Ποῖον ὕδωρ, ἐφʼ ᾧ δεῖ σπείρειν τὸ καλὸν σπέρμα; Εἴη δὲ τοῦτο βάπτισμα τῆς σωτηρίας, τὸ λουτρὸν τῆς παλιγγενεσίας. Σπεῖρε ἐπὶ τὸ μυστήριον τοῦ λουτροῦ, καὶ γίνῃ μακάριος. Ἐκεῖ βοῦς καὶ ὄνος πατεῖ, βοῦς ὁ καθαρὸς ὁ Ἰσραηλίτης, καὶ ὄνος ἀκάθαρτος ἐκ γένους ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν· ἵνα σύμβολον ᾖ ἀμφότερα τὰ ζῶα τοῦ λόγου τοῦ τοῖς ἔθνεσι κεκηρυγμένου. Πατεῖ οὖν βοῦς καὶ ὄνος, φησὶ, τοῦτο τὸ ὕδωρ ὅπου σπείρειν θέλομεν.
29Bir erkekle nişanlı bakire bir kız olursa. Nişanlanmış kıza kadın der; Yusuf ile Tanrı'yı Doğuran için de böyle söylenmiştir.
Ἐὰν δὲ γένηται παῖς παρθένος μεμνηστευμένη ἀνδρί. Τὴν ἤδη μεμνηστευμένην γυναῖκα καλεῖ οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωσὴφ καὶ τῆς θεοτόκου ἐλέχθη.
30Ve sonsuza kadar. Çünkü bunlar da Lut'un kızlarından, zinadan doğmuşlardır. Bunlar yalnız onuncu kuşağa kadar değil, sonsuza dek İsrail cemaatine kabul edilmezler. Onlara beslenen düşmanlığın ebedî olmasını böyle istiyor. Kutsal Kitab'ın maksadına ve gerçek sebebine göre bunun nedeni, Balam'ı İbranilere lanet etsin diye tutmalarıdır; üstelik kadınlarını ve kızlarını, yüzü güzel, endamı düzgün olanların hepsini soylarının önüne sürüp fuhuş için İsraillilere verdiler ve bu yolla İbranileri en ağır fuhşa düşürdüler. Bu fuhuş Tanrı'dan dönüp Baal-Peor'a adanmaktı; nitekim böyle de oldu.
Καὶ ἔως εἰς τὸν αἱῶνα. Ἐπειδὴ καὶ οὗτοι ἐκ πορνείας εἰσὶν ἀπὸ τῶν θυγατέρων τοῦ Λώτ· οὐ μόνον δὲ ἕως γενεᾶς δεκάτης ἄδεκτοι τῇ συναγωγῇ τοῦ Ἰσραήλ εἰσιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Οὕτω βούλεται αὐτοῖς τὴν ἔχθραν ἀῒδιον εἶναι· κατὰ μὲν τὸ νόημα καὶ τὴν ἀληθῆ αἰτίαν τῆς θείας Γραφῆς, ἐπειδὴ τὸν Βαλαὰμ ἐμισθώσαντο, ἐφʼ ᾧτε καταράσασθαι τοῖς Ἑβραίοις, ἀλλὰ καὶ τὰς αὐτῶν γυναῖκας καὶ τὰς θυγατέρας, ὅσαι ἦσαν ὡραῖαι τῇ ὄψει καὶ καλαὶ τῷ εἴδει, προέσνησαν τοῦ γένους, ὥστε αὐτὰς δοῦναι πρὸς πορνείαν τοῖς Ἰσραηλίταις, καὶ πορνείαν διὰ τοῦτο χαλεπωτάτην προξενῆςαι τοῖς Ἑβραίοις· αὕτη δὲ ἦν τὸ ἀποστῆναι μὲν τοῦ Θεοῦ, τελεσθῆναι δὲ τῷ Βεελφεγώρ· ὅπερ καὶ γέγονεν.
