İçeriğe geç
Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh

Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh

Eşanlamlılar Üzerine

s68Cevap: "Hem adları ortak hem de ada karşılık gelen ousia logos'u aynı olan şeylere eşanlamlı denir; mesela [insan ve öküz] canlıdır." İnsana da öküze de ortak bir adla "canlı" denir ve logos da aynıdır; çünkü biri her birinin canlı olmasının ne olduğunu verecek olursa aynı logos'u verecektir.

Soru: Öyleyse tarifi açıkla.

Cevap: Der ki, adı ortak olan şeylere eşanlamlı denir; ama sesteşlerde olduğu gibi yalnızca adı ortak olanlara değil. "Ad"ı açıktır ki sözün her parçası için ortak olarak söylenen ad, "ortak"ı da önceki gibi almak gerekir. İster "ada karşılık gelen ousia logos'u" eklensin, ister eklenmeyip yalnızca "logos'u aynıdır" densin, açıktır ki logos'un ada göre verilmesi gerektiğini de, logos'tan ousia'nın logos'unu anlamak gerektiğini de içten anlayacağız; çünkü bu [tarif edici logos'tur]. Öyleyse ad ortak olduğunda ada göre olan tarif edici logos aynıysa, bunlara bu adla eşanlamlı olarak denir. Söylenen örnek de bunu gösterir. Önümüzde bir insan, bir öküz ve bir at olsun; ortak bir adla bunlara "canlı" densin. Bu ad ortaklığında ada göre olan tarifi verirsek (canlı adına eş olan tarif de "canlı ve hisseden ousia"dır; canlı denen şey de canlı ve hisseden bir ousia'dır), açıktır ki tarif de hepsinde ortak olacaktır; çünkü söylenenlerin her biri gerçekten canlı ve hisseden bir ousia'dır.

Soru: Bunları Aristoteles'e göre tarif ettin, çünkü onları anarken onların tariflerini kendisi bu şekilde yapmıştır. Ama bazı şeyler aynı logos'u paylaşıp adı paylaşmadığında, ki bunlara çok adlı demek gerekir, tarif ne olabilir?

s68

’E. Ἀλλὰ πῶς μὲv ὡρίσατο ὁ Ἀριστοτέλης καὶ τίνες οἱ τρόποι τῶν ὁμωνύμων, αὐτάρκως παρέστησας· μεταβατέον δέ σοι καὶ καὶ ἀποδότεον τὸν Ἀριστοτέλους ὅρον. Περὶ συνωνύμων] ’A. Συνώνυμα λέγεται ὧρ τό τε ὄνομα κοινὸν καὶ ὁ κατὰ τοὔνομα τῆς οὐσίας λόγος ὁ αὐτός, οἷον ζῷον <ὅ ὁ βοῦς>. ὁ γὰρ ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς κοινῷ ὀνόματι προσαγορεύεται ζῷον, καὶ ὁ λόγος δὲ ὁ Ὀ αὐτός· ἐὰν γὰρ ἑκάστου λόγον τί ἐστιν αὐτῶν τὸ ζῴῳ εἶναι, τὸν αὐτὸν 'ποδώσει λόγον. ’E. Ἐξήγησαι οὖν τὸν ὅρον. ’A. Συνώνυμα δὲ, φησί, λέγεται τὰ πράγματα εἶναι, ὦν τό τε ὄνομα κοινόν, ἀλλ᾿ οὐ μόνον, ὡς ἐπὶ τῶν ὁμωνύμων. καὶ δηλονότι ὄνομα ληπτέον τὸ κοινῶς ἐπὶ παντὸς μέρους λόγου λεγόμενον καὶ τὸ κοινὸν ὡς πρότερον. ἄν τε δὲ προστεθῇ ὁ κατὰ τοὔνομα λόγος τῆς οὐσίας, ἄν τε μὴ προστεθῇ, ἀλλὰ μόνον λέγηται ὁ δὲ λόγος ὁ αὐτός, δῆλον ὅτι προσυπακουσόμεθα καὶ τὸ κατὰ τοὔνομα δεῖν ἀποδίδοσθαι τὸν λόγον καὶ ὅτι λόγον τὸν τῆς οὐσίας χρὴ ἐξακούειν· οὗτος γάρ ὅταν οὖν ὀνόματος ὄντος κοινοῦ ὁ κατὰ τοὔνομα ὁριστικὸς λόγος ὁ αὐτὸς ᾖ, συνωνύμως ταῦτα καλεῖται τούτῳ τῷ ὀνόματι. δηλοῖ δὲ τὸ παράδειγμα τὸ εἰρημένον· ἄνθρωπος γὰρ ἔστω τὸ ὑποκείμενον καὶ βοῦς καὶ καύων, δὲ κοινῷ ὀνόματι καλείσθωσαν ζῷα· ἐπὶ ταύτης τῆς κοινότητος τοῦ ὀνόματος ἐὰν ἀποδῶμεν τὸν κατὰ τοὔνομα ὅρον ἔστι δὲ ὁ σύζυγος τῇ ζῴου προσηγορίᾳ ὅρος οὗτος τὸ οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική· καὶ ὁ ζῷόν τε λέγεται καὶ ἔστιν οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική), δῆλον ὅτι καὶ ὁ ὅρος κοινὸς ἔσται πάντων· ἕκαστον γὰρ τῶν εἰρημένων ἀληθῶς οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. ’E. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν κατὰ Ἀριστοτέλην ὠρίσω, ἐπειδὴ καὶ τούτων μνησθεὶς ὁ αὐτὸς τοὺς ὅρους αὐτῶν τοιούτους πεποίηται· ὅταν λόγου κοινωνῇ τινα τοῦ αὐτοῦ, τοῦ δὲ ὀνόματος μή, ἃ δεῖ καλεῖσθαι πολυώνυμα, τίς ἂν γένοιτο ὅρος;

s69Cevap: Adları farklı ve pek çok, logos'u ise bir ve aynı olan şeylere çok adlı derim; mesela aor, ksiphos, phasganon [üçü de "kılıç"], ya da lōpion ve himation [ikisi de "giysi"]. Kılıç denen şey birdir ve ada göre olan tarifi ve logos'u da birdir (iki ağızlı, canlıları [kesmek için] işlenmiş demirdir); ama ksiphos, aor ve phasganon başka ve farklı adlardır. Bunlar sesteşlerin karşıtı gibi görünür; sanki biri onlara "aynı logos'lu" ve "aynı tarifli" der gibi, adları ise logos'a göre başkadır. Romalıların çocuklarının da her birinin birçok adı olması âdettir.

Soru: Ayrı adlıları da tarif et.

Cevap: Ayrı adlılar ne adı ne logos'u [paylaşan] şeylerdir; ateş, altın, Sokrates ve cesaret gibi. Ayrı adlılar, hem adı hem logos'u başka olanlardır.

Soru: Geriye Aristoteles'in de [andığı] türemiş adlılar kaldığına göre, bunlar hakkında da söyle.

Cevap: "Bir şeyden hâl bakımından farklı olarak adına göre anılışı alan şeylere türemiş adlı denir; mesela dilbilgisinden dilbilgisi bilen, cesaretten de cesur."

Soru: Öyleyse tarifi bize açıkla.

Cevap: Der ki, bir addan anılışını alan şeylere türemiş adlı denir. Mesela cesaret (andreia) bir aretē için yüklenen bir şeydir; birine de cesaret adından, adın sonu değişerek cesur (andreios) denmiştir. Bu kişi aynı adın hâlini, yani andreia'yı taşır, ama biçimi değişmiştir. Aristoteles biçim değişikliğine "hâl" demiştir; burada onun bizim adın hâlleri dediğimiz şeyleri söylediğini sanmamak gerekir. Cesur, hâl bakımından, yani biçim değişikliği bakımından farklı olarak, aynı ada göre biçimi değiştirilmiş olarak andreios diye anılmıştır. Çünkü söylediği "adına göre anılışı alan" şey budur: yalnız sonu bakımından biçimi değişmiş bir anılış.

Soru: Türemiş adlıların oluşması için nelere ihtiyaç vardır?

Cevap: Üç şeye.

Soru: Hangilerine?

Cevap: Birincisi, katılınacak bir şeyin olması gerekir; ikincisi, katılınacak şeyin [adına da katılmak]; üçüncüsü de addan bir biçim değişikliğiyle ayrılmak.

s69

Ἀ. Λέγω ὅτι πολυώνυμά ἐστιν ὧρ διάφορα μὲν καὶ πλεῖστα ὀνόματα, ὁ δὲ λόγος εἷς καὶ ὁ αὐτός, ὡς ἄορ, ξίφος, φάσγανον, καὶ λωπίον καὶ ἱμάτιον· τὸ μὲν γὰρ πρᾶγμα ἓν τὸ τοῦ ξίφους καὶ ὁ ὅρος καὶ λόγος εἷς ὁ κατὰ τοὔνομα ἔστι γὰρ σίδηρος ἀμφήκης εἰς ζᾠων εἰργασμένος), ἄλλο δὲ ὄνομα καὶ διάφορον τὸ ξίφος καὶ τὸ ἄορ καὶ τὸ φάσγανον. καὶ ἔοικεν ταῦτα ἀντικεῖσθαι τοῖς ὁμωνύμοις, ὡς εἴ τις αὐτὰ ἐκάλει ὁμοιόλογα ὀμοιόλογα καὶ ὁμοιόριστα καὶ τὸν μὲν τὰ δέ ὀνόματα κατὰ λόγον ἕτερα. οὕτω δὲ καὶ oi Ῥωμαίων παῖδες εἰώθασιν πολλἀ ἔχειν ὀνόματα ἔχαστος. Ἐ. Ὅρισαι δὲ καὶ τὰ ἑτερώνυμα. ’A. Ἔστι δὲ ἐτερώνυμα ἃ μήτε τοῦ ἀνόματος μήτε τοῦ λόγου ὡς πῦρ, χρυσὸς καὶ Σωκράτης καὶ ἀνδρεία. ἑτερώνυμα δέ ὧν τό τε ὄνομα καὶ ὁ λόγος ἔτερος. ’E. ’Eπεὶ τοίνυν λείπεται τὰ παρώνυμα, ὧν καὶ ό Ἁριστοτέλης λέγε δὴ καὶ περὶ τούτων. ’A. Παρώνυμα δὲ λέγεται ὅσα ἀπό τινος διαφέποντα τῇ τήν κατὰ τοὔνομα προσηγοπίαν ἔχει, οἷον ἀπò τῆς γραμματικῆς ὁ γραμματικὸς καὶ ἀπὸ τῆς ἀνδρείας ὁ ἀνδρεῖος. ’E. Σαφήνισον οὖν ἡμῖν τὸν ὅρον. Ἀ. Παρώνυμα, φησίν, λέγεται ὅσα ἀπό τοινος ὀνόματος καὶ ἔσχε τὴν προσηγορίαν, οἶον ἡ ἀνδρεία ἐστίν ἐπ᾿ ἀρετῆς κατηγοπουμένη τινός, ἀπὸ δὲ τῆς προσηγορίας τῆς ἀνδρείας τὸ τέλος τοῦ ὀνόματος ἐκλήθη τις ἀνδρεῖος τοῦ αὐτοῦ μὲν ὀνόματος ἔχων τὴν πτῶσιν, ἤγουν τὴν ἀνδρείαν, μετασχηματισμὸν δὲ κατὰ τὸ τὸv δὲ μετασχηματισμὸν πτῶσιν ἐκάλεσεν, οὐ γὰρ ἃς καλοῦμεν ἡμεῖς πτώσεις ὀνόματος δεῖ νῦν λέγειν αὐτὸν νομίσαι· ὁ ἀνδρεῖος διαφέρων τῆς τῇ πτώσει, τοῦτ᾿ ἔστι τῷ μετασχηματισμῷ κατὰ τὸ αὐτὸ ὄνομα τῆς ἀνδρεῖος κέκληται μετεσχηματισμένως· τοῦτο γάρ ὃ ἔφη τὴν κατὰ τοὔνομα προσηγορίαν ἔχει μετεσχηματισμένην κατὰ τὸ τέλος μόνον. ’E. Τίνων οὖν χρεία ἐστὶ πρός τὸ γενέσθαι παρώνυμα; ’A. Τριῶν. ’E. Τίνων Ἀ. Πρῶτον μὲν εἶναι δεῖ πρᾶγμα οὗ δεῖ μετέχειν, δεύτερον τοῦ οὗ δεῖ μετέχειν, καὶ τρίτον διαφέρειν τοῦ ὀνόματος μετασχηματισμῷ

s70Üçünden biri kaldırılınca artık türemiş adlı olmaz. Cesur türemiş adlıdır: çünkü cesaret, onun katıldığı bir şeydir; onun adına da katılır, çünkü cesur adı cesaretten gelir; bir de biçim değişikliğine katılır, çünkü andreia adının sonunda hâl değişmiştir: andreia "a" hecesiyle biter, andreios ise "os" hecesiyle.

Soru: Öyleyse bunlardan biri eksik olunca nasıl artık türemiş adlı olmadığını göster.

Cevap: Hemen göstereyim. Musikiye katılan bir kadın vardır, ona mousikē [musikişinas] denir. Katıldığı şey de vardır, adını aldığı mousikē [musiki] adı da vardır. Ama biçim değiştirmediği, meleke de kadın da aynı şekilde mousikē diye anıldığı için, kadına mousikē denmesi türemiş adla değil, sesteş olarak söylenmektedir. Erkeğe ise musikiden türemiş adla mousikos denmiştir, çünkü onda üç şey vardır: şeye katılma, ada katılma, adın biçim değiştirmesi. Yine, aretē vardır ve ona katılana spoudaios [erdemli] denir. Burada insanın katıldığı şey aretē'dir; ama adına katılmadığı için (spoudaios ile aretē başka adlardır) bunlar türemiş adlı olmaz. Böylece erdemli kişi aretē'ye katıldığı hâlde ona türemiş adla spoudaios denmiş olmaz.

Soru: Peki erdemli kişiye neden aretē'si olduğu için değil de spoudē'si [gayreti, ciddiyeti] olduğu için spoudaios denmiyor?

Cevap: Çünkü gayreti olduğu için spoudaios denseydi, bir şey için gayret gösteren herkese spoudaios demek mümkün olurdu. Oysa şimdi bir şeye gayret gösterene spoudaios denmiyor, yalnızca aretē'ye katılana deniyor. Demek ki erdemli kişi aretē'den hareketle bir keyfiyet sahibi olabilir, ama türemiş adlı olamaz.

Soru: Adların şeylere karşı ilişkisi ve her bir adın tariflerinin şeylere karşı ilişkisi hakkında yeterince konuştuktan sonra, Aristoteles'in ardından ne hakkında konuştuğunu söylüyorsun?

Cevap: Şunu söylüyorum: amaç şeyleri gösteren basit sesler hakkında olduğundan, onları gösterdikleri ölçüde; bu sesler de öncelikle cinse göre sınırlanır, şeylerin cinslerine göre alınır, tek tek olanların ve bireylerin sayısına göre alınmaz. Amaç böyle olduğundan, zorunlu olarak öğretimin basit kelimeler hakkında olduğunu göstererek, basit olanların nasıl olduğunu [anlatır].

s70

τινι. ἑνὸς δὲ τῶν τριῶν ἀφαιρεθέντος οὐκέτι ἂν εἴη παρώνυμα. ὁ γὰρ ἀνδρεῖος παρώνυμόν ἐστιν, ἔστιν γὰρ ἡ ἀνδρεία πρᾶγμα ἧς μετέχει· ἀλλὰ καὶ τοῦ ὀνόματος αὐτῆς μετέχει· ἀπὸ γὰρ τῆς ἀνδρείας ὁ ἀνδρεῖος. ἀλλὰ μετέχει καὶ μετασχηματισμοῦ τῆς πτώσεως γενομένης κατὰ τὸ τέλος τῆς ἀνδρείας ὀνόματος· ἡ μὲν γὰρ ἀνδρεία εἰς τὴν αݲ λήγει συλλαβήν, ὁ δὲ ἀνδρεῖος εἰς τὴν οݲςݲ. Ἐ. Δεῖξον οὖν πῶς ἑνὸς τούτων ἐκλελοιπότος οὐκέτι παρώνυμον γίνεται. Ἀ. Αὐτίκα· ἔστι τις τῆς μουσικῆς μετέχουσα γυνή, ἣ καλεῖται μουσική, καὶ ἔστι μὲν τὸ πρᾶγμα οὗ μετέχει, ἔστι δὲ καὶ τοὔνομα ἀφ᾿ ἧς κέκληται μουσική. ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐ μετεσχηματίσθη, ἀλλ᾿ ὁμοίως καὶ ἡ ἕξις καὶ ἡ γυνὴ κέκληται μουσική, οὐκ ἔστιν παρωνύμως λεγομένη ἡ γυνὴ μουσικὴ ἀλλ᾿ ὁμωνύμως. ὁ δὲ μουσικὸς παρωνύμως τῆς μουσικὴς κέκληται, ἐπειδὴ πρόσεστιν αὐτῷ τὰ τρία, μετοχὴ πράγματος, μετοχὴ ὀνόματος, μετασχηματισμὸς τοῦ ὀνόματος. πάλιν ἀρετῆς οὔσης ὁ μετέχων ταύτης σπουδαῖος κέκληται· ἐνταῦθα τὸ μὲν πρᾶγμά ἐστιν ἡ ἀρετὴ οὗ μετέχει ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ᾿ ἐπειδὴ τοῦ ὀνόματος οὐ μετέχει (ὁ γὰρ σπουδαῖος καὶ ἡ ἀρετὴ ἕτερά εἰσιν ὀνόματα), οὐκ ἂν εἴη παρώνυμα, ὥστε μετέχων ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος οὐκ ἂν εἴη παρωνύμως κεκλημένος σπουδαῖος. Ἐ. Διά τί οὖν οὐκ ἀπὸ τοῦ τὴν σπουδὴν ἔχειν σπουδαῖος καλεῖται ὁ σπουδαῖος ἀλλὰ τοῦ ἔχειν ἀρετήν; Ἀ. Ὅτι εἰ διὰ τὸ σπουδὴν ἔχειν σπουδαῖος ἐκαλεῖτο, πάντας ἐνῆν τοὺς περί τι σπουδὴν ἔχοντας καλεῖν σπουδαίους. νῦν δὲ οὐχ ὁ περί τι σπουδάζων σπουδαῖος καλεῖται, ἀλλὰ μόνος ὁ ἀρετῆς μετέχων. ὥστε ποιὸς μὲν ἂν εἴη ἀπὸ τῆς ἀρετῆς ὁ σπουδαῖος, οὐ μέντοι καὶ παρώνυμος. Ἐ. Εἰρηκὼς δὴ αὐτάρκως περὶ τῆς σχέσεως τῶν ὀνομάτων τῆς πρὸς τὰ πράγματα καὶ τὰ περὶ τῆς σχέσεως τῶν ὅρων τῶν καθ᾿ ἕκαστον ὀνομάτων τῆς πρὸς τὰ πράγματα, ἑξῆς περὶ τίνος φὴς διαλαμβάνειν τὸν Ἀριστοτέλην; Ἀ. Λέγω τοίνυν ὅτι ἐπεὶ περὶ φωνῶν ἁπλῶν ἐστιν σημαντικῶν τῶν πραγμάτων ἡ πρόθεσις, καθὸ σημαντικαί εἰσιν αὐτῶν· εἰσὶ δὲ πρώτως κατὰ γένος ἀφοριζόμεναι καὶ κατὰ γένη τῶν πραγμάτων καὶ οὐ κατὰ ἀριθμὸν λαμβανόμεναι τὸν τῶν καθ᾿ ἕκαστα καὶ τὸν τῶν ἀτόμων· ἐπεὶ τοίνυν ἡ πρόθεσις τοιαύτη, ἀναγκαίως ὅτι περὶ ἁπλῶν λέξεών ἐστι διδάξαι δεικνύς, οἷαί εἰσιν αἱ ἁπλαῖ.

s71Cevap: "Söylenenlerin bir kısmı bağlantıyla, bir kısmı bağlantısız söylenir."

