Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh
Ousia Üzerine
s88Soru: Kategorilerin her birinin ne türden olduğunu gösterdin. Şimdi her biri hakkında ayrı ayrı konuş; önce de söyle: neden sözüne ötekilerden önce ousia ile başlıyor?
Cevap: Çünkü ötekilerin hepsi onun içindedir ve var olmak için ona muhtaçtır; nasıl onun tabiatça önce olduğunu gösteriyorsa, onun hakkındaki sözü de ötekilerden önce ortaya koyuyor.
Soru: Peki ousia nedir?
Cevap: Dediğimiz gibi, tarifini vermek mümkün değildir; örneklerini ise zaten verdik. Aristoteles ona dair şöyle bir kavram verir: altta yatan bir şeyde olmamak (çünkü ousia öteki cinslerin altında yatar, ötekiler ise o olmadan var olamaz); bir de [onun] özelliği.
Soru: Başka yerlerde ousia'yı kaç anlamda söyler?
Cevap: Üç anlamda: maddeye de, eidos'a da, ikisinden oluşana da ousia der.
Soru: Şimdi öğretim için hangi ousia'yı alıyor?
Cevap: İkisinden oluşan ousia'yı.
Soru: Peki ötekiler de […]
Cevap: […] Çünkü ousia'nın parçalarının da ousia olduğunu söyler; ikisinden oluşanın parçaları ise madde ve [eidos'tur].
Soru: Burada ousia'nın hangi farklarını söyledi?
Cevap: Bir kısmının birinci, bir kısmının [ikinci] olduğunu.
Soru: Birinci olanlar hangileri?
Cevap: Bireyler: Sokrates, [Platon].
Soru: İkinci olanlar hangileri?
Cevap: Birey olan ousia'ların cinsleri ve eidos'ları; mesela tek tek insanların eidos'u insan, cinsi [hayvandır].
Soru: Peki en asıl ve en çok ousia olanlar hangileri?
Cevap: Bireyler.
Soru: Aristoteles bunları nasıl adlandırdı?
Cevap: "Ne altta yatan bir şey hakkında söylenen ne de altta yatan bir şeyde bulunan" diye.
Soru: Bu adlarla ne göstermek istiyor?
Cevap: "Altta yatan bir şeyde olmamak"la şunu gösterir:
[Περὶ οὐσίας] Ἑ. Ἀλλὰ † ποῖα μὲν τῆς ἐκάστης ἐστὶ ἐστὶ τῶν κατηγοριῶν, παρέστησας. ἔτι μὴν καὶ κερὶ ἑκάστης λέγε, ἵνα ἑκάστης διὰ τί περὶ τῆς οὐσίας πρῶτον τῶν ἄλλων ποιεῖται τόν λόγον. Ἀ. Ὅτι τά ἄλλα τάντα ἐν αὐτῇ ὄντα καὶ ταύτης δεόμενα εἰς τὸ εἶναι ὥσπερ προτέραω αὐτὴν δείκνυσιν οὖσαν φύσει, οὕτως καὶ αὐτῆς λόγον πρὸ τῶν ἄλλων ἀποφαίνει πρότερον ’E. Τί οὖν ἐστιν ’A. Ὅρον μὲν αὐτῆς δοῦναι οὐκ ἔστιν, ὥσπερ εἴπομεν, παραδείγματα δέ ἤδη δεδώκαμεν. ἔννοιαν δὲ αὐτῆς τοιαύτην ἀποδίδωσιν τὸ μὴ ἐν εἶναι (αὕτη μὲν γὰρ ὑπόχειται τοῖς ἄλλοις γένεσιν, τὰ ἄλλα δὲ ἄνευ αὐτῆς τό εἶναι οὐκ ἂν ἔχοι) καὶ τὸ ἴδιον Ἐ. Ποδαχῶς ἐν ἄλλοις τὴν Ἀ. Τριχῶς· καὶ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος καὶ καὶ λέγει οὐσίαν. ’E. Νῦν δὲ τίνα οὐσίαν λαμβάνει εἰς τὴν διδασκαλίαν; Ἁ. Τὴν ὡς συναμφότερον. ’E. Ἆρα οὖν κἀκείνων Ἀ. Ἐ. Ἀ. Ὅτι λέγει καὶ μέρη τῆς οὐσίας εἶναι οὐσίας, μέρη δὲ συναμφοτέρου ἥ τε ὕλη ’E. Ἐνταῦθα δὲ τίνας τῆς οὐσίας εἴρηκεν διαφοράς: ’A. Ὅτι αἱ μέν εἰσιν πρῶται, αἱ Ἐ. Τίνες πρῶται; Ἀ. Αἱ ἄτομοι, ὁ Σωκράτης, ὁ Ἐ. Τίνες δεύτεραι: ’A. Τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη τῶν ἀτόμων οὐσιῶν, οἶον εἶδος μὲν τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων ὁ ἄνθρωπος, γένος δὲ τὸ ’E. Τίνες οὖν αἱ κυριώταται οὐσίαι καὶ μάλιστα καὶ Ἀ. Αἱ ἄτομοι. E. Πῶς οὖν ταύτας ὠνόμασεν ὁ Ἀριστοτέλης; Ἀ. Αἳ μήτε καθ᾿ ὑποκειμένου λέγονται μήτε ἐν εἰσίν. Ἐ. Τί γὰρ βούλεται παραστῆσαι διὰ τούτων τῶν ὀνομάτων; Ἀ. Διὰ τοῦ μήτε ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι παρίστησιν, ὡς
s89ousia'nın araz olmadığını. Bu, ister birinci ister ikinci olsun, her ousia için ortaktır. "Altta yatan bir şey hakkında söylenmemek" ise birinci ousia'ları ikincilerden ayırır. Çünkü ikinci ousia'lar, yani eidos'lar ve cinsler, altta yatan birinci ousia'lar hakkında söylenir; birinci ousia'lar ise kendileri her şeyin altında yatan şeyler olduklarından [hiçbir şey hakkında] söylenmez. Böylece altta yatan bir şeyde olmamak ikisi için de ortak olduğu hâlde, birbirlerinden şununla ayrılırlar: ikinciler altta yatan bir şey hakkında söylenir; birinciler ise altta yatan bir şeyde olmadıkları gibi, altta yatan bir şey hakkında da söylenmez.
Soru: Peki neden birinci ousia'lara en asıl anlamda, birincil olarak ve en çok ousia dendiğini söyledi; ikincileri de neye karşı ayırarak?
Cevap: Bireyler birincil olarak ousia'dır, çünkü onlar birincidir, ötekiler ikincidir. Birey ousia'ya en asıl ve birinci ousia denir; çünkü öteki her şeyin bir kısmı, yani bunların kendi eidos'ları ve cinsleri, altta yatan bu ousia'lar hakkında söylenir; bir kısmı, yani öteki dokuz [kategorinin] arazları, altta yatan bu ousia'larda bulunur. Öyleyse birinci ousia'lar olmasaydı, ötekilerin hiçbiri var olmazdı. Mesela hayvan insana yüklenir; demek ki belli bir insana da yüklenir; çünkü tek tek insanların hiçbirine yüklenmeseydi, insana da hiç yüklenmezdi. Yine renk ya da başka bir araz bir cisimde ya da bir ousia'dadır, ama belli bir cisimde ya da belli bir ousia'dadır; çünkü tek tek cisimlerin ya da ousia'ların hiçbirinde olmasaydı, hiç cisimde ya da ousia'da da olmazdı. Öteki her şey altta yatan birinci ousia'lar hakkında söylendiğine ya da onlarda bulunduğuna ve bu ousia'lar olmadan ötekilerden hiçbirinin var olması imkânsız olduğuna göre, bu tür ousia'lar haklı olarak en asıl ve birincil olarak ousia'dır.
Soru: Peki neden "en çok"?
Cevap: Çünkü on [kategori] içinde altta yatan ousia'dır; altta yatanlar içinde de en çok altta yatan en çok ousia olsa gerek. Birey ousia ise daha çok altta yatar; öyleyse en çok ousia odur. O her şeyin altında yatar: kendi eidos'ları ve cinsleri ona altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklendiği için bunların, altta yatan bir şey olarak onda bulundukları için de arazların. Öyleyse birey ousia en asıl, en çok ve birincil ousia olsa gerek.
Soru: Aristoteles ikinci ousia'ların hangileri olduğunu söyledi?
Cevap: Eidos'lar ve cinsler.
Soru: Peki düpedüz bütün eidos'lar ve cinsler mi?
γομεν, τὸ μὴ εἶναι συμβεβηκὸς τὴν οὐσίαν· τοῦτο δὲ κοινὸν πάσης οὐσίας, ἄν τε πρώτη ἄν τε δευτέρα ᾖ· τὸ δὲ μὴ καθ’ ὑποκειμένου λέγεσθαι διαστέλλει τὰς πρώτας οὐσίας τῶν δευτέρων. αἱ μὲν γὰρ δεύτεραι οὐσίαι, εἰσὶν τὰ εἴδη τὰ γένη, καθ᾿ ὑποκειμένων τῶν πρώτων οὐσιῶν αἱ δὲ πρῶται οὐσίαι αὗται οὖσαι τὰ ὑποκείμενα τοῖς πᾶσιν οὐ λεγονται. ὥστε κοινοῦ ὄντος ταῖς † προτέραις τοῦ μὴ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι διαιροῦνται ἀπ᾿ ἀλλήλων τῷ τὰς μὲν δευτέρας οὔσας καθ’ ὑποκειμένου λέγεσθαι, τὰς δὲ πρώτας ἐν ὑποκειμένῳ μὴ οὔσας ὁμοίως, μηδὲ καθ᾿ ’E. Διὰ τί οὖν κυριώτατα καὶ πρώτως καὶ μάλιστα τὰς πρώτας οὐσίας λέγεσθαι οὐσίας ἔφη καὶ πρὸς τίνας ἀντιδιαστελλομένας τὰς δευτέρας; Ἀ. Ἀ. Πρώτως μὲν γὰρ οὐσίαι αἱ ἄτομοι, ὅτι αἱ καὶ πρῶται δὲ ἄλλαι δεύτεραι. κυριωτάτη δὲ καὶ πρώτη ἡ ἄτομος οὐσία λέγεται τὰ γὰρ ἄλλα πάντα τὰ μὲν καθ᾿ ὑποκειμένων τούτων λεγεται, δὲ τὰ οἰκεῖα εἴδη καὶ γένη, τὰ δὲ ἐν ὑποκειμέναις αὐταῖς ἐστιν, λέγω δὲ τὰ ἄλλα ἐννέα συμβεβηκότα. μὴ οὐσῶν οὖν τῶν πρώτων οὐσιῶν, οὐδὲν ἂν τῶν ἄλλων ὑπάρχοι. οἷον κατὰ τοῦ ἀνθρώπου τὸ ζῷον οὐκοῦν καὶ κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου· εἰ γὰρ κατὰ μηδενὸς τῶν τινῶν ἀνθρώπων, οὐδὲ κατὰ τοῦ ἀνθρώπου ὅλως τὸ ζῷον. πάλιν τὸ χρῶμα εἰ λαὶ ἄλλο τι τῶν συμβεβηκότων ἐν σώματι ἢ καὶ ἐν οὐσίᾳ ἐστίν, ἀλλὰ ἐν τινὶ σώματι ἢ καὶ ἐν τινὶ οὐσίᾳ· εἰ γὰρ <ἐν> μηδενὶ τῶν καθ᾿ σωμάτων ἢ ουσιῶν, οὐδὲ ὲν σώματι οὐδὲ ὲν οὐσίᾳ ὅλως ἔσται. ὥστε πάντα τὰ ἄλλα καθ᾿ ὑποκειμένων τῶν πρώτων οὐσιῶν λέγεται ἢ ἐν ὑποκειμέναις ἀυταῖς ἐστι καὶ μὴ οὐσῶν τούτων τῶν οὐσιῶν ἀδύνατον τῶν ἄλλων τι εἶναι, εἰκότως αἱ τοιαῦται οὐσίαι κυριώταται καὶ πρώτως εἰσίν οὐσίαι. ’E. Διὰ τί οὖν μάλιστα; Ἀ. Ὅτι ἐν τοῖς τοῖς δέκα τὸ ὑποκείμενόν ἐστιν ἡ οὐσία, ἐν δὲ τοῖς ὑποκειμένοις τὸ μάλιστα ὑποκείμενον καὶ μάλιστα ἂν εἴη οὐσία, ἡ οὐδία μᾶλλον ὑπόκειται, ὥστε ἥδε ἂν εἴη μάλιστα οὐσία. ὑπόκειται ἅπασιν τοῖς μὲν οἰκείοις εἴδεσιν καὶ τοῖς γένεσι καθ᾿ ὑποκειμένης αὐτῆς, τοῖς δὲ δυμβεβηκόσιν ἐν ὑποκειμένῃ αὐτῇ οὖσιν. ὥστε κυριωτάτη ἂν εἴη ἡ ἄτομος οὐσία καὶ μάλιστα καὶ πρώτως ’E. Τὰς δὲ δευτέρας οὐσίας τίνας εἴρηκεν εἶναι ὁ Ἀριστοτέλης; A. Τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη. ’E. Ἆρα οὖν ἁπλῶς πάντα τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη;
s90Cevap: Hiç de değil.