31Değirmeni de üst taşını da rehin almayacaksın. Çünkü, diyor, tek taşla buğdayı ezmek imkânsızdır; değirmen erkek ve dişi olarak çift yapılır. Yahudilerin tek ahdi vardır; aynı şekilde yalnız bu yeni ahde sahip olduğunu sanan her sapkın mezhep de göksel ekmeği tatmak için bu değirmende öğütmez. Çünkü, diyor, buğday ezilip öğütülmezse aç kalırlar. Ben de bundan yola çıkarak önümüzdeki kanunu açıklıyorum: "Değirmeni rehin almayacaksın", yani Eski Ahdi bayağılaştırmayacak, evinden atmayacaksın. "Üst taşını da", yani Yeni Ahdi. "Çünkü böyle yapan psykhēyi rehin alır", yani psykhē bunlarla beslenir, akılla kavranan yiyeceklerin tadını çıkarır.
Οὐκ ἐνεχυράσεις μύλον οὐδὲ ἐπιμύλιον. Ὅτι μονόλιθον, φησὶν, ἀδύνατον συντρίψαι τὸν σῖτον· δίδυμον γὰρ ἀῤῥενόθηλυ κατασκευάζεται μύλος. Ἐπεὶ οὖν καὶ Ἰουδαῖοι μίαν διαθήκην ἔχουσιν· ὁμοίως δὲ καὶ πᾶσα αἵρεσις δοκοῦσα ταύτην τὴν καινὴν μόνην ἔχειν, οὐκ ἀλήθουσι ἐν τῷ μυλῶνι τούτῳ, ἵνα γεύσωνται τοῦ ἐπουρανίου ἄρτου· ἐὰν γὰρ, φησὶ, μὴ συντριβῇ καὶ ἀληθῇ ὁ σῖτος, ἄσιτος μένουσιν. Ἐκ τούτου οὖν καὶ αὐτὸς ὁρμώμενος τὸν προκείμενον σαφηνίζω νόμον, « Οὐκ ἐνεχυράσεις μύλον, » τουτέστιν, οὐ μὴ βεβηλώσεις τὴν παλαιὰν καὶ οὐ μὴ ἀπώσεις αὐτὴν τῆς σῆς οἰκίας· « οὐδὲ ἐπιμύλιον· » ἀντὶ τοῦ, τὴν καινὴν, « ὅτι ψυχὴν οὗτος ἐνεχυράζει, » τουτέστι τούτοις τρέφεται ἡ ψυχὴ ἀπολαύουσα νοητῶν ἐδεσμάτων.
32Onu kırk sayısınca kırbaçlayacaklar. Kırk sayısının her zaman zahmet ve sıkıntı verdiğini gözlemledik. Bu yüzden büyük Musa kırk gün oruç tuttu, ondan sonra İlyas da öyle yaptı. Kurtarıcımız da şeytan tarafından sınanırken kırk gün kırk gece bir şey yemedi. Yeryüzündeki büyük tufan da Tanrı'nın kırk gün kırk gece yağmur yağdırmasıyla olur. Onların üzerine demir değdirmeyeceksin. Sunağın yapımında kullanılan taşlara demirin değmesine neden izin vermediğini araştırmak gerekir. Sonra tapınağın yapımı için de yontulmamış taşlar toplayıp yapıyı onlarla kurmayı buyurur. Yapıya uyacak taşa demir değmesi yersiz bir şeyse, sütunlar, tahtalar ve bunların başlıkları nasıl işlendi? Tunçtan, altından, gümüşten yapılanların hepsi demirsiz mi yapıldı? Bu nasıl mümkün olabilir? Demek ki taşlara demir değmesini durup dururken yasaklamıyor. Peki sebep nedir? Kesin bir şey ileri sürmeden şöyle diyelim: Sert demiri sert olana vurmayı ve çarptırmayı engelliyor. Çünkü sertlerin birbirine karışıp çarpışmasından çoğu zaman büyük kötülükler doğar. Ya da cinayeti insanların yüreğinden olabildiğince uzağa atıyor ve bunda pek haklıdır. Sunak ya da tapınak yapımı için örülen taşa demir değdirmek bile doğru değilse, demiri kapıp komşuya karşı cinayet işlemek nasıl daha fazla yasaklanmasın?
