Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh
Giriş
s55Porphyrios'un Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru ve Cevap Yoluyla Şerhi
Soru: Gündelik dilde "kategori" [katēgoria] mahkemede savunmanın karşısında duran suçlamaya denir. Aristoteles mahkemelerde hasımların nasıl suçlama yaptığını öğretmeyi seçmediği, başka bir şeyi, Yunanların bu adla anmadığı bir şeyi ele aldığı hâlde, kitabına neden "Kategoriler" adını verip garip bir ad kullanmayı tercih etti?
Cevap: Çünkü gündelik dil herkesin önündeki şeyleri anlatır ve bunlar için kelimeleri de yaygın kullanımdan alır. Filozoflar ise çoğunluğun bilmediği şeyleri açıklayanlar olduklarından, buldukları şeyleri anlatmak için daha yeni adlara ihtiyaç duymuşlar; buldukları şeyleri göstermek için ya kendileri yeni ve alışılmamış kelimeler yapmışlar ya da var olan kelimeleri asıl anlamlarının dışında kullanmışlardır.
Soru: Söylediğini bize bir örnekle göster.
Cevap: Aristoteles, bir şey oluşurken tabiat ya da sanat eliyle kendine özgü gayesine ulaştığında bazı eidos'ların ortaya çıktığını fark etti. Mesela bir hayvanın bırakılan tohumu tabiat eliyle hareket edip tamamlanır ve, diyelim, bir at olur; can bulup canlıya ait özellikleri taşıdığında tamamlanmış olur. Aristoteles tohumun kendine özgü gayesine varıp canlı bir hayvan meydana getirmesinden ötürü psykhē'ye entelekheia [gayeye ulaşmış olma] adını verdi. Heykeltıraş eliyle tunç heykel olduğunda da sanatkârın tunca giydirdiği heykel eidos'unun entelekheia olduğunu söyledi. Entelekheia adını, gündelik dilde bulunmadığı hâlde, bu gibi şeyler için kendisi yaptı. "Başlı" kelimesini ise, gündelik dilde başka bir şey için söylendiği hâlde, kendisi baş sahibi olan için ödünç kullanır; başa "hayvanın başı" demektense "başlının başı" demeyi daha uygun bulur.
ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΚΑΤΗΓΟΠΙΑΣ ed. pr. 2r KATAΠΕΥΣΙΝ KAI ΑΠΟΚΡΙΣΙΝ. Ἐρώησις. Διὰ τί κατηγορίας ἐν τῇ συνηθείᾳ καλουμένης τῆς ἐν ἐγκλήματι πρὸς τὰς δικαιολογίας, ᾗ ἀντίκειται ἡ ἀπολογία, προελόμενος διδάσκειν, πῶς ἐπὶ τοῖς δικαστηρίοις τῶν ἀντιδίκων ἀλλ᾿ ἕτερόν τι, ὅπερ οὐ παρὰ τοῖς Ἕλλησι τῷδε καλεῖται τῷ ἀνόματι, ξενίζειν εἵλετο εἴλετο κατηγορίας ἐπιγράψας τὸ βιβλίον; Ἀπόκρισις. Ὅτι ἡ μὲν συνήθεια τῶν προχείρων παραστατική, περὶ τούτων καὶ τὰς δηλωτικὰς λέξεις ἐν τῇ πολλῇ χρήσει παρέλαβεν, οἱ δέ φιλόσοφοι τῶν τοῖς πολλοῖς ἀγνώστων πραγμάτων ἐξηγηταὶ ὄντες καινοτέρων δεηθέντες ὀνομάτων εἰς παράστασιν τῶν ὑπ᾿ αὐτῶν ἐξευρεθέντων πραγμάτων ἢ αὐτοὶ ἐποίησαν λέξεις καινὰς καὶ ἀσυνήθεις ἢ ταῖς κειμέναις κατεχρήσαντο εἰς δήλωσιν τῶν ὑπ᾿ αὐτῶν εὑρεθέντων πραγμάτων. Ἐ. Παράστησον ἡμῖν διὰ παραδείγματος ὃ λέγεις. Ἀ. Ὁ Ἀριστοτέλης κατανοήσας, ὅτι τινὰ εἴδη, ἃ ἐπιγίνεται, ὄταν τὸ οἰκεῖον τέλος λάβῃ τὸ γινόμενον ἢ ὑπὸ φύσεως ἢ ὑπὸ τέχνης, ὥσπερ ὅταν ὑπὸ τῆς φύσεως τὸ καταβληθὲν σπέρμα ζῴου κινηθὲν καὶ ἀποτελεσθέν, φέρε ἵππος ἀποτελεῖται, ὅταν ἔμψυχον γένηται καὶ τὰ ἰδιώματα φέρῃ τοῦ ἐμψύχου, τὴν ψυχὴν ἐντελέχειαν προσηγόρευσεν ἀπὸ τοῦ εἰς τέλος τὸ οἰκεῖον ἀφικόμενον τὸ σπέρμα ἔμψυχον ἀποτελέσαι ζῷον, ὑπὸ δὲ τοῦ ἀνδριαντοποιοῦ ὅταν ὁ χαλκὸς ἀνδριὰς γένηται, ἐντελέχειαν εἶναι τὸ εἶδος τοῦ ἀνδριάντος τὸ περιτεθὲν ὑπὸ τοῦ τεχνίτου τῷ χαλκῷ· αὐτὸς γὰρ ἐποίησε τὸ τῆς ἐντελεχείας ὄνομα ἐπὶ τῶν τοιούτων μὴ ὂν ἐν τῇ συνηθείᾳ. τὸ δὲ κεφαλωτὸν ἐπὶ ἄλλου ἐν τῇ συνηθείᾳ λεγόμενον αὐτὸς ἐπὶ τοῦ κε-
s56Çünkü "başlı", baş sahibi olanı gösteren bir işaret olabilir; "başlının başı" der, çünkü bütün hayvanların başı yoktur, deniz kirpileri, deniz anaları ve bunlar gibi olanlar gibi. Bu yüzden kendisi de "bazen ad da yapmak gerekir" demiştir. İşte gündelik dilde, sözle ihbar etmekten ibaret olan çürütücü bir savunmaya karşı kullanılan "kategori" kelimesini alarak, şeyleri gösteren kelimelerin şeyler hakkında söylenmesine kategori adını verdi. Böylece anlamlı her basit kelime, anlamını taşıdığı şey hakkında söylendiğinde, kategori diye anılır. Mesela şu gösterilen, dokunduğumuz taş bir şeydir; onun hakkında "bu bir taştır" dediğimizde "taş" kelimesi bir kategoridir [yüklemdir]; çünkü bu türden bir şeyi gösterir ve gösterilen taş hakkında söylenir. Ötekilerde de durum böyledir.
Soru: Peki kitabına yalnızca "Kategoriler" adını mı verdi, yoksa başkalarının yaptığı gibi "On Kategori" mi?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Neden "hiç de değil" dedin?
Cevap: Çünkü bazıları kitaba "Topika'dan Önce", bazıları "Varlığın Cinsleri Üzerine", bazıları da "On Cins Üzerine" adını verdi.
Soru: Peki bu adları doğru mu koydular?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Öyleyse her başlıktaki tuhaflığı tek tek göster.
Cevap: "Topika'dan Önce" başlığını koymak yersiz olur. Neden "Topika'dan Önce" de, "Analitikler'den Önce" ya da "Önermeler Üzerine'den Önce" değil? Çünkü kategorileri yalnızca Topika'nın öğretiminden önce öğrenmek gerekmez; Analitikler'i ve yüklemli önermeleri öğrenmek için de, hatta neredeyse bütün öteki dersler için de gerekir. Çünkü bu kitap felsefenin bütün kısımlarının en temel ve onlara giriş niteliğindeki kitabıdır. Hatta Topika'dan önce olmaktan çok, felsefenin tabiat kısmından önce olabilir; çünkü keyfiyet ve benzerleri tabiatın işidir. "Varlığın Cinsleri Üzerine" ya da "On Cins Üzerine" başlıklarını ise hiç koymamak gerekir.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü varlıklar ve onların cinsleri, eidos'ları ve ayrımları şeylerdir, [kelimeler] değil. Aristoteles ise bu on şeyi, yani ousia'yı, keyfiyeti, kemiyeti ve ötekileri saydıktan sonra şöyle der: "Söylenenlerin her biri
φαλὴν ἔχοντος καταχρῆται, οἰκειότερον λέγων τὴν κεφαλὴν κεφαλωτοῦ κεφαλὴν ἢ ζῴου κεφαλήν· τοῦ μὲν γὰρ κεφαλὴν ἔχοντος σημεῖον τὸ κεφαλωτὸν φαλωτὸν εἴη ἄν· κεφαλωτοῦ γὰρ κεφαλὴ διὰ τὸ μὴ πάντα τὰ ζῷα ἔχειν κεφαλὴν ὥσπερ ἐχῖνοι καὶ ἀκαλῆφαι καὶ ὅσα τοιαῦτα. διὸ καὶ αὐτὸς ἔφη· ῾ἐνίοτε καὶ ὀνοματοποιεῖν δεῖ᾿. τὸ οὖν τῆς κατηγορίας ἐν τῇ συνηθείᾳ ἐπὶ δικαιολογίας ἐλεγκτικῆς, τῆς διὰ λόγων μηνύσεως, λαβὼν αὐτὸς τὰς τῶν λέξεων τῶν σημαντικῶν κατὰ τῶν πραγμάτων ἀγορεύρεύσεις κατηγορίας προσεῖπεν. ὥστε πᾶσα ἁπλῆ λέξις σημαντικὴ ὅταν κατὰ τοῦ σημαινομένου πράγματος ἀγορευθῆ τε καὶ λεχθῇ, λέγεται κατηγορία. ὄντος πράγματος τοῦδε τοῦ δεικνυμένου λίθου, οὗ ἁπτόμεθα ἢ ὃ ὅταν εἴπωμεν ἐπ᾿ αὐτοῦ ὅτι τόδε λίθος ἐστίν, ἡ λίθος λέξις κατηγόρημά ἐστι· σημαίνει γὰρ τὸ τοιόνδε πρᾶγμα καὶ ἀγορεύεται κατὰ τοῦ δεικνυμένου πράγματος λίθου. καὶ οὕτω ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐ. Ἇρα οὖν Κατηγορίας μόνον ἐπέγραψε τὸ βιβλίον ἢ καὶ ὡς ἄλλοι Δέκα κατηγορίας; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Διὰ τί ἔφης οὐδαμῶς; Ἀ. Ὅτι ἄλλοι μὲν Πρὸ τῶν τοπικῶν ἐπέγραψαν, ἄλλοι δὲ Περὶ γεῶν τοῦ ὄντος, ἄλλοι δὲ Περὶ τῶν δέκα γενῶν. Ἐ. Ἆρα οὖν ὀρθῶς ἐπέγραψαν; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Παράστησον οὖν καθ᾿ ἑκάστην τῶν ἐπιγραφῶν τὴν ἀτοπίαν. Ἀ. Πρὸ μὲν τῶν τοπικῶν ἀτόπως ἄν τις ἐπιγράφοι· διὰ τί γὰρ Πρὰ τῶν τοπικῶν, ἀλλ᾿ οὐχὶ μᾶλλον Πρὸ τῶν ἀναλυτικῶν καὶ Πρὶ τοῦ ἑρμηνείας οὐ γὰρ τὴν τῶν τοπικῶν διδασκαλίαν προμανθάνειν δεῖ τῶν κατηγοριῶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν τῶν ἀναλυτικῶν καὶ διὰ τὴν τῶν κατηγορικῶν προτάσεων μάθησιν καὶ σχεδὸν διὰ τὰς ἄλλας πάσας μαθήσεις· στοιχειωδέστατον γὰρ τοῦτο καὶ εἰσαγωγικὸν εἰς πάντα τὰ μέρη τῆς φιλοσοφίας τὸ βιβλίον. καὶ μάλιστα πρὸ τοῦ φυσικοῦ ἄν εἴη μέρους τῆς φιλοσοφίας ἢ πρὸ τῶν ποπικῶν· φύσεως γὰρ ἔργον ποιὸν καὶ τὰ ὅμοια. Περὶ δὲ τῶν γενῶν τοῦ ὄντος ἢ Περὶ τῶν δέκα γενων ουοαμως χρη επιγραφειν. Ἐ. Διὰ τί; Ἀ, Ὁτι τὰ μὲν ὄντα καὶ τὰ τούτων γένη καὶ τὰ εἴδη καὶ αἰ διαφοραὶ πράγματά ἐστι καὶ οὐ ὁ δὲ Ἀριστοτέλης καταριθμησάμενος δέκα ταῦτα, τὴν οὐσίαν, τὸ ποιόν, τὸ ποσόν, τὰ λοιπά φησιν· ῾ἕκαστον
s57kendi başına hiçbir olumlamada söylenmez; bunların birbiriyle bağlanmasıyla olumlama meydana gelir." Eğer bunların bağlanması olumlamayı meydana getiriyorsa, olumlama da varlığını anlamlı seste ve bildirici sözde buluyorsa, bu inceleme varlığın cinsleri hakkında, hatta genel olarak şeyler hakkında, şey oldukları bakımından olamaz; daha çok şeyleri gösteren anlamlı sesler hakkındadır. Çünkü olumlama şeylerin bağlanmasıyla meydana gelmez; olumlamayı şeyleri gösteren anlamlı seslerin bağlanması meydana getirir. Kendisi de açıkça şöyle demiştir: "Hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerin her biri ya ousia'yı ya kemiyeti gösterir" ve devamı. Eğer sözü şeyler hakkında olsaydı "ya ousia'yı gösterir" demezdi; çünkü şeyler göstermez, gösterilir.