Soru: Ya hangi eidos'lar ve hangi cinsler?
Cevap: [Birinci ousia'ların] içinde bulunduğu eidos'lar ve bu eidos'ların cinsleri. Çünkü bireyler bir bakıma eidos'ların içindedir; zira daha dar olanın daha geniş söylenen tarafından kapsandığı söylenir. Öyleyse birey ousia'ları kapsayan bu eidos'lar ve bu eidos'ları kapsayan cinsleri ikinci ousia'lar olsa gerek; mesela insan ve hayvan: belli bir insan eidos olarak insanda bulunur, insan eidos'unun cinsi de hayvandır. İkinci ousia denenler işte bunlardır: insan, hayvan ve benzerleri.
Soru: Ama nasıl olur? Birinci ousia'lar başka şeyleri kendileriyle birlikte ortadan kaldırdıkları, ama onlarla birlikte ortadan kalkmadıkları için birinci, en çok ve en asıl ousia'ysa ve birey ousia'lara bu yüzden ousia deniyorsa, ortak olarak yüklenen insan düşüncede ortadan kaldırıldığında, birey ve birinci olan Sokrates de ortadan kalkar; öyleyse eidos daha çok ousia olmaz mı? […] Çünkü hayvan da aynı şekilde logos'ta ortadan kaldırılırsa insan da artık yoktur. O hâlde insan, Sokrates'i kendisiyle birlikte ortadan kaldırdığına ama Sokrates ortadan kalkınca kendisi ortadan kalkmadığına göre, neden Sokrates'ten önce gelmesin? Sokrates olmasa da insan olacaktır, ama insan olmasa Sokrates olmaz. Hayvanda da durum aynıdır: [Sokrates olmasa da] hayvan var olabilir, ama hayvan tamamen ortadan kaldırılırsa Sokrates de olmaz. Bundan ne çıkar? Birinci olanlar, başka şeyleri kendileriyle birlikte ortadan kaldıran ama onlarla birlikte ortadan kalkmayan şeylerse, hayvan ve insan da Sokrates'i kendileriyle birlikte ortadan kaldırıp Sokrates'le birlikte ortadan kalkmadığına göre, birinci olan Sokrates değil, cinsler ve eidos'lar olsa gerek. Böyle bir güçlüğe ne dersin?
Cevap: Diyorum ki söylediğin şeyi doğru bir akıl yürütmeyle ilerletmedin.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü sözünü yalnız Sokrates üzerine kurdun; o ortadan kalkınca insan da hayvan da yerinde kalır. Oysa sözü tek bir birey üzerine kurmamak gerekir. Şunu iyi bilmek gerekir: birey ousia tek bir kişi değildir; tek tek bütün insanlardır, ki insan [kavramı] da onlardan yola çıkılarak düşünülmüştür; tek tek hayvanlardır, ki ortak hayvanı da onlar sayesinde düşündük. Ortak olarak yüklenenlerin var olmasının sebebi de bunlardır;
Ἀ. Οὐδαμῶς. ’E. Ἀλλὰ ποῖα εἴδη καὶ ποῖα γένη; Ἀ. Ἐν οἷς, ταῦτά τε καὶ τὰ τῶν εἰδῶν τούτων γένη. ἐν γὰρ τοῖς εἴδεσί πως τὰ ἄτομά ἄτομά ἐστιν, ὅτι ἐν τοῖς ἐπὶ πλέον λεγομένοις τὰ ἔλαττον περιέχεσθαι λέγεται. ταῦτά τε οὖν τὰ τὰ εἴδη τὰ περιέχοντα τὰς ἀτόμους οὐσίας καὶ τὰ τούτων τῶν εἰδῶν γένη τὰ περιέχοντα τὰ τοιαῦτα εἴδη εἴη ἂν δεύτεραι οὐσίαι οἷον ἄνθρωπος καὶ ζῷον· ἐν γὰρ τῷ ὁ τὶς ἄνθρωπος ἐν εἴδει, γένος δὲ τοῦ εἴδους τοῦ ἀνθρώπου τὸ δεύτεραι οὖν αὖται οὐσίαι λέγονται οἶον ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον καὶ ομοια. Ἐ. Αλλὰ πῶς, εἰ διὰ τὸ ἀναιρεῖν μέν, μὴ συναναιρεῖσθαι δὲ δὴς τὰς πρώτας οὐσίας πρώτας εἶναι καὶ μάλιστα καὶ κυριώτατα, διὰ τοῦτο λέγεσθαι τὰς ἀτόμους οὐσίας εἶναι οὐσίας, ἀνθρώπου δὲ τοῦ κοινοῦ κατηγορουμένου ἀναιρεθέντος τῇ ἐπινοίᾳ καὶ ὁ Σωκράτης, ὅσπερ ἦν ἄτομος καὶ πρώτη, ἀναιρεῖται, οὐκ ἂν εἴη τὸ εἶδος μᾶλλον οὐσία, * * * ἐπεὶ καὶ τοῦ ζῴου ἀναιρεθέντος ὁμοίως ; τῷ λόγῳ καὶ ὁ ἄνθρωπος οὐκέτι εἰσίν; ὥστε διὰ τί οὐ πρότερον Σωκράτους ὁ ἄνθρωπος, εἴ γε συναναιρεῖ, ἀναιρουμένου δὲ οὐ συναναιρεῖται· Σωκράτους γὰρ μὴ ὄντος ἔσταιν ὁ ἄνθρωπος ἀνθρώπου δὲ μὴ ὄντος οὐκ ἔστιν Σωκράτης. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ζῴου· ζῴου μὲν γὰρ ὄντος δύναται εἶναι ζῴου δὲ πάντως ἀναιρεθέντος οὐδ᾿ ἂν εἴη Σωκράτης. οὐκοῦν τί ἐκ συνάγεται; δὲ γὰρ πρῶτά ἐστι ταῦτα, ἃ συναναιρεῖ μέν, ὀ συναναιρεῖται δέ, τὸ δὲ ζῷον καὶ ό ἄνθρωπος συναναιρεῖ μὲν τὸν Σωκράτην, οὐ συναναιρεῖται, δὲ σῦν τῷ Σωκράτει, οὐχ ὁ Σωκράτης ἂν εἴη ἀλλὰ τὰ γένη ἰαὶ εἴδη. τί οὖν πρὸς τὴν τοιαύτην ἀπορίαν εἴποις ἂν; Ἀ. Φημὶ ὅτι οὐ κατὰ λόγον τὸ εἴρημένον προήγαγες, ’E. Τί δήποτε; Ἀ. Ὅτι περὶ Σωκράτους μόνον πεποίησαι τὸν λόγον, οὖ ἀναιρεθέντος ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον μένει, δεῖ δὲ οὐκ ἐφ᾿ ἑνὸς ποιεῖσθαι τὸν λόγον, ἀλλ᾿ εὖ εἰδέναι, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄτομος οὐσία ὁ εἷς ἀλλ᾿ οἱ καθ᾿ ἕκαστον ἄνθρωποι πάντες, ἐξ ὧν καὶ ὁ ἄνθρωπος ἐπενοήθη, καὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστον ζῷα, δι᾿ ἃ τὸ κοινῇ ἐνοήσαμεν ζῷον. ἃ δὴ καὶ αἴτια τοῖς κοινῇ κατηγορουμένοις ἐστὶ
s91çünkü tek tek olanların dışında ne öküz ne insan ne at ne de genel olarak hayvan düşünülebilir. Tek tek olanların hissinden yola çıkıp düşünceyle ortak olana ulaşıyorsak, ki orada artık bir "bu"yu değil bir "böyle"yi düşünürüz, tek tek hayvanlar ortadan kaldırılırsa onlara ortak olarak yüklenen de artık olmayacaktır. Var olan şeyleri gösteren kelimeler de önce bireylere ad olarak verilmiş, düşünce sonra bunlardan ortak olanlara geçmiştir. Öyleyse konu anlamlı kelimeler olduğuna ve kelimeler ilkin hissedilir şeylere konduğuna göre (çünkü ilk olarak bunlarla his yoluyla karşılaşırız), Aristoteles konusuna uygun olarak bunları birinci ousia'lar saydı: hissedilir şeyler ilk adlandırılanlar olduğu için, anlamlı kelimeler bakımından birey ousia'ları birinci saydı.
Soru: Peki bu açıklama başka bir suçlamaya da yol açmıyor mu?
Cevap: Açıyor; ben de onu şununla suçluyorum: kendi görüşüne göre en asıl, en çok ve birincil olarak birinci ousia denenler düşünülür olanlardır, mesela düşünülür tanrı, [nous] ve, eğer idealar varsa, idealar; buna rağmen birinci ousia'ları gösterirken hissedilir şeyler içindeki bireylere birinci ousia dedi.
Soru: Peki bu suçlamayı nasıl çözeceksin?
Cevap: Şöyle diyeceğim: konu anlamlı kelimeler olduğuna ve kelimeler ilkin hissedilir şeylere konduğuna göre (insanlar önce gördükleri ve hissettikleri şeylere ad verdiler, ikinci olarak da tabiatça birinci, his bakımından ikinci olanlara), kelimelerle ilk adlandırılan şeyleri, yani hissedilir ve birey olanları, haklı olarak birinci ousia saydı. Böylece anlamlı kelimeler bakımından birinci ousia'lar hissedilir bireylerdir; tabiat bakımından ise birinci olanlar düşünülür ousia'lardır. Amaç da var olanların cinslerini anlamlı kelimelere göre ayırmaktır; anlamlı kelimeler ise ilkin hissedilir birey ousia'ları gösterir.