Soru: Bağlantıyla olan nedir ve kaç anlamda söylenir?

Cevap: İki anlamda. Bir bağlayıcı edatla bir arada tutulan şeylere bağlantıyla söylenmiş denir; mesela "Sokrates ve Platon". Biri ötekinde araz olarak bulunduğu için birlikte dile getirilen şeylere de bağlantıyla söylenmiş denir; mesela "Sokrates yürüyor". Yürüme Sokrates'te araz olarak bulunduğundan, "Sokrates yürüyor" dediğimizde yürümeyi Sokrates'e bağlarız ve seste bir edat olmadan "Sokrates yürüyor" deriz. Bağlantısız olarak ise "Sokrates", sonra yine "Platon" deriz; ya da şöyle: "koşuyor", sonra yine "kazanıyor". Şimdi amaç, bağlantısız söylenen şeylerin ve kelimelerin kaç cinste görüldüğüdür; çünkü şeyler nasılsa, onları öncelikle gösteren kelimeler de öyledir.

Soru: Amacın, belli cinslere bağlandıkları ölçüde basit anlamlı kelimeler hakkında olduğunu ortaya koydun. Şimdi bunları kendisinden daha küçüğü olmayan en küçük bölmeye ve kendisinden daha büyüğü olamayacak en büyük bölmeye nasıl ayırabileceğini göster.

Cevap: Varlıkları ve onları gösteren sesleri en küçük cins bölmesiyle dörde ayırırım ve derim ki varlıklar ya küllî ousia'dır ya cüzî ousia'dır ya küllî araz'lardır ya cüzî araz'lardır; bundan daha küçük başka bir bölme olamaz. En büyük bölmeyle ise ona ayırırım ve derim ki varlıklar ya ousia'dır ya kemiyet ya keyfiyet ya bir şeye göre ya yapmak ya etkilenmek ya zaman ya yer ya sahip olmak ya da konumlanmaktır; öyle ki bunları gösteren basit kelimeler de o kadar cinsî ayrıma sahip olacaktır. Bundan daha büyük bir bölme olamaz.

Soru: Neden en küçük bölme dörde yapılmıştır?

Cevap: Çünkü en yukarıdaki ve ilk bölme ikiye, ousia ve araza yapılabilirdi. Ama bunları ya küllî ya da cüzî olarak dile getirmeden dile getirmek mümkün değildir. Ousia'lar ya küllî olarak dile getirilebilir, mesela hayvan, köpek, insan; ya da cüzî olarak, mesela Sokrates, Bukephalas. Araz'lar da küllî ya da cüzîdir: epistēmē küllî bir arazdır, Aristarkhos'un epistēmē'si ise cüzî bir araz. Öyleyse ne ousia düpedüz söylenir, ya küllî ya da cüzî ve birey olarak söylenir; ne de araz, o da ya küllî ya cüzî olarak söylenir; bu yüzden bölme, ilk olarak ousia ve araza yapılmış olsa da, dörde yapılır. Böylece küllî ousia ve küllî araz, cüzî ousia ve cüzî araz diye yapılmıştır.

s71

Ἀ. Τῶν λεγομένων τὰ μὲν κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς. Ἐ. Τὸ κατὰ συμπλοκὴν τί ἐστι καὶ ποσαχῶς λέγεται; Ἀ. Διχῶς· τὰ μὲν γὰρ κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, ὅσα συμπλεκτικῷ ἐμπεριέχεται συνδέσμῳ οἷον ῾Σωκράτης καὶ Πλάτων᾿, τὰ δὲ κατὰ συμπλοκὴν λέγεται, ὅσα ὁμοῦ προφέρεται πράγματα διὰ τὸ τὸ ἕτερον συμβεβηκέναι τῷ ἑτέρῳ οἷον ῾Σωκράτης περιπατεῖ᾿. τῆς γὰρ περιπατήσεως συμβεβηκυίας Σωκράτει, ὅταν λέγωμεν ῾Σωκράτης περιπατεῖ᾿, συμπλέξαντες τῷ Σωκράτει τὸ περιπατεῖν ἄνευ συνδέσμου τοῦ κατὰ φωνὴν λέγομεν ῾Σωκράτης περιπατεῖ᾿, ἄνευ δὲ συμπλοκῆς εἴποιμεν ἂν ῾Σωκράτης᾿, εἶτα πάλιν ῾Πλάτων᾿, ἢ οὕτως ῾τρέχει᾿, εἶτα πάλιν ῾νικᾷ᾿. νῦν δὲ περὶ τῶν ἄνευ συμπλοκῆς λεγομένων πραγμάτων τε καὶ λέξεων ἡ πρόθεσίς ἐστιν, ἐν πόσοις γένεσι θεωρεῖται· ὡς γὰρ ἔχει τὰ πράγματα, οὕτως καὶ αἱ ταῦτα πρώτως δηλοῦσαι λέξεις. Ἐ. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν περὶ ἁπλῶν σημαντικῶν λέξεων ἡ πρόθεσις, καθόσον εἰς γένη τινὰ ἀναφέρονται, παρέστησας· πῶς δ᾿ ἂν αὐτὰ διέλοις εἰς ἐλαχίστην διαίρεσιν, μεθ᾿ ἣν οὐκ ἔστιν ἐλάσσων, καὶ πῶς ἂν εἰς μεγίστην,́ μεθ᾿ ἣν οὐκ ἂν γένοιτο μείζων, ἐπίδειξον. Ἀ. Εἰς ἐλαχίστην μὲν οὖν διαίρεσιν γενῶν διέλοιμ᾿ ἂν τὰ ὄντα καὶ τὰς τούτων σημαντικὰς φωνὰς τὴν εἰς τέσσαρα, λέγων ὅτι τὰ ὄντα ἢ οὐσία καθόλου ἢ οὐσία ἐπὶ μέρους ἢ συμβεβηκότα καθόλου ἢ συμβεβηκότα ἐπὶ μέρους· εἰς γὰρ διαίρεσιν ταύτης ἐλάσσονα οὐκ ἂν γένοιτο ἄλλη. εἰς δὲ μεγίστην διαίρεσιν διέλοιμ᾿ ἂν εἰς δέκα, λέγων ὅτι τὰ ὄντα ἢ οὐσία ἢ ποσὰ ἢ ποιὰ ἢ πρός τι ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν ἢ ποτὲ ἢ ποῦ ἢ ἔχειν ἢ κεῖσθαι, ὥστε καὶ αἱ ταῦτα σημαίνουσαι ἁπλαῖ λέξεις τοσαύτας ἕξουσιν γενικὰς διαφοράς· μείζων δὲ τούτων οὐκ ἂν γένοιτο διαίρεσις. Ἐ. Διὰ τί οὖν εἰς τέσσαρα ἡ ἐλαχίστη γέγονε διαίρεσις; Ἀ. Ὅτι ἡ μὲν ἀνωτάτω καὶ πρώτη γένοιτ᾿ ἂν εἰς δύο, εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός· ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐκ ἔστι ταῦτα προενέγκαι ἄνευ τοῦ ἢ καθόλου προενεγκεῖν ἢ ἐπὶ μέρους (αἵ τε γὰρ οὐσίαι ἢ καθολικῶς ἂν προενεχθεῖεν, ὥσπερ τὸ ζῷον, κύων, ἄνθρωπος, ἢ ἐπὶ μέρους, ὥσπερ Σωκράτης, Βουκέφαλος, τά τε συμβεβηκότα καθόλου ἢ ἐπὶ μέρους, ἡ γὰρ ἐπιστήμη καθόλου συμβεβηκός, ἡ δὲ Ἀριστάρχου ἐπιστήμη μερικὸν συμβεβηκός)· ἐπεὶ τοίνυν οὐχ ἁπλῶς οὔτε ἡ οὐσία λέγεται ἀλλ᾿ ἢ καθόλου ἢ μερικῶς καὶ ἀτόμως, οὔτε τὸ συμβεβηκὸς ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἢ καθόλου ἢ μερικῶς, εἰς τέσσαρα γίνεται ἡ διαίρεσις, καίτοι πρώτως γενομένη εἰς οὐσίαν καὶ συμβεβηκός. γέγονεν οὖν εἰς οὐσίαν καθόλου καὶ συμβεβηκὸς καθόλου, εἰς οὐσίαν ἐπὶ μέρους καὶ συμβεβηκὸς ἐπὶ μέρους.

s72Soru: Peki bunlardan bazıları birbiriyle bir araya gelemezken bazıları gelebilir mi?

Cevap: Şunu söylüyorum: ousia araz olamaz, araz da ousia olamaz. Çünkü araz ousia'da araz olarak bulunabilir, ama ousia'nın araz olması ya da arazın ousia olması imkânsızdır. Yine küllînin cüzî olması da cüzînin küllî olması da imkânsızdır. Ama küllîlerden bir şey cüzîye yüklenebilir; mesela Sokrates cüzî bir ousia olduğundan, ona küllî olan insan yüklenebilir, çünkü Sokrates insandır. Böylece dört bağlantı ortaya çıkar: küllî ya ousia'yla ya arazla bağlanır, bunlar iki bağlantıdır; cüzî de ya ousia'yla ya arazla bağlanır, bunlar da başka iki bağlantıdır. Ama ne ousia, ousia olduğu ölçüde, araz olabilir, ne de araz, araz olduğu ölçüde, ousia olabilir; yine ne küllî, küllî olduğu ölçüde, cüzî olabilir, ne de cüzî, cüzî olduğu ölçüde, küllî olabilir.

Soru: "Ousia olduğu ölçüde" kaydını ve ötekilerde de aynı kaydı neden ekledin?

Cevap: Çünkü araz'lar ousia'da oluşabilir ve var olabilir; ama araz olduğu ve araz olarak düşünüldüğü ölçüde, ousia'da bulunsa bile, kendisi ousia olamaz. Beyaz cisimde araz olarak bulunabilir, çünkü "cisim beyazdır" deriz; ama beyaz, beyaz olduğu ölçüde, cisimle aynı şey olamaz (cisim bir ousia'dır, beyaz ise bir araz). Cisim beyazlığa, kendisinde araz olarak bulunduğu için katılır, ama cisim beyazlıkla aynı şey değildir. Çünkü beyazlık hiçbir şeye katılmaz, ne ise odur. Aynı şekilde küllî de, küllî olduğu ölçüde, bireyin parçası olamaz; ama birey olan şey küllîye katılabilir, çünkü birey küllîde, yani eidos'ta ya da cinste bulunur; mesela Sokrates eidos olarak insanda, cins olarak da hayvandadır. Parça da bütünde bulunur, el bütün bedende olduğu gibi. İşte bu yüzden her birinin "o şey olduğu ölçüde" ötekisi olamayacağı kaydı eklenmiştir.

Soru: Sen bölmeyi varlıkların bir kısmının küllî ousia'lar, bir kısmının küllî araz'lar, bir kısmının cüzî ousia'lar, bir kısmının da cüzî araz'lar olduğunu söyleyerek yaptın; Aristoteles ise böyle adlar kullanmıyor, başka adlar kullanıyor. Bu nasıl oluyor?

Cevap: Çünkü bu adların yerine onları açıklayan, bir bakıma betimleyen logos'ları aldı. En genel cinslerin bu bölmesini

s72

Ἐ. Ἐπεὶ τοίνυν τούτων τινὰ ἀλλήλοις οὐ δύναται συνελθεῖν καὶ τινὰ τούτων συνέλθοι ἄν; Ἀ. Φημὶ τοίνυν ὅτι ἡ οὐσία οὐκ ἂν γένοιτο συμβεβηκὸς οὐδὲ τὸ συμβεβηκὸς οὐσία· συμβεβηκέναι μὲν γὰρ τὸ συμβεβηκὸς δύναται τῇ οὐσίᾳ, εἶναι δὲ οὐσίαν συμβεβηκὸς ἀδύνατον ἢ τὸ συμβεβηκὸς εἶναι οὐσίαν. πάλιν τὸ καθόλου ἐπὶ μέρους εἶναι ἀδύνατον, καὶ τὸ ἐπὶ μέρους εἶναι καθόλου ἀδύνατον. τοῦ δὲ ἐπὶ μέρους δύναταί τι κατηγορεῖσθαι τῶν καθόλου, οἷον Σωκράτους μερικῆς ὄντος οὐσίας κατηγορηθείη ἂν ὁ ἄνθρωπος, ὅπερ ἐστὶ καθόλου, ἔστι γὰρ Σωκράτης ἄνθρωπος. γίνονται οὖν συμπλοκαὶ τέσσαρες· τὸ γὰρ καθόλου συμπλέκεται ἢ τῇ οὐσίᾳ ἢ τῷ συμβεβηκότι, καὶ εἰσὶν αὗται δύο συμπλοκαί, καὶ τὸ ἐπὶ μέρους συμπλέκεται ἢ τῇ οὐσίᾳ ἢ τῷ συμβεβηκότι, καὶ εἰσὶν αὗται ἄλλαι δύο συμπλοκαί. οὔτε δὲ ἡ οὐσία καθόσον οὐσία γένοιτ᾿ ἂν συμβεβηκὸς οὔτε δὲ τὸ συμβεβηκὸς καθόσον συμβεβηκὸς γένοιτ᾿ ἂν οὐσία, καὶ πάλιν οὔτε τὸ καθόλου καθόσον καθόλου γένοιτ᾿ ἂν μερικὸν οὔτε τὸ μερικὸν καθόσον μερικὸν γένοιτ᾿ ἂν καθόλου. Ἐ. Διὰ τί προσέθηκας τὸ καθόσον οὐσία καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων οὕτως; Ἀ. Ὅτι γενέσθαι μὲν καὶ ὑποστῆναι τὰ συμβεβηκότα ἐν τῇ οὐσίᾳ δύναται, καθόσον δὲ συμβεβηκός ἐστι καὶ ἐπινοεῖται τὸ συμβεβηκότα ἐν τῇ οὐσίᾳ εἴη αὐτὸ τοῦτο οὐσία· τὸ γὰρ λευκὸν τῷ σώματι συμβαίη ἄν, φαμὲν γὰρ λευκὸν τὸ σῶμα, τὸ δὲ λευκόν, καθὸ λευκόν ἐστιν, οὐκ ἂν εἴη ταὐτὸν τῷ σώματι (ἔστι δὲ τὸ μὲν σῶμα οὐσία, τὸ λευκὸν δὲ συμβεβηκός), ἀλλὰ μετέχει μὲν τὸ σῶμα λευκότητος ὡς συμβεβηκυίας αὐτῷ, οὐκ ἔστι δὲ ταὐτὸν τὸ σῶμα τῇ λευκότητι. οὐδὲν γὰρ αὐτοῦ μετέχει, ἄλλ᾿ ἔστι τοῦτο, ὅπερ ἐστίν. οὕτως καὶ τὸ καθόλου ᾗ καθόλου οὐκ ἂν εἴη τοῦ ἀτόμου μέρος, μετέχοι δ᾿ ἂν τὸ ἄτομον πρᾶγμα τοῦ καθόλου, ὡς ἄν ἐν εἴδει ὄντος τοῦ ἀτόμου ἐν τῷ καθόλου ἢ ἐν γένει, ὡς ὁ Σωκράτης ἐν εἴδει μέν ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ, ἐν γένει δὲ τῷ ζῴῳ. καὶ τὸ μέρος δὲ ἐν τῷ ὅλῳ, ὡς ἡ χεὶρ ἐν τῷ ὅλῳ σώματι. διὰ τοῦτο οὖν πρόσκειται τὸ ὃ ᾗ τοιοῦτον ἕκαστον, οὐκ ἂν εἴη τὸ ἕτερον. Ἐ. Ἀλλὰ πῶς σὺ μὲν τὴν διαίρεσιν πεποίησαι, ὅτι τῶν ὄντων τὰ μὲν καθόλου οὐσίαι, τὰ δὲ καθόλου συμβεβηκότα, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, Ἀριστοτέλης δὲ οὐ τοιούτοις ὀνόμασι κέχρηται, ἀλλὰ ἄλλοις; Ἀ. Ὅτι ἀντὶ τῶν ὀνομάτων τούτων τοὺς ἐξηγητικοὺς αὐτῶν λόγους ἔλαβεν καὶ οἷον ὑπογραφικούς. τὴν δὲ διαίρεσιν ταύτην τῶν γενικωτάτων

s73[en genel cinslerin bölmesi saydı,] çünkü bunların kendilerinden önce gelen başka cinsleri yoktur: ne ousia'nın ne de arazın üstünde ondan yukarı çıkan başka bir cins olabilir.

Soru: Öyleyse betimleyici logos'ları nasıl verdiğini göster.

Cevap: İki şey aldı: "altta yatan bir şeyde bulunmak" ve "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"; bunların iki olumsuzunu da yaptı: "altta yatan bir şeyde bulunmamak" ve "altta yatan bir şey hakkında söylenmemek". Bu dört logos'u bölmenin basit ve birleşik olmayan kavramlarına uydurdu.

Soru: "Bölmenin basit ve birleşik olmayan kavramları" dediğin nedir?