Soru: Kitabın başlığının ne "Topika'dan Önce" ne "Varlığın Cinsleri Üzerine" ne de "Varlığın On Cinsi Üzerine" olduğunu yeterince gösterdin. Şimdi bize başlığın "Kategoriler Üzerine" olması gerektiğini göster.
Cevap: Ama kitabın amacı önce açıklanmadıkça bu gösterilemez. Amaç gösterilince "Kategoriler" başlığının uygun olduğu da gösterilmiş olur.
Soru: Öyleyse kitaptaki incelemenin kendine özgü amacını göster.
Cevap: Şunu söylüyorum: şeyler önümüzde dururken, insan onları gösteren ve anlatan bir varlık olduğundan, her birine sesle de ad vermeye ve onu göstermeye yöneldi. Kelimeleri ilk kullanışı, şeylerin her birini birtakım sesler ve kelimelerle ortaya koymak içindi. Seslerin şeylere karşı bu ilişkisine göre şu şeye "sıra", şuna "insan", şuna "köpek", şuna "güneş" dedi; yine şu renge "beyaz", şuna "siyah"; şuna "sayı", şuna "büyüklük", şuna "iki arşın" dedi. Böylece her şeye, sesin bu tür vuruşlarıyla onları gösteren ve haber veren kelimeler ve adlar koydu. Önce şeylere işaret olarak bazı kelimeler konduktan sonra insan ikinci bir yönelişle konan kelimelerin kendilerine döndü: diyelim, belli artikellerle birleşebilecek biçimde olanlara "ad", "yürüyorum, yürüyorsun, yürüyor" gibi olanlara da "fiil" dedi; böylece bir kısmına ad, bir kısmına fiil diyerek seslerin ne türden biçimleri olduğunu gösteren adlar koydu. Böylece şu şeye "altın" demek ve
τῶν εἰρημένων αὐτὸ μὲν καθ᾿ αὑτὸ οὐδεμιᾷ καταφάσει λέγεται, τῇ δὲ πρὸς ἄλληλα τούτων συμπλοκῇ κατάφασις γίνεται. εἰ γὰρ ἡ τούτων συμπλοκὴ κατάφασιν ποιεῖ, ἡ δὲ κατάφασις ἐν φωνῇ σημαντικῇ καὶ λόγῳ ἀποφαντικῷ τὴν ὑπόστασιν ἔχει, οὐκ ἂν εἴη περὶ γενῶν τοῦ ὄντος ἡ πραγματεία οὐδ᾿ ὅλως περὶ πραγμάτων ᾗ πράγματα, ἀλλὰ μᾶλλον περὶ φωνῶν σημαντικῶν τῶν πραγμάτων· οὐ γὰρ ἡ τῶν πραγμάτων συμπλοκὴ πλοκὴ κατάφασις γίνεται, ἀλλ᾿ ἡ φωνῶν σημαντικῶν τῶν δηλουσῶν τὰ πράγματα συμπλοκὴ ἀποτελεῖ τὴν κατάφασιν, αὐτός τε ῥητῶς ἔφη· ῾τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων ἕκαστον ἤτοι οὐσίαν σημαίνει ἢ ποσόν᾿ καὶ τὰ ἑξῆς· εἰ γὰρ περὶ πραγμάτων ἦν αὐτῷ ὁ λόγος, οὐκ ἂν εἶπεν τὸ ῾ἤτοι οὐσίαν σημαίνει᾿· οὐ γὰρ σημαίνουσι τὰ πράγματα ἀλλὰ σημαίνεται. Ἐ. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν οὔτε Πρὸ τῶν τοπικῶν ἐπιγέγραπται οὔτε Περὶ τῶν γενῶν τοῦ ὄντος οὔτε Περὶ τῶν δέκα γενῶν τοῦ ὄντος, αὐτάρκως παρέστησας· ὅτι δὲ Περὶ τῶν κατηγοριῶν ἐπιγραπτέον, ἐπίδειξον ἡμῖν. Ἀ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἂν τοῦτο ἐπιδειχθείη, εἰ μὴ ἡ πρόθεσις πρότερον δηλωθείη ἡ τοῦ βιβλίου· ταύτης γὰρ δειχθείσης καὶ τὸ ἐπίγραμμα ὅτι οἰκεῖον τὸ τῶν κατηγοριῶν, δειχθήσεται. Ἐ. Δεῖξον οὖν τὴν οἰκείαν πρόθεσιν τῆς τοῦ βιβλίου πραγματείας. Ἀ. Φημὶ τοίνυν ὅτι τῶν πραγμάτων ἐκκειμένων δηλωτικὸς γενόμενος καὶ σημαντικὸς αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ἦλθεν ἐπὶ τὸ καὶ διὰ τῆς φωνῆς κατονομάζειν καὶ δηλοῦν ἕκαστον. καὶ γέγονεν αὐτῷ ἡ πρώτη χρῆσις τῶν λέξεων εἰς τὸ παραστῆσαι ἕκαστον τῶν πραγμάτων διὰ φωνῶν τινων καὶ λέξεων, καθ᾿ ἥν δὴ σχέσιν τῶν φωνῶν τὴν πρὸς τὰ πράγματα τόδε μέν τι πρᾶγμα βάθρον κέκληκεν, τόδε δὲ ἄνθρωπον, τόδε δὲ κύνα, ἥλιον δὲ τόδε, καὶ πάλιν τόδε μὲν τὸ χρῶμα λευκόν, τόδε δὲ μέλαν, καὶ τόδε μὲν ἀριθμόν, τόδε δὲ μέγεθος, καὶ τόδε μὲν δίπηχυ, καὶ οὕτως ἑκάστῳ πράγματι λέλεις καὶ ὀνόματα τέθεικεν σημαντικὰ αὐτῶν καὶ μηνυτικὰ διὰ τῶν τοιούτων τῆς φωνῆς ψόφων. τεθεισῶν δὲ τοῖς πράγμασι συμβολικῶς τινων λέξεων προηγουμένως, πάλιν ὁ ἄνθρωπος κατὰ δευτέραν ἐπιβολὴν ἐπανελθὼν (αὐτὰς τὰς τεθείσας λέξεις) τὰς μὲν τοιοῦτον φέρε τύπον ἐχούσας, ὥστε ἄρθροις συνάπτεσθαι τοιοῖσδε, ὀνόματα κέκληκε, τὰς δὲ τοιαύτας οἷον τὸ περιπατῶ, περιπατεῖς, περιπατεῖ, ῥήματα, δηλώματα τῶν ποιῶν τύπων παριστὰς τῶν φωνῶν διὰ τοῦ τὰς μὲν ὀνόματα καλέσαι τὰς δὲ ῥήματα. ὥστε τόδε μέν τι τὸ πρᾶγμα καλέσαι χρυσὸν καὶ τὴν τοι-
s58böyle parıldayan şu maddeye "güneş" demek adların ilk konuşundandır; "altın" kelimesinin bir ad olduğunu söylemek ise ikinci konuştandır ve kelimenin ne türden bir biçimi olduğunu gösterir. Demek ki kitabın amacı, kelimelerin şeyleri ortaya koyan ilk konuşu hakkındadır. Çünkü kitap anlamlı basit sesler hakkındadır, şeyleri gösterdikleri ölçüde; ama sayıca birbirinden ayrılanlar hakkında değil, cinsçe ayrılanlar hakkında. Şeyler de kelimeler de sayıca neredeyse sonsuzdur. Ama amaç sayıca olan kelimeleri gözden geçirmek değildir; çünkü sayıca olan her kelime varlıklardan birini gösterir. Ama sayıca çok olan şeyler eidos'ça ya da cinsçe bir olduğundan, varlıkların ve onları gösteren kelimelerin sonsuzluğunun, yazıya geçirilmek üzere on cinste toplandığı bulunmuştur. Varlıklar on cinsî ayrımda toplanınca, onları gösteren sesler de cinslere göre toplanarak on olmuştur. Demek ki kategorilere on denmesi elbette cins bakımındandır, tıpkı varlıkların kendilerinin de cinsçe on olması gibi. Böylece amaç, cinsçe farklı varlıkları gösterdikleri ölçüde anlamlı sesler hakkında olduğundan, bir de şeyleri bir anlama göre söylemeye ve genel olarak anlamlı bir kelimeyi şeyler hakkında söylemeye "kategori etmek" dendiğinden, basit kelimeler hakkında, şeyleri gösterdikleri ölçüde ve öncelikle her cinse göre incelenen bu temel öğretiye haklı olarak "Kategoriler" adını verdi.
Soru: Ama inceleme anlamlı sesler hakkındaysa, nasıl oluyor da ilerleyen kısımlarda bütün sözü şeyler hakkında oluyor?
Cevap: Çünkü sesler bir haberciye benzer, şeyleri haber verir; ayrımlarını da şeylerden alırlar. İhtiyaç duyulan zorunluluğu hangi şeylerden alıyorlarsa onları incelemek zorunludur ki sesler de haber verdikleri şeylerin cinsî ayrımlarına göre kendileri de cinsçe ayrılsınlar. Demek ki varlıkların cinsçe ayrımlarının araştırılması araya girmiştir; asıl konu ise, söylendiği gibi, anlamlı seslerdir.
Soru: Ama burada anlamlı sesleri on cinse ayırdıysa, Önermeler Üzerine'de nasıl oluyor da iki cinse, ad ve fiile ayırıyor?