Soru: Ama eidos da cins de eşadlı olarak söylendiğine göre, hangi eidos'ları ve hangi cinsleri alıyor?
Cevap: İkinci ousia dediklerini.
Soru: Bunu nasıl gösterdi?
Cevap: Adeta şöyle diyerek: "Başka eidos'ların cinslerinden, yani mesela arazlar gibi başka bireylerin eidos'larından söz ettiğimi sanma; birey ousia'ların içinde bulunduğu bu eidos'lardan ve bu eidos'ların cinslerinden söz ediyorum." Ne demek istediğini kendisi de açıklıyor: belli bir
τοῦ εἶναι· παρὰ γὰρ τὰ καθ’ ἕκαστον οὔτε βοῦν οὔτε ἄνθρωπον οὔτε ἵππον οὔτε ὅλως ἔστι νοῆσαι ζῷον. εἰ δὲ ἀπὸ τῆς τῶν καθ’ ἕκαστον αἰσθήσεως ἐπὶ τὸ καινοῇ τῇ διανοίᾳ ἀφικνούμεθα, ὄπερ οὐκέτι τόδε τι νοοῦμεν ἀλλὰ τοιόνδε, εἰ τὰ καθ’ ἕκαστον ἀναιρεθῇ ζῷα, οὐκέτι οὐδὲ τὸ κοινῇ κατηγορούμενον κατ’ αὐτῶν ἔσται. εἰδὲ δὲ καὶ αἱ σημαντικαὶ λέξεις τῶν ὄντων ἐπὶ πρότερα τὰ ἄτομα κατωνομασμέναι, εἶτα ἀπὸ τούτων ἐπὶ τὰ κοινὰ ἡ διάνοια μετῆλθεν. ἐπεὶ τοίνυν περὶ λέξεων σημαντικῶν ἡ πρόθεσις, αἱ δὲ λέξεις ἐπὶ πρῶτα τὰ αἰσθητὰ ἐπετέθησαν τούτοις γὰρ πρώτοις κατ’ αἴσθησιν ἐντυγχάνομεν), ταύτας καὶ πρώτας ἔθετο ὁ Ἀριστοτέλης εἶναι οὐσίας κατὰ τὴν πρόθεσιν, ὤσπερ πρῶται αἱ αἰσθηταὶ κατωνομάσθησαν, οὕτως ὡς πρὸς τὰς σημαντικὰς λέξεις πρώτας τιθεὶς τὰς ἀτόμους οὐσίας. ’E. ’Ex δὲ ταύτης τῆς αἰτίας ζητεῖ ὁ λόγος καί τι ἄλλο ἔγκλημα; ’A. Λέγω ὅτι αἰτιῶμαι αὐτόν, ὅτι κυριύτατα κατὰ αὐτὸν καὶ μάλιστα καὶ πρώτως λεγομένων πρώτων οὐσιῶν τῶν νοητῶν οἷον τοῦ νοητοῦ θεοῦ καὶ τοῦ καὶ, εἴπερ εἰσὶν ἰδέαι, καὶ τῶν ἰδεῶν, παριστὰς ταύτας πρώτας οὐσίας ἔφη τὰς ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀτόμους. ’E. Πῶς γὰρ λύσεις αὐτοῦ τὴν αἰτίαν; ’A. Ὅτι, φήσω, ἐπεὶ περὶ λέξεων σημαντικῶν ἡ πρόθεσις, αἱ δὲ λέξεις πρώτως ἐπὶ τὰ αἰσθητὰ ἐτέθησαν (ἃ γὰρ εἶδον καὶ ὧν ᾔσθοντο ἄνθρωποι πρῶτον ταῦτα κατωνύμασαν, δευτέρως δὲ τὰ τῇ φύσει μὲν πρῶτα. αἰσθήσει δὲ δεύτερα), εἰκότως ἃ ταῖς λέξεσι πρῶτα κατωνομάσθη (ἔστι δὲ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ ἄτομα), πρώτας οὐσίας ἔθετο. ὥστε ὡς πρὸς τὰς σημαντικὰς λέξεις πρῶται οὐσίαι αἱ ἄτομοι αἰσθηταί, ὡς δὲ πρὸς τὴν φύσιν πρῶται αἱ νοηταί. πρόκειται δὲ κατὰ τὰς σημαντικὰς λέξεις τὰ γένη τῶν ὄντων διελεῖν, αἱ δὲ σημαντικαὶ πρώτως εἰσὶν τῶν αἰσθητῶν ἀτόμων οὐσιῶν. ’E. Ἀλλ’ ἐπεὶ ὁμωνύμως καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος λέγεται, ποῖα εἴδη λαμβάνει καὶ ποῖα γένη; ’A. Ἃ λέγει εἶναι δευτέρας οὐσίας. ’E. Καὶ πῶς παρέστησε; ’A. Λέγω ὅτι ἐν τῷ οἱονεὶ φάναι· μὴ γὰρ δὴ νομίσῃς ἄλλων εἰδὼνμε λέγειν γένη, τοῦτ’ ἔστιν ἄλλων ἀτόμων εἴδη οἷον τῶν συμβεβηκότων, ἀλλὰ τούτων τῶν εἰδῶν, ἐν οἷς εἴδεσίν εἰσιν αἱ ἄτομοι οὐσίαι καὶ τὰ τῶν εἰδῶν τούτων γένη. ἐξηγεῖται δὲ καὶ αὐτὸς ὃ λέγει, ἐν οἷς φησιν ὅτι ὁ
s92insanın eidos olarak insanda bulunduğunu, bu eidos'un cinsinin de hayvan olduğunu söylediği yerde.
Soru: Bireylerin neden birinci ousia olduğunu yeterince gösterdin; birey ousia'ların cinslerinin ve eidos'larının neden ikinci ousia olduğunu da öğretmen gerekir.
Cevap: Diyorum ki birinci ousia'ların eidos'larına ve cinslerine haklı olarak ikinci ousia denir; çünkü yüklenenler arasında birinci ousia'yı yalnız bunlar gösterir. Biri Sokrates'in ne olduğunu söylerse, eidos'unu ve cinsini söyleyerek, yani "insan" ya da "hayvan" diyerek, öteki dokuzdan herhangi birini söylemesinden daha uygun bir cevap verir ve onu daha bilinir kılar. Çünkü bunlardan hangisini söylerse söylesin, mesela "beyaz", "üç arşın", "ıslak", "koşan" ya da bunlar gibi herhangi bir şey, asıl anlamda cevap vermiş olmaz. Arazlardan gelen bu tür yüklemeler tabiata aykırı olur; altta yatanın ne olduğunu değil, ona başka [kategorilerden] neyin araz olarak ilişmiş olduğunu gösterir. Eidos'lardan ve cinslerden gelenler ise uygundur. Öyleyse ötekiler arasında yalnız ousia'ların eidos'larına ve cinslerine, birinci ousia'lardan sonra haklı olarak ikinci ousia denir.
Soru: Birinci ousia'ların eidos'larına ve cinslerine ikinci ousia denmesinin başka bir sebebini de söyle.
Cevap: Diyorum ki eidos'lar ve cinsler birinci ousia'lara en çok benzer. Birinci ousia'lar öteki her şeyin altında yattıkları için en asıl ousia diye adlandırılırlar; eidos'lar ve cinsler de öteki her şeye karşı aynı durumdadır, çünkü geri kalanlar, yani arazlar, bunlara yüklenir. Belli bir insana arazlardan türemiş adlarla "dilbilgisi bilen", "üç arşın boyunda" ve benzeri şeyler denebildiği gibi, insana ve hayvana da "dilbilgisi bilen" ve "üç arşın boyunda" denebilir. Bu yüzden ikinci ousia'lar birinci ousia'lara eşanlamlı olarak yüklenir; çünkü genel olarak altta yatan bir şey hakkında söylenenler, altta yatanlara eşanlamlı olarak söylenir. İnsan belli bir insana altta yatan bir şey hakkında yüklendiğinde, insan eşanlamlı olarak söylenecektir; çünkü Sokrates hem insandır hem akıllı ve ölümlü bir hayvandır. Öteki arazlar ise logos bakımından ousia'lara uymaz; ad bakımından ise bazı durumlarda yüklenir, mesela cisme beyaz (cisme beyaz denebilir), bazı durumlarda yüklenmez (cisim hakkında artık beyazlık denemez). Ama beyazın logos'u cisim hakkında hiçbir zaman söylenemez; çünkü cisim, görmeyi ayrıştıran bir renk değildir.
Soru: Ama eidos'ların ve cinslerin ikinci ousia'lar olduğunu söylediğine göre, bunlar birinci ousia'lara karşı eşit durumda mıdır?
Cevap: Hiç de değil: eidos cinsten daha çok ousia'dır.
<τὶς> ἄνθρωπος ὡς ἐν εἴδει μὲν ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ, γένος δὲ τοῦ εἴδους ἐστὶ τούτου τὸ ζῷον. Ἐ. Ἀλλὰ διὰ τί μὲν πρῶται οὐσίαι αἱ ἄτομοι, ἱκανῶς παρέστησας· διὰ τί δὲ δεύτεραι τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη τῶν ἀτόμων οὐσιῶν, ὀφείλεις διδάξαι. Ἀ. Λέγω ὅτι τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν πρώτων οὐσιῶν εἰκότως δεύτεραι οὐσίαι λέγονται, μόνα γὰρ δηλοῖ τὴν πρώτην οὐσίαν τῶν κατηγορουμένων ταῦτα· τὸν γὰρ Σωκράτην ἂν ἀποδιδῷ τις τί ἐστιν, τὸ μὲν εἶδος καὶ τὸ γένος ἀποδιδοὺς οἰκείως ἀποδώσει καὶ γνωριμώτερον ποιήσει ἄνθρωπον ἀποδιδοὺς καὶ ζῴον ἤ τι ἄλλο τῶν ἐννέα· τούτων γὰρ ὅτιπερ ἂν ἀποδῷ, οὐ κυρίως ἔσται ἀποδεδωκώς, οἷον ἢ λευκὸν ἢ τρίπηχυ ἢ ὑγρὸν ἢ τρέχον ἢ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων· αἱ γὰρ τοιαῦται κατηγορίαι ἀπὸ τῶν συμβεβηκότων γινόμεναι παρὰ φύσιν ἂν εἶεν οὐ τὸ τί ἐστι τὸ ὑποκείμενον δηλοῦσαι, ἀλλὰ ἄλλων τί αὐτῷ συμβέβηκεν, οἰκείως δὲ αἱ ἀπὸ τῶν εἰδῶν καὶ τῶν γενῶν. ὥστε εἰκότως τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν οὐσιῶν μόνα τῶν ἄλλων μετὰ τὰς πρώτας οὐσίας δεύτεραι οὐσίαι λέγονται. Ἐ. Ἔτι ἄλλην αἰτίαν τινὰ εἰπὲ τοῦ δευτέρας οὐσίας ῥηθῆναι τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη τῶν πρώτων υὐσιῶν. Ἀ. Φημὶ ὅτι ὁμοιότητα μάλιστα τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη ταῖς πρώταις οὐσίαις ἔχει. ὡς γὰρ ἐκεῖναι πᾶσιν τοῖς ἄλλοις ὑποκείμεναι κυριώταται οὐσίαι λέγονται, οὕτως καὶ τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη πρὸς τὰ ἄλλα πάντα ἔχει· κατὰ γὰρ τούτων τὰ λοιπὰ κατηγορεῖται, λέγω δὲ τὰ συμβεβηκότα. ὡς γὰρ τὸν τινὰ ἄνθρωπον εἰπεῖν ἔστι γραμματικὸν καὶ τρίπηχυν καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων συμβεβηκότων παρωνύμως, οὕτως δὲ καὶ ἄνθρωπον καὶ ζῷον γραμματικὸν καὶ τρίπηχυν ἔστιν εἰπεῖν. διὸ αἱ μὲν δεύτεραι οὐσίαι κατὰ τῶν πρώτων οὐσιῶν κατηγοροῦνται συνωνύμως· ὅλως γὰρ τὰ καθ᾿ ὑποκειμένου λεγόμενα συνωνύμως τῶν ὑποκειμένων λέγεται· τοῦ γὰρ ἀνθρώπου κατὰ τοῦ τινὸς ἀνθρώπου καθ᾿ ὑποκειμένου κατηγορουμένου συνωνύμως ὁ ἄνθρωπος ῥηθήσεται, ἐπεὶ γὰρ ὁ. Σωκράτης καὶ ἄνθρωπος καὶ ζῷον λογικον θνητόν. τὰ δὲ ἄλλα συμβεβηκότα κατὰ μὲν τὸν λόγον οὐκ ἂν ταῖς οὐσίαις συναρμόσειεν, κατὰ δὲ τοὔνομα ἐπὶ τινῶν μὲν κατηγορηθήσεται ὡς ἐπὶ τοῦ σώματος τὸ λευκόν (εἴποι γὰρ ἄν τις τὸ σῶμα λευκόν), ἐπὶ δὲ τινῶν οὔ (οὐκέτι γὰρ ἡ λευκότης ῥηθείη ἂν ἐπὶ τοῦ σώματος)· ὁ μέντοι λόγος τοῦ λευκοῦ οὐκ ἂν κατὰ τοῦ σώματος ῥηθείη πότέ· οὐ γάρ ἐστι χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως τὸ σῶμα. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὰ εἴδη καὶ τὰ γέν εἴρηκας εἶναι τὰς δευτέρας οὐσίας, ἆρα ἐπ᾿ ἴσης ἂν ἔχοι ταῦτα πρὸς τὰς πρώτας οὐσίας; Ἀ. Οὐδαμῶς· μᾶλλον γὰρ τὸ εἶδος οὐσία ἢ τὸ γένος.