Cevap: Basit ve birleşik olmayan kavramlar şöyle bir bölmede alınabilir derim: varlıkların bir kısmı ousia'lardır, bir kısmı araz'lar, bir kısmı küllîler, bir kısmı cüzîler. Burada basit ve birleşik olmayan bir şey alınmıştır: "ousia" demek basitçe söylenmiştir, "araz" demek de basittir, "küllî" demek de basit bir kelimeyle söylenmiştir, "cüzî" de aynı şekilde. Bağlantılı olarak ise şöyle dersin: "varlıkların bir kısmı küllî ousia'lardır" (küllî ousia'larla bağlanır); "bir kısmı cüzî ousia'lardır" (cüzî ousia'yla bağlanır); "bir kısmı küllî araz'lardır" (küllî arazla bağlanır); "bir kısmı cüzî araz'lardır" (cüzî arazla bağlanır). Öyleyse basit olanların hangi açıklayıcı logos'larını yaptığı gösterilir ve onları bağlarsak, mesele açık olur.

Soru: Bunları ortaya koyan logos'ları nasıl bağlamak gerektiğini göster.

Cevap: Aristoteles, arazı araz olduğu ölçüde ortaya koyan, bir bakıma onun kavramını veren logos olarak "altta yatan bir şeyde bulunmak"ı vermiştir. Böylece "insan" demekle "akıllı ölümlü hayvan" demek arasında fark olmadığı gibi, "araz" demekle "altta yatan bir şeyde bulunmak" demek arasında da fark yoktur: bir şey arazsa altta yatan bir şeydedir, bir şey altta yatan bir şeydeyse arazdır. "Altta yatan bir şeyde"yi nasıl söylediğini sonra göstereceğim. Ama araz altta yatan bir şeydeyse, arazdan başka olan ousia altta yatan bir şeyde olmayabilir. Öyleyse bir şey ousia ise, altta yatan bir şeyde değildir. Yine bir şey küllî ise altta yatan bir şey hakkında söylenir; bir şey cüzî ise altta yatan bir şey hakkında söylenmez. Böylece basit adları açıklayan dört logos ortaya çıkmıştır: ousia için "altta yatan bir şeyde bulunmamak", araz için "altta yatan bir şeyde bulunmak", küllî için "altta yatan bir şey hakkında söylenmek", cüzî için "altta yatan bir şey hakkında söylenmemek". Ama bölmeyi basit olarak söylenenlerden yapmayıp birleştirerek ve bağlayarak yaptığı için, öyle ki bir kısmı küllî ousia'lar, bir kısmı küllî araz'lar, bir kısmı cüzî

s73

εἶναι καὶ μὴ ἐχόντων ἄλλα πρὸ ἑαυτῶν ἕτερα γένη· οὔτε γὰρ τῆς οὐσίας εἴη ἄν τι ἐπαναβεβηκὸς γένος ἄλλο οὔτε τοῦ συμβεβηκότος. Ἐ. Πῶς οὖν ὑπογραφικοὺς ἀποδέδωκεν λόγους, δεῖξον. Ἀ. Δύο λαβὼν τό τε ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι καὶ τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι καὶ δύο τούτων ποιήσας ἀποφάσεις τήν τε μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι καὶ τὴν καθ᾿ ὑποκειμένου μὴ λέγεσθαι ἐφήρμοσεν τοὺς τέσσαρας τούτους λόγους ταῖς ἁπλαῖς καὶ ἀσυνθέτοις τῆς διαιρέσεως ἐπινοίαις. Ἐ. Τί ἐστιν ὃ λέγεις ταῖς ἁπλαῖς καὶ ἀσυνθέτοις τῆς διαιρέσεως ἐπινοίαις; Ἀ. Λέγω ὅτι ἁπλαῖ <καὶ> ἀσύνθετοι ἐπίνοιαι ἐν διαιρέσει τοιαύτῃ ληφθεῖεν ἄν· τῶν ὄντων τὰ μὲν οὐσίαι, τὰ δὲ συμβεβηκότα, τὰ δὲ καθόλου, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους. ἁπλοῦν γάρ τι ἐλήφθη καὶ ἀσύνθετον· τό τε γὰρ τὴν οὐσίαν εἰπεῖν ἁπλῶς εἴρηται καὶ τὸ συμβεβηκὸς εἰπεῖν ἁπλοῦν εἴρηται καὶ τὸ κα θόλου εἰπεῖν ἁπλῇ λέξει εἴρηται καὶ τὸ μερικὸν ὁμοίως. συμπεπλεγμένως δέ πως ἂν εἴποις, ὄταν οὕτως εἴπω· τῶν ὄντων τὰ μὲν οὐσίαι καθόλου, συμπλέκεται γὰρ ταῖς οὐσίαις τὸ καθόλου, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, συμπλέκεται γὰρ τῇ οὐσίᾳ τὸ ἐπὶ μέρους, τὰ δὲ συμβεβηκότα καθόλου, συμπλέκεται γὰρ τῷ συμβεβηκότι τὸ καθόλου, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, συμπλέκεται γὰρ τῷ συμβεβηκότι τὸ ἐπὶ μέρους. εἰ τοίνυν δειχθείη τίνας λόγους ἐξηγητικοὺς πεποίηται τῶν ἁπλῶν καὶ συμπλέξομεν, φανερὸν γίνεται. Ἐ. Πῶς δεῖ συμπλέξαι τοὺς παραστατικοὺς τούτων λόγους, δεῖξον. Ἀ. Παραστατικὸν τοίνυν καὶ οἷον ἐννοηματικὸν ἀποδέδωκε λόγον τοῦ συμβεβηκότος, καθόσον συμβεβηκός ἐστι, τὸ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. ὥστε καθάπερ ἀδιάφορον ἄνθρωπον εἰπεῖν ἢ ζῷον λογικὸν θνητόν, οὕτως ἀδιάφορον ἢ συμβεβηκὸς εἰπεῖν ἢ ἐν ὑποκειμένῶ εἶναι· εἴ τι γὰρ συμβεβηκός, ἐκεῖνο ἐν ὑποκειμένῳ ἐστί, καὶ εἴ τί ἐστιν ἐν ὑποκειμένῳ, ἐκεῖνο συμβεβηκός ἐστιν. πῶς δὲ ἐν ὑποκειμένῳ εἴρηκεν, ὕστερον δείξω. ἀλλ᾿ εἰ τὸ συμβεβηκὸς ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, ἡ οὐσία ἑτέρα οὖσα τοῦ συμβεβηκότος εἴη ἂν οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ. ὥστε εἴ τις οὐσία ἐστίν, ἐκείνη ἂν οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ εἴη. πάλιν εἴ τί ἐστι καθόλου, ἐκεῖνο καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται, εἰ δέ τί ἐστιν ἐπὶ μέρους, ἐκεῖνο οὐ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται. γεγόνασιν οὖν λόγοι τέσσαρες ἐξηγητικοὶ τῶν ἁπλῶν ὀνομάτων, τῆς μὲν οὐσίας τὸ ἐν ὑποκειμένῳ μὴ εἶναι, τοῦ δὲ συμβεβηκότος τὸ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, καὶ τοῦ μὲν καθόλου τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι, τοῦ δὲ ἐπὶ μέρους τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου μὴ λέγεσθαι. ἀλλ᾿ ἐπεὶ οὐ τῶν ἁπλῶν λεγομένων πεποίηται τὴν διαίρεσιν, συνθεὶς δὲ καὶ συμπλέξας, ὥστε εἶναι τὰ μὲν καθόλου οὐσίας, τὰ δὲ καθόλου συμβεβηκότα, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους

s74ousia'lar, bir kısmı da cüzî araz'lar olsun diye, bizim de birleşik adların yerine birleşik açıklayıcı logos'ları söylememiz gerekir. Haydi, ben ve sen bir ad birleşimi söyledikçe, söylenen adlara uygun logos'ları bağlayarak bir araya getir.

Soru: Söylediğini yap. İşte soruyorum: küllî ousia, verdiğin logos'larla nasıl gösterilebilir?

Cevap: Küllîleri ortaya koyan şey "[altta yatan bir şey hakkında] söylenmek", ousia'yı ortaya koyan da "altta yatan bir şeyde bulunmamak" olduğuna göre, ousia'ya "altta yatan bir şey hakkında söylenen, ama altta yatan hiçbir şeyde bulunmayan" denebilir derim.

Soru: Peki küllî arazı [bu logos'larla] nasıl ortaya koyarsın?

Cevap: Küllînin yerine açıklayıcı olarak "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"i, arazın yerine de "altta yatan bir şeyde bulunmak"ı alacağım derim; küllî arazı gösteren birleşik logos da "altta yatan bir şey hakkında söylenmek ve altta yatan bir şeyde bulunmak" olacaktır.

Soru: Şimdi de bana cüzî ousia'yı gösteren logos'ları birleştirerek göster.

Cevap: Ne altta yatan herhangi bir şey hakkında söylenen ne de altta yatan bir şeyde bulunandır. Küllî değil cüzî olduğu bakımından altta yatan bir şey hakkında söylenemez; araz değil ousia olduğu bakımından da altta yatan bir şeyde bulunamaz.

Soru: Şimdi de bana cüzî arazı logos'larla ortaya koy.

Cevap: Altta yatan bir şey hakkında söylenmemek, altta yatan bir şeyde bulunmak derim. Çünkü cüzî olduğu ölçüde altta yatan bir şey hakkında söylenemez, [araz olduğu ölçüde] de altta yatan bir şeyde bulunur.

Soru: Ben bilinen adları sorduğumda Aristoteles'in onlar hakkında yaptığı logos'ları söyledin. Bak bakalım, ben işi tersine çevirip Aristoteles'in logos'larının ne demek istediğini sorarsam, bana bilinen adları söyleyebilecek misin?

Cevap: Sor; çünkü Aristoteles de bilinenleri bırakıp onların yerine açıklayıcı logos'larını [koymuştur].

Soru: Öyleyse söyle bana: "varlıkların bir kısmı altta yatan bir şey hakkında söylenir, ama altta yatan hiçbir şeyde bulunmaz" demekle neyi kastediyor?

Cevap: Varlıkların bir kısmının küllî [ousia'lar] olduğunu söylediğini söylüyorum.

Soru: Bunu nasıl ve nereden çıkararak söyledin?

Cevap: Çünkü küllîleri ortaya koyan logos "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"ti; ousia'yı ortaya koyan logos da onun altta yatan bir şeyde bulunmadığını söyleyendi.

s74

οὐσίας, τὰ δέ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, δεῖ καὶ ἡμᾶς συνθέτους τούς ἐξηγητιχούς λόγους ἀντὶ τῶν συνθέτων ὀνομάτων εἰπεῖν. φέρε οὖν ἐμοῦ καὶ σοῦ λέγοντος σύνθεσίν τινα ὀνομάτων σύλλεγε τούς συμφώνους λόγους ῥηθεῖσιν ὀνόμασι συμπλέξας. ’E. Ποίησον ὃ λέγεις. ἰδοὺ γὰρ προβάλλω· ἡ καθόλου οὐσία πῶς ἂν ἄν διά τῶν λόγων σηυμανθείη ἐκείνων ὦν ἀπέδωκας; Ἀ. Λέγω ὅτι ἐπεὶ τῶν καθόλου παραστατικὸν ἦν τὸ λέγεσθαι, τῆς δὲ οὐσίας τὸ ἐν ὑποκειμένῳ μὴ εἶναι, ῥηθείη ἂν ἡ οὐσία ἡ καθ’ ὐποκειμένου μὲν λεγομένη, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ μηδανὶ οὖσα. ’E. Ἀλλὰ μὴν τὸ καθόλου συμβεβηκὸς τῶς ἂν διὰ τῶν παραστήσειας; Ἀ. Λέγω ὅτι ἀντὶ μὲν τοῦ καθόλου λήψομαι ἐξηγητικὸν τὸ καὐ ὑποκειμένου λέγεσθαι, ἀντἰ δὲ τοῦ συμβεβηκότοε τό ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι· καὶ ἔσται ὁ συντεθεὶς λόηος σημαίνων τὸ καθόλου συμβεβηκὸς τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι καἰ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. ’E. Πάλιν μοι τὴν μερικὴν οὐσίαν συνθεὶς σημαντικοὺς αὐτῆς λόγους δήλωσον. Ἀ. Ἣ οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεται οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ καθὸ μέν γὰρ οὐκ ἔστι καθόλου ἀλλὰ μερική, οὐκ ἂν καθ᾿ ὑποκειμένου ῥηθείη, καθὸ δὲ οὐσία καὶ οὐ συμβεβηκός, οὐκ ἂν εἴη ἐν ὁποκειμένῳ. ’E. Πάλιν μοι τό μερικόν συμβεβηκὸς διὰ τῶν λόγων παράστησον. Ἀ. Λέγω ὅτι καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν μὴ λέγεσθαι, ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι· καθόσον μὲν γὰρ μερικόν ἐστι, καθ᾿ ὑποκειμένου οὐκ ἂν ῤηθείη, δὲ συμβεβηκός, ἐν ὑποκειμένῳ ἂν εἴη. Ἐ. Ἐπεὶ τοίνυν ἐμοῦ ἐρωτῶντος τὰ γνώριμα ὀνόματα τοὺς ποιηθέντας περὶ αὐτῶν λόγους ὑπὸ Ἀριστοτέλους εἴρηκας, ὅρα εἰ καὶ ἀναστρέψαντός μου καὶ ἐρωτῶντός σε, τί βούλονται οἱ ὑπὸ Ἀριστοτέλους λόγοι, δύνασαι εἰπεῖν μοι ὀνόματα γνώριμα. Ἀ. Ἐρώτησον· καί γὰρ ὁ Ἀριστοτέλης παρεὶς τὰ γνώριμα τοὺς ἐξηγητικοὐς αὐτῶν λόγους ἀντ᾿ ’E. Λέγε δή μοι, τί ἐστιν ὅ φησι τῶν ὄντων τά μὲv καθ᾿ τινὸς λέγεται, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστι. Ἀ. Λέγω ὅτι ἔφη τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι καθόλου ’E. Πῶς καὶ πόθεν λαβὼν τοῦτο ἔφης: Ἀ. Ὅτι τῶν μὲν καθόλου παραστατικὸς ἦν ὁ λόγος ὁ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι, καὶ τῆς οὐσίας παραστατικὸς ἦν ὁ λόγος ὁ λέγων αὐτὴν μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι.

s75Soru: Öyleyse bir örnek ver.

Cevap: İnsan diyorum.

Soru: "İnsan" gibi tek ve basit bir kelimeyle nasıl oldu da birleşik bir logos verdin?

Cevap: Çünkü insan iki bakımdan söylenir: hem ousia olarak hem de küllî olarak, cüzîlerden biri olarak değil.

Soru: Peki nasıl ousia olarak düşünülür?

Cevap: Çünkü insan altta yatan bir şeyde değildir, bir araz da değildir.

Soru: Peki nasıl küllîdir?

Cevap: Çünkü altta yatan bir şey olarak belli bir insan hakkında söylenir; cüzî ve birey olan bir şey değildir, sayıca farklı birçok şey hakkında söylenir. Öyleyse Aristoteles de insanın altta yatan bir şey olarak belli bir insan hakkında söylendiğini, ama altta yatan hiçbir şeyde bulunmadığını söylerken güzel söylemiştir. Küllî olduğu için altta yatan bir şey olarak belli bir insan hakkında söylenir: Sokrates'e de Platon'a da insan denir. Ama ona insan denmesi, musikişinaslık ve beyazlık gibi Sokrates'te araz olarak bulunduğu için değil, insan Sokrates'in eidos'u olduğu içindir; tıpkı "hayvan"ı Sokrates hakkında söylediğinde onu araz olarak değil cins olarak söyleyeceğin gibi. Ousia'ların eidos'ları ve cinsleri de ousia'dır, araz'larınkiler ise araz. Ousia'lar ise altta yatan bir şeyde değildi; öyleyse ousia'ların ne eidos'ları ne de cinsleri altta yatan bir şeyde olacaktır; bunlar altta yatan bir şey olarak bireysel ousia'lar hakkında söylenecek, ama altta yatan bir şeyde olmayacaktır.

Soru: Peki neden küllîlerin altta yatan bir şey hakkında "söylendiğini", araz'ların ise altta yatan bir şeyde "bulunduğunu" söyledin? Bir kısmı için "söylenir", araz'lar için "bulunur" demenin anlamı nedir? Bu derin bir sözdür ve senin melekenin üstündedir. Çünkü araz'ların, tıpkı ousia'lar gibi, var olduğunu; küllîlerin ise var olarak değil, ancak düşünceye kadar söylendiğini bilmek, yeni başlayanların melekesine göre değildir. Bunu bir kenara bırakalım. Ama ardından "bir kısmı altta yatan bir şeydedir, ama altta yatan hiçbir şey hakkında söylenmez" dediğinde ne demek istediğini ortaya koy.

Cevap: Cüzî olan araz'ları diyorum. Çünkü "altta yatan bir şeyde bulunmak" arazı ortaya koyar, "altta yatan hiçbir şey hakkında söylenmez" de cüzî olanı gösterir.

Soru: Bunun da bir örneğini ver.