Ἀριθμῷ τεσσαράκοντα μαστιγώσουσιν αὐτόν. Ἀεί γε τετηρήκαμεν κακωτικὸν ὄντα τὸν μ΄ ἀριθμόν· ὅθεν Μωῦσῆς ὁ μέγας τεσσαράκοντα ἡμέρας νηστεύσας, καὶ μετὰ τοῦτον ὁ Ἠλίας· ἀλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν πειραζόμενος ὑπὸ τοῦ διαβόλου οὐκ ἔφαγεν μ΄ ἡμέρας καὶ μ΄ νύκτας· καὶ ὁ μέγας δὲ κατακλυσμὸς ἐπὶ τῆς γῆς γίνεται, ὕοντος τοῦ Θεοῦ, τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας. Οὐκ ἐπιβαλεῖς αὐτοῖς σίδηρον. Ζητητέον διὰ τί σίδηρον οὐκ ἐᾷ τῶν λίθων ἅψασθαι εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ θυσιαστηρίου χρησιμευόντων. Ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ λίθους ἀπελεκήτους προστάττει συναγαγεῖν, καὶ οἰκοδομῆσαι. Εἰ γὰρ ἄτοπον τὸ σίδηρον ἅπτεσθαι τοῦ λίθου πρὸς οἰκοδομὴν ἁρμόττοντος, πῶς οὖν ἄρα οἱ κίονες. πῶς οὖν αἱ σανίδες καὶ αἱ τούτων κεφαλίδες εἰργάσθησαν; Ἢ πῶς ὅσα ἐκ χαλκοῦ γέγονεν ἢ χρυσοῦ ἢ ἀργύρου, κατεσκευάσθη ἄρα ἄνευ σιδηροῦ; Καὶ πῶς οἷόντε; Διὰ τούτωνφανερὸν μὲν, ὅτι οὐχ ἀπλῶς ἀπαγορεύει τὸ σίδηρον ἅψασθαι τῶν λίθων. Τίς οὖν ἡ αἰτία; Λέγομὲν οὐ διϊσχυριζόμενοι. Ταῦτα δὴ τοίνυν. Σκληρὸν σιδήριον ἐπιβάλλειν, πῶς οὐ μᾶλλον ἀπαγορευτέον σκληρῷ ἐπιβάλλειν καὶ συγκρούειν κωλύει. Μεγάλα γὰρ φιλεῖ τίκτεσθαι κακὰ ἐκ αῆς τῶν σκληρῶν συμμίξεως καὶ συγκρούσεως. Ἢ τὸν φόνον ὡς ποῤῥωτάτω τῆς καρδίας τῶν ἀνθρώπων ἐκβάλλει· καὶ μάλα δικαίως. Εἰ γὰρ οὐ χρὴ λίθῳ τῷ οἰκοδομουμένῳ εἰς τὴν τοῦ θυσιαστηρίου κατασκευὴν, ἢ τοῦ ναοῦ, σιδήριον ἐπιβάλλειν, πῶς οὐ μἄλλον ἀπαγορευτέον τὸ σίδηρον ἁρπάζειν, καὶ κατὰ τοῦ πλησίον φονᾷν;΄
33Bunlar halkı kutsamak için duracak. Şuna dikkat etmek gerekir: Kutsamakla görevlendirilenler Yakup'un hür kadınlarından, yani akrabalarından doğmuştur. Ebal dağından lanet etmek üzere ayrılanlar ise, Ruben ve Zebulun dışında, cariyelerden doğmuştur. Ruben, babası tarafından lanetlendiği için lanet edenlerin arasına konmuştur. Levi'ye de lanet etmişti, ama o kâhinlik makamı sayesinde kurtuldu; çünkü halkı kutsamak en başta kâhinin işidir. Şimon da Yahuda kabilesinin ortasında oturduğu ve adeta onun bir parçası olduğu için Yahuda nerede ise orada sayılır.