s93Soru: Neden?
Cevap: Çünkü eidos birey ousia'ya cinsten daha yakındır. Biri birinci ousia'nın ne olduğunu söylerken eidos'u söylerse, cinsi söylemesinden daha yakın bir cevap vermiş olur; mesela "hayvan" demektense "insan" demek. Daha çok ousia olana daha yakın olan da daha çok ousia olsa gerek. Çünkü daha yakın olan, yani insan, belli bir insana daha özgüdür; hayvan ise daha ortaktır.
Soru: Eidos'un cinsten daha çok ousia olduğunu göstereceğin başka bir sebep de söyle.
Cevap: Birinci ousia'lar öteki her şeyin altında yattıkları, öteki her şey ya onlara altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklendiği ya da altta yatan bir şeyde bulunur gibi onlarda bulunduğu için en çok ousia diye adlandırılıyorsa, eidos da aynı durumdadır. Birinci ousia'lar eidos'a ve cinse karşı nasılsa, eidos da cinse karşı öyledir; yine birinci ousia'lar arazlara karşı nasılsa, eidos da onlara karşı öyledir. Eidos, kendisine altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklenen cinsin altında yatar, çünkü cinsler eidos'lara böyle yüklenir; aynı şekilde eidos arazların da altında yatar, onlar için altta yatan şeydir. Öyleyse bundan da eidos'un daha çok ousia olduğu çıkar. Ama eidos'lar ve cinsler arasında birbirinin altında olmayanlardan hiçbiri ötekinden daha çok ousia değildir, biri değerce üstün, öteki aşağı olsa bile. Çünkü belli bir insan için "insan" demek, belli bir at için "at" demekten hiç de daha uygun değildir. Birinci ousia'larda da durum böyledir: Sokrates değerce Boukephalas'tan [İskender'in atından] üstündür diye Sokrates'e Boukephalas'tan daha çok ousia denmez.
Soru: Buraya kadar birinci ve ikinci ousia'lar hakkında konuştun. Ama ousia'nın özelliğini de söylemen gerekir; çünkü onun tarifinin verilemeyeceğini, ama örneklerinin ve özelliğinin verilebileceğini söylerken bunu göstermeyi vaat ettin. Örnekleri verdin; özelliği de vermen gerekiyor. Önce özelliğin ne olduğunu ana hatlarıyla anlatmak gerekir; anlat.
Cevap: Diyorum ki "özellik" üç anlamda söylenir; bu üçünden biri en asıl olanıdır.
’E. Διὰ τί: Ἀ. Ἔγγιον γὰρ τὸ εἶδος τῇ ἀτόμῳ οὐσιᾳ ἢ τὸ γένος. ἐὰν γὰρ τὴν πρώτην οὐσίαν ἀποδιδῷ τις τί ἐστιν, ἔγγιον ἀποδιδοῖτο τὸ εἶδος ἢ τὸ γένος, οἷον ἄνθρωπός ἐστιν ἢ ὅτι ζῷον· τὸ δὲ τῇ μᾶλλον οὐδσίᾳ ἔγγιον καὶ αὐτὸ ἄν μᾶλλον οὐσία· τὸ μὲv γάρ ἔγγιον καὶ ἴδιον μᾶλλον τοῦ τινὸς ἀνθρώπου, λέγω δὲ ὁ ἄνθρωπος, κοινότερον δὲ τὸ ζῷον. ’E. Εἰπὲ καὶ ἄλλην αἰτίαν, καθ’ ἣν δείξεις μᾶλλον τὸ εἶδος οὐσίαν ἢ τὸ γένος. ’A. ’Eπεὶ γὰρ ὡς αἱ πρῶται οὐσίαι διὰ τὸ τοῖς ἄλλοις ἄπασιν ὑποκεῖσθαι καὶ πάντα τὰ ἄλλα † κατ’ αὐτῶν ἢ καθ’ ὑποκειμένου κατηγορεῖσθαι ἢ ἐν αὐταῖς ὡς ἐν ὑποκειμέναις εἶναι διὰ τοῦτο μάλιστα οὐσίαι λέγονται, οὅτω καὶ τὸ εἶδος ἔχει. ὡς γὰρ αἱ πρῶται οὐσίαι πρὸς τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος ἔχουσιν, οὔτω καὶ τὸ εἶδος πρὸς τὸ γένος, καὶ πάλιν ὡς αἱ πρῶται οὐσίαι πρὸς τὰ συμβεβηκότα ἔχουσιν, οὕτω καὶ τὸ εἶδος ἔχει. ὑπόκειται γὰρ τὸ εἶδος τῷ μὲν γένει καθ’ ὑποκειμένου κατηγορουμένῳ αὐτοῦ, τὰ γὰρ γένη τῶν εἰδῶν οὕτω κατηγορεῖται· ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς συμβεβηκόσιν ὑπόκειται τὸ εἶδος καὶ ἔστιν ἐν τούτοις ὡς ὑποκείμενον. ὥστε καὶ ἐκ τούτων τὸ εἶδος μᾶλλον οὐσία. αὐτῶν μέντοι τῶν εἰδῶν καὶ τῶν γενῶν ὅσα μὴ ὑπάλληλα ὄντα ἐστὶ οὐθὲν μᾶλλον τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου οὐσία ἐστίν, κἂν τὸ μὲν τῇ ἐξίᾳ ὑπερίεχῃ, τὸ δὲ λείπηται· οὐθὲν γὰρ οἰκειότερον κατὰ τινὸς ἀνθρώπου ἄνθρωπον ἀποδιδοὺς ἢ κατὰ τινὸς ἵππου τὸν ἴππον. οὕτως δὲ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν· οὐ γὰρ ἐπεὶ ἀξίᾳ 6 Σωκράτης τοῦ Βουκεφαλᾶ ἵππου ἀξιώτερος, διὰ τοῦτο οὖν μᾶλλον οὐσία λέγοιτο ὁ Σωκράτης τοῦ Βουκεφαλᾶ. Ἐ. Ἀλλὰ ἄχρι μὲν δὴ τούτων τερὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν καὶ τῶν δευτέρων διελέχθης, χρὴ δέ σε καὶ τὸ ἴδιον τῆς οὐσίας εἰπεῖν· ἐπήγγελσαι γὰρ τοῦτο παραστῆσαι, ὅτε ὅρους μὲν ἔφης μὴ ἐνεῖναι παραδοῦναι αὐτῆς, παραδείγματα δὲ καὶ τά ἴδιον. καὶ δέδωκας μὲν καραδείγματα, τὸ δὲ ἴδιον παραδοῦναι ὀφείλεις. οὐκοῦν χρὴ πρῶτον ὑπογράψαι τί ἐστιν ἴδιον· ὑπόγραψον Ἀ. Λέγω τοίνυν τριχῶς μὲν λέγεσθαι τὸ ἴδιον, τῶν δὲ τριῶν ἕνα εἶναι τὸν κυριώτατον.
s94Soru: Üç anlamı söyle.
Cevap: Özellik ya bir türün hepsinde bulunan ama yalnız onda bulunmayan şeydir, ya yalnız onda bulunan ama hepsinde bulunmayan şeydir, ya da, en asıl olanı, hem hepsinde hem yalnız onda bulunan şeydir.
Soru: Bunlara örnekler ver.
Cevap: İki ayaklı olmanın insanlara özgü olduğunu söyleyebilirim; bu hepsine ilişir, ama yalnız onlara değil, çünkü başka hayvanlar da iki ayaklıdır. Yine hatiplik ve kuyumculuk yapmanın insanlara özgü olduğunu söyleyebilirim; bunlar yalnız insanlarda vardır, ama hepsinde değil. Ama görüyorsun ki bunlar asıl anlamda özellik olmaz; asıl özellik hem hepsinde hem yalnız onlarda bulunandır; mesela gülme yeteneği bütün insanlarda ve yalnız insanlarda vardır. Öyleyse ousia'nın özelliğini aradığımıza göre, bir şey bütün ousia'lara ilişip yalnız onlara ilişmiyorsa ya da yalnız onlara ilişip hepsine ilişmiyorsa, özellik gibi görünebilir, ama gerçekte özellik olmaz. Yalnız hem yalnız onlarda hem hepsinde bulunan şey özellik olur. Mesela altta yatan bir şeyde olmamak birinci ve ikinci ousia'lar için ortaktır, ama yalnız ousia'larda bulunmaz, ousia'ların [farklarında] da bulunur; çünkü onlar da altta yatan bir şeyde değildir.
Soru: Ama ousia'ların parçaları ousia oldukları hâlde bütünde, yani altta yatan bir şeyde bulunduklarına göre, Aristoteles nasıl olur da altta yatan bir şeyde olmamanın bütün ousia'larda ortak olarak bulunduğunu söyler? Çünkü parçalar bütünün içindedir.
