Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh
Kemiyet Üzerine
s100Soru: Peki neden bundan sonra keyfiyetin değil de kemiyetin kategorisi geliyor?
Cevap: Çünkü bir şey var olur olmaz ya bir ya çoktur; bir ve çok ise kemiyete aittir. Ama var olur olmaz her durumda belli bir keyfiyette ya da bir şeye göre değildir; kemiyetler ise sayılabilir şeylerdir. Cisim, cisim olmak için üç boyutlu olmalıdır; belli nitelikte bir cisim olmak için ise beyaz ya da siyah olmalıdır. Cisim olmak, belli nitelikte bir cisim olmaktan önce gelir.
Soru: Ousia'dan sonra başka bir kategorinin değil de kemiyetin gelmesinin başka bir sebebini söyleyebilir misin?
Cevap: Söyleyebilirim.
Soru: Nedir?
Cevap: Ousia'da bulunan özelliklerin çoğu, kemiyette öteki cinslerde olduğundan daha çok bulunur; mesela zıtlık kabul etmemek ve daha çoğu ve daha azı kabul etmemek: bunlar hem ousia'da hem kemiyette vardır. Sonra, keyfiyeti ve öteki kategorilerde gösterilenleri ousia'dan çıkarıp kemiyeti onda bıraksan, o hâlâ ousia olabilir; ama kemiyetini ondan tamamen çıkarırsan, artık ne sürekli ne de ayrık sayı bakımından hiçbir şey kalmaz. Genel olarak kemiyet ousia'ya öteki arazlardan daha yakındır.
Soru: Kemiyetin kaç farkı vardır?
Cevap: İki.
Soru: Hangileri?
Cevap: Biri sürekli, öteki ayrık.
Soru: Peki bu bölümlemenin ardından, bir kısmının
μένον οὐκ ἐπιδέχεται τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν, ἀλλ᾿ ἅμα τῷ ἐξελθεῖν τὸ λευκὸν συναπῆλθεν, καὶ ἅμα τῷ ἐπελθεῖν τὸ μέλαν συνεισῆλθεν· ἀλλ᾿ οὐχὶ μένει μὲν τὸ χρῶμα, ἔξεισι δὲ τὸ λευκὸν καὶ εἴσεισι τὸ μέλαν εἰς αύτό. 29i δεῖ τοίνυν καθόσον οὐσία ὁ ἄνθρωπος καὶ τὸ ζῷον σκοπεῖν, εἰ μὴ μένει ἑκάτερον καὶ ἐπιδέχεται τὰ ἐναντία ἀνὰ μέρος, ὥστε κοινὸν πάσης οὐσίας καθὸ οὐσία τῶν εναντίων εἶναι δεκτικὴν ἀνὶ μέρος. καὶ μόνης τε ταύτης ἴδιον ἂν εἴη τοῦτο, τῆς μέντοι μεταβολῆς δυναμένης γίνεσθαι καὶ οὐ τῆς ἐν τῷ εἶναι περιεχούσης τὸ ἀμετάβατον τῶν ποιοτήτων. Ἐ. Καὶ περὶ μὲν οὐσίας αὐτάρκως τὰ τοιαῦτα ἀποδέδωκας. [Περὶ ποσοῦ] διὰ τί οὖν ἡ τοῦ ποσοῦ καὶ οὐχ ἡ τοῦ ποιοῦ μετὰ ταῦτα κατηγορία; Ἀ. Ὅτι ἅμα τέ ἐστι καὶ ἕν ἐστιν ἢ πολλά, τὸ δὲ ἓν ἢ πολλὰ τοῦ ποσοῦ οὐ μὴν ἅμα τῷ εἶναι πάντως ἢ ποιόν ἐστιν ἢ πρός τι· καὶ γὰρ τὰ ποσὰ ἀριθμητά ἐστι. τὸ σῶμα, ἵνα μὲν σῶμα ᾖ, τριχῇ διαστατὸν εἶναι ὀφείλει, ἵνα δὲ ποιὸν σῶμα ᾖ, τότε λευκὸν ἢ μέλαν εἶναι ὀφείλει· προηγεῖται δὲ τὸ σῶμα εἶναι τοῦ ποιὸν εἶναι σῶμα. Ἐ. Ἔχεις οὖν καὶ ἄλλην αἰτίαν εἰπεῖν τοῦ μετὰ τὴν οὐσίαν τὸ ποσὸν εἶναι καὶ οὐκ ἄλλη τινά κατηγορίαν; Ἀ. Ἔχω. Ἐ. Τίνα ταύτην; Ἀ. Ὅτι τὰ πλεῖστα τῶν τῇ οὐσίᾳ προσόντων μᾶλλον πρόσεστι τῷ ποσῷ ἢ τοῖς ἄλλοις γένεσιν, οἷον τὸ μήτε ἐναντιότητα ἐπιδέχεσθαι μήτε τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον· ταῦτα γὰρ οὐσίᾳ τε πρόσεστι καὶ τῷ ποσῷ. ἔπειτα τὸ ποιὸν μὲν καὶ τὰ ἐν ταῖς ἄλλαις κατηγορίαις δηλούμενα εἰ ἀφέλοις τῆς οὐσίας, καταλείποις δὲ ἐν αὐτῇ τὸ ποσόν, δύναται εἶναι ἔτι οὐσία· εἰ μέντοι τὸ ποσὸν αὐτῆς ἐξέλοις παντελῶς, τότε κατὰ τὸ συνεχὲς καὶ κατὰ τὸv διωρισμένον ἀριθμὸν οὐδὲν ἂν εἴη ἔτι. ὅλως τε πλησίον τῆς οὐσίας τὸ ποσὸν μᾶλλον ἢ τὰ ἄλλα συμβεβηκότα. ’E. Πόσαι οὖν τοῦ ποσοῦ διαφοραί; ’A. Δύο. Ἐ. Τίνες αὗται; ’A. Τὸ μὲv συνεχές, τὸ δὲ διωρισμένον. ’E. Ὅταν οὖν μετὰ ταύτην λέγῃ τὴν διαίρεσιν, καὶ τὸ μὲν ἐξ
s101içindeki parçaların birbirine göre bir konumu olan parçalardan, bir kısmının ise konumu olmayan parçalardan oluştuğunu söylediğinde, bu nasıl bir bölümlemedir?