Cevap: Çünkü burada kelimelerin şeyler hakkındaki ilk konuşundan söz ediyor; Önermeler Üzerine'de ise ikincisinden. İkinci konuş artık şeyleri gösteren kelimeler hakkında, onları gösterdikleri ölçüde değildir; seslerin biçimini gösteren kelimeler hakkındadır, bu biçimler oldukları ölçüde. Çünkü ad ya da fiil olmak sesin bir biçimidir. Bir kelimenin asıl anlamında, mecazî ya da başka bir şekilde
αύτην ὕλην τὴν οὕτω διαλάμπουσαν προσαγορεῦσαι ἥλιον τῆν πρώτης ἦν θέσεως τῶν ὀνομάτων, τὸ δὲ τὴν χρυσὸν λέξιν εἰπεῖν εἶναι ὄνομα τῆς δευτέρας θέσεως καὶ τοὺς τύπους τῆς ποιᾶς λέξεως σημαινούσης. ἔστι τοίνον ἡ πρόθεσις τοῦ βιβλίου περὶ τῆς πρώτης θέσεως τῶν λέξεων τῆς παραστατικῆς τῶν πραγμάτων· ἔστιν γὰρ περὶ φωνῶν σημαντικῶν ἁπλῶν, καθὸ σημαντικαί εἰσι τῶν πραγμάτων, οὐμὴν τῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀλλήλων διαφερόντων ἀλλὰ τῶν κατὰ γένος· ἄπειρα μὲν σχεδὸν καὶ τὰ πράγματα καὶ αἱ λέξεις κατὰ ἀριθμόν. ἀλλ᾿ οὐ τὰς κατὰ ἀριθμὸν πρόκειται διελθεῖν λέξεις· ἑκάστη γὰρ κατὰ ἀριθμὸν σημαίνει τῶν ὄντων· ἀλλ᾿ ἐπεὶ τῷ ἀριθμῷ πολλά ἐστιν ἓν ὄντα τῷ εἴδει ἢ τῷ γένει, καὶ ἡ ἀπειρία τῶν ὄντων καὶ τῶν σημαινουσῶν αὐτὰ λέξεων εἰς δέκα γένη εὕρηται περιλαμβανομένη εἰς τὸ γράφεσθαι. εἰς δέκα τοίνυν γενικὰς διαφορὰς περιληφθέντων τῶν ὄντων δέκα καὶ αἱ δηλοῦσαι ταῦτα φωναὶ γεγόνασι κατὰ γένη καὶ αὐταὶ περιληφθεῖσαι. δέκα οὖν λέγονται κατηγορίαι τῷ γένει δηλονότι, ὥσπερ καὶ αὐτὰ τὰ ὄντα δέκα τῷ γένει. ὅθεν ἐπεὶ περὶ φωνῶν σημαντικῶν ἡ πρόθεσις θεσις καθὸ σημαίνουσι τῶν κατὰ γένος διαφόρων ὄντων, τὸ δὲ ἀγορεύειν τὰ πράγματα κατά τι σημαινόμενον κατηγορεῖν ἔλεγον καὶ ὅλως τὸ λέξιν σημαντικὴν κατὰ πραγμάτων λέγειν, εἰκότως Κατηγορίας ἐπέγραψεν τὴν περὶ τῶν ἁπλῶν λέξεων στοιχείωσιν τὴν καθὸ σημαντικαὶ τῶν πραγμάτων εἰσὶν προηγουμένως κατὰ γένος ἕκαστον θεωρουμένην. Ἐ. Ἀλλὰ πῶς, εἰ περὶ φωνῶν σημαντικῶν ἐστιν ἡ πραγματεία, ἐν τοῖς ἑξῆς περὶ τῶν πραγμάτων ὁ πᾶς αὐτῷ γεγένηται λόγος; Ἀ. Ὅτι αἱ φωναὶ ἀγγέλῳ ἐοικυῖαι τὰ πράγματα ἀγγέλλουσιν, ἀπὸ δὲ τῶν πραγμάτων, ἀναγκαῖον ἔχουσιν, τὰς διαφορὰς λαμβάνουσιν· ἀφ᾿ ὧν τοίνυν τὸ τῆς χρείας ἀναγκαῖον ἔχουσιν, ταῦτα ἀναγκαῖον θεωρεῖται, ἵνα κατὰ τὰς γενικὰς διαφορὰς ὧν ἀγγέλλουσι καὶ αὐταὶ τὸ διάφορον λάβωσι τὸ κατὰ γένος. ἐμπίπτουσα τοίνυν γέγονεν ἡ περὶ τῶν κατὰ γένος διαφορῶν ζήτησις τῶν ὄντων, προηγουμένη δέ ἐστιν ἡ περὶ τῶν φωνῶν τῶν σημαντι κῶν ὡς εἴρηται. Ἐ. Ἀλλ᾿ εἰ ἐνθάδε εἰς δέκα γένη διεῖλεν τὰς σημαντικὰς φωνάς, πῶς ἐν τῷ Περὶ ἑρμηνείας εἰς δύο, εἰς ὄνομα καὶ ῥῆμα; Ἀ. Ὄτι ἐνθάδε μὲν περὶ τῆς προηγουμένης θέσεως τῶν λέξεων τῆς κατὰ τῶν πραγμάτων ποιεῖται τὸν λόγον, ἐν δὲ τῷ Περὶ ἑρμηνείας περὶ τῆς δευτέρας, ἣ οὐκέτι ἐστὶ περὶ τῶν σημαντικῶν λέξεων τῶν πραγμάτων, καθό εἰσι τούτων σημαντικαί, ἀλλὰ περὶ τῶν σημαντικῶν λέξεων τοῦ τύπου τῶν φωνῶν, καθὸ τύποι εἰσὶ τοιούτων· τύπος γὰρ τῆς φωνῆς τὸ εἶναι ἢ ὄνομα ἢ ῥῆμα. καὶ τὸ κυρίαν δὲ εἶναι τὴν λέξιν ἢ μεταφορικὴν ἢ ἄλλως
s59değişmeceli olması da seslere dair ilk incelemenin değil, ikincisinin konusudur.
Soru: Peki kategoriler hakkında bir şey yazanların hepsi bu farkı bildi mi?
Cevap: Hiç de değil. Yoksa bazıları burada varlığın cinslerinin incelendiğini sanmaz, bazıları da Aristoteles'in ayırımını birçok şeyi dışarıda bıraktığı, kapsamadığı, hatta fazlalık içerdiği gerekçesiyle reddedip ona itiraz etmezdi.
Soru: Kim bunlar?
Cevap: Athenodoros ve Cornutus'un çevresindekiler. Bunlar kelimelere kelime oldukları bakımından ilişkin meseleleri, mesela asıl anlamlı ve mecazî kelimeleri ve bunun gibi şeyleri (çünkü bunlar kelimelerin kelime oldukları bakımından ayrımlarıdır) öne sürüyor, bunların hangi kategoriye girdiğini sorup bulamayınca da, sanki her anlamlı ses bu ayırımın içine girmiyormuş gibi, ayırımın eksik olduğunu söylüyorlar.
Soru: Peki kategorilerin bilgisinin amacı konusunda herkes mi yanıldı?
Cevap: Hiç de değil. Boethos Kategoriler Üzerine'de bunları söylüyor, Herminos da kısaca söylüyor.
Soru: Kısaca söylendiğini söylediğine göre Herminos'un söylediklerini anlat.
Cevap: Herminos diyor ki, amaç ne tabiattaki ilk ve en genel cinslerdir (çünkü böyle şeylerin öğretimi gençlere uygun değildir) ne de söylenenlerin ilk ve temel olanlarının hangileri olduğudur, ki söz konuşmanın parçaları hakkındaymış gibi görünsün. Amaç daha çok varlıkların her cinsine uygun düşecek yüklemlerdir. Bu yüzden yüklenenlerin bağlandığı cinslere bir şekilde değinmek zorunlu oldu; çünkü önceden kabul edilmiş hiçbir ön bilgi olmadan her birinin kendine özgü anlamının bilinmesi imkânsızdır. "Kategoriler" başlığı da budur: her birine bağlı olan kendine özgü anlamı gösterir. Cinslerin kendilerinin sayıca on olduğunu ilerleyen söz gösterecektir; kategorilerin sayısı da buna göredir. Kitaba "On Cins Üzerine" başlığını koyan da, başlığı yalnızca cinslere bağlantı bakımından koyuyorsa ve konunun on cins hakkında olduğunu düşünmüyorsa, o da yersiz davranmış olmaz.
Soru: Ama söz on kategori hakkındaysa, neden öğretime onlarla değil de sesteşler, eşanlamlılar ve türemiş adlılarla başlamıştır? Bu, bir şeyi vaat edip başka bir şey yapmaya benzer.
τροπικὴν τῆς δευτέρας ἐστὶ περὶ τῶν φωνῶν πραγματείας καὶ οὐ τῆς πρώτης. Ἐ. Ἆρα οὖν τὴν διαφορὰν ταύτην πάνες ἔγνωσαν οἱ περὶ κατηγοριῶν τι γράψαντες; Ἀ. Οὐδαμὼς· οὐ γὰρ ἂν οἱ μὲν περὶ τῶν γενῶν τῶν ᾤοντο ἐνταῦθα πραγματεύεδθαι, οἱ δὲ ἀντέλεγον ἀθετοῦντες αὐτῶν τὴν δεαίρεσιν ὡς πολλὰ παριεῖσαν καὶ μὴ περιλαμβάνουσαν ἢ καὶ πλεονάζουσαν. Ἐ. Τίνες εἰσὶν οὖτοι; Ἀ. Οἱ περὶ Ἀθηνόδωρον καὶ Κορνοῦτον οἱ τὰ ζητούμενα λέξεων καθὸ λέξεις, οἷα τὰ κύρια καὶ τὰ τροπικὰ καὶ ὅσα τοιαῦτα, (διαφορὰι γάρ ἐστι λέξεων καθὸ λέξεις εἰσί) τὰ τοιαῦτα οὖν προφέροντες καὶ ποίας ἐστὶ κατηγορίας ἀποροῦντες καὶ μὴ εὑρίσκοντες ἐλλιπῆ φασιν εἶναι διαίρεσιν, ὡς ἂν μὴ πάσης φωνῆς σημαντικῆς εἰς αὐτὴν εριλαμβανομένης. Ἐ. Ἆρα οὖν πάντες ἐσφάλησαν περὶ τὴν πρόξεσιν τὴς τῶν κατηγοριων γνωσεως; Ἀ. Οὐδαμῶς· ἀλλὰ καὶ Βόηθος ἐν τοῖς εἰς τὰς κατηγορίας ταῦτα καὶ Ἑρμῖνος βραχέως. Ἐ. Εἰπὲ τὰ Ερμίνου, ἐκπείπερ φὴς διὰ ωραχέων εἰρῆσθαι. Ἀ. Λέγει τοίνυν ὁ Ἑρμῖνος προκεῖσθαι οὔτε περὶ τῶν ἐν τῇ φύσει πρώτων καὶ γενικωτάτων γενῶν οὐ γὰρ νέοις προσήκουσα ἡ τῶν τοιούτων διδασκαλία) οὔτε τίνες αἱ πρῶται καὶ στοιχειώδεις τῶν λεγομένων ὡς τὸν λόγον εἶναι δοκεῖν περὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν, ἀλλὰ μᾶλλον περὶ τῆς καθ᾿ ἕκαστον γένος τῶν ὄντων οἰκείας ἂν ἐσομένης τῶν κατηγορίας· διὸ καὶ ἀναγκαῖον ἐγένετο ἀμωστήπως ἅψαθαι τῶν γενῶν, ἐφ᾿ ἅπερ ἡ τῶν κατηγορουμένων ἀναφορά· ἀδύνατον γὰν ἑκάτσου οἰκείαν σημασίαν γνώριμον εἶναι μηδεμιᾶς αὐτῷ προλήψεως προυποκειμένης. τοῦτο δὲ ἡ ἐπιηραφὴ Κατηγορία, δηλωτικὴ οὖσα τῆς ἑκάστῳ συνημμένης οἰκείας σημασίας. ὅτι δὲ αὐτὰ τὰ γένη τὸν ἀριθμὸν δέκα, προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει· ταύτῃ δὲ καὶ ὁ ἀριθμὸς ὁ τῶν κατηγοριῶν ὁ δὲ ἐπιγράφων Περὶ δέκα γενῶν οὐδὲ αὐτὸς ἀπεικότως, εἰ μόνον πρὸς ἐπὶ τὰ γένη ἀναφορὰν ποιοῖτο τὴν ἐπιγραφήν, ἀλλὰ μὴ ὅτι περὶ τῶν δέκα γενῶν νομίζοι. Ἐ. Ἀλλ᾿ εἰ περὶ τῶν δέκα κατηγοριῶν ὁ λόγος, διὰ τί οὐκ ἀπὸ τὴν ἀρχὴν τῆς διδασκαλίας πεποίηται, ἀλλὰ περὶ ὁμωνύμων καὶ συνωνύμων καὶ παρωνύμων; ὅμοιος γάρ ἐστι τῷ ἄλλο μὲν δὲ ἕτερον.