Cevap: Vereceğim, hem de bir değil; araz'ların bir kısmı psykhē'de, bir kısmı bedende bulunduğu için, ikisinden de birer örnek vereceğim. Psykhē'de bulunan araza örnek olarak belli bir dilbilgisi bilgisini alalım. Belli bir dilbilgisi bilgisi,

s75

Ἐ. Δὸς οὖν παράδειγμα. Ἀ. Λέγω ὅτι ἄνθρωπος. Ἐ. Καὶ πῶς διὰ μιᾶς λέξεως καὶ ἁπλῆς τῆς ἄνθρωπος σύνθετον ἀσποδέδωκας λόγον; Ἀ. Ὅτι ἄνθρωπος διχῶς λέγεται καὶ ὡς οὐσία καὶ ὡς καθόλου καὶ οὐ τῶν ἐπὶ μέρους τι. Ἐ. Πῶς οὖν οὐσία ἐπινοεῖται; Ἀ. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ ὁ ἄνθρωπος οὐδὲ συμβεβηκός τι. Ἐ. Πῶς δὲ καὶ ὅτι καθόλου; Ἀ. Ὅτι καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου καὶ οὐκ ἔστι μερικόν τι καὶ ἄτομον, ἀλλὰ κατὰ πλειόνων λέγεται τῷ ἀριθμῷ διαφερόντων. καλῶς οὖν καὶ ὁ Ἀριστοτέλης εἶπεν ὅτι ἄνθρωπος καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ οὐδενί ἐστιν. ὅτι μὲν γὰρ καθόλου ἐστί, καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται τοῦ τινὸς ἀνθρώπου· λέγεται γὰρ ὁ Σωκράτης ἄνθρωπος καὶ ὁ Πλάτων. ἀλλ᾿ οὕτως λέγεται ἄνθρωπος οὐχ ὅτι συμβέβηκε τῷ Σωκράτει ὡς τὸ μουσικὸν καὶ τὸ λευκόν, ἀλλ᾿ ὅτι εἶδός ἐστι τοῦ Σωκράτους ὁ ἄνθρωπος, ὥσπερ καὶ τὸ ζῷον ἐὰν λέγῃς κατὰ τοῦ Σωκράτους, οὐχ ὡς συμβεβηκὸς ἐρεῖς ἀλλ᾿ ὡς γένος· τὰ δὲ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν μὲν οὐσιῶν καὶ αὐτὰ οὐσίαι, τῶν δὲ συμβεβηκότων συμβεβηκότα. αἱ δὲ οὐσίαι οὐκ ἦσαν ἐν ὑποκειμένῳ, ὥστε οὐδὲ τὰ εἴδη οὐδὲ τὰ γένη τῶν οὐσιῶν ἔσται ἐν ὑποκειμένῳ, ἀλλὰ καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν ῥηθήσεται τῶν ἀτόμων οὐσιῶν, οὐ μέντοι καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἔσται. Ἐ. Διὰ τί οὖν τὰ μὲν καθόλου ἔφης καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι, τὰ δὲ συμβεβηκότα ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι; τί γὰρ βούλεται τὸ τὰ μὲν λέγεσθαι φάναι σε, τὰ δὲ συμβεβηκότα εἶναι; βαθὺς ὁ λόγος καὶ μείζων τῆς σῆς ἕξεως· ὅτι γὰρ τὰ μὲν συμβεβηκότα ἐστὶν ὥσπερ καὶ αἱ οὐσίαι, τὰ δὲ καθόλου τι λέγεσθαι οὐκ ἔστιν ἐν ὑπάρξει, ἀλλὰ μέχρι ἐπινοίας λέγεται, οὐκ ἔστι τῆς τῶν εἰσαγομένων ἔξεως γνῶναι. ταῦτα μὲν οὖν παρείσθω· ὅταν δὲ ἐπάγῃ τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ μέν ἐστι, καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται τί βούλεται, παράστησον. Ἀ. Λέγω ὅτι τὰ συμβεβηκότα ἅ ἐστιν ἐπὶ μέρους· τὸ μὲν γὰρ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι παραστατικόν ἐστι τοῦ συμβεβηκότος, τὸ δὲ καθ᾿ ὑποκειμένου οὐδενὸς λέγεται δηλοῖ τὸ ἐπὶ μέρους. Ἐ. Δὸς καὶ τούτου παράδειγμα. Ἀ. Δώσω καὶ οὐχ ἕν, ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὰ μέν ἐστι συμβεβηκότα τῇ ψυχῇ τὰ δὲ συμβεβηκότα τῷ σώματι, δώσω ἀφ᾿ ἑκατέρων παράδειγμα. ἐπὶ μὲν γὰρ συμβεβηκότος τῇ ψυχῇ λεγέσθω ἡ τὶς γραμματική· ἔστι δὲ τὶς γραμ-

s76diyelim, Aristarkhos'unkidir; çünkü Aristarkhos'un dilbilgisi bilgisi cüzîdir. Bu onun psykhē'sinde araz olarak bulunur, bu yüzden altta yatan bir şey olarak psykhē'dedir. Ama altta yatan bir şey hakkında söylenmez; çünkü cüzîdir, cüzî olan da birey olduğu için altta yatan bir şey hakkında söylenemez. Bu, psykhē'ye ait bir arazın örneğidir; bedene ait olanın örneği ise belli bir beyazdır. Bu, altta yatan bir şey olarak bedendedir, çünkü beyaz bir renktir, her renk de cisimlerdedir; ama altta yatan hiçbir şey hakkında söylenmez, çünkü bu beyaz küllî değil cüzîdir.

Soru: Aristoteles ardından "bir kısmı da hem altta yatan bir şey hakkında söylenir hem altta yatan bir şeydedir" dediğinde, logos'ları böyle bağlayarak neyi gösteriyor?

Cevap: Şunu söylemek istediğini söylüyorum: "bir kısmı küllî araz'lardır". "Bir kısmı altta yatan bir şey hakkında söylenir" demesiyle küllîleri söylediğini gösterir, çünkü küllîleri açıklayan logos "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"ti. "Altta yatan bir şeyde bulunmak"la da araz'ları söylediğini gösterir, çünkü bunlar altta yatan bir şeydeydi. Öyleyse "bir kısmı küllî araz'lardır" diyor.

Soru: Öyleyse bir örnek ver.

Cevap: Mesela epistēmē. Epistēmē psykhē'de araz olarak bulunduğundan, altta yatan şey olarak psykhē'ye sahiptir; çünkü psykhē epistēmē'nin altında yatar. Küllî olduğu için de daha cüzî epistēmē'ler hakkında, mesela dilbilgisi hakkında söylenir; çünkü epistēmē dilbilgisinin cinsidir. Dilbilgisi bir arazdır, öyleyse epistēmē de bir arazdır; çünkü araz'ların cinsleri ve eidos'ları da araz'dır.

Soru: Bölmenin geriye kalan kısmını ele alarak onun nasıl olduğunu söylüyor?

Cevap: Söyle, nasıl?

Soru: "Bir kısmı da ne altta yatan bir şeydedir ne de altta yatan bir şey hakkında söylenir."

Cevap: Bu logos'la "bir kısmı bireysel ousia'lardır" dediğini söylüyorum. "Altta yatan bir şeyde değil" demekle ousia olduklarını, "altta yatan bir şey hakkında söylenmez" demekle de birey olduklarını söyledi.

Soru: Öyleyse bir örnek ver.

Cevap: Mesela belli bir at, İskender'in Bukephalas denen atı gibi, ve belli bir insan, mesela Sokrates. Böyle şeylerin hiçbiri ne altta yatan bir şeydedir, çünkü araz değil ousia'dır; ne de altta yatan bir şey hakkında söylenir, çünkü küllî olarak değil cüzî olarak söylenir. Bunları şunu öğretmek isteyerek ekledi:

s76

ματικὴ ἡ Ἀριστάρχου φέρε εἰπεῖν· μερικὴ γὰρ ἡ Ἀριστάρχου γραμματική. αὕτη δὲ συμβέβηκε μὲν αὐτοῦ τῇ ψυχῇ , καὶ διὰ τοῦτό ἐστιν ὡς ἐν ὑποκειμένῳ τῇ ψυχῇ. καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐ λέγεται· μερικὴ γάρ ἐστι, τὸ δὲ μερικὸν ἄτομον ὂv οὐκ ἄν ῥηθείη καθ᾿ ὑποκειμένου. τοῦτο μέν oὖv τὸ παράδειγμα ψυχικοῦ συμβεβηκότος, σωματικοῦ δὲ τὸ τὶ λευχόν· ἐν ὑποκειμένῳ γάρ ἐστι τῷ σώματι, ἔστι γὰρ τὸ λευκὸν χρῶμα, ἄπαν δὲ χρῶμα ἐν σώμασι· καθ᾿ ὑποκειμένου δὲ οὐδενὸς λέγεται, οὐ γάρ ἐστι καθόλου τὸ λεοκὸv ἀλλ᾿ ἐπὶ μέρους. Ἐ. Ὅταν δὲ ἐπάγῃ ὁ Ἀριστοτέλης τὰ δέ καθ᾿ ὑποκειμένου τε λέγεται καὶ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστί. τί σημαίνει διὰ τῆς τοιαύτης τῶν λόγων συμπλοκῆς; Ἀ. Φημὶ ὅτι βούλεται λέγειν· τὰ δὲ ἐστι καθόλου συμβεβηκότα. διὰ μὲν γὰρ τοῦ φάναι τὰ μὲν καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται δηλοῖ ὅτι τὰ καθόλου λέγει· τῶν γὰρ καθόλου ἦν ἐξηγητικὸς λόγος τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι. διὰ δὲ τοῦ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, ὅτι συμβεβηκότα λέγει· ταῦτα γὰρ ἦν ἐν ὑποκειμένῳ. λέγει τοίνυν ὅτι τὰ δὲ ἐστι καθόλου συμβεβηκότα. Ἐ. Δὸς οὖν παράδειγμα. Ἀ. Οἷον ἡ ἐπιστήμη· ἡ γάρ ἐπιστήμη τῇ ψυχῇ συμβεβηκυῖα ὑποκείμενον αὑτῇ ἔχει τὴν ψυχήν· ὑπόκειται γὰρ τῇ ἐπιστιήμῃ ἡ ψυκή. καθολικὴ γὰρ οὖσα κατὰ τῶν μερικωτέρων ἐπιστημῶν λέμεται οἷον κατὰ τῆς γραμματικῆς· γένος γάρ ἐστιν ἡ ἐπιστήμη τῆς γραμματικῆς. ἔστι δέ συμβεβηκὸς βηκὸς ἡ γραμμακτική, συμβεβηκὸς δὴ καὶ ἡ ἐπιστήμη· τὰ γὰρ τῶν συμβεβηκότων γένη καὶ εἴδη καὶ αὐτὰ συμβεβηκότα. Ἐ. Παράγων τοίνυν καὶ τὸ λοιπὸν τῆς διαιρέσεως μέρος ὁποῖον εἶναι λέγει; Ἀ. Λέγε ποῖον. Ἐ. Τὰ δὲ οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται. Ἀ. Φημὶ ὄτι διὰ τούτου τοῦ λόγου φησί· τὰ δέ ἐστιν ἄτομοι οὐσίαι· διὰ μὲν γὰρ τοῦ φάναι οὐχ ἐν ὑποκειμένῳ ἔφη οὐσίας εἶναι, διὰ δὲ τοῦ οὐ καθ᾿ ὑποκειμένου λἐυεσθαι ἔφη ἀτόμους εἶναι. Ἐ. Δὸς οὖν παράδειγμα. Ἀ. Οἷον ὁ τὶς ἵππος, ὡς Ἀλεξάνδρου Βουκέφαλος ἐλέγετο, καὶ ὁ τὶς ἄνθρωπος οἷον Σωκράτης· οὐδὲν γὰρ τῶν τοιούτων οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, οὐ γάρ ἐστι συμβεβηκός ἀλλ᾿ οὐσία, οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται, οὐ γὰρ λέγεται καθόλου ἀλλ᾿ ἐπὶ μέρους. ταῦτα ἐπήγαγε διδάξαι θέλων τοὺς

s77[öğrencilere,] onların basitçe ve bağlantısız söylenen betimleyici logos'larını. Bunu biz baştan göstermiştik: birey olanı, küllî olmayıp sayıca bir olanı gösteren "altta yatan herhangi bir şey hakkında söylenmemek"tir, küllîyi gösteren "altta yatan bir şey hakkında söylenmek" olduğu gibi; tıpkı arazı ortaya koyan logos'un "altta yatan bir şeyde bulunmak", ousia'yı ortaya koyanın da "altta yatan bir şeyde bulunmamak" olması gibi. Ousia arazla bağlandığına göre, der, cüzî olan, ister ousia ister araz olsun, cüzî olduğu bakımından altta yatan hiçbir şey hakkında söylenmez. Ama cüzî olan bir arazsa altta yatan bir şeyde bulunabilir. Cüzî olan bir ousia ise ne altta yatan bir şeyde bulunur ne de altta yatan herhangi bir şey hakkında söylenir; cüzî bir araz ise altta yatan herhangi bir şey hakkında söylenmez, ama altta yatan bir şeyde bulunur.

Soru: Peki bu "altta yatan bir şeyde" ne türden bir anlamda alınmıştır, Aristoteles onu nasıl açıklamıştır?

Cevap: Şöyle: "Altta yatan bir şeyde derken, bir şeyin içinde bir parça olarak bulunmayan ve içinde bulunduğu şeyden ayrı olarak var olması imkânsız olanı kastediyorum."

Soru: Bununla ne demek istiyor?

Cevap: Şunu söylüyorum: altta yatan bir şeyde olanın, bir şeyin içinde olan olduğunu söyledi. Ama "bir şeyin içinde olmak" birçok anlamda kullanıldığından ve sesteş olduğundan, "bir şeyin içinde"nin özel olarak arazı ve altta yatan bir şeyde olanı göstermek istediği anlamın sınırlanması için bazı kayıtlar eklemek gerekir. "Bir şeyin içinde" birçok anlamda söylenenlerdendir. Bir yerde olana da bir şeyin içinde denir; Sokrates'in evde, Lykeion'da, hamamda ya da tiyatroda olması gibi. Bir kabın içinde olan da bir şeyin içindedir; suyun bardakta, şarabın amforada olması gibi. Parçanın bütünde olması da bir şeyin içinde olmaktır; elin insanın bütün bedeninde olması gibi. Bütünün bütün parçalarında olması da bir şeyin içinde olmaktır. Eidos'un cinste olması da öyledir, mesela insanın hayvanda olması; çünkü eidos cinsin altında kapsanır. Cins de eidos'ta bir şeyin içinde olarak bulunur; çünkü eidos'lar cinse katılır: hayvan insana, insanın katıldığı bir şey olarak yüklenir. Gayede olmak da bir şeyin içinde olmaktır: insanların her şeyi saadettedir, ki bu insanın gayesidir. Bir başka anlamı da hükmedende olmaktır; işlerin kralın elinde olduğunu söylediğimiz gibi. Bir başkası da eidos'un maddede olmasıdır; heykelin biçiminin tunçta, bıçağın şeklinin demirde, epistēmē'nin psykhē'de, rengin cisimde olması gibi.

Soru: "Bir şeyin içinde"nin kaç anlamını saydın?

Cevap: Dokuz.

s77

ἁπλῶς καὶ ἄνευ συμπλοκῆς αὐτῶν λεγομένους ὑπογραφικοὺς λόγους, ὅπερ ἐξἀρχῆς ἡμεῖς ὑπεδείξαμεν εἰπόντες ὅτι τοῦ ἀτόμου καὶ μὴ καθόλου ἀλλ᾿ ἓν ἀριθμῷ ὄντος σημαντικόν ἐστι τὸ μὴ καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεσθαι, ὥσπερ τοῦ καθόλου τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγεσθαι, ὥσπερ καὶ τοῦ μὲν συμβεβηκότος παραστατικὸς λόγος τὸ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, τῆς δὲ οὐσίας τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. ἐπεὶ τοίνυν συμπλέκεται ἡ οὐσία τῷ συμβεβηκότι, φησί, καθὸ μὲν ἐπὶ μέρους ἐστίν, ἄν τε οὐσία ᾖ ἄν τε συμβεβηκός, καθ᾿ ὑποκειμένου οὐδενὸς λέγεται. εἰ μέντοι συμβεβηκὸς εἴη τὸ ἐπὶ μέρους, ἐνδέχεται ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, ὡς εἴ γε οὐσία εἴη τὸ ἐπὶ μέρους, οὔτε ἐν ὑποκειμένῳ ἂν εἴη οὔτε καθ᾿ ὑποκειμένου τινὸς λέγοιτο, εἰ δὲ ἐπὶ μέρους συμβεβηκός, καθ᾿ ὑποκειμένου μὲν οὐκ ἂν κληθείη τινός, ἐν ὑποκειμένῳ δὲ ἂν εἴη. Ἐ. Ἀλλὰ τοῦτο δὴ τὸ ἐν ὑποκειμένῳ τοῖόν τι εἴληπται, καὶ πῶς ἐξηγήσατο ὁ Ἀριστοτέλης; Ἀ. Οὕτως· ἐν ὑποκειμένῳ δὲ λέγω, ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχον ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἔστ|ιν. Ἐ. Τί οὖν βούλεται λέγειν διὰ τούτου; Ἀ. Φημὶ ὅτι ἐν ὑποκειμένῳ ἔφη ἐκεῖνο εἶναι τὸ ἔν τινι ὄν· ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸ ἔν τινι ὂν πλεοναχῶς δηλοῦται καὶ ἔστιν ὁμώνυμον, δεῖ προστεθῆναί τινα, ἵνα ὃ ἰδίως βούλεται ἔν τινι σημαντικὸν εἶναι τοῦ συμβεβηκότος καὶ τοῦ ἐν ὑποκειμένῳ ἀφορισθῇ. ἔστι τοίνυν τὸ ἔν τινι τῶν πλεοναχῶς λεγομένων· καὶ γὰρ τὸ ἐν τόπῳ ἔν τινι λέγεται ὡς ἐν τῇ οἰκίᾳ ὁ Σωκράτης ἢ ἐν Λυκείῳ ἢ ἐν βαλανείῳ ἢ ἐν θεάτρῳ. ἔστιν ἔν τινι καὶ τὸ ὡς ἐν ἀγγείῳ οἷον ὡς ἐν τῷ ἐκπόματι τὸ ὕδωρ καὶ ἐν τῷ ἀμφορεῖ ὁ οἶνος. ἔστιν ἔν τινι καὶ τὸ ὡς μέρος ἐν τῷ ὅλῳ ὥσπερ ἡ χεὶρ ἐν τῷ ὅλῳ τοῦ ἀνθρώπου σώματι. ἔστιν ἔν τινι καῖ τὸ ὥσπερ τὸ ὅλον ἐν πᾶσι τοῖς αὐτοῦ μέρεσιν. ἔστιν ἔν τινι καὶ τὸ ὡς ἐν τῷ γένει τὸ εἶδος καθάπερ ἐν τῷ ζῴῳ ὁ ἄνθρωπος· περιέχεται γὰρ τὸ εἶδος ὑπὸ τὸ γένος. ἔστιν ἔν τιvι ὡς γένος ἐν τῷ εἴδει· μετέχει γὰρ τὰ εἴδη τοῦ γένους· τὸ γὰρ ζῷον κατηγορεῖται τοῦ ἀνθρώπου ὡς μετεχόμενον ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου. ἔστιν ἔν τινι ὡς τὸ ἐν τέλει εἶναι· ἐν γὰρ τῷ εὐδαιμονεῖν, ὅπερ ἐστὶ τέλος τοῦ ἀνθρώπου, τὰ πάντα ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις. ἔστι δὲ ἄλλο ἔν τινι τὸ ἐν τῷ κρατοῦντι, ὡς λέγομεν ἐν τῷ βασιλεῖ εἶναι τὰ πράγματα. ἄλλο δὲ πάλιν ἔν τινι τὸ ὡς ἐν τῇ ὕλῃ τὸ εἶδος καθάπερ ἐν τῷ χαλκῷ ἡ μορφὴ τοῦ ἀνδριάντος κἀν τῷ σιδήρῳ τὸ σχῆμα τῆς μαχαίρας κἀν τῇ ψυχῇ ἡ ἐπιστήμη κἀν τῷ σώματι τὸ χρῶμα. Ἐ. Πόσα οὖν σημαινόμενα τοῦ ἔν τινι κατηρίθμησας; Ἀ. Ἐννέα;

s78Soru: Hangileri?