Cevap: Ama "altta yatan bir şeyde" diye, bir şeyde parça olarak bulunmayan şey tanımlanmıştı; ousia'ların parçaları ise, el ve göz gibi, bütünün içinde parça olarak bulunur. Öyleyse altta yatan bir şeyde olan araz olarak tanımlanır; ousia'ların parçaları ise bütünlerin içinde olsalar da altta yatan bir şeyde değildir; orada araz olarak değil, ousia olarak bulunurlar. Demek ki altta yatan bir şeyde olmamak ousia'lar ile farklar için ortaktır. Ama bu özellik değildir, çünkü özellik hepsinde ve yalnız onda bulunandır; altta yatan bir şeyde olmamak ise farklarda da bulunur. Öyleyse altta yatan bir şeyde olmamak, asıl anlamda bir özellik olarak [ousia'ya] ait olamaz.
Soru: Peki fark, altta yatan bir şey hakkında söylendiği hâlde nasıl altta yatan bir şeyde değildir?
Cevap: Çünkü fark olan iki ayaklı ve karada yürüyen, insanda araz olarak bulunmaz. Araz gibi bulunsalardı, insana hem ad hem logos bakımından yüklenmezlerdi; oysa insana "karada yürüyen" diyebilirsin, karada yürüyenin logos'unu, yani "yeryüzünde bacaklarıyla yürüyebilen"i de söyleyebilirsin. Bu yüzden şu da ousia'lar ile farklar için ortaktır: [onlardan gelen yüklemelerin] hepsi eşanlamlı olarak söylenir. Ama bu bütün ousia'lar için değil, ikinci ousia'lar için geçerlidir. Çünkü birey ousia, altta yatan bir şey hakkında
’E. Λέγε τοῦς τρεῖς τρόπους. ’A. Ἴδιον γάρ ἐστιν ὅ γε πᾶσιν μὲν πρόσεστιν, οὐ μέντοι μένοις, ἢ ὅ μόνοις μέν, οὐ πᾶσι δέ, ἢ τὸ γοῦν κυριώτατον ὃ καὶ πᾶσι καὶ μένοις. ’E. Λέγε τούτων παραδείγματα. ’A. Εἴποιμι γὰρ ὅτι ἴδιον ἀνθρώπων τὸ εἶναι δίποδας· ἀλλὰ πᾶσι μὲν τοῦτο συμβέβηκεν, οὐ μέντοι μόνοις διὰ τὸ καὶ ἄλλα ζῷα εἶναι δίποδα. πάλιν τὸ ῥητορεύειν καὶ χρυσοχοεῖν εἴποιμ’ ἂν εἶναι ἀνθρώπων· μόνοις μὲν γὰρ ἀνθρώποις ἐστὶ ταῦτα, οὐ πᾶσι δέ. ἀλλ’ ὁρᾷς ὅτι ταῦτα οὐ κυρίως ἂν εἴη ἴδια, ἀλλ’ ἐκεῖνά γε ἃ καὶ πᾶσι καὶ μόνοις, ὡς τὸ γελαστικὸν πᾶσιν ἀνθρώποις πρόσεστι καὶ μόνοις. ἐπεὶ τοίνυν οὐσίας ἴδιον ζητοῦμεν, εἴ τε πάσαις συμβέβηκε τοῦτο, μὴ μόναις δέ, ἢ μόναις μέν, οὐ πάσαις δέ, δόξειεν μὲν ἂν ἴδια ταῦτα εἶναι, οὐ μὴν κατὰ ἀλήθειαν ἔσται. μόνον δὲ ἂν ἐκεῖνο ἴδιον, ὃ καὶ μόναις καὶ πάσαις προσείη. αὐτίκα τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι κοινὸν καὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν καὶ τῶν δευτέρων, ἀλλ’ οὐχὶ μόναις ταῖς οὐσίαις τοῦτο τρόσεστιν, ἀλλὰ καὶ ταῖς τῶν οὐσιῶν· οὐ γάρ εἰσιν ἐν ὐποκειμένῳ. Ἐ. Ἀλλὰ πῶς φησιν ταῖς οὐσίαις κοινῶς προσεῖναι τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι, ὅπου γε τὰ μέρη τῶν οὐσιῶν ὄντα οὐσίαι ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶ τῷ ὅλῳ· τὰ γὰρ μέρη ἐν τῲ ὅλῳ ἐστίν; ’A. Ἀλλ’ ἐν ὑποκειμένῳ ἐκεῖνο ἀπεδίδοτο τὸ ἔν τινι μὴ ὡς μέρος ὑπάρχον· τὰ δὲ μέρη τῶν οὐσιῶν οἷον ἡ χεὶρ καὶ ὁ ὀφθαλμὸς ἐν τῷ ὄλῳ ἐστὶν μέρη. ὥστε ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι ἀποδοθείη τὸ συμβεβηκός, τὰ δὲ μέρη τῶν οὐσιῶν ἐν τοῖς ὅλοις ὅντα οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστίν, ἀλλ’ ὡς οὐσίαι καὶ οὐχ ὡς συμβεβηκότα. κοινὸν οὖν ταῖς οὐσίαις καὶ ταῖς διαφοραῖς τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι· ἀλλ᾿ οὐκ ἴδιον ὡς ἴδιον τοῦτο ἀλλὰ τὸ παντὶ προσὸν καὶ μόνῳ· τὸ γὰρ 〈μὴ εἶναι> ἐν ὑποκειμένῳ προσέστι καὶ ταῖς διαφοραῖς, ὥστε τὸ κυρίως ἴδιον οὐκ ἂν προσείη τὸ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ εἶναι. Ἐ. Πῶς οὖν ἡ διαφορὰ οὐκ ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ, καίτοι καθ᾿ ὑποκειμένου λεγομένη; Ἀ. Ὅτι τὸ δίπουν καὶ τὸ πεζόν, ἅπερ εἰσὶ διαφοραί, ἐν τῷ ἀνθρώπῳ οὐκ εἰσὶν ὡς συμβεβηκότα· εἰ γὰρ ἦν ὡς τὰ συμβεβηκότα, οὐκ ἂν κατηγορεῖτο τοῦ ἀνθρώπου καὶ κατὰ τοὔνομα καὶ κατὰ τὸν λόγον· νῦν δὲ τὸν ἄνθρωπον εἴποις ἂν πεζόν, εἴποις δ᾿ ἂν καὶ λόγον τοῦ πεζοῦ, ὅπερ ἐστὶν ἐπὶ γῆς διὰ σκελῶν βαδιστικόν. διὸ καὶ τοῦτο κοινὸν ταῖς οὐσίαις καὶ ταῖς διαφοραῖς τὸ συνωνύμως πάντα κατὰ τούτων λέγεσθαι. οὐ πάσαις δέ οὐσίαις, ἀλλὰ ταῖς δευτέραις. ἡ μὲν γὰρ ἄτομος οὐσία διὰ τὸ μὴ καθ’
s95söylenmediği için hiçbir şeye eşanlamlı olarak yüklenmez; zira kendi altında yatan başka bir şey yoktur. Altta yatan bir şey hakkında yüklenmek ise altta yatana eşanlamlı olarak yüklenmek demekti. Öyleyse bireyler hakkında söylenen eidos'lar ve cinsler onlara eşanlamlı olarak yüklenir. Farklar da öyledir: her fark, neyin farkıysa ona altta yatan bir şey hakkında söylenir gibi yüklenir; çünkü bireylerin [kendi] farkları yoktur. Zira fark, şeylerin her birinin bir başkasından onunla ayrıldığı şeydir, yahut eidos bakımından farklı birçok şeye "nasıl bir şey olduğu" sorusunda yüklenen şeydir. Öyleyse farklar bireylerin değil, eidos'ların ve cinslerin farklarıdır.
Soru: Fark ne ousia ise (çünkü ousia olmadığını söyledin, gerçi ousia gibi o da altta yatan bir şeyde değildir) ne de araz ise (çünkü altta yatan bir şeyde değildir), ousia ile araz arasında başka bir şey olur. Oysa var olan her şey ya altta yatan bir şeydedir ya değildir; yani her şey ya ousia ya arazdır: dokuz kategoridekiler gibi arazlar, ousia'nın kendisi gibi ousia'lar. Fark ne ousia ne araz ise, ne olabilir?
Cevap: Aristoteles der ki fark ne yalnızca keyfiyettir (öyle olsaydı araz olurdu), ne yalnızca ousia'dır (öyle olsaydı ikinci ousia'larla birlikte sayılırdı); bütünüyle özsel bir keyfiyettir. Bu yüzden yüklendiği her şeye "ne olduğu" sorusunda değil, "nasıl bir şey olduğu" sorusunda yüklenir.
Soru: Farkın nasıl özsel bir keyfiyet olduğunu göster.