Οὗτοι στήσοται εὐλογεῖν τὸν λαόν. Παρατηρητέον ὅτι οἱ εὐλογεῖν ταχθέντες ἀπὸ τῶν ἐλευθέρων γυναικῶν καὶ συγγενῶν τοῦ Ἰακὼβ ἐγεννήθησαν· οὕτω οἱ δὲ καταρᾶσθαι ἀφορισθέντες ἀπὸ τοῦ ὅρους Γεβὰλ, ἀπὸ τῶν παιδισκῶν ἦσαν, πλὴν τοῦ Ῥουβὶμ καὶ τοῦ Ζαβουλών. Τέτακται δὲ ὁ Ῥουβὶμ μετὰ τῶν καταρωμένων, ὡς καὶ καταρώμενος ὑπὸ τοῦ πατρός. Εἰ δὲ καὶ τὸν Λευὶ κατηράσατο, ἀλλὰ λελύτρωται αὐτὸς τῇ ἱερατικῇ ἀξία. Μάλιστα γὰρ ἱερέως ἐστὶ τὸ τὸν λαὸν εὐλογεῖν. Ἀλλὰ καὶ ὁ Συμεὼν ὡς ἐν μέσῳ τῆς Ἰούδα φυλῆς οἰκήσας, καὶ ὥσπερ μέρος αὐτῆς γεγονὼς, διὰ τοῦτο ὅπου Ἰούδας, ἐκεῖ καὶ αὐτὸς ἀριθμεῖται.
34Musa'nın ettiği kutsama da budur. Yakup'un önceden söyledikleri ne hep kutsamaydı ne hep lanet; Musa'nınkiler ise hep kutsamadır.
Καὶ αὕτη ἡ εὐλογία ἣν ηὐλόγησε Μωϋσῆς. Αἱ παρὰ Ἰακὼβ προῤῥήσεις, οὕτε πᾶσαι εὐλογίαι ἦσαν, οὕτε πᾶσαι ἀραί· αἱ δὲ παρὰ Μωῦσέως, πᾶσαι εὐλογίαι.
35Faran dağından acele etti. Yani artık İsrail'e değil milletlerden olanlara vahyederek kanunu da durdurdu. "Faran dağından acele etti" sözünün anlamı budur; başka bir nüshada ise "son verdi" diye geçer. Yani gölgeyi çabucak bırakacak, hakikati bize gösterecektir.
Καὶ κατέσπευσεν ἐξ ὄροῦς Φαράν. Τουτέστι τῷ μηκέτι τῷ Ἰσραὴλ χρηματίζειν, ἀλλὰ τοῖς ἐξ ἐθνῶν, καὶ τὸν νόμον ἔστησε. Τοῦτο γὰρ, « κατέ σπευσεν ἐξ ὅρους Φαρὰν, » εἴτουν « κατέπαυσεν. » ὅπερ ἑτέρα περιέχει γραφὴ, ἀντὶ τοῦ, σπουδαίως τὴν σκιὰν καταλείψει, καὶ τὴν ἀλήθειαν ἡμῖν φανερώσει.
36On binlerce Kadeş ile. Burada Kadeş bir yer adı değil, kutsalları anlatıyor; çünkü İbranicede Kadeş "kutsal" demektir.
Σὺν μυριάσι Κάδης. Νῦν Κάδης οὐ τὸν τόπον λέγει, ἀλλὰ τοὺς ἁγίους. Κάδης γὰρ τὸ ἄγιον λέγεται τῇ Ἑδραΐδι γλώττῃ.