Cevap: Yerde olmak, kapta olmak, parçanın bütünde olması, bütünün parçalarda olması, eidos'un cinste olması, cinsin eidos'ta olması, gayede olmak, [hükmedende olmak] ve eidos'un maddede olması.

Soru: Bu dokuzdan hangisi "altta yatan bir şeyde" olarak alınır?

Cevap: Eidos'un maddede olması.

Soru: Neden?

Cevap: Çünkü yalnızca eidos'lar maddelerden ayrılamaz.

Soru: Peki Aristoteles de dokuzunu birden [dışarıda bırakıyor mu]?

Cevap: Hiç de değil.

Soru: Ama [hangilerini]?

Cevap: Yalnızca ikisini: parçanın bütünde olmasını ve kapta olanı. Çünkü "bir şeyin içinde bir parça olarak bulunmayan" dedi; altta yatan bir şeyde olan, parçanın bütünde olduğu gibi bir şeyin içinde değildir. Kapta olan gibi de değildir; çünkü kaplardaki şeyler içinde bulundukları şeylerden ayrı olarak da korunabilir; araz ise, yani altta yatan bir şeyde olan, dedi ki, içinde bulunduğu şeyden ayrı olarak var olamaz. Bu, mesela beyazlığın cisimden ya da şeklin tunçtan ayrılmadığı anlamına gelmez; korunarak, şarabın kaptan ayrılması gibi ayrılmadığı, yok olduğu anlamına gelir. Demek ki ayrılmaz, yalnızca yok olur.

Soru: Bölmeyi ve onda söylenenleri açık kıldığına göre, bana şunu da söyle. Bölmeyi birçok şekilde ortaya koymak mümkündü; şöyle de söylenebilirdi (adlarla söyleyeceğim): "varlıkların bir kısmı küllî araz'lar, bir kısmı küllî ousia'lardır", ya da tersine "bir kısmı küllî ousia'lar, bir kısmı küllî araz'lardır"; ya da "bir kısmı cüzî [araz'lar], bir kısmı cüzî ousia'lardır", ya da tersine "bir kısmı cüzî ousia'lar, bir kısmı cüzî araz'lardır". Böylece birçok şekilde söylemek mümkündü: "bir kısmı küllî ousia'lar, bir kısmı cüzî ousia'lar, bir kısmı küllî araz'lar, bir kısmı cüzî araz'lardır"; şöyle de mümkündü: "varlıkların bir kısmı küllî ousia'lar, bir kısmı cüzî araz'lardır", ya da tersine "bir kısmı cüzî araz'lar, bir kısmı küllî ousia'lardır"; "bir kısmı küllî araz'lar, bir kısmı cüzî ousia'lardır", ya da tersine "bir kısmı cüzî [ousia'lar], bir kısmı küllî araz'lardır". Bu kadar çok şekilde bölmek mümkün olduğuna göre, söyle: Aristoteles bölmeyi hangi sıraya göre [yaptı]?

Cevap: Çapraz sıraya göre.

Soru: Çapraz sıra nedir?

s78

’E. Τίνα ταῦτα: Ἀ. Τὸ ὡς ἑν τόπῳ, τὸ ὡς ἐν ἀγγείῳ, τὸ ὡς ἐν ὅλῳ τὸ μέρος τὸ ὡς ἐν τοῖς μέρεσι τὸ ὅλον καὶ τὸ ὡς ἐν τῷ γένει τὸ εἶδος καὶ τὸ τῷ εἴδει τὸ γένος καὶ τὸ ὡς ἐν τέλει καὶ τὸ ὡς ἐν τῷ ὡς ἐν τῇ ὕλῃ τὸ εἶδος. Ἐ. Ποῖον οὖν τούτων τῶν ἐννέα λαμβάνεται ἐν τῷ ὑποκειμένῳ ἔν ’A. Τὸ ὡς ἐν τῇ ὕλῃ Τὸ ’E. Διὰ τί: Ἀ. Ὅτι μόνα τὰ εἴδη τῶν ὑλῶν ἀχώριστά ’E. Ἅμα οὖν καὶ ὁ Ἀριστοτέλης τῶν ἐννέα Ἀ. Οὐδαμῶς, ’E. Ἀλλὰ Ἀ. Δύο μόνων. τοῦ τε ὄντος ἔν τινι ὡς ἐν ὅλῳ εἶναι μέρος καὶ τοῦ ἐν ἀγγείῳ ὄντος· ἔφη γὰρ ὃ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχον· οὐ γὰρ οὕτως ἐστὶν ἐν ὑποκειμένῳ ἔν τινι, ὥσπερ ἐν τῷ ὅλῳ τὸ μέρος. οὖδὲ μὴν οὕτως, ὡς τὸ ἐν ἀγγείῳ· τὰ μὲν γὰρ ἐν ἀγγείῳ δύναται χωρὶς ἐκείνων σωζόμενα ἐν οἶς ἔστιν, τὸ δὲ συμβεβηκός, ὅπερ ἐν ὑποκειμένῳ, ἔφη ἀδύνατον χωρὶς εἶναι ἐκείνου ἐν ἐν ᾧ ἔστιν, οὐχ ὅτι χωρίζεται ἡ λευκότης φέρε τοῦ σώματος καὶ τὸ σχῆμα τοῦ χαλκοῦ, ἀλλ᾿ ὅτι οὐ σωζόμενον χωρίζεται ὡς ὁ οἶνος ἐκ τοῦ ἀγγείου, ἀλλ᾿ ὅτι φθείρεται, οὐδὲ χωρίζεται οὖν, ἀλλὰ μόνον φθείρεται. ’E. Ἐπεὶ τοίνυν σαφῆ πεποίηκας τὴν διαίρεσιν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ ῥηθέντα, ἔτι μοι τοῦτο εἰπέ· ἐνὸν γὰρ πολλαχῶς ἐκθέσθαι τὴν διαίρεσιν, καὶ γὰρ οὕτως ἦν εἰπεῖν· ἐρῶ διὰ τῶν ὀνομάτων, λέγων ὅτι τῶν ὄντων καθόλου συμβεβηκότα, τὰ δὲ καθόλου οὐσίαι, ἢ ἔμπαλιν τὰ μὲν καθόλου οὐσίαι, τὰ δὲ καθόλου συμβεβηκότα, ἢ τὰ μὲν ἐπὶ μέρους τὰ δὲ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, ἢ ἔμπαλιν τὰ μὲν ἐπὶ μέρους οὐσίαι, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα· ἐνὸν οὖν πολλαχῶς οὕτως εἰπεῖν, ὅτι τῶν μὲν καθόλου οὐσίαι, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, τὰ δὲ καθόλου συμβεβηκότα, τὰ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα· ἐνὸν δὲ καὶ οὕτως, τῶν ὄντων τὰ καθόλου οὐσίαι, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, ἢ ἔμπαλιν τὰ μὲν ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, τὰ δὲ καθόλου οὐσίαι, καὶ τὰ μὲν καθόλου συμβεβηκότα, τὰ δὲ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, ἢ ἔμπαλιν τὰ μὲν ἐπὶ μέρους τὰ δὲ καθόλου συμβεβηκότα· ἐνὸν οὖν πολλαχῶς οὕτως διελεῖν, εἰπὲ τοίνυν, ὁ Ἀριστοτέλης κατὰ ποίαν τάξιν τὴν διαίρεσιν Ἀ. Κατὰ τὴν χιαστὴν Ἐ. Τίς γάρ ἐστιν ἡ χιαστή;

s79Cevap: Ousia'yı araza, küllîyi de cüzîye karşı bölen sıra diyorum.

Soru: Söylediğini daha açık söyle.

Cevap: Şöyle bölüp "varlıkların bir kısmı ya küllî ousia'lar ya cüzî araz'lardır, bir kısmı da ya küllî araz'lar ya cüzî ousia'lardır" demek, çaprazlama yapan ve ne küllîleri ne cüzîleri, ne ousia'ları ne de araz'ları yan yana sayan birinin işiydi.

Soru: Böyle böldüğü nereden belli?

Cevap: Çünkü onları açıklayan adları alıp bağladığında onları, gösterildiği gibi, bu şekilde ortaya koydu.

Soru: Ama araz'lar bir şeyin içinde bir parça olarak bulunmayan ve içinde bulundukları şeyden ayrı olarak var olmaları imkânsız olan şeylerse, yerde bulunan, yerin bir parçası olarak bulunmayan ve hiçbir zaman yerden ayrı olamayan Sokrates nasıl araz olmaz?

Cevap: Çünkü bir cisimde bulunan araz bu cismi bırakıp bir başkasında, sonra bir başkasında olamaz; Sokrates ise yerden ayrılmaz, ama şu yerden ayrılır.

Soru: Bunların farkı nedir?

Cevap: Sokrates her zaman bir yerdedir, ama öncekini bırakıp başka, sonra yine başka bir yerde olur; altta yatan bir şeyde olan ise hiçbir şekilde içinde bulunduğu şeyden ayrılmaz.

Soru: Ama güzel koku ve tatlılık elmadan açıkça ayrılırken araz'ların ayrılmadığını söylemek nasıl tuhaf olmaz?

Cevap: Aristoteles ayrılmalarının imkânsız olduğunu söylemedi ki.

Soru: Ya ne söyledi?

Cevap: İçinde bulundukları şeyden ayrı olarak var olmalarının imkânsız olduğunu. Ayrılmak başka, bir şeyden ayrı olarak var olmak başkadır. "İçinde bulunmuş olduğu şeyden ayrı olarak var olması imkânsızdır" da demedi, "içinde bulunduğu şeyden ayrı olarak var olması imkânsızdır" dedi. Güzel koku içinde bulunduğu şeyden ayrılabilir, ama kendi başına ayrı olarak var olamaz; ya yok olur ya da başka bir altta yatan şeye geçer. İşaret ettiği şey, arazın altta yatan herhangi bir şey olmadan kendi başına ayrı olarak düşünülmesinin imkânsız olmasıdır, ayrılmasının imkânsız olması değil.

Soru: "Altta yatan bir şeyde"nin ne olduğunu verdiği tarifle öğretti. Geriye "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"in ne olduğunu da öğretmek kalıyor. Bunu nerede öğretti?

s79

Ἀ. Λέγω ὃτι ἡ οὐσία συμβεβηκὸς ἀντιδιαιροῦσα καὶ τὸ καθόλου ἐπὶ μερους. Ἐ. Σαφέστερον εἰπὲ ὃ λέγεις. Ἀ. Τὸ γὰρ οὓτως διελεῖν καὶ εἰπεῖν, τῶν ὄντων τὰ μὲν ἢ καθόλου οὐσίαι ἢ ἐπὶ μέρους συμβεβηκότα, καὶ τὰ μὲν<ἢ>καθόλου συμβεβηκότα ἢ ἐπὶ μέρους οὐσίαι, χιάζοντος ἦν καὶ μήτε τὰ καθόλου κατὰ στοῖχον ἀριθμοῦντος μοῦντος μέτε τὰ κατὰ μέρος, μήτε τὰς οὐσίας κατὰ στοῖχον μήτε τὰ συμβεβηκότα. Ἐ. Καὶ πόθεν δῆλον ὅτι οὓτως διεῖλεν: Ἀ. Ὃτι τὰ ἐξηγητικὰ αὐτῶν ὀνόματα παραλαμβάνων ἃ συνέπλεξεν οὓτως ἐξέθετο, ὡς ἀπεδείχθη. Ἐ. Ἀλλ᾿ εἰ τὰ συμβεβηκότα ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχοντα ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν, πῶς ὁ Σωκράτης ἐν τόπῳ ὢρ καὶ μὴ ὡς μέρος ὑπάρχων τοῦ τόπου μηδέποτε δυνάμενος χωρὶς τόπου εἶναι οὐκ ἄν εἴη συμβεβηκός; Ἀ. Ὃτι τὸ συμβεβηκὸς ἔν τινι σώματι ὂν οὐ δύναται ἀπολιπεῖν τοῦτο τὸ σῶμα καὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ γενέσθαι, ὁ δὲ Σωκράτης τóπου μὲν οὐ χωρίζεται, τοῦδε δὲ τοῦ τόπου χωρίζεται. Ἐ. Τί οὖν ἡ τούτων διαφορά; Ἀ. Ὃτι ἀεὶ μὲν ἐν τόπῳ ὁ Σωκράτης, ἀπολιπὼν δὲ τὸν πρότερον ἐν ἑτέρῳ καὶ ἑτέρῳ ἐστί, τὸ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ οὐδενὶ τρόπῳ ἀπολείπεται τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν. Ἐ. Ἀλλὰ πῶς οὐκ ἄτοπον λέγειν μὴ χωρίζεσθαι τὰ συμβεβηκότα σαφῶς καὶ τῆς εὐωδίας χωριζομένης τοῦ μήλου καὶ τῆς γλυκύτητος; Ἀ. Μὴ γὰρ ὁ Ἀριστοτέλης ἔφη ἀδύνατον χωρίζεσθαι. Ἐ. Ἀλλὰ τί ἔφη; Ἀ. Ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν. ἄλλο δέ ἐστι τὸ χωρίζεσθαι καὶ ἄλλο τὸ χωρὶς εἶναί τινος· οὐδὲ γὰρ ἔφη ἀδύνατον χωρὶς εἶναι ἐκείνου ἐν ᾧ ἦν, ἀλλὰ ἀδύνατον χωρὶς εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν. ἡ γὰρ εὐωδία χωρίζεσθαι μὲν δύναται τοῦ ἐν ᾧ ἔστι, χωρὶς δὲ εἶναι καθ᾿ αὑτὴν οὐχ οἵα τέ ἐστιν, ἀλλ᾿ ἢ φθείρεται ἢ μεταδίδοται εἰς ἄλλο ὑποκείμενον. ὃτι γὰρ χωρὶς εἶναι καθ᾿ αὑτὸ ἄνευ ὑποκειμένου τινὸς θεωρούμενον ἀμήχανον τὸ συμβεβηκός, τοῦτο ἐπεσημήνατο, ἀλλ᾿ οὐχ ὅτι χωρίζεσθαι ἀδύνατον. Ἐ. Ἀλλὰ τί μὲν τὸ ἐν ὑποκειμένῳ, διὰ τοῦ δοθέντος ὅρου ἐδίδαξεν· λείπεται οὖν διδάξαι, καὶ τί τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι. ποῦ τοίνυν περὶ τούτου ἐδίδαξεν;

s80Cevap: Hemen ardından, şöyle diyerek: "Bir şey bir başkası hakkında, altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi [yüklendiğinde]..."

Soru: Peki "altta yatan bir şey hakkında söylenmek"in ne olduğunu ve ne türden olduğunu söylüyor?

Cevap: Der ki, bir şey bir şeye, verilen şey onun ne olduğu sorusunda yüklendiğinde, ona altta yatan bir şey hakkında yüklenir. Mesela [yürümek] Sokrates'e [yüklenir]; ama Sokrates'in ne olduğunu verirken onun yürümek olduğunu söylemeyiz; öyleyse yürümek Sokrates'e altta yatan bir şey hakkında yüklenmez. İnsan da Sokrates'e yüklenir: [çünkü "Sokrates insandır" dersin]; ama Sokrates'in ne olduğu sorulsa da "insan" diye cevap verirsin. Öyleyse insan [Sokrates'e] altta yatan bir şey hakkında yüklenir. Yine dilbilgisi elbette bir addır; [ama] dilbilgisinin ne olduğunu incelersen, [onun bir ad olduğunu] söylemezsin. Çünkü dilbilgisinin ousia'sı bir ad olsaydı, bu ada katılan herkes gerçekten dilbilgisi bilen olabilirdi. Ama dilbilgisi bir epistēmē'dir; öyleyse epistēmē dilbilgisi hakkında altta yatan bir şey hakkında söylenir, ad ise altta yatan bir şey hakkında söylenmez. Kendisi de şöyle der: altta yatan bir şey hakkında yüklenenler altta yatan şeye logos bakımından da uymalıdır; altta yatan bir şeyde olanlar ise altta yatan şeye logos bakımından hiçbir zaman uymaz, ad bakımından ise bazen uyabilir. Öyleyse altta yatan bir şey hakkında yüklenen, [altta yatan şeyin bir şeyi] olarak, ona hem ad hem logos bakımından uyabilir; yani [ona] eşanlamlı olarak söylenebilir. Altta yatan şeylerin eidos'ları ve cinsleri, ister ousia ister araz olsunlar, böyledir. Altta yatan bir şey hakkında söylenenin küllî olduğunu, bireylerin altta yatan bir şey hakkında [söylenmediğini] söyleyerek gösterdi. Öyleyse altta yatan bir şey hakkında söylenenin birey olmaması ve altta yatan şeye onun ne olduğu sorusunda yüklenmesi gerekir. Bu yüzden altta yatan şeyden daha küllîdir.

Soru: Peki bundan ne çıkar?

Cevap: Aristoteles ne çıktığını söyler: "Bir şey bir başkasına, altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklendiğinde, yüklenen hakkında söylenen her şey altta yatan şey hakkında da söylenecektir."