s60Cevap: Hayır; ilk sözünü [bunlar hakkında] yapması, ne gereksiz bir şey yapmasından ne de hedefini unutmasından ileri gelir. Kategorilerin öğretimi için gerekli olanları önceden ortaya koyar ki, öğretimin ortasında konudan sapmasın ve sürekliliği bölmesin. Geometriciler, teoremlerin açık olması için önceden öğrenilmesi faydalı olan tarifleri, aksiyomları, postulatları ve bölmeleri baştan ortaya koyarlar. Aristoteles de aynı şekilde sesteşlere, eşanlamlılara, türemiş adlılara dair olanları ve ardından gelen her şeyi, kategorilerin öğretiminin kendisi için çok faydalı oldukları için baştan koyar; bazı şeyleri ise kategorilerin öğretiminden sonra ek olarak öğretir; bunları yeri gelince göstermek gerekir.
Soru: Önceden söylenenlerin [kategorilerin] öğretimine ne faydası olduğunu sonra göstereceksin. Şimdi söyle: sesteşler, eşanlamlılar ve bu sıradan başka şeyler varsa onlar ne demektir, nereden ve nasıl ortaya çıkmıştır?
Cevap: Şunu söylüyorum: her şeyin bir adı ve bir tarifi vardır. Mesela şu şeyin adı "insan"dır ve onunla gösterilir; onun bir tarifi de vardır, çünkü insanın akıllı, ölümlü, nous ve epistēmē alabilen bir hayvan olduğunu söyleriz. Çünkü şeylerin her biri hem bir adla hem de onun ousia'sını ortaya koyan tarif edici bir logos'la gösterilir; mesela sese "işitmenin has nesnesi" dediğimiz gibi. Her şeyin hem bir adı hem de tarif edici bir logos'u olduğuna göre, şeylerde bu logos'ların adlara karşı dört ilişkisi ortaya çıkar. Şeyler ya hem adı hem logos'u paylaşır; ya adı paylaşır ama logos'u paylaşmaz; ya [logos'u paylaşır ama] adı paylaşmaz; ya da ne logos'u ne adı paylaşır. Şeyler aynı adı paylaşıp logos'u hiç paylaşmadığında sesteş denir; hem logos'u hem adı paylaştıklarında, adla birlikte aynı [logos'a da sahip oldukları] için [eşanlamlı] denir; aynı logos'u paylaşıp [aynı adı] paylaşmadıklarında bunlara çok adlı denir; ne adı ne logos'u paylaştıklarında ise ayrı adlı denir. Beşinci bir tarz da vardır: birtakım farklı şeyler başka şeylerden meydana gelir, hem adı hem logos'u bir şekilde paylaşır, ama biçim değişikliğiyle ayrılır; bunlara da türemiş adlı denir.
Soru: Peki Aristoteles bunların hepsini anıyor mu?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Hangilerini anıyor?
Cevap: Sesteşleri, eşanlamlıları, türemiş adlıları; ne [çok adlıları] ne de ayrı adlıları anıyor.
A. Ἀλλ᾿ οὔτε περιττεύων οὔτε ἐπιλελησμένος τοῦ σκοποῦ περὶ ποιεῖται πρῶτον λόγον, ἀλλὰ τὰ ἀναγκαῖα πρὸς τὴν παράδοσια τῶν κατηγοριῶν προεκτίθεται, ἵνα μὴ διὰ μέσου ἐκδιδάσκων παρεκβάσεις ποιοῖ καὶ διακόπτοι τὸ συνεχές. ὥσπερ οὖν οἱ γεωμέτραι προεκτίθενται ὅρους καὶ ἀξιώματα καὶ αἰτήματα καὶ διαιρέσεις, ἃ χρήσιμά ἐστι προλαβόντα μαθεῖν εἰς σαφήνειαν τῶν θεωρημάτων, οὕτω καὶ ὁ Ἀριστοτέλης τὰ περὶ τῶν ὁμωνύμων καὶ συνωνύμων καὶ παρωνύμων καὶ πάντα ἑφεξῆς χρησιμώτατα πρὸς αὐτὴν τὴν τῶν κατηγοριῶν παράδοδιν, τινὰ δὲ καὶ μετὰ τὴν τῶν κατηγοριῶν παράδοσιν ἐπιδιδάσκων, ὧν τὸ τῷ τόπῳ χρὴ παριστάναι. Ἐ. Τὸ μὲν χρήσιμον τῶν προλεγομένων εἰς τὴν παράδοσιν τῶν παραστήσεις, νῦν δὲ λέγε, τί βούλεται τὰ ὁμώνυμα καὶ τὰ συνώνυμα καὶ εἴ τιvα ἄλλα ἐστὶ τῆς τοιαύτης συστοιχίας, τί βούλεται καὶ πόθεν καὶ τῶς ὑπέστη; Ἀ. Φημὶ τοίνυν ὅτι παντὸς πράγματος ὄνομα καὶ ὁρισμὸν ἔχοντος, οἶον τοῦδε μὲν τοῦ πράγματος ὄνομα ἔχοντος ἄνθρωπος καὶ δηλουμένου δι᾿ αὐτοῦ, ἔδτιν αὐτοῦ καὶ ὁ ὁρισμός· λέγομεν γὰρ ἄνθρωπον εἶναι ζῷον λογικὸν θνητὸν νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν· δηλοῦται γὰρ ἕκαστον τῶν πραγμάτων καὶ δι ὀνόματος καὶ διὰ λόγου τοῦ ὁριστικοῦ παραστατικοῦ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ὡς ὅταν τὴν φωνὴν λέγωμεν τὸ ἴδιον ἀκοῆς· παντὸς οὖν πράγματος καὶ ὄνομα καὶ λόγον ὁριστικὸν ἔχοντος σχέσεις ἐν τοῖς πράγμασι τῶν τοιούτων λόγων πρὸς τὰ ὀνόματα γινονται τέσσαρες· τὰ γὰρ πράγματα ἢ καὶ τοῦ ὁνόματος καὶ τοῦ λόγου αὐτοῦ κοινωνεῖ, ἢ τοῦ μὲν ὀνόματος οὐ μέντοι τοῦ λόγου, ἢ τοῦ τοῦ δὲ ὀνόματος οὔ, ἢ οὔτε τοῦ λόγου οὔτε τοῦ ὀνόματος. καὶ ὅταν μὲν τοῦ αὐτοῦ ὀνόματος κοινωνῇ τὰ πράγματα τοῦ δὲ λόγου μηδαμῶς, ὁμώνυμα καλεῖται, ὅταν δὲ καὶ τοῦ λόγου καὶ τοῦ ὀνόματος, προσαγορεύεται διὰ τὸ ὥσπερ σὺν τῷ ὀνόματι καὶ τὸν τὸv αὐτὸν. ὅταν δὲ τοῦ μὲν λόγου κοινωνῇ τοῦ αὐτοῦ τοῦ μή, πολυώνυμα ταῦτα καλεῖται, ἐπειδὰν δὲ μήτε τοῦ ὀνόματος μήτε τοῦ λόγου, ἑτερώνυμα καλεῖται. πέμπτος δέ ἐστι τρόπος, ὅταν τινὰ ἕτερα ὄντα ἀπὸ ἑτέρων γένηται μετέχοντά πως καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ λόγου, διαφέροντα δὲ τῷ μετασχηματισμῷ, ἃ καὶ καλεῖται παρώνυμα. Ἐ. Ἆρα οὖν πάντων μέμνηται ὁ Ἀριστοτέλης; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Τίνων οὖν μέμνηται; Ἀ. Ὁμωνύμων, συνωνύμων, παρωνύμων· οὔτε δὲ τῶν οὔτε δὲ τῶν ἑτερωνύμων μέμνηται.
s61Soru: Neden?
Cevap: Çünkü ilerisi için bunlara ihtiyacı yoktu; ihtiyacı olanları andı.
Soru: Peki işe hangilerinden başladı?
Cevap: Sesteşlerden.
Soru: Eşanlamlılar hem aynı adı hem logos'u paylaştığına ve ikisini birden, hem adı hem logos'u paylaşan şey yalnız adı paylaşandan daha açık olduğuna göre, neden eşanlamlılardan değil de sesteşlerden başladı?
Cevap: Şunu söylüyorum: "kategori" kelimesi de sesteş gibi göründüğünden, yani kategoriler hakkında yüklendikleri şeylerin kategorileri sesteş olarak söylendiğinden, ilk önce sesteşler hakkında konuşur.
Soru: Sesteşlik bir sestir, sesteşler ise şeylerdir; incelemeyi de öncelikle sesler hakkında, şeyler hakkında değil kurduğunu söylüyorsun. Öyleyse neden önce sesteşlik hakkında değil de sesteşler hakkında konuşur?
Cevap: Çünkü sesteşliği sesin kendi niteliği meydana getirmez; şeyler farklı bulunup birbiriyle hiçbir bakımdan [ortak olmadan] tek ve aynı kelimenin altına düşer. Aynı logos'u paylaşmayan birçok şeyin aynı ada bağlandığı bilinmeden sesteşlik de olmaz.
Soru: Bunun sesten değil de şeylerden başlamakla ne ilgisi var?
Cevap: Çünkü şeylerin sesteş olduğu bilinmeden sesteşlik olduğu bilinemez. Öyleyse sesteşliğin ve böyle bir kelimenin bilinmesi için hangi şeylerin sesteş olduğunu [bilmek] zorunludur.
Soru: Peki Aristoteles sesteşleri nasıl tarif eder?
Cevap: "Yalnızca adları ortak olup ada karşılık gelen ousia logos'u başka olan şeylere sesteş denir."
Soru: Ama sesteşlik yalnız adlarda değil, fiillerde ve bağlaçlarda da vardır; mesela ēndrapodistai fiilinde: başkasını köleleştiren de, başkası tarafından köleleştirilen de ēndrapodistai der [bu fiil hem "köleleştirdi" hem "köleleştirildi" anlamına gelir]. Öyleyse sesteşlik yalnız adlarda varmış gibi neden "yalnızca adları ortak olan" dedi?
Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Ὅτι τούτων οὐκ ἔχρῃζεν εἰς τὰ ἑξῆς, ὧρ δὲ ἔχρῃζεν τούτων εμνημονευσεν. Ἐ. Ἀπὸ τίνων οὖν ἤρξατο; Ἀ. Ἀπὸ τῶν ὁμωνύμων. Ἐ. Διὰ τί οὖν ἀπὸ τῶν ὁμωνύμων καὶ οὐκ ἀπὸ τῶν συνωνύμων, εἴπερ τὰ συνώνυμα καὶ ὀνόματος τοῦ αὐτοῦ κοινωνεῖ καὶ τοῦ λόγου, σαφέτερον τὸ κατ’ ἄμφω κοινωνοῦν καὶ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ λόγου τοῦ κατὰ μόνου του ονοματος κοινωνουντος; Ἀ. Φημὶ ὅτι ἐπεὶ τὸ ἂν ὁμώνυμον δοκεῖ εἶναι τῷ κατηγορίαι ὁμωνύμως λέγονται κατηγορίαι καθ’ ὧν κατηγοροῦνται, διὰ τοῦτο πρῶτον περὶ τῶν ὁμωνύμων ποιεῖται τὸν λόγον. Ἐ. Διὰ τί οὖν οὐ περὶ ὁμωνυμίας πρότερον ποιεῖται τὸν λόγον ἀλλὰ περὶ ὁμωνύμων, εἴπερ ὁμωνυμία μὲν φωνή, ὁμώνυμα δὲ τὰ πράγματα, δὲ αὐτὸν προηγουμένως περὶ φωνῶν ἐνίστασθαι τὴν πραγματείαν, οὐ μὴν περὶ τῶν πραγμάτων; Ἀ. Ὅτι περὶ τὴν φωνὴν οὐ ποιεῖ ὁμωνυμίαν ό χαρακτὴρ τῆς τὰ δὲ πράγματα διάφορα εὑρεθέντα καὶ κατὰ μηδὲν ἀλλήλοις κατὰ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς τυγχάνει λέξεως. πρὶν δὲ γνωσθῆναι ὅτι πλειόνων τέτακται τὰ πράγματα τοῦ αὐτοῦ λόγου μὴ κοινωνοῦντα, οὐδ᾿ ἂν εἴη ὁμωνυμία. Ἐ. Τί οὖν τοῦτο ποιεῖ πρὸς τὸ μὴ ἀπὸ τῆς φωνῆς ἄρξασθαι, ἀλλ᾿ ἀπὸ τῶν πραγμάτων; Ἀ. Ὅτι οὐκ ἂν γνωσθείη ὅτι ὁμωνυμία ἐστὶν πράγματα γνωσθῆναι ὅτι ὁμώνυμά ἐστιν. ἀνάγκη τοίνυν τίνα ὁμώνυμά ἐστιν πράγματα, ἵνα καὶ ἡ ὁμωνυμία καὶ ἡ τοιαύτη λέξις γνωσθῇ. Ἐ. Πῶς οὖν ὁ Ἀριστοτέλης ὁρίζεται τὰ ὁμώνυμα; Ἀ. Ὁμώνυμα λέγεται, ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ὁ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος. Ἐ. Ἀλλ εἰ μὴ μὴ ἐν μόνοις τοῖς ὀνόμασίν ἐστιν ἡ ὁμωνυμία ἀλλὰ καὶ ἐν ῤήμασα καὶ ἐν συνδέσμοις, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἠνδραπόδισται· καὶ ἀνδραποδισάμενος ἄλλον ἠνδραπόδισται ἐκεῖνον καὶ ό ἀνδραποδισθεὶς ὑπὸ ἄλλου ἠνδραπόδισται· διὰ τί ὡς ἐν μόνοις τοῖς ὀνόμασιν οὔσης ἔφη ὧν ὄνομα μόνον κοινόν;
s62Cevap: Çünkü "ad" yalnız asıl anlamda ad biçimi taşıyanlar, yani önüne artikel konanlar için kullanılmaz; sözün her parçası için kullanılır. Çünkü bunlar da sesteş olup olmadıkları incelenirken artikelle söylenir ve tek hâlli kelimeler gibi çekilir; mesela "sesteş olan köleleştirmek" deriz ve devamı. Demek ki "ad" genel olarak sözün her parçası için alınmıştır.
Soru: "Ad"ı nasıl aldığını açıkladın. "Yalnızca" kelimesini ise nasıl anlamak gerekir? "Evren yalnızdır" derken "birdir" yerine söylediğimiz gibi, bir olanı mı gösteriyor; yoksa "bunun yalnızca bir gömleği var" derken [başka bir şeyi] olmadığını söylediğimiz gibi, bir başka şeye karşı ayırmayı mı?
Cevap: "Yalnızca"nın ayırma anlamında alındığını söylüyorum.
Soru: Peki neye karşı ayırma anlamında söylendi?
Cevap: Tarife karşı diyorum. Her şeyin hem adı hem tarifi olduğunu söylemiştik; "yalnızca" tarife karşı ayırma anlamında alınmıştır: sesteşlerin adı ortaktır, tarif edici logos'ları ise artık ortak değildir.
Soru: "Ortak" nasıl alınmıştır? Ama önce söyle: "ortak" kaç anlamda söylenir?
Cevap: Çok anlamda söylendiğini söylüyorum. Ekmek ve şarap, bölüşenlerden biri ise, ortaktır; mallar da varlıklar arasında parçalara bölünebildikleri için ortaktır. Parçalara bölünemeyen ama birçok kişinin kullandığı şeye de ortak denir; birkaç kardeşin ortak atı ve uşağı gibi. Bir süre birine ait olup kullanıldıktan sonra yeniden ortaklığa bırakılan şeye de ortak denir; hamam ve tiyatro böyledir. Bütünüyle, bölünmeden aynı anda birçok kişinin kullanımına giren şeye de ortak denir: tellalın sesinin kullanımı tiyatrodakilerin hepsine ortaktır, ses her birine göre en küçük parçalara bölünmez.
Soru: Peki "ortak" hangi anlamda alınmıştır?
Cevap: Sonuncusunda diyorum; buna göre aynı bütün bölünmeden kalırken ortak kullanım olur. Nitekim "Aias" sesinin hem Oileus'un oğlu hem Telamon'un oğlu için ortak bir kullanımı vardır; ikisinde de bütün olarak alınır ve bölünmeden kalır.
Soru: Sesteşlere "yalnızca adları ortak olanlar" denmesini açıkladın; ardından eklediği "ada karşılık gelen ousia logos'u ise başkadır" sözünü de
Ἀ. Ὅτι τὸ ὄνομα οὐ μόνον ἐπὶ τῶν ἰδίως ὀνομαστικὸν ἐχόντων τάττεται, ὧν προτίθεται τὰ ἄρθρα, ἀλλἀ ἐπὶ παντὸς μέρους διὰ τὸ καὶ ταῦτα, ὅταν ἐξετάζωνται εἰ ἔστιν ὁμώνυμα, μετὰ ἄρθρου αὐτῶν λέγεσθαι καὶ κλίνεσθαί γε ὡς τὰ μονόπτωτα· φαμὲν φαμὲν γὰρ ὅτι ῾τῷ ἀνδραποδίζεσθαι ὁμωνύμῳ ὄντι᾿ καὶ τὰ ἑξῆς. εἴληπται οὖν ὄνομα κοινῶς ἐπὶ παντὸς μέρους λόγου ταττόμενον. Ἐ. Ἀλλὰ πὼς μὲν ἐλήφθη αὐτῷ τὸ ὄνομα, ἐξηγήσω· τὸ δὲ μόνον ποῖον ὑπακούειν δεῖ, ἆρα τὸ δηλοῦν τὸ ἕν, ὥσπερ φαμὲν ὅτι ῾μόνος ἐστὶν ὁ κόσμος᾿ ἀντὶ τοῦ ῾εἷς ἐστιν᾿, ἢ τὸ δηλοῦν τὴν πρὸς ἕτερον ἀντιδιαστολήν, ὅταν λέγωμεν ῾οὗτος χιτῶνα μόνον ἔχει᾿, ἔνθα δἐ οὐκ ἔχει᾿ ἢ τι τοιοῦτον; Ἀ. Λέγω ὅτι τὸ κατὰ ἀντιδιαστολὴν τιθέμενον μόνον εἴληπται. Ἐ. Πρὸς οὖν τινος ἀντιδιαστολὴν εἴρηται; Ἀ. Πρὸς ὅρον φημί· ἐπεὶ γὰρ πᾶν πρᾶγμα καὶ ὄνομα ἔφαμεν καὶ ὁρισμόν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν οὖν τοῦ ὁιρισμοῦ τὸ μόνον εἴληπται· τὰ ὁμώνυμα τὸ ὄνομα μὲν ἔχει κοινόν, οὐκ ἔτι δὲ τὸν λόγον τὸν ὁριστικόν. E. Τὸ κοινὸν πῶς εἴληπται; πρῶτον δὲ εἰπέ, ποσαχῶς λέγεται κοινόν; Ἀ. Λέγω ὅτι πολλαχῶς· κοινὸν γὰρ ὡς ἄρτος καὶ οἶνος, εἰ εἶς εἴη τῶν διαιρούντων, καὶ τὰ χρήματα κοινὰ εἰς μέρη εἶναι διαιρετὰ τῶν ὄντων. λέγεται δὲ κοινὸν καὶ τὸ εἰς μέρη μὲν οὐ διαιρετόν, εἰς δὲ τῆν χρῆσιν ὑπὸ πολλῶν παραλαμβανόμενον ὡς ἵππος καὶ οἰκέτης κοινὸς πλείοσιν ἀδελφοῖς. λέγεται κοινὸν καὶ τὸ τινὸς γινόμενον καὶ μετὰ τὴν χρῆσιν ἀναπεμπόμενον εἰς τὸ κοινόν, οἷον δή τί ἐστι τὸ βαλανεῖον καὶ τὸ θέατρον. λέγεται δὲ κοινὸν τὸ ὅλον ἅμα εἰς χρῆσιν ἐρχόμενον πολλῶν ἀδιαιρέτως· οὕτως γὰρ διὰ τῆς τοῦ κήρυκος φωνῆς κοινὴ ἡ χρῆσις τοῖς ἐν τῷ θεάτρῳ μὴ διαιρουμένης τῆς εἰς ἐλάχιστα φωνῆς καθ᾿ ἕκαστον τῶν Ἐ. Κατὰ ποῖον οὖν σημαινόμενον τὸ κοινὸν εἴληπται; ’A. Κατὰ τὸ τελευταῖον λέγω, καθ᾿ ὃ κοινὴ χρῆσις γίνεται ἅμα ταὐτοῦ ὅλου ἀδιαιρέτου μένοντος· ἡ γὰρ Αἴας φωνὴ κοινὴν ἔχει χρῆσιν καὶ ἐπὶ τοῦ Ὀϊλέως παιδὸς καὶ ἐπὶ τοῦ Τελαμῶνος ὅλη λαμβανομένη καὶ ἀδιαίρετος μένουσα ἐπ᾿ ἀμφοτέρων. Ἐ. Ἀλλὰ πῶς μὲν εἴρηται ὁμώνυμα ὅτι ὧν ὄνομα μόνον κοινόν, ἅ δὲ έξῆς ἐπήγαγεν ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας ἕτερος,
s63bize açıkla. Önce de söyle: neden "ada karşılık gelen logos" diye ekledi de "logos'u başkadır" demekle yetinmedi?
Cevap: Şunu söylüyorum: tarif ada göre verilmez ve adla eş düşmezse sağlam olmaz.
Soru: Söylediğini daha açık söyle.
Cevap: Daha önce her şeyin ya adlarla ya da tarif edici bir logos'la gösterildiğini söyledik. Tarif edici logos'un ada eş olması ve şeyi, o adı taşıdığı bakımdan açıklaması gerekir. Mesela şu ousia, diyelim önümüzde bir insan olsun, "insan" diye çağrılır; böylece onu toptan anar; özetle "hayvan" da onun adıdır. Ama gösterme gücü bakımından adla denk olan bir logos'la "akıllı ölümlü hayvan" diye verilebilir. İnsan aynı zamanda canlı ve hisseden bir ousia'dır; ama insan diye çağrıldığı bakımından ada göre eşi olan logos insanın logos'u, yani "akıllı ölümlü hayvan"dır; hayvan diye çağrıldığı bakımından ise "canlı ve hisseden ousia"dır. Öyleyse önümüzdeki ousia'ya "insan" deyip onu böylece bir adla gösterdikten sonra, onu bir logos'la da bildirmek isteyip "canlı ve hisseden ousia" dersen, doğru bir şey söylemiş olursun, ama logos'u "insan" adına eş olarak vermiş olmazsın; fazlalıklı ve uydurma biçimde vermiş olursun.