Cevap: Özsel keyfiyetler ousia'ları tamamlayan keyfiyetlerdir. Tamamlayıcı olanlar, ortadan kalkınca altta yatanı yok eden şeylerdir; gelip gittiklerinde onu yok etmeyenler ise özsel olmaz. Mesela sıcaklık sıcak suda da vardır, ateşte de; ama suda özsel olarak bulunmaz, çünkü sıcaklık giderilince su soğur ama yok olmaz. Ateşte ise özsel olarak bulunur, çünkü sıcaklık giderilirse ateş yok olur. Farklar da aşağı yukarı böyledir, özsel keyfiyetler gibidir: akıllı insandan kaldırılırsa insan yok olur; karada yaşayan ondan kaldırılırsa yok olur; ölümlü de ondan kaldırılırsa, ölümsüze dönüşerek yok olur. Bu yüzden fark, ousia'yı tamamladığı için ousia'nın tarifine de alınır; ousia'ları tamamlayanlar da ousia'dır. Arazlar ousia'yı göstermez, fark ise gösterir: insan bir hayvan olduğuna göre, nasıl bir hayvan olduğunu farklar gösterir. Öyleyse farklar özsel keyfiyetler olacaktır. Demek ki altta yatan bir şeyde olmamak bütün ousia'larda bulunuyordu, ama yalnız onlarda değil,
ὑποκειμένου λέγεσθαι συνωνύμως οὐ κατὰ τινὸς κατηγορεῖται· οὐ γὰρ ἔχει ἄλλο ὑποκείμενον· τὸ δὲ καθ’ ὑποκειμένου ἦν κατηγορεῖσθαι τὸ συνωνύμως τοῦ ὑποκειμένου κατηγορεῖσθαι. ὥστε τὰ εἴδη καὶ τὰ γένη καθ᾿ ὑποκειμένων λεγόμενα τῶν ἀτόμων συνωνύμως αὐτῶν κατηγορεῖται. ὁμοίως δὲ καὶ αἱ διαφοραί· πᾶσα γὰρ διαφορά καθ’ ὑποκειμένου κατηγορεῖται, οὗ ἂν εἴη διαφορά, διὰ τοῦ τῶν ἀτόμων διαφορὰς μὴ εἶναι· διαφορὰ γάρ ἐστι, καθ᾿ ὃ ἕκαστον τῶν ἄλλο ἄλλου διαφέρει ἤτοι <τὸ> κατὰ πλειόνων διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ὁποῖόν τί ἐστι κατηγορούμενον. εἰδῶν οὖν καὶ γενῶν αἱ διαφοραί, οὐκ ἀτόμων. Ἐ. Εἰ οὖν μήτε οὐσία ἐστὶν ἡ διαφορὰ (ἔφης γὰρ μὴ εἶναι εἰ καὶ αὕτη οὐκ ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ ὥσπερ καὶ ἡ οὐσία) μήτε συμβεβηκὸς (οὐ γάρ ἐστιν ἐν ὑποκειμένῳ), μεταξὺ δὲ οὐσίας καὶ συμβεβηκότος ἐστιν ἄλλο· πάντα γὰρ τὰ ὄντα ἢ ἐν ὑποκειμένῳ ἐστὶν ἢ οὐκ ἐν ὑποκειμένῳ, πάντα γὰρ ἢ οὐσίαι ἢ συμβεβηκότα, συμβεβηκότα μὲν ὡς τὰ ἐν ταῖς ἐννέα κατηγορίαις, οὐσίαι δὲ ὡς ἔχει ἡ οὐσία· εἰ οὖν μήτε οὐσία μήτε συμβεβηκὸς ἡ διαφορά, τί ἂν εἴη; Ἀ. Φησὶν ὁ Ἀριστοτέλης, ὅτι οὔτε ποιότης ἐστὶν μόνον (ἦν γὰρ συμβεβηκός), οὔτε οὐσία μόνον (ἦν γὰρ συγκαταριθμημένη ταῖς οὐσίαις ταῖς δευτέραις), ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦτό ἐστι ποιότης οὐσιώδης· διόπερ οὐκ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται ἑκάστου οὗ κατηγορεῖται ἀλλ᾿ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν. Ἐ. Ἐπίδειξον οὖν, πῶς ποιότης οὐσιώδης ἐστὶν ἡ διαφορά. Ἀ. Οὐσιώδεις εἰσὶν ποιότητες αἱ συμπληρωτικαὶ τῶν οὐσιῶν. συμπληρωτικὰ δέ εἰσιν ἐκεῖνα, ἅτινα ἀπογινόμενα φθείρει τὰ ὑποκείμενα. ἃ δὲ γινόμενα καὶ ἀπογινόμενα οὐ φθείρει, οὐκ ἂν εἴη οὐσιώδη. οἷον ἡ θερμότης πρόσεστι τῷ θερμῷ ὕδατι, πρόσεστι δὲ καὶ τῷ πυρί· ἀλλὰ τῷ μὲν ὕδατι οὐκ οὐσιωδῶς πρόσεστιν· ἀρθείσης γὰρ τῆς θερμότητος οὐ φθείρεται ψυχρὸν γινόμενον τὸ ὕδωp. τῷ δὲ πυρὶ οὐσιωδῶς πρόσεστιν· ἀρθεῖσα γὰρ ἡ θερμότης φθείρει τὸ πῦp. καὶ αἱ διαφοραὶ οὖν σχεδὸν τοιαῦταί εἰσιν ὡς ποιότητες οὐσιώδεις· τὸ γὰρ λογικὸν ἐὰν ἀρθῇ ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου, φθείρεται, καὶ τὸ χερσαῖον ἐὰν ἀρθῇ αὐτοῦ, φθείρεται, ἐπεὶ καὶ τὸ θνητὸν ἐὰν ἀρθῇ αὐτοῦ, φθαρείη ἂν μεταβάλλων εἰς ἀθόνατον. διὸ καὶ εἰς τὸν ὁρισμὸν τῆς οὐσίας παραλαμβάνεται ἡ διαφορὰ ὡς συμπληρωτικὴ οὖσα τῆς οὐσίας, τὰ συμπληρωτικὰ δὲ τῶν οὐσιῶν οὐσίαι. καὶ τὰ συμβεβηκότα μὲν οὐ δηλοῖ τὴν οὐσίαν, ἡ διαφορὰ δὲ δηλοῖ· ζῴου γὰρ ὄντος τοῦ ἀνθρώπου, ποῖόν τι ζῷον, δηλοῦσιν αἱ διαφοραί· ἔσονται οὖν οὐσιώδεις ποιότητες. τὸ μὲν οὖν μὴ εἶναι ἐν ὑποκειμένῳ προσὸν πάσαις ταῖς οὐσίαις οὐ μόναις
s96farklarda da. Bu yüzden asıl anlamda söylenen özellik gibi bir özellik olamaz.
Soru: Ousia'nın özelliği gibi görünen ama özelliği olmayan başka bir şey de göster.
Cevap: Bir "bu"yu göstermek diyorum: "Sokrates" dediğimde bir "bu"yu gösteririm.
Soru: Peki her ousia'ya "bu" yüklenebilir mi?
Cevap: Hiç de değil. İkinci ousia'lar için artık "bu" denemez, daha çok "böyle" denir; çünkü insan da hayvan da belirlenmiş tek bir şeyi göstermez. "İnsan" dediğimde Sokrates'i Platon'dan daha çok mu göstermiş olurum? Aynı şekilde "hayvan" desem, bu sözden insan, at, öküz, köpek ya da öteki hayvanlardan herhangi biri ötekinden daha çok anlaşılmaz. Öyleyse ikinci ousia'lara "bu" uymaz, daha çok "böyle" uyar.
Soru: Peki şu söylediği ne demek: "İnsan ve hayvan, beyaz gibi düpedüz keyfiyeti göstermez; ousia'ya dair keyfiyeti belirler, çünkü belli nitelikte bir ousia'yı gösterir"? Siyah ve bütün öteki keyfiyetler de ousia'ya dair keyfiyeti belirlemez mi? Çünkü bunlar ousia olmadan var olamaz, onun içindedir.
Cevap: Diyor ki "insan" düpedüz bir keyfiyeti değil, en azından iki şeyi gösterir: özsel bir keyfiyeti ve altındaki ousia'ların ortaklığını. "Beyaz" ise ne özsel bir keyfiyeti ne de insanın, öküzün, taşın ya da başka herhangi bir ousia'nın ortaklığını gösterir. […] Yine [ousia'nın özelliği gibi görünen bir şey de], altındakilere eşanlamlı olarak yüklenmektir; ama bu bütün ousia'larda bulunmaz, çünkü bireyler hiçbir şeye yüklenmez. Özellik ise yalnız birinde ve hepsinde bulunandır; bu ise hepsinde bulunmaz; öyleyse ousia'nın özelliği değildir. Ayrıca ousia'nın bir "bu"yu gösterir gibi göründüğünü söyledi; ama bu da her ousia'da bulunmuyordu: cinsler ve eidos'lar bir "bu"yu değil, daha çok bir "böyle"yi gösterir. Öyleyse bu da onun özelliği değildir.
Soru: Peki bunlara ek olarak başka ne söylüyor?
Cevap: Ousia'nın hiçbir zıddı olmadığını. Bunu istikra gösterir: ne Sokrates'in bir zıddı vardır ne taşın ne öküzün ne de başka herhangi bir ousia'nın.
Soru: Peki bu yalnız ousia'da mı bulunur ki onun özelliği olsun?
Cevap: Hiç de değil; belirli kemiyetin de zıddı yoktur. İkinin zıddı ne olabilir? Belki biri üç der; ama [üç] neden daha çok…
προσῆν, ἀλλὰ καὶ ταῖς διαφοραῖς. καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἂν εἴη ἴδιον ὡς τὸ κυρίως λεγόμενον ἴδιον. Ἐ. Δεῖξον οὖν καὶ ἄλλο δοκοῦν ἴδιον τῆς οὐσίας, οὐκ ὄν δέ. Ἀ. Τὸ τόδε τί φημι σημαίνειν· ὅταν γὰρ εἴπω Σωκράτης, τόδε τι στημαίνω. Ἐ. Ἆρα οὖν ἐπὶ πάσης οὐσίας ἔστι κατηγορῆσαι τὸ τόδε; Ἀ. Οὐδαμῶς· οὐκέτι γὰρ ἐπὶ τῶν δευτέρων οὐσιῶν ἔστιν φάναι τὸ τέδε ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τοιόνδε· ὁ γὰρ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον οὐκ ἔστιν ἀφωρισμένου τινὸς καὶ ἑνὸς δηλωτικόν· τί γὰρ μᾶλλον τὸν Σωκράτην ἐδήλωσα ἄνθρωπον εἰπὼν ἢ τὸν Πλάτωνα; ὁμοίως δέ, κἂν τὸ ζῷον εἴπω, οὐδὲν μᾶλλον ἀκούεται ὑπὸ τῆς φωνῆς ταύτης ἄνθρωπος ἢ ἵππος ἢ βοῦς ἢ κύων ἤ τι τῶν ἄλλων ζῴων. οὐκ ἐφαρμόζει οὖν ἐπὶ τῶν δευτέρων οὐσιῶν τὸ τόδε ἀλλὰ μᾶλλον τὸ τοιόνδε. Ἐ. Τί οὖν ἐστιν ὃ ἔφη· οὐχ ἁπλῶς δὲ τὸ ποιὸν σημαίνει ὁ ἄνθρωπον καὶ τὸ ζῷον ὥσπερ τὸ λευκόν, ἀλλὰ περὶ οὐσίαν τὸ ποιὸν ἀφορίζει· ποιὰν γάρ τινα οὐσίαν σημαίνει; καὶ γὰρ τὸ ποιόν· οὐ γὰρ τὸ μέλαν καὶ ὅσαι εἰσὶ ποιότητες περὶ οὐσίαν ἀφορίζουσι τὸ ποιόν· οὐ γὰρ ἄνευ οὐσίας δύνανται εἶναι, ἀλλ᾿ ἐν αὐτῇ εἰσιν. Ἀ. Λέγει δὲ ὅτι οὐχ ἁπλῶς ποιότητα παρίστησιν ὁ ἄνθρωπος ἀλλὰ δύο τινὰ τοὐλάχιστον· οὐσιώδη γὰρ ποιότητα καὶ κοινότητα τῶν ὑποβεβλημένων οὐσιῶν δηλοῖ. τὸ δὲ λευκὸν οὔτε οὐσιώδη ποιότητα παρίστησιν οὔτε ἀνθρώπου οὔτε βοὸς οὔτε λίθου οὔτε ἄλλης οὐδεμιᾶς οὐσίας κοινότητα * * * ἔτι τὸ συνωνύμως τὰ ὑπ᾿ αὐτῶν κατηγορεῖσθαι· ἀλλ᾿ οὐ πάσαις ὑπάρχει ταῖς οὐσίαις τοῦτο· αἱ γὰρ ἄτομοι κατ᾿ οὐδενὸς κατηγοροῦνται. ἴδιον δέ ἐστιν τὸ μόνῳ καὶ παντὶ ὑπάρχον, τοῦτο δὲ οὐ παντὶ ὑπάρχει· οὐκ ἄρα ἴδιον τῆς οὐσίας. ἔτι εἴρηκεν ὅτι τόδε τι δοκεῖ σημαίνειν ἡ οὐσία· ἀλλ᾿ οὐδὲ τοῦτο πάσῃ ὑπῆρχεν· τὰ οὖν γένη καὶ τὰ εἴδη οὐ τόδε τι ἀλλὰ τὸ τοιόνδε μᾶλλον σημαίνει. οὐκ ἄρα οὐδὲ τοῦτο ἴδιον αὐτῆς. Ἐ. Τί οὖν πρὸς τούτοις καὶ ἄλλο λέγει; Ἀ. Τὸ μηδὲν εἶναι τῇ οὐσίᾳ ἐναντίον. δηλοῖ δὲ τοῦτο ἡ ἐπαγωγή· οὔτε γὰρ τῷ Σωκράτει ἐστί τι ἐναντίον ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῷ λίθῳ οὐδὲ τῷ βοῒ οὐδέ τινι ἄλλῃ οὐσίᾳ. Ἐ. Ἆρα οὖν μόνῃ τῇ οὐσίᾳ τοῦτο πρόσεστιν, ἵνα ᾖ αὐτῆς τοῦτο ἴδιον; Ἀ. Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ τῷ ἀφωρισμένῳ ποσῷ ἔστι τι ἐναντίον· τοῖς γὰρ δύο τί ἂν εἴη ἐναντίον; ἴσως τις τὰ τρία εἴποι· τί οὖν μᾶλλον . . .
s97[ikinin] zıddı sayılsın? Büyüğün küçüğe zıt olduğu söylenebilir belki. Ama bunlar, zıddı olmadığı söylenen belirli kemiyetlerden değildir; belki de kemiyet cinsine bile değil, daha çok bir şeye göre olana aittirler; [Aristoteles] bunu kemiyet bahsinde gösterecek. Öyleyse zıddı olmamak da ousia'nın özelliği değildir.