Soru: Ama bu nasıl doğru olur? İnsan Sokrates hakkında altta yatan bir şey hakkında söylenir; insana ise yalnız hayvan değil, eidos da yüklenir, çünkü insan bir eidos'tur. Ama artık

s80

Ἀ. Ἐν ἑξῆς, λέγων ὅταν ἕτερον καθ᾿ ἑτέρου ὡς καθ᾿ Ε. Τί οὖν φησιν καὶ ποταπὸν εἶναι <τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεσθαι>; Ἀ. Καθ᾿ ὑποκειμένου φησὶν ἐκεῖνο κατηγορεῖσθαί τινος, ὅταν ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορῆται ἐκεῖνο <ὃ> ἀποδίδοται. οἷον τὸ Σωκράτους· ἀλλ᾿ ἐὰν ἀποδιδῶμεν, τί ἐστιν Σωκράτης, οὐκ ἂν εἴποιμεν αὐτὸν τὸ περιπατεῖν, ὥστε οὐ καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορεῖται τοῦ Σωκράτους τους τὸ περιπατεῖν. κατηγορεῖται δὲ τοῦ Σωκράτους καὶ ὁ ἄνθρωπος· γὰρ ἄν· Σωκράτης ἄνθρωπος· ἀλλὰ κἂν ἐρωτηθῇς, τί Σωκράτης, ἀποδιδοίης ἂν ὅτι ἄνθρωπος. ὁ τοίνυν ἄνθρωπος κατὰ καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορεῖται. πάλιν ἡ γραμματικὴ ὄνομα δήπου ἄν· ἂν· ἀλλ᾿ ἐξετάζῃς, τί ἐστιν ἡ γραμματική, οὐκ ἂν εἴποις γὰρ ἡ οὐσία τῆς γραμματικῆς ὄνομά ἐστιν, ἐπεὶ πᾶςav ἂν ἐδύνατο τοῦ ὀνόματος μετέχων εἶναι γραμματικὸς τῷ ὄντι· ἀλλ᾿ ἔστιν ἡ γοαμματική ἐπιστήμη, ὥστε ἡ μὲν ἐπιστήμη κατὰ τῆς γραμματικῆς καθ᾿ λέγεται, τὸ δὲ ὄνομα οὐ καθ᾿ ὑποκειμένου λέγεται. καὶ αὐτὸς δὲ φησὶν ὅτι τὰ καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορούμενα καὶ καὶ κατὰ τὸν λόγον ἐφαρμόζειν ὀφείλει τῷ ὑποκειμένῳ, τὰ δὲ ἐν ὑποκειμένῳ κατὰ μὲν τὸν λόγον οὐδέποτε, κατὰ δὲ τοὔνομα ἐφαρμόσειεν ἄν ποτε τῷ ὑποκειμένῳ· ὥστε τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορεῖται, ὂν τοῦ ὑποκειμένου ἐφαρμόζειν αὐτῷ δύναται καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τὸν λόγον, τοῦτ᾿ ἔστι συνωνύμως λέγεσθαι δύναται κατὰ τοῦ τοιαῦτα δέ ἐστι τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν ὑποκειμένων, εἴτε οὐσίαι εἶεν εἴτε συμβεβηκότα· ὅτι γὰρ καθολικόν ἐστι τὸ καθ᾿ ἐδήλωσεν εἰπὼν τὰ ἄτομα μἠ εἶναι καθ᾿ ὑποκειμένου. δεῖ τοίνυν τὸ καθ᾿ ὑποκειμένου μὴ ἄτομον εἶναι ἐν τῷ τί τοῦ ὑποκειμένου κατηγορούμενον. διὸ καὶ καθολικώτερόν ἐστι τοῦ ὑποκειμένου. Ἐ. Τί οὖν ἐκ τούτων συμβαίνει; Ἀ. Φησὶν ὁ Ἀριστοτέλης τί συμβαίνει· ὅταν ἕτερον καθ᾿ κατηγορῆται ὡς καθ᾿ ὑποκειμένου, ὅσα κατὰ τοῦ λέγεται, πάντα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται. ’E. Ἀλλὰ πῶς τοῦτο ἀληθές; ὁ μὲν γὰρ ἄνθρωπος κατὰ Σωκράτους 17v λέγεται καθ᾿ ὑποκειμένου· κατὰ δὲ τοῦ ἀνθρώπου κατηγορεῖται οὐ μόνον ζῷον ἀλλὰ καὶ τὸ εἶδος· εἶδος γὰρ ὁ ἄνθρωπος. οὐ μὴν ἔτι

s81Sokrates'e bunların hepsi yüklenmeyecek: hayvan yüklenecek, ama eidos yüklenmeyecek; çünkü Sokrates bir eidos değildir.

Cevap: Görüyor musun, bu tuhaflık "yüklenen hakkında söylenen her şey" sözünün nasıl söylendiğini kavramamaktan doğdu. Aristoteles düpedüz "yüklenen hakkında söylenen her şey" demedi; "bir şey bir başkasına altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklendiğinde" diyerek yüklemenin eşanlamlı olarak ve "ne olduğu" sorusunda yapıldığını anlamamızı sağladı. İşte o zaman yüklenen hakkında [bu biçimde] söylenen ne varsa, o kadarı altta yatan şey hakkında da söylenecektir. Mesela hayvan insana altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklenir: insana hem hayvanın adı uyar hem logos'u; çünkü insan hem hayvandır hem de canlı ve his sahibi bir ousia'dır. Eidos ise insana yalnız ad bakımından uyar: insana eidos denebilir, ama ousia'sının ne olduğunu soran birine insanın ne olduğu sorusunda "eidos" diye değil, "hayvan" diye cevap verilir. "Eidos" adı insanı bireylerden ayırır: onun bireylerden biri değil, ortaklık bakımından adlandırılan şeylerden biri olduğunu belirtir. İnsanın ortaklık bakımından söylenmesi ise bir ousia'dan çok bir arazı gösterir; ama asıl anlamda bir arazı değil, bir tür farka benzeyen bir arazı. İnsan Sokrates'ten şununla ayrılır: insan ortaklık bakımından söylenir, Sokrates ise ortaklık bakımından değil, birey olarak söylenir. Demek ki insan, ortaklık bakımından ele alındığında eidos'tur; hayvan da aynı bakımdan cinstir. Birden çok şeyi kapsamak bunlara araz olarak ilişir; "ne olduğu" sorusunda yüklenen ise insanın ousia'sıdır.

Soru: Aristoteles bundan sonra neyi öğretiyor?

Cevap: Farkları.

Soru: Ne diyerek?

Cevap: "Cinsleri başka olan ve birbirinin altına sıralanmamış şeylerin farkları da eidos bakımından başkadır; mesela hayvanın ve epistēmē'nin farkları. Hayvanın farkları karada yürüyen, iki ayaklı, kanatlı gibi şeylerdir; epistēmē'nin farkı ise bunlardan hiçbiri değildir, çünkü bir epistēmē bir başkasından iki ayaklı olmakla ayrılmaz. Birbirinin altındaki cinslerin ise farklarının aynı olmasına hiçbir şey engel değildir; çünkü üsttekiler alttakilere yüklenir, böylece yüklenenin farkları ne kadarsa, altta yatanın farkları da o kadar olacaktır."

Soru: Söylediklerinde birden çok şeyden söz edildiğini görüyorsun, değil mi?

Cevap: Görüyorum. Cinslerden söz edildi: Aristoteles bunların bir kısmının başka, bir kısmının birbirinin altında olduğunu söyledi. "Eidos bakımından başka" olanlardan da söz edildi. Farklardan da söz edildi; bunların da bir kısmı eidos bakımından başka, bir kısmı aynıdır.

s81

Σωκράτους πάντα κατηγορηθήσεται, αλλὰ τὸ μὲν ζῷον κατηγορηθήσεται, οὐκέτι δὲ καὶ τὸ εἶδος· οὐ γὰρ Σωκράτης εἶδος. ’A. Ἀλλ᾿ ὁρᾷς ὅτι ἡ ἀτοπία γέγονε παρὰ τὸ μὴ ἐκδέξασθαι πῶς εἴρηται ὅσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται· οὐ γὰρ εἴρηκεν ὅσα κατὰ τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, ἀλλ᾿ ἕτερον καθ᾿ ἑτέρου κατηγορῆται ὡς καθ᾿ ὑποκειμένου δέδωκεν ὑπολαβεῖν τὸ συνωνύμως καὶ ἐν τῷ <τί ἐστι> τὸ τηνικαῦτα· ὅσα τοῦ κατηγορουμένου λέγεται, τοσαῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου ῥηθήσεται. οἷον τὸ ζῷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου ὡς καθ᾿ κατηγορεῖται· ἐφαρμόζει γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ καὶ τοὔνομα τοῦ ζῴου καὶ ὁ λόγος· ζῶόν τε γὰρ ὁ ἄνθρωπος καὶ οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική. τὸ δὲ εἶδος ἐφαρμόζει μὲν κατὰ τοὔνομα· εἶδος γὰρ ἂν ῥηθείη ὁ μὴν ἐν τῷ τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος τῷ ἐρωτῶντι περὶ τῆς αὐσίας ἥτις ἐστὶν ἀποδοθείη ἂν ὅτι εἶδος, ἀλλ᾿ ὅτι ζῷον. τὸ δὲ δἶδος τὸν ἄνθρωπον ἀντιδιαιρεῖται πρὸς τὸ μὴ τῶν ἀτόμων εἶναι, ἀλλὰ τῶν κατὰ κοινότητα προσαγορευομένων. τὸ δε κατὰ κοινότητα τὸν ἄνθρωπον λέτεσθαι συμβεβηκότος ἐστὶ παραστατικὸν μᾶλλον ἢ οὐσίας, συμβεβηκότος δὲ οὐ τοὺ κυρίως ἀλλὰ τοῦ ἐοικότος διαφορᾷ τινι. διαφέτει δὲ ὁ ἄνθρωτος τοῦ Σωκράτους, ὅτι ὁ μὲν κατὰ κοινότητα λέγεται, ὁ δὲ Σωκράτης οὐ κατὰ κοινότητα ἀλλὰ ἀτόμως. ᾗ οὖν κατὰ κοινότητα εἶδος, ὁ ἄνθρωπος καὶ καθὸ γένος, τὸ ζῷον. συμβέβηκε δὲ τούτοις κατὰ πλειόνων εἶναι περιεκτικά, ἐν δἐ τῷ τί ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ ἀνθρώπου κατηγορεῖται. ’E. Μετὰ 61 ταῦτα περὶ τίνων διδάσκει ὁ Ἀριστοτέλης: ’A. Περὶ διαφορῶν. ’E. Τί λέγων; ’A. Τῶν ἑτερογενῶν καὶ μὴ ὑπ᾿ ἄλληλα τεταγμένων τῷ εἴδει καὶ αί διαφοραὶ οἶον ζῴου καὶ ἐπιστήμης· ζῴου μὲν διαφορὰι οἶον τὸ πεζὸν καὶ τὸ δίπουν καὶ τὸ πτηνόν, ἐπιστήμης δὲ οὐδεμία τούτων· οὐ γὰρ διαφέτει ἐπιστήμη ἐπιστήμης τῷ δίπους εἶναι. τῶν δέ γε ὑπαλλήλων γενῶν οὐδὲν κωλύει τὰς αὐτὰς διαφορὰς εἶναι· τὰ γὰρ ἐπάνω τῶν ὑποκάτω κατηγορεῖται, ὥστε ὅσαι τοῦ κατηγορουμένου διαφοραί, τοσαῦται καὶ τοῦ ὑποκειμενου εσονται. ’E. Ἀλλ᾿ ὁρᾷς ὅτι ἐν οἶς εἶρηκας πλείω ἐστὶν τὰ λεγόμενα; ’A. Ὁρῶ· εἴρηται γὰρ περὶ γενῶν, ὦν τὰ μὲν ἕτερα ἔφη εἶναι, τὰ

s82Soru: Bütün bunlardan söz ettiğine göre, bu sözle ne öğretmek istediğini açıkla.

Cevap: Şunu söylüyorum: eidos da, cins de, fark da birçok anlamda söylenir. Burada ele alınan cins, eidos bakımından farklı birçok şeye "ne olduğu" sorusunda yüklenen şeydir. Mesela hayvan, kanatlıların, karada yürüyenlerin ve suda yaşayanların cinsi olabilir: bunlar eidos bakımından birbirinden farklıdır ve her birinin ne olduğu sorulduğunda hayvan yüklenir; ne olduğunu söylerken "hayvan" deriz. Eidos ise sayıca farklı birçok şeye "ne olduğu" sorusunda yüklenen şey olarak alınır. İnsan, yalnız sayıca farklı olan birçok insanın her birine, tek tek ne olduğu sorulduğunda yüklenir; birinin ne olduğunu ararsak, ona uygun düşen cevap "insan"dır. Eidos'lar çoğu zaman cins bakımından aynıdır ve farklarla birbirinden ayrılır: insan, öküz ve köpek cins bakımından aynıdır, hepsi hayvandır, ama farklarla birbirinden ayrılırlar. Fark da her bir eidos'un nasıl bir şey olduğunu gösterir: insanın akıllı bir hayvan, köpeğin akılsız ve havlayan bir hayvan olduğunu farklar gösterir. Öyleyse fark, birbirinden farklı birçok şeye "nasıl bir şey olduğu" sorusunda yüklenen şey olsa gerek. Mesela kanatlı, birçok şeye yüklenen bir farktır: kuğu, karga ve kartal hakkında söylenir.

Soru: Peki hayvanların her biri için kanatlı olmak, her birinin bir keyfiyet olduğunu mu gösterir? Çünkü fark, cinsin ve eidos'un keyfiyetini bildirir.

Cevap: Hiç de değil. En üst [cinsler] on tane olduğundan, her birinde cinsler, eidos'lar ve farklar başka başkadır. Bir cins hangi kategoriye aitse, o cinsin kendine özgü eidos'u da, cinsin [ve eidos'un] farkları da o kategoriye ait olacaktır.

Soru: Peki farkın birden çok eidos'a yüklendiğini söylediğinde, bunu istisnasız mı söyledin?

Cevap: Hayır, çoğunlukla öyle olduğunu söyledim. Çünkü sayısı eidos'ların sayısına eşit olan bazı farklar vardır; mesela hafiflik ve ağırlık: biri yalnız ateşin, öteki yalnız toprağın farkıdır.

Soru: Peki sayıca birçok şeye yüklendiği söylenen eidos da her durumda böyle midir?

Cevap: Hayır, çoğunlukla böyledir. Çünkü Anka kuşu [phoiniks], her zaman yalnız tek bir Anka kuşu varsa, sayıca birçok tane olarak söylenmez; birçok şeye yükleniyorsa da bu sayıca değil, birbirini izleme bakımından söylenir.

s82

ὑπάλληλα. εἴρηται δὲ καὶ ἕτερα τῷ εἴδει. εἴρηνται δὲ καὶ αί διαφοραί, καὶ τούτων αἱ μὲν ἕτεραι τῷ εἴδει, αἱ δὲ αἱ αὐταί. ’E. Περὶ πάτων οὖν εἰπὼν τούτων τί βούλεται διὰ τοῦ προκειμένου διδάξαι, παράστησον. ’A. Φημὶ τοίνυν ὅτι πολλαχῶς μὲν λέγεται καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ ενος καὶ ἡ διαφορά. τὸ δὲ νῦν λαμβανόμενον γένος ἐστὶν ἐκεῖνο, ὃ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται, οἷον τὸ ζῷον γένος ἂν εἴη πτηνοῦ καὶ πεζοῦ καὶ ἐνύδρου, ὧν ἐν τῷ εἴδει διαφαρόντων ἀλλήλων ἐν τῷ τί ἐστιν ἕκαστον ἐρωτηθὲν κατηγορεῖται· τί γάρ ἐστιν ἀποδιδόντες ζῷον ἐροῦμεν. λαμβάνεται δὲ εἶδος τὸ κατὰ πλειλόνων τῷ ἀριθμῷ διαφερόντων ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον· ὁ γὰρ ἄνθρωπος ὢν κατὰ πλειόνων τινῶν ἀνθρώπων ἀριθμῷ μόνον διαφερόντων ἐν τῷ τί ἐστιν ἕκαστος κατὰ μέρος ἐρωτηθέντων κατηγορεῖται· τί γάρ ἐστιν ἐὰν ζητῶμεν, οἰκείως ἀποδιδοῖμεν ὅτι ἄνθρωπος. ἐπεὶ δὲ τὰ εἴδη πολλάκις τὰ αὐτὰ ὄντα κατὰ γένος διαφορῖς χωρίζεται, ὥσπερ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς καὶ ὁ κύων τὰ αὐτὰ ὄντα κατὰ γένος ζῷα πάντα) διαφοραῖς ἀλλήλων χωρίζεται, ἡ δὲ διαφορὰ ποῖόν τι ἕκαστον τῶν εἰδῶν ἐστιν παρίστησιν ( ὅτι γὰρ ὁ ἄνθρωπος ζῷόν ἐστι λογικὸν ὁ κύων ζῷον ἄλογον ὑλακτικόν, αἱ διαφοραὶ παριστᾶσιν), εἴη ἂν τὸ κατὰ πλειόνων διαφερόντων ἀλλήλων ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορούμενον. οἶον τὸ πτηνὸν διαφορά ἐστι κατὰ πλειόνων κατηγορούμενον· κατὰ γὰρ κύκνου καὶ κόρακος καὶ ἀετοῦ λέγεται. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἑκάστου ζῴου ὄντος τὸ πτηνὸν εἶναι ἕκαστον ποῖόν δηλοῖ; τῆς γὰρ γένους ποιότητος καὶ τοῦ εἴδους δηλωτικὴ ἡ διαφορά. ’A. Οὐδαμῶς. ἀλλὰ δέκα οὐσῶν τῶν ἀνωτάτω καθ᾿ ἑκάστην ἀλλοῖα τὰ γένη τὰ εἴδη καὶ αί διαφοραί· ἦς γὰρ ἂν κατηγορίας ὑπάρχῃ γένος, ἐκείνης ἔσται καὶ τὸ τοῦ γένους οἰκεῖον εἶδος καὶ αἱ τοῦ γένους ειοους οιαφοραι. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἀπέδωκας κατὰ πλειόνων εἰδῶν λέγεσθαι τὴν ἆρά γε καθάπερ ἔστι τοῦτο εἴρηκας; Ἀ. Οὐδαμῶς, ἀλλ᾿ ὡς ἐπὶ πολύ· εἰσὶ γάρ τινες ἰσάριθμοι εἴδεσιν, ὥσπερ κουφότης καὶ βαρύτης, ἡ μὲν μόνου πυρὸς οὖσα, ἡ δὲ γῆς, ’E. Ἆρα οὖν καὶ τὸ εἶδος ἀποδοθὲν κατὰ πλειόνων ἀριθμητῶν οὕτως εχει εκ παντος; Ἀ. Οὐδαμῶς, ἀλλ᾿ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον· ὁ γὰρ φοίνιξ τὸ ὄρνεον ὢν οὐ κατὰ πλειόνων ἀριθμῷ λέγεται εἶναι, εἴ 73 εἷς μόνος φοίνιξ ἀεὶ ἀλλ᾿ εἰ ἄρα κατὰ πλειόνων, οὐ τῷ ἀριθμῷ ἀλλὰ τῇ διαδοχῇ λέγεται.

s83Soru: Burada ele alınan cinsin, eidos'un ve farkın ne olduğunu gösterdin. Şimdi hangilerinin başka, hangilerinin birbirinin altında olduğunu da göster.

Cevap: Başka cinsler, on kategorideki cinslerdir: ousia'nın cinsleri başka, keyfiyetin cinsleri başka, [kemiyetin] ve ötekilerin cinsleri başkadır. Aynı şekilde, cinsleri bu biçimde başka olanlarda, her cinsin altındaki eidos'lar başka bir cinsin altındakilerden başkadır; farklar da öyle. Hayvan ve epistēmē cins oldukları hâlde farkları başkadır (çünkü hayvan ousia'ya, epistēmē keyfiyete aittir); hayvanın eidos'ları başka, epistēmē'ninkiler başkadır; hayvanın farkları başka, epistēmē'nin farkları başkadır. Bir hayvan bir başkasından birinin iki ayaklı, ötekinin dört ayaklı olmasıyla ayrılır; ama bir epistēmē bir başkasından iki ayaklılıkla ayrılmaz. İşte bunlar başka cinsler, başka eidos'lar ve başka farklardır. Birbirinin altındaki cinsler ise kategorinin aynı cinsi içinde bulunanlardır; mesela hayvanın altında kanatlı hayvan, yani kuş bulunur; bu da ousia kategorisine aittir.