Soru: Fazlalıklı ve uydurma dediğin nedir?
Cevap: Tariflerin adlarla tersine dönebilmesi gerekir. Tersine dönmek, eşit olmak, ne fazla ne eksik olmak demektir; mesela biri insansa, o akıllı ölümlü bir hayvandır.
Soru: Doğru; ama bunu tersine de çevir ve söylenenin aynı şekilde doğru olup olmadığına bak.
Cevap: Bir şey akıllı ölümlü bir hayvansa, o insandır.
Soru: Bu da doğru.
Cevap: Bir şey canlı ve hisseden bir ousia ise, insandır.
Soru: Bu yanlış; bak, öküz canlı ve hisseden bir ousia'dır, ama insan değildir. Sebep nedir?
Cevap: Çünkü "[akıllı] ölümlü hayvan", "insan" adına göre verildi.
ἐξήγησαι ἡμῖν. καὶ πρῶτον διὰ τί προσέθηκεν, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος, ἀλλ᾿ οὐκ ἠρκέσθη εἰπὼν ὁ δὲ λόγος ἕτερος; Ἀ. Φημὶ ὅτι οὐδὲ ἄλλως γένοιτο ἄν ὁ ὅρος ὑγιής, εἰ μὴ κατὰ τοὔνομα ἀποδίδοιτο καὶ συζύγως ἔχων πρὸς τοὔνομα. Ἐ. Εἰπὲ ἔτι ὃ λέγεις σαφέστερον. Ἀ Προφθάσαντες εἰρήκαμεν ὅτι πᾶν πρᾶγμα ἢ διὰ ὀνομάτων σημαίνεται ἢ διὰ λόγου ὁριστικοῦ. δεῖ δὲ τὸν ὁριστικὸν λόγον σύζυγον εἶναι τῷ ὀνόματι καὶ ἐξηγητικὸν τοῦ πράγματος, καθὸ τῷδε κέχρηται τῷ ὀνόματι. οἶον ἥδε ἡ οὐσία, ἔστω δὲ ἄνθρωπος ὑποκείμενος, καλεῖται ἄνθρωπος, καὶ ἀθρόως μὲν οὕτως, καὶ ζῷον ἐπὶ κεφαλαίου ἔχει τοὔνομα τούτου· διὰ δὲ λόγου ἐσοδυναμοῦντος εἰς δήλωσιν τῷ ὀνόματι ἀποδοθείη ἂν τῷ ζῷον λογικὸν γικὸν θνητόν. ἔστι δὲ ὁ ἄνθρωπος καὶ οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική· ἀλλὰ καθὸ μὲν ἄνθρωπος καλεῖται σύζυγον ἔχων κατὰ τοὔνομα τὸ τοῦ ἀνθρώπου λόγον, ζῷον λογικὸν θνητόν, καθὸ δὲ ζῷον, οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. ἂν τοίνυν ἄνθρωπον εἰπὼν τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν καὶ δι᾿ ὀνόματος οὕτως αὐτὴν δηλώσας διὰ λόγου μηνῦσαι αὐτὴν θέλων εἴπης οὐσία ἔμψυχοςαἰσθητική, εἴρηκας μέν τι ἀληθές, οὐκέτι δὲ συζύγως τῷ ἄνθρωπος ὀνόματι ἀποδέδωκας τὸν λόγον, ἀλλὰ περιττῶς καὶ πεπλασμένως. Ἐ. Τί οὖν ἐστιν ὃ φὴς περιττῶς καὶ πεπλασμένως; Ἀ. Ὅτι οἱ ὅροι ἀντιστρέφειν ὀφείλουσι τοῖς ὀνόμασιν· ἔστι δὲ ἀντιστρέφειν τὸ ἐξισάζειν καὶ μὴ πλεονάζειν μήτε ἐλλείπειν, οἶον εἴ τίς ἐστιν ἄνθρωπος, ἐκεῖνος ζῷόν ἐστι λογικὸν θνητόν. Ἐ. Ἀληθές, ἀλλὰ καὶ ἀντίστρεψον. καὶ ὅρα, εἰ ὁμοίως ἀληθὲς τὸ λεγόμενον. Ἀ. Καὶ εἴ τί ἐστιν ζῷον λογικὸν θνητόν, τοῦτ᾿ ἔστιν ἄνθρωπος. Ἐ. Ἀληθὲς καὶ τοῦτο. Ἀ. Εἴ τί ἐστιν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική, ἄνθρωπός ἐστιν. Ἐ. Τοῦτο ψεῦδος· ἰδοὺ γὰρ ὁ βοῦς οὐσία ἐστὶν ἔμψυχος αἰσθητική, καὶ οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. τί οὖν τὸ αἴτιον; Ἀ. Ὅτι τὸ μὲν ζῷον θνητὸν κατὰ τοὔνομα ἀπεδόθη τὸ τοῦ ἀνθρώπου.
s64Bu yüzden şu ousia için, diyelim bir insan olsun, "bu akıllı ölümlü bir hayvandır" demekle "bu bir insandır" demek arasında fark yoktur; çünkü "akıllı ölümlü hayvan" tarif edici logos'u "insan" adına denktir. "İnsan" dedikten sonra onun tarif edici logos'u olarak "canlı ve hisseden ousia"yı eklemek ise, söylenen "insan" adına göre değildir. Öyleyse her tarif, sağlam biçimde verilecekse, ada göre ve adla eş olarak verilmelidir. Bunun her tarifte göz önünde bulundurulması gerektiğini, eşanlamlıların tarifi de gösterir; o da tarif edici logos'un her zaman ada göre verilmesini buyurur. Telamon'un oğluna da Oileus'un oğluna da Aias denirken, Oileus'unkinin kim olduğunu belirtmek isteyip onu "Aias" diye anarak "bu, Oileus'un oğlu, soyca Lokrisli Aias'tır" dersen, Telamon'unkini belirtmek isteyince de "bu ise Telamon'un oğlu, soyca Salamisli Aias'tır" dersen, açıktır ki "Aias" adını ikisi için ortak olarak kullanmışsındır (ikisinin de adı Aias'tır); ama tarife yakın bir betimleme verirken Lokrisli Aias için başka, Salamisli için başka bir tarif edici ya da betimleyici logos verdiğin açıktır. Oysa ikisine de "insan" deseydin, onları ikisini de insan diye andığın bakımdan tarifi verirken "insan" adına göre onlara ayrı bir tarif vermezdin. Çünkü ikisi de insan oldukları ve ortak "insan" adıyla anıldıkları bakımından, ikisinin de akıllı ölümlü hayvanlar olduğunu söylerdin.
Soru: "Ada karşılık gelen logos" ifadesinin yalnız sesteşlerin tarifine zorunlu olarak eklenmediğini, tersine, tarif edici logos'u ada göre vermeden herhangi bir şeyin tarifini sağlam biçimde vermenin mümkün olmadığını doğru olarak ispat ettin. Ama logos'a neden "ousia'nın logos'u" diye eklendiğini, neden "ada karşılık gelen logos başkadır" demekle yetinmediğini göstermelisin.
Cevap: Çünkü logos birçok anlamda söylenir: hesaba ilişkin bir logos vardır, dile getirilen logos vardır, içte duran logos vardır, tohumsal logos vardır. Logos'tan anlaşılan şeyler birden çok olduğu için
διὸ καὶ ἀδιάφορον εἰπεῖν τὴν οὐσίαν ταύτην ἔστω δὲ ἄνθρωπος, τοῦτο ζῷον λογικὸν θνητόν ἐστιν, ἢ τοῦτο, ἄνθρωπός ἐστιν· ἰσοδυναμεῖ γὰρ τῷ ὀνόματι τῷ τοῦ ἀνθρώπου ὁ ὁριστικὸς λόγος τὸ ζῷον λογικὸν θνητόν. τὸ δὲ ἄνθρωπον εἰπόντα ὁριστικὸν αὐτοῦ λόγον ἐπάγειν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική οὐ κατὰ τοὔνομα τὸ ῥηθὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐστὶν ἀπαδιδόντος τὸ ἄνθρωπος. πᾶς οὖν ὅρος εἰ μέλλοι ἀποδίδοσθαι ὑγιῶς, κατὰ τοὔνομα καὶ συζύγως τῷ ὀνόματι ἀποδίδοσθαι ὀφείλει. καὶ ὅτι τοῦτο ἐπὶ παντὸν ὅρου δεῖ θεωρεῖσθαι, δηλοῖ καὶ ὁ τούτου συνώνυμος ὅρος καὶ αὐτὸς κατὰ τοὔνομα ἀποδίδοσθαι τὸν ὁριστικὸν λόγον ἀεὶ παραγγέλλων. ὅταν οὖν Αἴαντος καλουμένου τοῦ Τελαμῶνος παιδὸς καὶ τοῦ Ὀϊλέως θέλωμεν ἀποδοῦναι τὸν τοῦ Ὀϊλέως, ὅστις ἐστί, καὶ προσαγορεύσας αὐτὸν Αἴας λέγῃς ὅτι ῾ οὗτός ἐστιν Αἴας ὁ τοῦ ᾿ Οϊλέως παῖς Λοκρὸς ὢν τῷ γένει᾿ , θέλων δὲ τὸν τοῦ Τελαμῶνος λέγῃς ῾ οὗτος δέ ἐστιν ὁ Αἴας τοῦ Τελαμῶνος παῖς Σαλαμίνιος τῷ γένει᾿ , δῆλον μὲν ὅτι τῷ Αἴας ὀνόματι κοινῶς ἐπ᾿ αὐτῶν κέχρησαι (ἑκάτερος γὰρ Αἴας κ΄κληται), ἀποδιδοὺς δὲ ὑπογραφὴν τὴν παραπλησίαν ὅρῳ δῆλον ὡς ἄλλον μὲν ὁριστικὸν ἢ ὑπογραφικὸν ἀπέδωκας τοῦ Αἴαντος τοῦ Λοκροῦ, ἄλλον δὲ τοῦ Σαλαμινίου. καίτοι εἰ ἀνθρώπους ἀμφοτέρους ὠνόμασας, οὐκ ἂν καὶ ἄλλον αὐτοῖς ὅρον αὐτοῖς ὅρον ἀπέδωκας κατὰ τοὔνομα τὸ τοῦ ἀνθρώπου, καθὸ ἀμφοτέρους ἀνθρώπους προσηγόρευσας, ἀπο διδοὺς τὸν ὅρον· ἀμφοτέρους γάρ, καθὸ ἄνθρωποί εἰσιν καὶ καλοῦνται κοινῷ ὀνόματι τῷ ἄνθρωπος, ἀποδιδοίης ἂν εἶναι ζῷα λογικὰ θνητά. Ἐ. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν ἀναγκαίως πρόσκειται ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος οὐκ ἐπὶ μόνου τοῦ τῶν ὁμωνύμων ὅρου, ἀλλ᾿ ὅτι οὐδὲ οἷόν τε ἄλλως ὅρον τινὸς ἀποδιδόναι ὁγιῶς μὴ κατὰ τοὔνομα τὴν ἀπόδοσιν ποιούμενον τοῦ ὀριστικοῦ λόγου, ὀρθῶς τοῦτο ἀπέδειξας· διὰ τί δὲ πρόσκειται τῷ λόγῳ ὁ λόγος τῆς οὐσίας, καὶ οὐκ ἠρκέσθη εἰπὼν ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος ἕτερος, δεῖξαι ὀφείλεις. Ἀ. Ὅτι τοῦ λόγου πλεοναχῶν λεγομένου· ἔστιν γὰρ λόγος καὶ ψηφιστικός, ἔστι λόγος καὶ προφορικός, ἔστι λόγος καὶ ἐνδιάθετος, ἔστιν λόγος καὶ σπερματικός· καὶ πλειόνων ὄντων τῶν σημαινομένων ἐκ τοῦ λόγου διὰ τὸ
s65birçok farklı şey aynı şekilde "logos" adını kullanır. Başka bir anlamda logos tariftir; bu da tarif edici logos'tur. Bunun bütününe "ousia'nın logos'u" denir; çünkü "ousia'nın" eki onu logos'un öteki anlamlarından ayırır. Gümüş drahmi, altın drahmi ve tunç drahmi varken, düpedüz "bana bir drahmi ver" diyen belirsiz bir şey söyler; "bana bir altın drahmi ver" diye ekleyen ise almak istediğini ötekilerden ayırmış olur. Aynı şekilde logos birçok anlamda söylendiği için, "ousia'nın logos'u" diyen kişi "ousia'nın" ekiyle tarif edici logos'u göstermiştir. Demek ki ada göre olan tarif edici logos, yani ousia'yı gösteren logos, sesteş şeylerin her birinde başka olmalıdır.