37Ve halkını esirgedi. Yani gelip bir zamanlar halk olmayan, şimdi ise Tanrı'nın halkı olanları, merhamet görmemiş olup şimdi merhamet görenleri kurtardı. Havari Petrus "Tanrı'nın sevgisi bizde bununla görünür oldu" der. Aziz Yuhanna da Katolik mektubunda "Tanrı biricik Oğlunu dünyaya gönderdi ki onun sayesinde yaşayalım" der. Mübarek Pavlus da "Kendi Oğlunu esirgemeyen, onu hepimiz için ele veren" der. Demek ki halkını esirgedi.
Καὶ ἐφείσατο τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τουτέστιν, ἔσωσε παραγενόμενος τοὺς οὐ λαοὺς ποτὲ, νῦν δὲ λαοὺς Θεοῦ, τοὺς οὐκ ἠλεημένους, νῦν δὲ ἐλεηθέντας. « Ἐν τούτῳ γὰρ, φησὶν ὁ ἀπόστολος Πέτρος, ἐφανερώθη ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐν ἡμῖν. » Καὶ ὁ ἅγιος Ἰωάννης λέγει ἐν τῇ καθολικῇ, ὅτι « τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ἀπέσταλκεν ὁ Θεὸς εἰς τὸν κόσμον, ἵνα ζήσωμεν διʼ αὐτοῦ. » Καὶ ὁ μακάριος δὲ Παῦλός φησιν· « Ὅ γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλʼ ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν αὐτόν. » Ἐφείσατο οὖν τοῦ λαοῦ.
38Ve bütün kutsanmışlar senin ellerinin altındadır. Çünkü göğün ve yerin kralı olarak her şeye hükmeder. Kral karşısında durdukları, Tanrı'ya hizmet ettikleri, Yaratıcı'ya secde ettikleri için onun altındadırlar. "Çünkü her şeyi ayaklarının altına koymuştur."
Καὶ πάντες οἱ ἡγιασ μένοι ὑπὸ τὰς χεῖράς σου. Πάντων γὰρ κρατεῖ, ὡς βασιλεὺς οὐρανοῦ καὶ γῆς. Ὡς βασιλεῖ παριστάμενοι, ὡς Θεῷ λειτουργοῦντες, ὡς ποιητῇ προσκυνοῦντες, καὶ ὑπʼ αὐτόν εἰσιν· « αὐτὸς γὰρ καὶ τὰ πάντα ὑπέταξεν ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. »
39Halkların önderleri toplanınca. Bunlar ilahi öğrencilerdir; Davud da onların ağzından şöyle der: "Halkları bize, milletleri ayaklarımızın altına boyun eğdirdi." Yine: "Halkların önderleri İbrahim'in Tanrısı ile birlikte toplandı." Demek ki milletlerin çağrılışını bildiriyor, çünkü Tanrı hem İsrail'e hem milletlere birlikte hükmedecektir. "Sevgili" ise Oğul'a denir: "Bu," diyor, "benim sevgili Oğlumdur." Bu yüzden Baba bize hükmeder ve krallık eder.
Συναχθέντες ἄρχοντες λαῶν. Οἱ θεσπέσιοι μαθηταὶ, ᾗ φησι καὶ ὁ Δαυὶδ ἐκ προσώπου αὐτῶν· « Ὑπέταξε λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν.» Καὶ πάλιν· Ἄρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετὰ τοῦ Θεοῦ Ἀβραάμ. » Τὴν κλῆσιν οὖν δηλοῖ τῶν ἐθνῶν, ὦς τοῦ Θεοῦ μέλλοντος ἄρξειν ἐν ταὐτῷ καὶ τοῦ Ἰσραὴλ καὶ τῶν ἐθνῶν. « Ἠγαπημένος » δὲ λέγεται ὁ Υἱός. « Οὗτος γάρ ἐστι, φησὶν, ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός. » Καὶ διὰ τοῦτο ἄρχει ἡμῶν ὁ Παπτὴρ καὶ βασιλεύει.