Soru: Daha da açık söyle.

Cevap: Diyorum ki küllî olarak söylenenlerin bir kısmı cins, bir kısmı eidos, bir kısmı farktır. Eidos'lardan ve cinslerden bazıları yalnız eidos'tur; bunlar cüzîlere bölünür. Bazıları yalnız cinstir; bunların üstünde bir cins bulunmaz. Bu ikisinin arasında olanlar ise üsttekilerin eidos'u, alttakilerin cinsidir; bunlara haklı olarak "birbirinin altındaki cinsler" denir.

Soru: Bunları örneklerle açıkla.

Cevap: Mesela ousia, ousia'lar arasında yalnız cins olan en üst cinstir; çünkü onun önüne konacak, ousia'ya ait başka bir cins bulunamaz. İnsan ise yalnız eidos'tur; ondan sonra bireyler, yani tek tek insanlar gelir. Ousia'dan, yalnız eidos olan insana kadar arada bulunanlar ise kendilerinden öncekilerin eidos'u, kendilerinden sonrakilerin cinsidir. Mesela hayvan ousia'nın eidos'u, [akıllı hayvanın] cinsidir; akıllı hayvan da insanın cinsi, hayvanın eidos'udur. En genel olanla en özel olan arasında bulunup bir şeye göre cins, başka bir şeye göre eidos olan bu şeyler, birbirinin altındaki cinslerdir.

Soru: Peki birbirinin altında oldukları için ikisinden her biri ötekinin altında mı bulunur?

Cevap: Hiç de değil. İnsan gibi akıllı ve ölümlü hayvan hayvanın altındaysa, hayvanın da insanın altında olması imkânsızdır. Bunlara "birbirinin altında" denmesi, aynı şeyin aynı şeyin hem eidos'u

s83

Ἐ. Ἀλλὰ τί μὲν τὸ γένος τὸ λαμβανόμενον ἐνταῦθα καὶ τί τὸ εἶδος καὶ τίς ἡ διαφορά, παρέστησας. ἐπίδειξον δὲ καὶ τίνα μὲν ἕτερα δὲ ὑπάλληλα. ’A. Ἕτερα γένη τὰ ἐν ταῖς δέκα κατηγορίαις· ἄλλα μὲν γὰρ τὰ τῆς οὐσίας, ἄλλα δὲ τὸ γένη τὰ τῆς ποιότητος καὶ ἄλλα τὰ τοῦ καὶ τῶν ἄλλων. ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ εἴδη τὰ ὑφ᾿ ἕκαστον γένος ἄλλα τῶν ὑπ᾿ ἄλλο γένος, τῶν οὕτως ἑτερογενῶν, καὶ αἱ διαφοραὶ γὰρ τοῦ ζῴου γένους ὄντος καὶ τῆς ἐπιστήμης ἄλλαι τὸ μὲν γὰρ ζῷον τῆς οὐσίας ἐστίν, ἡ δὲ ἐπιστήμη τῆς ποιότητος), καὶ ἄλλα μὲν τὰ εἴδη τοῦ ζῴου, ἄλλα δὲ τῆς ἐπιστήμης, καὶ ἄλλαι μὲν αἱ διαφοραὶ ἄλλαι δὲ αἱ διαφοραὶ τῆς ἐπιστήμης· ζῷον μὲν γὰρ ζῴου διαφέρει μὲν εἶιναι δίπουν, τὸ δὲ τερράπουν, ἐπιστήμη δὲ ἐπιστήμης τῷ δίπους οὐ διαφέρει. ταῦτα μὲν οὖν ἕτερα γένη καὶ εἶδη ἕτερα καὶ αί ἕτεραι. " ὑπάλληλα δὲ γένη ἐστίν, ὧν ἐν ταὐτῷ γένει τῆς κατηγορίας, ὡς ὑπὸ τὸ ζῷον τὸ πτηνὸν ζῷον, τοῦτ᾿ ἔστι τὸ ὄρνεον, ὅπερ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἐστὶ κατηγορίας. ’E. Λέγε ἔτι σαφέστερον. Ἀ. Φημὶ τῶν καθόλου λεγομένων τὰ μέν ἐστιν γένη, τὰ δὲ εἴδη, τὰ δὲ διαφοραί. τῶν δὲ δἰδῶν καὶ γενῶν τὰ μέν ἐστιν μόνον εἴδη, ἃ διαιρεῖται εἰς τὰ καθ᾿ ἕκαστα, τὰ δὲ ἦν μόνον γένη· ταῦτα δὲ ἦν εὑρίσκεται γένος. ὅσα δὲ τούτων μεταξύ, ταῦτα εἴδη μὲν ἐπαναβεβηκότων, γένη δὲ τῶν ὑποκαταβεβηκότων εἰκότως ἂν εἴη ὑπάλληλα τα γενη. ’E. Ἐπὶ παραδειγμάτων σαφῆ ποίησον ταῦτα. Ἀ. Ἡ Η οὐσία φέρε γένος ἐστὶ τὸ ἀνώτατον μόνον τῶν οὐσιῶν· πρὸ αὐτῆς γὰρ οὐκ ἂν εὑρεθείη ἄλλο γένος τῆς οὐσίας προταττόμενον. ὁ δὲ ἄνθρωπος εἶδός ἐστιν μόνον· μετὰ μετὰ γὰρ τὰ ἄτομά ἐστι καὶ οί τινὲς ἄνθρωποτ. τὰ δὲ μετὰ τὴν οὐσίαν ἄχρι τοῦ ἀνθρώπου, ὃς ἦν μόνον εἶδος, ὅσα μεταξὺ εὑρίσκεται, ταῦτα εἴδη μέν ἐστι τῶν πρὸ αὐτῶν, γένη δὲ τῶν ταῦτα· ὥσπερ τὸ ζῷον εἶδος μέν ἐστι τῆς οὐσίας, γένος δὲ τοῦ ζῴου, τὸ δὲ λογικὸν ζῷον γένος μὲν τοῦ ἀνθρώπου, εἶδος δὲ τοῦ τὰ δὴ ταῦτα ὅσα μεταξὺ ὄντα τοῦ γενικωτάτου καὶ τοῦ εἰδικωτάτου πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο λαμβανόμενα καὶ γένη ἐστὶ καὶ εἴδη, ταῦτα ὑπάλληλα γένη. Ἐ. Ἆρα οὖν ὑπάλληλα ὄντα ἔστιν ὅτι φέρεται ἑκάτερον; ’A. Οὐδαμῶς· ἀδύνατον Τάρ, εἴπερ τὸ λογικὸν ζῷον θνητὸν οἷον ἄνθρωπος ὑπὸ τὸ ζῷον, καὶ τὸ ζῷον εἶναι ὑπὸ τὸν ἄνθρωπον. τοῦτο οὖν λέγεται ὑπάλληλα, ἐπεὶ τὸ αὐτὸ τοῦ αὐτοῦ καὶ εἶδος

s84hem cinsi olmasından değil, birinin ötekinin altında olmasındandır. […] İki şeyden hiçbiri ötekinin altında değilse, bunlar birbirinin altında olmaz; hayvan ile epistēmē gibi: ne epistēmē hayvanın altındadır ne hayvan epistēmē'nin. Cinsleri başka olanların farkları da başkadır. (Bunlar birbirinden tamamen ayrı olan şeylerdir; mesela on kategorinin on cinsi: bunları ayrı ayrı kategoriler gösterir ve bunlar en üstte olup başka bir cinsin altına sıralanmamış cinslerdir.) Birbirinin altındaki cinslerin ise farklarının aynı olması mümkündür; ama hepsinde aynı değildir: bazılarında aynıdır, bazılarında değil.

Soru: Nasıl olur da bazılarında aynı, bazılarında değil?

Cevap: Hayvan ile kuş birbirinin altındaki cinslerdir (kuş hayvanın altındadır); ama hayvanın farkları olan akıllı ve akılsız, kuşun farkları olamaz. Bazı farklar ise hem hayvanın hem kuşun farkı olabilir: hayvanların bazısı otla, bazısı tohumla, bazısı etle beslenir; kuşların farkları da aynıdır.

Soru: Peki bu neden böyle olur?

Cevap: Çünkü hayvan kuşu kendi eidos'ları arasında kapsar, ama epistēmē'yi kapsamaz; epistēmē onun bir eidos'u da değildir. Kapsayanla kapsananın farkları aynı olabilir; ne kapsayan ne kapsanan olan şeylerin farkları ise hiçbir zaman aynı olamaz.

Soru: Aristoteles bunu nasıl gösterdi?

Cevap: "Birbirinin altındaki cinslerin ise farklarının aynı olmasına hiçbir şey engel değildir" diyerek. Sebebini de ekliyor: "Çünkü üsttekiler kendi altlarındaki cinslere yüklenir; böylece yüklenenin farkları ne kadarsa, altta yatanın farkları da o kadar olacaktır."

Soru: Ama sen hayvanın bazı farklarının kuşun farklarıyla aynı olduğunu gösterdin; o ise kesin bir dille "yüklenenin farkları ne kadarsa, altta yatanın farkları da o kadar olacaktır" dedi. Oysa hayvanın farkları ne kadarsa, kuşun farkları o kadar değildir. Üstelik az önce birbirinin altındaki cinslerin farklarının alttakilerin de farkı olmasına "hiçbir şey engel değildir" diyordu, sanki hepsi alttakilerin farkı olamazmış gibi; şimdi ise kayıtsız şartsız, yüklenenin farkları ne kadarsa altta yatanınki de o kadar olacak diyor.

Cevap: Sanırım birçokları bu yüzden yanılıp şunu sandı:

s84

καὶ γένος, ἀλλ᾿ ὅτι θάτερον ὑπὸ θάτερον ὄν * * * καὶ ὄντων μηδέτερον ὑπὸ μηδέτερον ᾖ, ταῦτα οὐκ ἂν εἴη ὑπάλληλα, ὄντων τοῦ ζῴου καὶ τῆς ἐπιστήμης οὔτε ἡ ἐπιστήμη όπὸ τὸ τὸ ζῷον ὑπὸ τὴν ἐπιστήμην. τῶν <οὖν> ἑτερογενῶν (ἔστι δὲ ἕτερα ἀλλήλων πάντῃ διεστῶτα, οἷον τὰ δέκα γένη τῶν δέκα κατηγοριῶν, ὧν διάφοροί εἰσιν παραστατικαὶ κατηγορίαι καὶ ὧν ἀνωτάτω καὶ οὐκέτι ἄλλο τεραγμένα ἐστὶ δἐλα γένη) τούτων ἕτεραί εἰσιν καὶ αἱ διαφοραί, δέ ὑπ᾿ ἄλληλα γενῶν ἐνδέχεται τὰς αὐτάς εἶναι διαφοράς. οὐ γάρ δὴ των αἱ αὐταί ἀλλ᾿ ἔστιν ἐφ᾿ ὧν αἱ αὐταὶ, ἐφ᾿ ὧν δὲ οὔ. Ἐ. Πῶς ἐπὶ τινῶν μὲν αἱ αὐταὶ, ἐπὶ τινῶν δὲ οὔ. Ἀ. Τὸ ζῷον καὶ τὸ ὄρνεον ὑπάλληλά ἐστι γένη ὑπὸ γάρ τό τὸ ὄρνεον), ἀλκὰ ζῴου μέν αἱ διαφοραὶ τὸ λογικὸν καὶ τὸ ἄλογον, ὀρνέου δὲ οὐκ ἂν εἶεν αἱ αὐταὶ διαφοραί. εἶεν δ᾿ ἄν τινες ζῴου ὀρωέου· τῶν τε γὰρ ζῴων τὰ μέν ἐστι ποηγάγα, τὰ δὲ σπερμοφάγα, τὰ δὲ κρεηφάγα, ἀλλὰ καὶ τῶν ὀρνέων αἱ αὐταὶ διαφοραί. Ἐ. Διά τί οὖν τοῦτο συμβαίνει; Ἀ. Ὅτι τὸ ζῷον περιέχει μὲν τὸ ὄρνεον ἐν τοῖς ἑαυτοῦ εἴδεσιν, τήν δὲ ἐπιστήμην οὐ περιέχει, οὐδὲ ἔστιν αὐτοῦ εἶδος ἡ ἐπιστήμη. τοῦ δὲ περιέχοντος γένοιντο ἂν καὶ τοῦ περιεχομένου διαφοραὶ αἱ αὐταὶ τοῦ μήτε περιέχοντος μήτε περιεχομένου οὐκ ἂν εἶέν ποτε αἱ αὐταὶ διαφοραί. Ἐ. Πῶς οὖν τοῦτο δεδήλωκεν ὁ Ἀριστοτέλης; Ἀ. Ἐν τῷ φάναι τῶν δὲ ὑπ᾿ ἄλληλα γενῶν οὐδὲν χωλύει τάς αὐτὰς διαφοράς εἶναι. αἰτίαν δὲ ἐπάγει· τὰ γάρ ἐπάνω τῶν ὑπ᾿ αὐτὰ γενῶν κατηγορεῖται, ὥστε ὅσαι τοῦ κατηγορουμένου φοραί εἰσιν, καὶ τοῦ ὑποκειμένου ἔσονται. Ἐ. Ἁλλὰ σὺ τινὰς μὲν διαφορὰς τοῦ ζῴου τὰς αὐτὰς ἀπέδειξας οὔσας τοῦ ὀρνέου, ὁ δὲ καθάπερ εἴρηκεν ὥστε ὅσαι διαφοραὶ εἰσι,καὶ τοῦ ὑποκειμένου ἔσονται· οὐ γὰρ ὅσαι τοῦ διαφοραὶ, τοσαῦται καὶ τοῦ ὀρνέου. καίτοι πρὸ ὀλίγου ἔφασκεν οὐσὲν κωλύει τὰς τῶν ὑπαλλήλων γενῶν διαφορὰς καὶ τῶν ὑποκάτω ὡς μὴ πασῶν δυναμένων τῶν ὑποκάτω εἶναι, νῦν δέ ἁπλῶς τοῦ κατηγορουμένου, τοσαῦται καὶ τοῦ ὑποκειμένου διαφοραὶ ἔσονται. ’A. Ἀλλ᾿ οἶμαι μέν διὰ τοῦτο πολλοὺς ἡμαρτῆσθαι νομίσαι

s85kendilerini düzelterek, "yüklenenin farkları ne kadarsa altta yatanınki de o kadar olacaktır" değil, tersine "altta yatanın farkları ne kadarsa yüklenenin de o kadar olacaktır" demek gerektiğini söylediler. Bense diyorum ki güçlüğün çözümü tam da önce "bazıları", sonra yine "hepsi" denmesinden çıkar. Yüklenenin bütün farklarının altta yatanın da farkı olmadığı, yalnız bazılarının öyle olduğu görüldüğüne, öte yandan da [farkların] hem yüklenenin hem altta yatanın farkları olduğu söylendiğine göre, farklara bakmak ve içlerinde eidos kazandıran bir ayrım varsa, hangi tür farkların hepsinin altta yatana yüklenebildiğini görmek gerekir.

Soru: Ne demek istediğini açıkça göster.

Cevap: Şunu diyorum: farkların bir kısmı, yüklenenin kendileri sayesinde eidos kazandığı ve adeta bir keyfiyet edindiği farklardır; bir kısmı ise bölücüdür: cins kendi altındaki eidos'lara bunlarla bölünür. Mesela canlı ve his sahibi elbette farklardır; ama bunlar ousia'ya eklenince ona bir eidos kazandırdılar, hayvan olsun diye ona adeta bir keyfiyet verdiler. Demek ki hayvan, canlı farkıyla ve his sahibi farkıyla eidos kazanmış ve keyfiyet edinmiştir; ousia bunlarla biçimlenerek hayvan olmuştur. Bu yüzden hayvanın canlı ve his sahibi bir ousia olduğunu da söyleriz. Bunlar hayvanı meydana getiren ve tamamlayan farklardır, hayvanın üstündedirler ve ona yüklenirler: hayvana canlı ve his sahibi diyebilirsin. Başka farklar da vardır ki bunlar artık hayvana eidos kazandırmaz, onu eidos'lara böler; bunların hepsi hayvanın altında ve ona bağlıdır. Bu yüzden bunların her birini hayvana yükleyemezsin: akıllı, akılsız, ölümlü, ölümsüz, uçan, karada yaşayan, suda yaşayan, iki ayaklı, dört ayaklı, sürüngen, kanatlı, kanatsız gibi. Hayvanın altında birçok fark vardır; hayvan bunlarla bölünür, onun altındaki hayvan eidos'ları da bunlarla eidos kazanır. Ama hayvanın kendisi, kendisini bölen bu farklarla değil, önceki farklarla eidos kazanır.

Soru: Peki altta yatanlar neden yüklenenlerin bütün farklarını değil de yalnız bazılarını kullanabilir, ama bu bazılarının da hepsiyle söylenebilir?