Soru: Sesteş şeylerin her biri için [bunu söyledin]. Bunlara bir örnek de getirmek gerekir. Peki sesteşlerin tek bir tarzı mı var, öyle ki örneği bu tek tarza göre alıp öğretimi yeterince tamamlamış olalım; yoksa sesteşlerin birden çok tarzı mı var?
Cevap: Birden çok.
Soru: Hangileri?
Cevap: En genel söyleyişle iki tanedir: biri tesadüften, öteki düşünceden gelir. Düşünceden geleni de bölersek, benzerliğe göre olana, oran kurmaya göre olana, bir şeyden gelene ve bir şeye yönelene ayırırsak, tarzların hepsi bunlar olur.
Soru: Peki tesadüften gelen tarz hangisidir?
Cevap: Farklı şeylerin rastgele ve özensizce aynı adı almasıdır; Priamos'un oğlu Aleksandros ile Makedonlara krallık etmiş Philippos'un oğlu Aleksandros gibi. Bunlara tesadüfen sesteş denir. Ötekiler ise düşünceye bağlı olabilir. Mesela benzerlikle oluşan sesteşlik tarzı: akıllı ölümlü hayvana "insan" derim, bir insan resmini görünce de "bu bir insan" derim. Açıktır ki resimdeki çizime de rastgele insan demiyorum, yaşayan insanın bir benzeri olduğu için insan diyorum; demek ki hem yaşayan insana hem heykele ya da resme düşünceyle insan diyorum. Yine sayıların ilkesine birim, çizginin ilkesine nokta, nehirlerin ilkesine kaynak, hayvanın ilkesine yürek dediğimde, sesteşlere konan "ilke" adını hepsine düşünceyle, oran kurarak ortak ad olarak koymuş olurum. Çünkü birim sayılarda nasıl bir yerdeyse, nokta çizgilerde, kaynak nehirlerde, yürek de hayvanlarda öyle bir yerdedir. Gösterimin böyle bir logos'una geometriciler orantı
ὁμοίως πολλὰ παὶ διάφορα πράγματα χρῆσθαι τῷ τοῦ λόγυ ὀνόματι· λόγος δέ ἐστι καὶ κατ᾿ ἄλλο σημαινόμενον ὁ ὅρος, οὗτος δὲ ὁ λόγος ὁ ὁριστικός· τὸ ὅλον τοῦτο λέγεται λόγος τῆς οὐσίας, ἡ γὰρ προσθήκη τῆς οὐσίας διαστέλλει αὐτὸν ἀπὸ τῶν ἄλλων σημαινομέων τοῦ λόγου. ὥσπερ οὖν δραχμῆς οὔσης ἀργυρᾶς, οὔσης δὲ καὶ χρυσῆς καὶ ἄλλης χαλκῆς ὁ ἁπλῶς εἰπὼν ῾δραχμὴν δός μοι᾿ ἄδηλόν τινα λέγει, ὁ δὲ προσθεὶς ῾δός μοι χρυσῆν δραχμήν᾿ διέστειλεν ἣν θέλει λαβεῖν ἀπὸ τῶν ἄλλων· οὕτως πλεοναχῶς λεγομένου τοῦ λόγου ὁ εἰπὼν λόγος ὁ τῆς οὐσίας τῇ προσθήκῃ τῆς οὐσίας ἐδήλωσεν τὸν ὁριστικὸν λόγον. ὁ οὖν κατὰ τοὔνομα ὁριστικὸς λόγος καὶ ὁ τῆς οὐσίας δηλωτικὸς δηλωτικὸς λόγος, ἕτερος εἶναι ὀφείλει καθ᾿ ἕκαστον τῶν ὁμωνύμων πραγμάτων. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸν ἕκαστον τῶν ὁμωνύμων πραγμάτων. δεῖ δὲ καὶ παράδειγμα τούτων κομίσαι, ἆρά γε εἷς τρόπος ἐστὶ τῶν ὁμωνύμων, ἵνα καθ᾿ ἕνα τρόπον τοῦτον λαβόντες τὸ παράδειγμα αὐτάρκως αὐτῶν ἔχωμεν τὴν διδασκαλίαν, ἢ πλείους εἰσὶν ὁμωνύμων τρόποι; Ἀ. Πλείους. Ἐ. Τίνες οὗτοι; Ἀ. Ὡς μὲν ἀνωτάτω εἰπεῖν δύο, ὧν ὁ μέν ἐστιν ἀπὸ τύχης, ὁ δὲ ἀπὸ διανοίας. διελόντι δὲ καὶ ἀπὸ διανοίας εἴς τε τὸν καθ᾿ ὁμοιότητα καὶ τὸν ἐκ τῆς ἀναλογίας καὶ τὸν ἀφ᾿ ἑνὸς καὶ πρὸς ἓν οἱ πάντες ἔσονται τρόποι. Ἐ. Τίς οὖν ἐστιν ὁ ἀπὸ τύχης τρόπος; Ἐ. Ἃ ὡς ἔτυχεν καὶ ἀνεπιστάτως διάφορα πράγματα τῆς αὐτῆς ἔτυχε προσηγορίας, ὥσπερ Ἀλέξανδρός τε ὁ Πριάμου καὶ Ἀλέξανδρος ὁ Φιλίππου που ὁ Μακεδόνων βασιλεύσας. ταῦτα γὰρ κατὰ τύχην ὁμώνυμα εἶναι λέγεται, οἱ δὲ ἄλλοι ἀπὸ διανοίας εἶεν ἂν ἠρτημένοι, ὅτι ὅ τε καθ᾿ ὁμοίωσιν συνιστάμενος τρόπος τῆς ὁμωνυμίας, ὅταν φέρε ἄνθρωπόν τε προσαγορεύσω τὸ ζῷον λογικὸν θνητὸν καὶ εἰκόνα εἰκόνα ἀνθρώπου, ὅταν ἰδὼν λέγω ὅτι ῾ἄνθρωπος τοῦτο᾿, δηλονότι οὐχ ὡς ἔτυχεν καὶ τὸ ἐν τῇ εἰκόνι γράμμα καλῶ ἄνθρωπον, ἀλλ᾿ ὅτι ὁμοίωμά ἐστι τοῦ ζῶντος ἀνθρώπου· ἀπὸ διανοίας οὖν ἄνθρωπόν τε τὸν ζῶντα καὶ τὸν ἀνδριάντα ἢ τὴν εἰκόνα καλῶ ἄνθρωπον. πάλιν ὅταν ἀρχὴν ἀριθμῶν καλέσω τὴν μονάδα, ἀρχὴν δὲ γραμμῆς τὴν στιγμήν, ἀρχὴν δὲ ποταμῶν τὴν πηγήν, ἀρχὴν δὲ τοῦ ζῴου τὴν καρδίαν, τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα ἐπὶ ὁμωνύμων ταττόμενον ἐκ διανοίας ἂν εἴην κατὰ ἀναλογίαν πᾶσι τούτοις κοινὸν τοῦτο θέμενος ὄνομα· ὠς γὰρ ἔχει ἐν ἀριθμοῖς ἡ μονάς, οὕτως ἔχει ἐν γραμμαῖς μὲν ἡ στιγμή, ἐν ποταμοῖς δὲ ἡ πηγή, ἐν ζῴοις δὲ ἡ καρδία. ὁ δὲ τοιοῦτος λόγος τῆς δείξεως κατὰ ἀνα-
s66derler. Bu yüzden "ilke" adı oran kurmaya göre sesteş olanlar arasında alınmıştır. Düşünceden gelenlerin üçüncü tarzı, farklı şeylerin tek bir şeyden ortak bir ad almasıdır. Mesela hekimlik bir olduğu hâlde, ondan hareketle hem kitaba hem ilaca hem de neştere "hekimliğe ait" demişizdir: kitaba hekimlik bilgilerinin yazıya geçirilmiş hâlini taşıdığı için, neştere hekimlikteki kesikler için bir alet olduğu için, ilaca da hekime iyileştirmede faydalı olduğu için. Böylece ad ortaktır, ama ada göre olan logos ortak olarak anılanların her birinde başkadır. Bunlara tek bir hekimlikten hareketle "hekimliğe ait" denmiştir; bu adları hepsine koyanlar tesadüften değil, düşünceden hareketle koymuşlardır. Düşünceden gelen dördüncü tarz, farklı şeylerin bir gayeye yönelik olup ondan ortak bir ad almasıdır. Mesela iyileşmeye çalışanın gaye edindiği sağlıktan hareketle hem yiyeceğe hem gezintiye hem de okunan bir metne "sağlığa yararlı" denir. Bazıları bu tarzı bir şeyden gelenle birleştirip bütününe "bir şeyden gelen" dediler; bazıları ise bunları ne sesteşler arasında saydı ne de eşanlamlılar arasında, sesteşlerle eşanlamlıların ortasına koydular; çünkü farklı şeylere aynı logos'a katıldıkları için ortak olarak "hekimliğe ait", aynı sağlığı sağladıkları için de bu şekilde ortak olarak anılan şeylere "sağlığa yararlı" denir.
Soru: Aristoteles sesteşlerin hangi tarzını kullanır?
Cevap: Benzerlikten geleni; "hem insan hem resim zōondur [hem canlı hem resim]" der. Çünkü biri her birinin canlı olmasının ne olduğunu verecek olursa, [her birine ayrı bir logos] verecektir; ada göre olan logos'u her birine ayrı verecektir: insanın canlı olması canlı ve hisseden bir ousia olmasıdır, resmin canlı olması ise canlı ve hisseden bir ousia'nın benzeri olmasıdır.
Soru: Oran kurmaya göre olanı sesteşlerin bir tarzı olarak söylediğine göre, mecaza göre olanlar da sesteş olup bu tarzın altına girer mi; yoksa mecaza göre olan bir tarz, oran kurmaya göre olan başka bir tarz mıdır? Mecaza göre olanı oran kurmaya göre olanın içine mi koymak gerekir, yoksa onu kendi başına, oran kurmaya göre sesteşlerden başka bir tarz mı saymak gerekir?