Soru: Peki onun başka hangi özelliğini araştırıyor?
Cevap: Daha çoğu ve daha azı kabul etmemeyi; ama düpedüz değil, bir kayıtla. Birey ousia ne kendisiyle ne de aynı şekilde birey olan bir başkasıyla karşılaştırıldığında daha çok ya da daha az ousia olur; eidos ve cins bakımından ousia da ne kendisiyle ne de aynı sıradaki bir ousia'yla karşılaştırıldığında daha çok ya da daha az ousia olur.
Soru: Örneklerle anlat.
Cevap: Birey ousia olan Sokrates, bugünkü hâliyle yarınki hâlinden daha çok ya da daha az Sokrates değildir; yarınki hâli de bugünkünden ya da on gün öncekinden öyle değildir. Sokrates Platon'dan daha çok ya da daha az ousia da değildir. Eidos olan insan da ne kendisinden ne de başka bir insandan daha çok ousia olabilir. Öyleyse kendi başına, ousia olması bakımından, ne kendisinden ne başkasından daha çok ousia gibi görünür. Ama beyaz kendisinden daha beyaz olabilir, başka bir şeyden de daha beyaz olabilir. Bununla birlikte, aynı sırada olmadıklarında, yani biri birey, öteki cins ya da eidos olduğunda, bir ousia'nın bir başkasından daha çok ousia olduğu söylendi: birey ousia'nın, eidos ve cins bakımından ousia'dan daha çok ousia olduğu söylendi.
Soru: Hangi […]
Cevap: […] cinsleri cinslerle.
Soru: Peki bu yalnız ousia'da mı bulunur?
Cevap: Hiç de değil; iki kat da, baba da daha çoğu ve daha azı kabul etmez. Odysseus bugün, İthaka'dayken ya da Truva'dan döndüğünde olduğundan daha çok mu Telemakhos'un babasıdır? Öyleyse daha çoğu ve daha azı kabul etmemek, ousia ister kendi başına ister aynı sıradaki ötekilerle karşılaştırılarak incelensin, yalnız
φαίη ἐναντίον εἶναι ἢ τὸ μέγα τῷ μικρῷ. ἀλλὰ ταῦτα οὐκ ἔστι τῶν ἀφωρισμένων ποσῶν, οἷς οὐκ ἐῤῥέθη τὸ εἶναι ἐναντίον, μήποτε οὔτε γένους ἐστὶ ταῦτα τοῦ ποσοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον τοῦ πρός τι, ὡς ἐν τῷ περὶ τοῦ ποσοῦ ἐπιδείξει. οὐκ ἴδιον οὖν οὐδὲ τὸ μὴ ἔχειν τι ἐναντίον τῆς οὐσίας. Ἐ. Τί οὖν ζητεῖ ἄλλο ἴδιον αὐτῆς; Ἀ. Τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἦττον· οὐχ ἁπλῶς δέ, ἀλλὰ μετὰ διαστολῆς· ἡ γὰρ ἄτομος οὐσία οὔτε αὐτὴ ἑαυτῇ παραλαμβανομένη εὔτε ἄλλῃ ὅμοίως ὁμοίως ἀτόμῳ μᾶλλον ἂν εἴη ἢ ἧττον οὐσία οὔτε ἡ κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος οὐσία οὔτε ἑαυτῇ οὔτε ἄλλῃ παραλαμβανομένη ὁμοστοίχῳ οὐσίᾳ μᾶλλον ἂν εἴη οὐσία ἢ ἧττον. Ἐ. Εἰπὲ ἐπὶ παραδεγμάτων. Ἀ. Ὁ Σωκράτης ἄτομος ὢν οὐσία οὐκ ἔστιν ὁ τήμερον τοῦ αὔριον μᾶλλον ἢ ἧττον Σωκράτης οὐδὲ ὁ αὔριον τοῦ τήμερον ἢ τοῦ πρὸ ἡμερῶν δέκα. οὐδέ γε μᾶλλον ἢ ἧττον Σωκράτης οὐσία ἢ Πλάτων. οὐδὲ μὴν τὸ εἶδος ὁ ἄνθρωπος μᾶλλον ἢ αὐτὸς ἑαυτοῦ γένοιτο μᾶλλον οὐσία ἢ ἄλλου ἀνθρώπου. οὐκοῦν καθ᾿ αὑτὸ τοῦτο, καθό ἐστιν οὐσία, μᾶλλον οὔτε ἑαυτοῦ οὔτε ἄλλου δόξεινε εἶναι οὐσία. τὸ μέντοι λευκὸν αὐτὸ ἑαυτοῦ μᾶλλον ἂν γένοιτο λευκότερον καὶ ἄλλου μᾶλλον ἂν εἴη λευκόν. ἄλλη μέντοι ἄλλης οὐσία ἐῤῥέθη εἶναι μᾶλλον, ὅταν μὴ ὁμόστοιχος ᾖ, ἀλλ᾿ ἡ μὲν ἄτομος, ἡ δὲ γένος ἢ εἶδος. ἡ γὰρ ἄτομος οὐσία μᾶλλον τῆς κατὰ τὸ εἶδος καὶ τὸ γένος ἐῤῥέθη εἶναι οὐσία. Ἐ. Τίνας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . τὰς γενικὰς ταῖς γενικαῖς. Ἐ. Ἆρα οὖν μόνῃ τῇ οὐσίᾳ πρόσεστιν; Ἀ. Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ τὸ διπλάσιον τὸ μᾶλλον καὶ ἦττον ἐπιδέχεται οὔτε ὁ πατήρ· τί γὰρ μᾶλλον Ὀθυσσεὺς τήμερον Τηλεμάχου πατήρ ἢ ὅτε ἦν ἐν τῇ Ἰθάκῃ ἢ ὅτε ἐπανῆλθεν ἔκ τῆς; Τροίας; ὥστε οὐκ ἴδιον τῆς
s98ousia'nın özelliği değildir.
Soru: Peki en çok neyin ousia'nın özelliği olduğunu söyleyelim?
Cevap: Sayıca bir ve aynı olduğu hâlde zıtları kabul edebilmenin; mesela Sokrates sayıca bir olduğu hâlde sağlığı da hastalığı da kabul edebilir, aynı psykhē de phronēsis'i de akılsızlığı da.
Soru: Peki ya şu? Logos [önerme] da sayıca bir olduğu hâlde, bazen doğru bazen yanlış olarak zıtları kabul etmez mi? Mesela "gündüzdür" bazen doğru, bazen yanlış değil midir? Yoksa logos bir ousia mıdır?
Cevap: Değildir.
Soru: Ya hangi kategoriye aittir?
Cevap: Kemiyete.
Soru: Öyleyse zıtları kabul edebilmek ousia'nın özelliği değildir; peki Aristoteles neden bunun ousia'nın özelliği olduğunu söyledi?
Cevap: Çünkü ousia zıtları kendisi etkilenerek kabul eder; logos ise hiçbir şekilde etkilenmez.
Soru: Nasıl?
Cevap: Sokrates bazen sağlıklı, bazen hastadır; kendisi değişir. "Gündüzdür" gibi bir logos ise bazen doğru, bazen yanlış olur; ama kendisi değişmeden, hakkında söylendiği şey değiştiği için. […] kendisi bir değişime uğramadan bazen doğru, bazen yanlış bulunur.
Soru: İtirazı çözdün. Ama özellik hepsinde ve yalnız birinde bulunan şeyse, bunun her ousia'da ve yalnız ousia'da bulunduğunu göster.
Cevap: Yalnız ousia'da bulunduğunu gösterebilirim; her ousia'da bulunduğunu ise belki gösterebilirim.
Soru: Önce yalnız ousia'da bulunduğunu göster.
Cevap: Ötekilerden hangisini alırsan al, sayıca bir ve aynı olup zıtları kabul edebilen bir şey bulamazsın; bunu yalnız ousia kabul eder. Mesela bir eylemin güzel, bazen de çirkin olduğunu söyleriz; ama sayıca bir ve aynı eylemi değil, ya farklı zamanlarda ele alınan ya da başka başka biçimlerde yapılan eylemi. Ousia ise başka bir ousia olmaz; bir ve aynı kalarak hem iyi hem çirkin olur. Ötekilerde de durum böyledir.
Soru: Bunun birey ousia'da gerçekleştiğini gösterdin; ama ancak her ousia'da da gerçekleşirse ousia'nın özelliği olur.