Cevap: Diyorum ki hayvanın bütün farklarını altta yatana, mesela insana yüklemek mümkün değildir, ama eidos kazandıran farkların hepsini yüklemek mümkündür. Hayvana eidos kazandıranlar üstteki farklardı: canlı ve his sahibi. Bunlar insana yüklenebilir, çünkü insan canlıdır ve his sahibidir. Öyleyse üsttekilere yüklenen her şeyi alttakilere de yükleyeceğimiz doğru söylenmiştir. Çünkü bölücü farkları hayvana yüklemek mümkün değildir, eidos kazandıranları ise mümkündür, zira onlar üsttedir. Böylece yüklenene yüklenebilen ne varsa, yani üstteki ve

s85

καὶ διορθοῦντας φῆσαι μὴ ὅσαι τοῦ κατηγορουμένου διαφοραι, καὶ τοῦ ὑποκειμένου ἔσονται, ἀλλ᾿ ἔμπαλιν ὅσαι τοῦ τοσαῦται καὶ τοῦ κατηγορουμένου ἔσονται. ἐγὼ δέ φημι ἐξ αὐτοῦ τούτου † τοῦ ἐκ τοῦ ἐνίας φάναι καί πάλιν πάσας τὴν λύσιν τῆς ἀπορίας λαμβάνεσθαι. εἰ γὰρ οὐ πᾶσαι αἱ τοῦ καὶ τοῦ ὑποκειμένου ε εἶναι εὐρέθησαν, ἀλλά τινές, πάλιν δέ λέγονται τοῦ κατηγορουμένου εἶναι καὶ τοῦ ὑποκειμένου, δεῖ ἐλθεῖν ἐπὶ τὰς διαφοπάς κἂν μὲν ἐν αὐταῖς εἶδος ᾖ, ἰδεῖν, ἐπὶ ποίου εἴδους αἱ διαφοπαὶ πᾶσαι δύνανται τοῦ ὐποκειμένου κατηγορεῖσθαι. ’E. Δεῖξον οὖν τί λέγεις σαφῶς. Ἀ. Φημί τοίνυν ὅτι τῶν διαφορῶν αἱ μὲν καθ᾿ ἃς εἰδοποιεῖται τὸ κατηγορούμενον καὶ οἶον πεποίωται, αἱ δέ εἱσι διαιπετικαί πετικαί, καθ᾿ ἃς διαιρεῖται εἰς εἴδη τὸ γένος τὰ ὑπ᾿ αὐτό. οἶον τὸ τὸ αἰσθητικὸν διαφοραὶ δήπου ἐστίν, ἀλλ᾿ αὗται προσγενόμεναι τῇ οὐσίᾳ εἰδοποίησαν αὐτὴν καὶ οἰονεὶ ἐποίωσαν πρὸς τὸ γενέσθαι ζῷον. εἰδοπεποίηται τοίνυν τοίνυν καὶ πεποίωται τὸ ζῷον τῇ τοῦ ἐμψύχου διαφορᾷ καὶ τῇ τοῦ αἰσθητικοῦ, αἷς διαμορφωθεῖσα ἡ οὐσία γέγονεν ζῷον. διὸ σιὸ καὶ λέτοῦ γομεν εἶναι τὸ ζῷον οὐσίαν ἔμψυχον αἰσθητικήν. καὶ εἰσὶν αῦται αἰ αἱ γεννητικαὶ καὶ ἀποτελεστικαὶ τοῦ ζῴου καὶ ἐπάνω γε αὐτοῦ. καὶ κατηγοροῦνται αὐτοῦ· εἴτοις γὰρ ἂν τὸ ζῷον ἔμφυχον καὶ εἰσὶν δὲ ἄλλαι διαφοραί, αἳ οὐκέτι εἰσοποιοῦσι τὸ ζῷον, ἀλλὰ τέμνουσιν αὐτὸ εἰς εἴδη, καὶ εἰσὶ πᾶσαι ὑποκάτω αὐτοῦ καὶ ὑπ᾿ αὐτό. διὸ οὐδὲ ἐκάστην δυνηθείη τις τοῦ ζῷου κατηγορῆσαι οἶον τὸ λογικόν, τὸ ἄλογον, τὸ θνητόν, τὸ ἀθάνατον, τὸ πτηνόν, τὸ χερσαῖον, τὸ ἔνυδρον, τὸ δίπουν, τὸ τετράπουν, τὸ ἐρπυστικόν, τὸ πτερωτόν, τὸ ἄπτερον· πολλαὶ γὰρ ὑπὸ τὸ ζῷον διαφοπαί, αἶς τέμνεται μέν αὐτό, εἰδοποιεῖται δὲ τὰ ὑπ' αὐτὸ εἴδη τῶν ζῴων, οὐ μὴνξ ἔτι καὶ αὐτὸ ταύταις εἰσοποιεῖται, αἶς δὴ καὶ τέμνεται, ἀλλὰ ταῖς προτέραις. ’E. τἱ τοίνυν οὐ πάσαις μὲν ταῖς διαμοπαῖς τῶν κατηγοπουμένων δύναται τὰ ὐποκείμενα χρῆσθαι, τισὶ δέ, καὶ ταῖς γε τισὶ ταύταις πάσαις δύναται λέγεσθαι τά ὐποκείμενα: Ἁ. Φημὶ Θημὶ ὄτι πάσας μὲν τὰς τοῦ ζῴου διαφοράς ἐστι κατηγορεῖν τοῦ ὐτοκειμένου οῖον τοῦ ἀνθρώπου, πάσας δὲ τὰς εἰδοποιούς ἔστι κατηγορεῖν. ἦσαν δὲ τοῦ ζῴου εἰδοποιοὶ αἱ ἐπάνω,ξ τὸ ἔμψυχον, τὸ αἱσθητικόν. ταύτας δὲ οἶόν τε κατὰ ἀνθρώπου κατηγοπῆσαι· αἰσθητικὸν γὰρ καὶ ἔμψυχον ὁ ἄνθρωπος. ὀρθῶς ἄρα εἴρηται, ὅτι πάντα τὰ κατηγορούμενα τῶν ἐπάνω καὶ τῶν ὐποκάτω κατηγοπήσομεν· τὰς μὲν γὰρ διαιρετικὰς διαφορὰς οὐχ οἶόν τε κατηγοπεῖν τοῦ ζῴου, τὰς δὲ εἰδοποιοὺς οἶόν τε· εἰσὶν γὰρ ἐπάνω. ὥσθ᾿ ὅσα οἶόν τε κατηγορῆσαι τοῦ κατηγορουμένου, οἶόν τε δὲ τὰς ἑπάνω

s86eidos kazandıran farklar, bunlar altta yatana da yüklenebilir; yüklenene yüklenemeyenleri ise altta yatana da yüklemeyeceğiz. Bununla birlikte, gösterdiğimiz gibi, hayvanın alttaki bölücü farkları arasında altta yatan için de bölücü kılınabilecek olanlar vardır.

Soru: Bunları öğrettikten sonra hangi bölümlemeye geçiyor?

Cevap: Daha büyük olanı ele alıp yapacak; daha büyük olan da on [kategoriye] ayırmaydı.

Soru: Peki bu bir bölümleme midir?

Cevap: Hiç de değil.

Soru: Neden?

Cevap: Çünkü bölümleme, cinsin eidos'lara kesilmesidir; burada ise tek bir cins on eidos'a bölünmeyecek, on cins ortaya konacaktır. Yapacağı şey bir sayımdır: ilk cinslerin, yani on kategorinin sayımı.

Soru: Peki ne diyor?

Cevap: "Hiçbir bağlantı olmaksızın söylenenlerin her biri ya ousia'yı ya kemiyeti ya keyfiyeti ya bir şeye göre olanı ya yeri ya zamanı ya duruşu ya sahip olmayı ya etmeyi ya da etkilenmeyi gösterir." Bunlara örnekler de veriyor: kabaca söylersek, ousia için at; ötekiler için de anlatmaya elverişli örnekler.

Soru: Peki herkes, öncelikle ve asıl olarak şeyleri gösteren anlamlı kelimelerin bu aynı cinslere ayrılmasını kabul ediyor mu?

Cevap: Hiç de değil. Stoacı Athenodoros "Aristoteles'in Kategorilerine Karşı" adlı kitaplar yazdı; Cornutus da Retorik'inde ve "Athenodoros'a Cevap"ında itiraz etti; başka pek çokları da öyle.

Soru: Peki itirazlarında haklılar mı?

Cevap: Hiç de değil.

Soru: Bu nereden belli?

Cevap: Çünkü onlara hemen her noktada cevap yazılıp nasıl yanıldıkları gösterildi.

Soru: İtirazları ne türdendir?

Cevap: Üç türlüdür: kimileri sayımın fazla, kimileri eksik olduğunu, kimileri de bazı şeylerin başka şeylerin yerine alındığını söyler.

Soru: Peki neden "hiçbir bağlantı olmaksızın söylenenlerin" bir kısmı ousia'yı, bir kısmı kemiyeti ve sonrakileri gösterir dedi?

Cevap: Çünkü amaç, var olan şeylerin kaç tane olduğunu ve cinslerini söylemek değil; öncelikle var olan şeyleri gösteren anlamlı kelimelerden ve bunların kaç cinsi olduğundan söz etmektir. […] Sayılan şeyler kelimelerdir.

s86

αὶ εἰδοποιοὺς διαφοράς, ταῦτα καὶ κατὰ τοῦ ὑποκειμένου κατηγορῆσαι, δὲ οὐχ οἶόν τε κατηγορεῖν, ταῦτα οὐ κατηγορήσομεν. εἰσὶ μέντοι τῶν ὑποκάτω καὶ διαιρετικῶν τοῦ ζῴου διαφοραί, ἃς οἷόν τε καὶ τῷ ὑποκειμένῳ ποιεῖσθαι διαιρετικάς, ὡς ἀπεδείξαμεν. ’E, Μετὰ δὲ τὸ ταῦτα διδάξαι ἐπὶ τίνα μεταβαίνει διαίρεσινα; Ἁ. Τὴν εἰς μεῖζον ἀναλαβὼν ποιήσεται· ἦν δὲ ἡ μεῖζον ἡ εἰς ’E. Ἆρα οὖν διαίρεσίς ἐστιν; ’A. Οὐδαμῶς. ’E. Διὰ τί: Ἀ. Διαίρεσις μὲν γάρ ἐστι τομὴ τοῦ γένους εἰς εἴδη, ἐνταῦθα δὲ οὐ γένος ἓν διαιρήσεται εἰς εἴδη δέκα, ἀλλὰ δέκα γένη ἐκθήσεται. καταρίθμησις οὖν ἐστιν, ἣν ποιήσεται τῶν πρώτων γενῶν καὶ τῶν κατὰ πρῶτα τένη δέκα κατηγοριῶν. ’E. τί οὖν φησιν: Ἀ. τῶν κατὰ μηδεμίαν συμπλοκὴν λεγομένων ἔκαστον ἤτοι οὐσίαν σημαίνει ἢ πεσὸν ἢ τοιὸν ἢ πρός τι ἢ ποῦ ἢ ποτὲ ἢ ἢ ἔχειν ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν. καὶ λαμβάνει τούτων παραδείγματα, οἶον οὐσίας μὲν ὡς τύπῳ εἰπεῖν ἵππος καὶ τῶν ἄλλων τὸ πρόσφορον εἰς παράστασιν παράδειγμα. Ἐ. Ἆρα οὖν πάντες συγχωροῦσι τὴν εἰς τὰ αὐτὰ γένη τῶν σημαντικῶν λέξεων πρώτως καὶ προηγουμένως τῶν πραγμάτων; Ἀ. Οὐδαμῶς· Ἀθηνόδωρος γὰρ γὰρ ᾐτήσατο ὁ Στωϊκὸς βιβλία Πρὸς τὰς Ἀριστοτέλους κατηγορίας κορνοῦτός τε ἐν ταῖς Ῥητορικαῖς καὶ ἐν τῇ πρός Ἀθηνόδωρον ἀωτιγραφῇ καὶ ἄλλοι πλεῖστοι. Ἐ. Ἆρα οὖν ὀρθῶς ἀντιλέγουσιν; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἑ. Πόθεν τοῦτο δῆλον; Ἀ. Ὅτι πρὸς πάντα σχεδὸν ἀντεῖπεν αὐτοῖς ἀντιγράψας καὶ ὅπως σφάλλονται. Ἐ. Τίς δὲ ὁ τρόπος τῆς ἀντιλογίας; Ἀ. τριττός· οἱ μέν γάρ ὅτι πλεονάζει ἡ καταρίθμησις, ἐλλείπει, οἱ δὲ ὅτι τινὰ ἄλλα ἀντὶ ἄλλων ταρείληφε Ἐ. Διὰ τί τοίνυν τῶν κατὰ μηδεμίαν ἔφη τὰ μὲν οὐσίαν σημαίνει τὰ δὲ ποσόν καὶ τὰ ἑξῆς; Ἀ. Ὅτι οὐ πρόκειται περὶ τῶν ὄντων εἰπεῖν ὅσα ἐστὶ καὶ γένη, ἀλλὰ περὶ λέξεων σημαντικῶν προηγουμένως τῶν ὄντων τῶν ὄντων πόσα τούτων γένη. † τῶν οὐ λεγομένων. καταλέγονται δὲ αἱ λέξεις.

s87Soru: Söylenenler arasındaki farklar nelerdir?

Cevap: Bir kısmı bağlantıyla, bir kısmı bağlantısız söylenir.

Soru: Bağlantıyla söylenenler hangileridir?

Cevap: İki ya da daha çok tam kategoriden oluşanlar; mesela "insan koşuyor", "insan Lykeion'da geziniyor".

Soru: Bağlantısız söylenenler hangileridir?

Cevap: Böyle olmayanlar; mesela bütün eşadlılar, eşanlamlılar ve türemiş adlılar.

Soru: Peki "taş-toplar" [lithologei], "sığır-güder" [boukolei], "yanlış-sanar" [pseudodoxei] gibi [tek kelimelik] şeyler bağlantıyla mı söylenir, bağlantısız mı?

Cevap: Bağlantısız.

Soru: Neden?

Cevap: Çünkü hiçbiri tam kategorilerden oluşmaz.

Soru: Peki bağlantısız söylenenlerin kaç cinsi vardır?

Cevap: Sayılan on cins.

Soru: Her birinin tarifi nedir?

Cevap: Bunların tarifini vermek mümkün değildir; çünkü her tarif cinsten yapılır, bunların ise cinsi yoktur: bunlar en genel olanlardır.

Soru: Peki ne verilebilir?

Cevap: Örnekleri ve özellikleri. Aristoteles de şimdi örnekler veriyor; sonra her kategoriyi ayrı ayrı inceleyip her birinin özelliklerinin neler olduğunu gösteriyor.

Soru: Örnekleri nasıl verdi?

Cevap: Şöyle diyerek: ousia, mesela [insan]; kemiyet, mesela üç; bir şeye göre olan, mesela baba; yer, mesela Lykeion'da; zaman, mesela geçen yıl; etmek, mesela vurmak; etkilenmek, mesela vurulmak; sahip olmak, mesela ayakkabılı olmak; duruş, mesela uzanmış olmak.

Soru: Peki bunlar birleşince ne meydana gelir?

Cevap: Önerme.

Soru: Neden?

Cevap: Çünkü hiçbir kategori tek başına önerme değildir; önerme belli bir bağlantıyla ortaya çıkar.

Soru: Bu nasıl olur?

Cevap: Her önerme ya doğrudur ya yanlıştır; her kategori ise tek başına eksik olduğundan ne doğrudur ne yanlış.

Soru: Ne yani? "Yaşıyorum", "yürüyorum" ya da "yağmur yağıyor" bağlantısız oldukları hâlde doğru ya da yanlış olduklarını söylemez misin?

Cevap: Söylerim; ama bunlar da sesle dile getirilmese bile kuvve hâlinde bağlantılıdır: "yaşıyorum", "ben yaşıyorum"a; "yağmur yağıyor" da "Zeus yağmur yağdırıyor"a eşittir.

s87

Ἐ. Τίνες αἱ διαφοραί; Ἀ. Τὰ μέν ἐστι κατὰ συμπλοκήν, τὰ δὲ ἄνευ συμπλοκῆς. Ἐ. Τίνα ἐστὶ τὰ κατὰ συμπλοκήν; Ἀ. Τὰ ἐκ τινῶν κατηγοριῶν τελείων δυοῖν ἢ καὶ πλειόνων συγκείμενα, οἷον ῾ἄνθρωπος τρέχει᾿, ῾ἄνθρωπος ἐν Λυκείῳ περιπατεῖ᾿. Ἐ. Ἄνευ δὲ συμπλοκῆς τίνα ἐστί; Ἀ. Τὰ μῆ οὕτως ἔχοντα οἷον τὰ ὁμώνυμα πάντα, τὰ συνώνυμα, τὰ παρώνυμα. Ἐ. Τὰ δὲ τοιαῦτα οἷον λιθολογεῖ, βουκολεῖ, ψευδοδοξεῖ, κατὰ συμπλοκήν ἐστιν ἢ χωρὶς συμπλοκῆς; Ἀ. Χωρὶς συμπλοκῆς. Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Οὐδὲν γὰρ αὐτῶν ἐκ τελείων συνέστηκε κατηγοριῶν. Ἐ. Πόσα οὖν γένη τῶν χωρὶς συμπλοκῆς λεγομένων; Ἀ. Δέκα τὰ ῥηθέντα. Ἐ. Τίς οὖν ἕκαστος τούτων ὅρος; Ἀ. Οὐκ ἔστιν αὐτῶν ὅρον ἀποδοῦναι, διότι πᾶς ὅρος ἐκ γένους, τούτων δὲ οὐκ ἔστιν γένος· ἔστιν γὰρ τὰ γενικώτατα. Ἐ. Τί οὖν ἔστιν παραδοῦναι; Ἀ. Παραδείγματα καὶ τὰ ἴδια, ὡς καὶ Ἀριστοτέλης νῦν μὲν διδοὺς παραδείγματα, ὕστερον δὲ καθ᾿ ἑκάστην κατηγορίαν ζητήσας καὶ δείξας τίνα ἑκάστης ἴδια. Ἐ. Πῶς οὖν τὰ παραδείγματα δέδωκεν; Ἀ. Λέγων οὐσία μὲν οἷον πατήρ, ποῦ δὲ ἐν Λυκείῳ, ποσὸν δὲ οἷον τρία, πρός τι δὲ οἷον πατήρ, ποῦ δὲ ἐν Λυκείῳ, ποτὲ δὲ πέρυσιν, ποιεῖν δὲ οἷον τύπτειν, πάσχειν δὲ οἷον τύπτεσθαι, ἔχειν δὲ οἷον ὑποδεδέσθαι, κεῖσθαι δὲ οἷον ἀνακεῖσθαι. Ἐ. Ἐκ τῆς οὖν συνθέσεως τούτων τί ἀποτελεῖται; Ἀ. Πρότασις. Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Ὅτι καθ᾿ ἑαυτὴν οὐδεμία κατηγορία πρότασίς ἐστιν, ἀλλὰ τῇ ποιᾷ συμπλοκῇ πρότασις γίνεται. Ἐ. Πῶς τοῦτο: Ἀ. Πᾶσα γὰρ πρότασις ἤτοι ἀληθής ἐστιν ἢ ψευδής, ἑκάστη δὲ κατηγορία καθ᾿ ἑαυτὴν οὔτε ἀληθὴς οὔτε ψευδὴς ἐλλιπὴς οὖσα. Ἐ. Τί οὖν; οὐκ ἂν εἴποις τὸ ζῶ ἢ περιπατῶ ἢ ὕει χωρὶς συμπλοκῆς ὄντα ἢ ἀληθῆ ἢ ψευδῆ; Ἀ. Ναὶ εἴποιμι· ἀλλὰ καὶ ταῦτα δυνάμει μετὰ συμπλοκῆς ἐστιν, εἰ καὶ μὴ μετὰ φωνῆς· τὸ γὰρ ζῶ ἴσον ἐστι τῷ ἐγὼ ζῶ, καὶ τὸ ὕει ἴσον ἐστὶ τῷ ὁ Ζεὺς ὕει.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…