Cevap: Birçokları yanıldı, Attikos da onlardan biridir;
λογίαν λέγεται παρὰ τοῖς γεωμέτραις. καὶ διὰ τοῦτο τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα εἴληπται ἐν τοῖς κατὰ ἀναλογίαν ὁμωνύμοις. τρίτος δέ ἐστι τρόπος τῶν ἀπὸ διανοίας τὸ ἀπό τινος ἑνὸς κοινὴν διαφόροις πράγμασι προσηγορίαν γενέσθαι· οἷον μιᾶς οὔσης τῆς ἰατρικῆς ἀπὸ ταύτης κεκλήκαμεν τό τε ἰατρικὸν τό τε φάρμακον καὶ τὸ σμιλίον, ἀλλ᾿ ἰατρικὸν μὲν τὸ βιβλίον, ὅτι ἰατρικῶν μαθημάτων ἀναγραφὴ ἔχει, τὸ δὲ σμιλίον ὅτι πρὸς τομὰς τὰς κατὰ ἰατρικήν ἐστιν ὄργανον, ἰατρικὸν δὲ τὸ ὅτι πρὸς τὰς ἰάσεις ἐστὶν χρήσιμον τῷ ἰατρῷ. ὥστε τοὔνομα, ὁ δὲ κατὰ τοὔνομα λόγος καθ᾿ ἕκαστον <τῶν> κοινῶς προσαγορευομένων ἕτερος. ἀπὸ μιᾶς δὲ τῆς ἰατρικῆς ἐκλήθη ταῦτα ἰατρικὰ θέντων ἀπὸ τύχης ἀλλὰ ἀπὸ διανοίας πᾶσι τούτοις ὀνόματα τῶν οὕτως ταῦτα. τέταρτος δὲ ἀπὸ διανοίας, ὅταν διάφορά τινα πρὸς τέλος ἀπ᾿ ἐκείνου τῆς κοινῆς προσηγορίας τύχῃ, ὥσπερ ὑγείας ἣν τέλος ποιεῖται ό ὑγιαζόμενος, ἀπὸ ταύτης τό τε σιτίον λέγεται ὑγιεινὸν καὶ ὁ περίπατος ὑγιεινὸς καὶ τὸ ἀνάγνωσμα ὑγιεινόν. τοῦτον δὲ τὸν οἱ μὲν συνῆψαν τῷ ἀφ᾿ ἑνὸς τὸ ὅλον τοῦτο καλέσαντες ἀφ᾿ ἕν, οἱ δὲ οὐδὲ τοῖς ὁμωνύμοις κατηρίθμουν, ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐν τοῖς συνωνύμοις, ἀλλ᾿ ἐν μέσῳ ἐτίθεσαν τῶν ὁμωνύμων τε καὶ συνωνύμων διὰ λόγου μετοχῇ τοῦ αὐτοῦ ἰατρικὰ καλεῖσθαι κοινῶς τὰ διάφορα πράγματα ὑγείας τε περιποιήσει τῆς αὐτῆς ὑγιεινὰ καλεῖσθαι τὰ οὕτω προσαγορευθέντα κοινῶς πράγματα. ’E. Ὁ δὲ Ἀριστοτέλης ποίῳ κέχρηται τρόπῳ τῶν ὁμωνύμων; Ἀ. Τῷ ἀπὸ τῆς ὁμοιότητος εἰπὼν ζῷον τόν τε ἄνθρωπον γεγραμμένον, ἐὰν γὰρ ἀποδιδῷ τις τί ἐστιν ἑκατέρῳ τὸ ζῴῳ εἶναι, <ἴδιον ἑκατέρου λόγον> ἀποδώσει· τὸν δὲ κατὰ τοὔνομα ἄλλον ἄλλῳ ἀποδώσει, τὸν μὲν ἄνθρωπον ζῷον εἶναι, ὅτι οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική, τὸ δὲ γεγραμμένον ζῷον εἶναι, ὅτι ὁμοίωμά ἐστιν οὐσίας ἐμψύχου αἰσθητικῆς. ’E. Ἐπειδὴ ἕνα τρόπον ὁμωνύμων εἴρηκας τὸν κατὰ ἀναλογίαν, καὶ κατὰ μεταφορὰν ὁμώνυμά τε ἂν εἴη καὶ ὑπαχθείη τῷ τρόπῳ, ἢ ἕτερός ἐστί τις τρόπος ὁ κατὰ μεταφορὰν καὶ ἕτερος ὁ ἀναλογίαν; καὶ εἰ δεῖ ἐν τῷ κατὰ ἀναλογίαν τάττειν τὸν κατὰ μεταφορὰν ἢ καθ᾿ αὐτὸν ἄλλον τρόπον ἡγεῖσθαι ὁμωνύμων κατὰ ἀναλγίαν; Ἀ. Ἐσφάλησαν μὲν πολλοί, ὧν καὶ ὁ Ἀττικός,
s67[o,] mecaza göre olanı ve oran kurmaya göre olanı sesteşlerin [tarzları arasında saydı] ve mecaza göre olanı oran kurmaya göre olanla karıştırdı.
Soru: Ne demek istediğini bize açıkça söyle.
Cevap: Şunu söylüyorum: bir şeyin kendine has bir adı olduğu hâlde biri onun için başka bir adı aktarıp ödünç kullanır ve onu sanki o şeye konmuş gibi kullanırsa, bu mecazdır; burada sesteşlik olmaz. Ama şeyin bundan başka bir adı yoksa, o zaman sesteşlik olur. Mesela dağların alt kısımlarına "etek" denir:
ama hâlâ bol pınarlı İda'nın eteklerinde oturuyorlardı.
Dağın alt kısımlarının adı olan bu eteklere şairler çoğu zaman "ayak" demiştir:
bol pınarlı İda'nın bütün ayakları sarsılıyordu.
Bir de karyolada bütün yatağı taşıyan kısımlara ayak denir; masanın da ayakları vardır, geminin de:
çünkü geminin ayağını hep yönetiyordum.
Bunlarda geminin ayağının ve İda'nın ayaklarının sesteş olarak söylendiğini kimse söyleyemez. Çünkü geminin, gemiyi doğrultan ve kendine has adı olan bir parçası, yani dümeni vardır. Dağın alt kısımlarının da sesteş olarak ayak diye anıldığını söyleyemem; çünkü onların "etek" diye bir adı vardır. Masa ve karyolada ise artık mecaz değil, sesteşlik derim; çünkü karyolada bütün yatağı taşıyan kısmın ve masanınkinin adı, hayvanın ayaklarıyla oran kurularak, budur. Bu yüzden sesteşlerde "yalnızca adları ortak olanlar" olması gerektiği söylenmiştir: karyola ve masada bu tür parçaların adı "ayak"tır; dağda ve gemide ise "etek" ve "dümen" adları vardır, "ayak" adı onlara başka bir yerden aktarılmıştır. Bunlar mecaza göre söylenmiş olur, sesteş olarak değil. Benzerliğe göre sesteş olduklarını da söyleyemezsin; dağ eteğinin hayvan ayaklarıyla ne benzerliği vardır? Dağ eteğine ayak denmesi aktarmadır, sesteş olarak söylenmez. Meğer ki biri sesteşlerin tarifine bakarak, hem dağ eteğine hem insanın ayağına ayak dendiğini, adın, yani "ayak"ın ortak, logos'un ise başka olduğunu, adın mecazda da ortak olarak kullanıldığını söylesin. Bu yüzden bu konu araştırılmaya değer.
ὁμωνύμων τὸν κατὰ μεταφορὰν καὶ κατὰ ἀναλογίαν καὶ συγχέας τὸν κατὰ μεταφορὰν τῷ κατὰ ἀναλογίαν. Ἐ. Σαφῶν οὖν ἡμῖν εἰπέ, τί βούλει λέγειν. Ἀ. Φαμὶ τοίνυν κατὰ μεταφοράν ἐστιν, ὅταν μέν τι πρᾶγμα ἔχῃ ἴδιον ὄνομα, ἄλλως δὲ καταχρήσηταί τις ἐπ᾿ αὐτοῦ ἄλλῳ ὀνόματι μεταφέρων καὶ τούτῳ χρώμενος ὡς κειμένῳ ἐπ᾿ αὐτοῦ· ἐνταῦθα οὐκ ἂν εἴη ὁμωνυμία τις· ὅταν δὲ μὴ ἔχῃ ἄλλο ἀλλὰ τοῦτο, τότε γίνεται γίνεται ὁμωνυμία. οἷον ὀρῶν τὰ κάτω μέρη καλεῖται ὑπώρεια· ἀλλ᾿ ἔθ᾿ ὑπωρείας ἔναιον πολυπιδάκου Ἴδης. ταύτας τὰς ὑπωρείας ὄνομα οὔσας τῶν κάτω μερῶν τοῦ ὄρουςοἱ ποιηταὶ πολλάκις προσεῖπον πόδας· πάντες δ᾿ ἐσείοντο πόδες πολυπιδάκου Ἴδησ. ἔστι δὲ καὶ κλίνης τὰ βαστάζοντα τὸ ὅλον κοῖτος πόδες καλούμενα, ἀλλὰ καὶ τραπέζης πόδες καὶ νηός· αἰεὶ γὰρ πόδα νηὸς ἐνώμων. ἐπὶ τούτων πόδα μὲν νηὸς καὶ πόδας Ἴδης οὐκ ἄν εἴποι τις ὀμωνύμως εἰρῆσθαι· ἔχει γὰρ ἡ μὲν ναῦς προσαγορευόμενον τὸ <εὐθῦν> τὴν ναῦν ἰδίως πηδάλιον. ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦ ὄρους τὰ κάτω πόδας ἂν εἴποιμι ὁμωνύμως λέγεσθαι· ἔχει γὰρ ὄνομα ὑπωρείας. ἐπὶ δὲ τῆς τραπέζης καὶ τῆς κλίνης οὐκ ἔτι ἂν εἴποιμι μεταφορὰν ἀλλ᾿ ὁμωνυμίαν· τοῦτο γὰρ ὄνομα ἔχει τῆς κλίνης τὸ βαστάζον τὸ ὅλον κοῖτος καὶ τῆς τραπέζης κατὰ ἀναλογίαν τῶν τοῦ ζῴου ποδῶν. οὗ χάριν ὧν ὄνομα μόνον κοινὸν δεῖν εἴρηται εἶναι ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων, ὄνομα δὲ ἐπὶ κλίνης καὶ τραπέζης οἱ πόδες τὰ τοιάδε μέρη, ἐπὶ δὲ ὄρους καὶ νηὸς ὀνόματα μὲν ὐπώρεια καὶ πἦδάλιον, ἄλλως δὲ μετενήνεκται ἡ τῶν ποδῶν προσηγορία ἐπ᾿ αὐτῶν· κατὰ μεταφορὰν ἂν εἴη ταῦτα λεγόγενα, ὁμωνύμως δὲ οὔ. οὐδὲ γὰρ καθ᾿ ὁμοίωσιν εἴποις ἂν εἶναι ὁμώνυμα· ποίαν γὰρ ἔχειν ὁμοιότητα πρὸς ζῴου πόδας ὑπώρειαν; ἀλλὰ μετενηνεγμένως λέγεται ἡ ὑπώρεια πούς, ὀμωνύμως δὲ οὐ λέγεται, εἰ μή τι τῷ ὅρῳ προσέχοι τῶν ὁμωνύμων, ὅτι ἥ τε ἡπώρεια λέγεται ποὺς καὶ ἀνθρώπου πούς, καὶ τὸ μὲν ὄνομα κοινὸν τὸ τοῦ ποδός, ὀ δὲ λόγος ἕτεπος, κοινῶς τοῦ ὀνόματος καὶ ἐπὶ τῆς μεταφορᾶς ταττομένου. διὸ τούτου ζητῆσαι ἄξιον.
Soru: Aristoteles'in sesteşleri nasıl tarif ettiğini ve sesteşlerin tarzlarının neler olduğunu yeterince ortaya koydun. Şimdi geçip Aristoteles'in [eşanlamlılar için verdiği] tarifi vermelisin.