Cevap: Önce, ezelî olanlarda bunu gösteremeyiz:
οὐσίας μόνον τὸ μὴ ἐπιδέχεσθαι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον καθ᾿ ἑαυτήν τε ἐξεταζομένη καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοστοίχων. Ἐ. Τί οὖν μάλιστα οὐσίας λέγοιμεν ἴδδιον εἶναι; Ἀ. Τὸ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὖσαν ἀριθμῷ δεκτικὴν εἶναι τῶν ἐναντίων, οἷον Σωκράτης εἷς ὢν ἀριθμῷ δεκτικός ἐστιν ὑγείας καὶ νόσου καὶ ἡ αὐτὴ ψυχὴ φρονήσεως καὶ ἀφροσύνης. Ἐ. Τί δέ; οὐχὶ καὶ ὁ λόγος εἷς ὢν ἀριθμῷ ἐπιδεκτικός ἐστι τῶν ἐναντίων, ποτὲ μὲν ἀληθής, ποτὲ δὲ ψευδὴς γενόμενος; οἷον τὸ ῾ἡμέρα ἐστίν᾿ οὐχ ὁτὲ μὲν ἀληθές, ὁτὲ δὲ ψεῦδος; μήτι οὖν οὐσία ἐστὶν ὁ λόγος; Ἀ. Οὐκ ἔστιν. Ἐ. Ἀλλὰ τίνος κατηγορίας; Ἀ. Τοῦ ποσοῦ. Ἐ. Οὐκ ἄρα ἴδιον τῆς οὐσίας τὸ ἐπιδεκτικὸν εἶναι τῶν ἐναντίων· πῶς οὖν ἴδιον ἔφη εἶναι τῆς οὐσίας τοῦτο; Ἀ. Ὅτι ἡ οὐσία ἐπιδεκτική ἐστι τῶν ἐναντίων αὐτὴ πάσχουσα, ὁ δὲ λόγος οὐδέν τι πάσχει. Ἐ. Πῶς; Ἀ.Ὅτι ὁ Σωκράτης ὁτὲ μὲν ὑγιαίνει, ὁτὲ δὲ νοσεῖ ὁ αὐτὸς μεταβάλλων, ὁ δὲ λόγος οἷον ὁ ῾ἡμέρα ἐστίν᾿ ποτὲ μὲν ἀληθὴς γίνεται, ποτὲ δὲ ψευδὴς μὴ μεταβάλλων ἑαυτὸν ἀλλὰ τοῦ πράγματος περὶ οὗ λέγεται μεταβάλλοντος αὐτόν. * * * μὴ δεχόμενος αὐτὸς μεταβολὴν ὁτὲ μὲν ἀληθὴς εὑρίσκεται, ὁτὲ δὲ ψευδής. Ἐ. Ἀλλὰ τὴν μὲν ἔνστασιν ἔλυσας· εἰ δὲ ἴδιόν ἐστι τὸ παντὶ καὶ μόνῳ, δεῖξον ὅτι πάσῃ τε οὐσίᾳ τοῦτο πρόσεστι καὶ μόνῃ. Ἀ. Ὅτι μὲν μόνῃ, δεῖξαι ἔχω, ὅτι δὲ πάσῃ, ἴσως δυνήσομαι. Ἐ. Δεῖξον οὖν ὅτι μόηῃ. Ἀ. Τῶν μὲν γὰρ ἄλλων ὅ τι ἄν τις λάβοι οὐχ εὑρήσει ἓν καὶ ταὐτὸν τῷ ἀριθμῷ τυγχάνον τῶν ἐναντίων ὂν δεκτικόν, μόνην δὲ τὴν οὐσίαν τοῦτο ἐπιδεχομένην. τὴν γοῦν πρᾶξίν φαμεν καλήν, ποτὲ δὲ καὶ αἰσχρὰν εἶναι, ἀλλ᾿ οὐ τὴν αὐτὴν καὶ μίαν οὖσαν ἀριθμῷ ἀλλὰ τὴν ἢ καιροῖς διαφόροις ληφθεῖσαν ἢ ἄλλως καὶ ἄλλως πραχθεῖσαν. ἡ δὲ οὐσία οὐκ ἄλλης ἂν γένοιτο ἀλλὰ μία καὶ ἡ αὐτὴ μένουσα ἀγαθή τε καὶ αἰσχρά. καὶ οὕτως ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐ. Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ μόνης ἀτόμου οὐσίας τοῦτο συμβαίνει, ἔδειξας· ἀλλ᾿ εἰ καὶ πάσης, τότε ἂν εἴη ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦτο. Ἀ. Πρῶτον μὲν ἐπὶ τῶν ἀιδίων οὐκ ἂν ἔχοιμεν τοῦτο δεῖξαι· οὔτε
s99gök hep hareket eden bir ousia olduğundan hiçbir zaman durmaz; oysa hareket duruşun zıddıdır. Ama söz ezelî ousia'lar hakkında olmasın; çünkü bunlar tek biçimlidir ve çoğunlukla zıtları kabul etmez. Ne var ki yok olabilen şeylerden olan ateş de sıcaklığı kabul eder, soğukluğu etmez; kar soğukluğu kabul eder, sıcaklığı etmez; su da ıslaklığı kabul eder, kuruluğu etmez. Bunlara karşı Aristoteles şöyle diyebilir: ousia'nın zıtları "kabul ettiğini" söylemek, onun zıtlardan biriyle ousia'laşmış olabileceğini söylemek değildir. Ateş sıcaklığı kabul etmedi; sıcaklık onun ousia'sının içindedir; bir şey ise kendine ait olanı değil, dışarıdan gelen bir şeyi kabul eder. Mesela su, ousia'sı sıcaklıkta olmadığı için sıcaklığı da soğukluğu da kabul eder; ama toprağın aksine ıslaklığı kabul etmez, çünkü ıslaklık onun ousia'sındadır. Toprağın ousia'sında ise ıslaklık yoktur; bu yüzden toprak kuruluğu da kabul eder. Gök cisimleri de kendi özsel keyfiyetlerine karşı duran zıtlığı kabul etmez; bu yüzden bunlar düpedüz keyfiyet değil, özsel keyfiyetlerdir. Ousia'lar ise kendilerini tamamlayanların dışındaki keyfiyetleri kabul eder. Sayıca bir olan ousia'lar dışarıdan gelen zıtlıkları sırayla kabul eder; öteki dokuz cinsten hiçbiri bunu yapmaz. Sayıca bir olan birey bu durumu nasıl yaşıyorsa, ikinci ousia'lar da öyle yaşar: Sokrates erdemli ya da akılsızsa, insan da erdemli ya da akılsız olur, hayvan da; çünkü Sokrates insandır [ve hayvandır]. Öyleyse insan da hayvan da birer ousia olduklarına göre, ousia olarak zıtları kabul eder; ama küllî olarak ele alındıklarında bunlar değil, altlarındakiler kabul eder. Renk ne beyazdır ne siyah, beyaz ve siyah onun altındadır; aynı şekilde insan da ortak olarak, hayvan da ortak ve birçok şey hakkında söylenen olarak ne phronēsis sahibidir ne akılsız, ne hastadır ne sağlıklı; phronēsis sahipleri, akılsızlar, hastalar ve sağlıklılar onların altındadır. Ama ousia olmaları bakımından insan da hayvan da zıtları sırayla kabul eder; insan da hayvan da, ousia oldukları ölçüde, zıtları kabul eden şeyler olarak düşünülür, çünkü ikisi de aynı kalarak her iki zıddı da taşır. Renk ise, renk olarak, aynı kalıp hem siyah hem beyaz olan bir şey diye düşünülmez. Rengin altta yatanı olan cisim beyazı ve siyahı sırayla kabul eder; renk ise
γὰρ ὁ οὐρανὸς κινούμενος ἀεὶ καὶ ὢν οὐσία οὐκ ἄν ποτε σταίη, στάσει δὲ κίνησις ἐναντία. ἀλλ᾿ ἔστω μὴ ἐπὶ τῶν ἀιδίων ὁ λόγος οὐσιῶν. μονοειδῆ γὰρ ταῦτα καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οὐκ ἐπιδεκτικὰ τῶν ἐναντίων· ἀλλὰ καὶ τὸ πῦρ τῶν φθαρτῶν ὂν θερμότητος μέν ἐστιν ἐπιδεκτικόν, ψυχρότητος δ᾿ οὔ, καὶ ἡ χιὼν ψυχρότητος μὲν ἐπιδεκτική, θερμότητος δ᾿ οὔ, καὶ τὸ ὕδωρ ὑγρότητος μέν, ξηρότητος δ᾿ οὔ. πρὸς δὴ ταῦτα φήσειεν ἂν ὁ Ἀριστοτέλης τὴν οὐσίαν εἶναι δεκτικὴν φάναι ἀλλ᾿ οὐχὶ οὐσιῶσθαι δύνασθαι ἐν τοῖς ἐναντίοις, τὸ δὲ πῦρ τὴν θερμότητα οὐκ ἐπεδέξατο, ἀλλ᾿ ἔστιν αὐτοῦ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἡ θερμότης, οὐκ ἔστι δὲ τὰ ὑαυτοῦ ἐπιδέχεσθαι ἀλλὰ τῶν ἔξωθέν τι. αὐτίκα καὶ τὸ ὕδωρ τῷ μὴ οὐσιῶσθαι ἐν θερμότητι ἐπιδεκτικόν ἐστιν θερμότητος καὶ ψυχρότητος, ὑγρότητος δὲ οὐκ ἔστιν ἐπιδεκτικόν, ὥσπερ ἡ γῆ, ἐπειδὴ ἐν οὐσίᾳ ἐστὶν ἡ ὑγρότης αὐτοῦ. τῆς δὲ γῆς οὐκ ἐν οὐσίᾳ ἐστὶν ἡ ὑγρότης· διὸ ἐπιδέχεται καὶ ξηρότητα. καὶ τὰ οὐράνια δὲ οὐκ ἐπιδέχεται ἐναντιότητα τὴν ἀντικειμένην τῇ οὐσιώδει αὐτῶν ποιότητι. ὅθεν οὐδὲ ποιότητες ἁπλῶς ἀλλ᾿ οὐσιώδεις. τῶν δὲ παρὰ τὰς συμπληρωτικὰς οὐσίας ποιοτήτων ἐπιδεκτικαὶ αἱ οὐσίαι.ἀνὰ μέρος μὲν οὐσίαι ὅ εἰσιν ἓν ἀριθμῷ, ἐπιδέχονται τὰς ἔξωθεν ἐναντιότητας, ὅπερ οὐδὲν ἄλλο τῶν ἐννέα γενῶν. ὡς δὲ ἡ μία τῷ ἀριθμῷ ἡ ἄτομος τοῦτο πέπονθε, οὕτως καὶ αἱ δεύτεραι· εἰ γὰρ ὁ Σωκράτης σπουδαῖος καὶ ἄφρων, καὶ ἄνθρωπος ἂν εἴη σπουδαῖος καὶ ἄφρων καὶ ζῷον διὰ τὸ τὸν Σωκράτην καὶ ἄνθρωπον εἶναι. ὡς οὖν οὐσία, εἴπερ καὶ ἄνθρωπος οὐσία καὶ τὸ ζῷον οὐσία, ἐπιδεκτικὸν καὶ ὁ ἄνθρωπος τὸ ζῷον τῶν ἐναντίων· ὡς δὲ καθόλου ὄντα οὐ ταῦτα ἂν εἴη ἐπιδεκτικὰ ἀλλὰ τὰ ὑπ᾿ αὐτά. ὥσπερ τὸ χρῶμα οὔτε λευκὸν οὔτε μέλαν, ὑπ᾿ αὐτὸ δὲ τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, οὕτω δὲ καὶ ὁ ἄνθρωπος ᾗ κοινὸν καὶ τὸ ζῷον ᾗ κοινὸν καὶ κατὰ πλειόνων, οὕτω μὲν οὖν οὔτε φρόνιμος οὔτε ἄφρων οὔτε νοσῶν καὶ ὑγιαίνων, ὑπ᾿ αὐτὰ δὲ καὶ οἱ φρόνιμοι καὶ οἱ ἄφρονες καὶ οἱ νοσοῦντες καὶ οἱ ὑγιαίνοντες. καθὸ μέντοι οὐσίαι καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον τῶν ἐναντίων ἀνὰ μέρος εἰσὶ δεκτικά· ἐπινοεῖται γὰρ καὶ ὁ ἄνθρωπος, καθόσον ἐστὶν οἰσία, ἐπιδεκτικὸς τῶν ἐναντίων καὶ τὸ ζῷον· ὑπομένει γὰρ ἑκάτερα μένον τὸ αὐτό. τὸ δὲ χρῶμα ᾗ χρῶμα οὐκ ἐπινοεῖται μέλαν γινόμενον ταὐτὸν καὶ λευκόν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἐν ὑποκειμένῳ τῷ χρώματι σῶμα ἀνὰ μέρος δέχεται τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, τὸ δὲ χρῶμα τὸ μὴ
yerinde kalmadığı için beyazı ve siyahı kabul etmez: beyaz çıkıp gittiği anda kendisi de onunla birlikte gitmiş, siyah geldiği anda da onunla birlikte gelmiştir; renk yerinde kalırken beyaz ondan çıkıp siyah ona girmez. Öyleyse insanı ve hayvanı ousia olmaları bakımından inceleyip ikisinin de aynı kalarak zıtları sırayla kabul edip etmediğine bakmak gerekir; böylece zıtları sırayla kabul edebilmek, ousia olması bakımından her ousia için ortak olur. Bu yalnız ousia'nın özelliği olur; ama değişebilen ousia'nın, yoksa keyfiyetlerin değişmezliğini kendi varlığında taşıyan ousia'nın değil.
Soru: Ousia hakkında bunları yeterince açıkladın.