Cevap: Diyorum ki yine aynı şeyin baştan yapılan bir bölümlemesidir. Aynı şey, yani kemiyet, başka başka biçimde bölünür; farklı bakış açılarına göre aynı şeyin birden çok bölümlemesinin yapılmasına hiçbir şey engel değildir.
Soru: Bunun başka bir kategoride de olduğunu göster.
Cevap: Gösteriyorum: hayvan ölümlü ve ölümsüz diye kesilir; yine baştan akıllı ve akılsız diye; yine ayaklı ve ayaksız diye; bir kez daha bütünüyle uçan, karada yürüyen ve suda yaşayan diye. Kemiyet de böylece bütünüyle sürekli ve ayrık diye kesilir; yine başka bir bakış açısına göre, parçaları birbirine göre konumu olanlardan oluşan ve konumu olmayanlardan oluşan diye.
Soru: Bölümlediği kesimleri göster.
Cevap: Kemiyetin bir kısmı ayrık, bir kısmı süreklidir, dedi.
Soru: Ayrık olan nedir?
Cevap: Arasına, aynı cinsten kemiyetleri birbirine bağlayacak hiçbir şeyin konamadığı şeydir. Şöyle de diyebilirim: ayrık kemiyet, parçaların birleştiği ortak bir sınırın bulunamadığı kemiyettir. Beşte, iki yanındaki ikiyi ve ikiyi birleştiren tek başına bir birim yoktur; çünkü o birim de iki yanındaki ikilerle birleşmiş değildir; birleşmiş olsaydı, birleştirenin ne olduğunu söyleyebilirdik. Demek ki sayı ayrık kemiyetlerden olsa gerek.
Soru: Peki ayrık kemiyetlerden yalnız sayı mı vardır?
Cevap: Hiç de değil; logos da ayrık kemiyete aittir.
Soru: Hangi logos?
Cevap: Biz sustuğumuzda da içimizde oluşan, düşüncedeki logos değil; çünkü o ya düşüncenin bir etkinliği ya da bir hâlidir. Logos'un gösterdiği anlam da, gösterilen şey olması bakımından, kemiyet değildir; kemiyet olan, seslendirdiğimiz logos'tur.
Soru: Nasıl ve ne şekilde?
Cevap: Her logos adlardan, fiillerden ve logos'un parçaları denen ötekilerden oluşur. Bunların hepsi de hecelerden oluşur. Heceler ya uzundur ya kısa; uzunların kısalara oranı, ikinin bire oranı gibidir; bir ve iki de sayıdır; sayı ise ayrık kemiyettir; öyleyse heceler de öyledir. Logos da hecelerden oluşur; bir şeylerden oluşan şey de, kendisini oluşturan şeyler nasılsa öyledir. Öyleyse logos da kemiyettir, hem de ayrık kemiyet.
ἐχόντων θέσιν πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν αὐτοῖς μορίων συνέστηκεν, τὸ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων θέσιν, ποταπὴν ποιεῖται ταύτην; Ἀ. Λέγω ὅτι τοῦ αὐτοῦ πάλιν ἐξ ὑπαρχῆς· τὸ γὰρ αὐτό, λέγω δὲ τὸ ποσόν, διαρεῖται ἄλλως καὶ ἄλλως· κατὰ ἄλλην γὰρ καὶ ἄλλην ἐπιβολὴνε οὐδὲν κωλύει γίνεσθαι τοῦ αὐτοῦ πλείους διαιρέσεις. Ἐ. Δεῖξον τοῦτο καὶ ἐπ᾿ ἄλλης κατηγορίας γινόμενον. Ἀ. Δεικνύω· τὸ γὰρ ζῷον τέμνεται μὲν καὶ εἰς τὸ θνητὸν καὶ ἀθάνατον, καὶ πάλιν ἐξ ὑπαρχῆς εἰς τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον, καὶ πάλιν εἰς ὑπόπουν καὶ ἄπουν, καὶ αὖθις ὅλον εἰς τὸ πτηνὸν καὶ πεζὸν καὶ ἔνυδρον. οὕτως οὖν καὶ τὸ ποσὸν ὅλον τέμνεται εἰς τὸ συνεχὲς καὶ τὸ διωρισμένον, καὶ πάλιν κατὰ ἄλλην ἐπιβολὴν εἰς τὸ ἐξ ἐχόντων θέσιν πρὸς ἄλληλα τῶν μορίων καὶ εἰς τὸ μὴ ἐξ ἐχόντων θέσιν. ’E. Ἀλλὰ τὰς τομάς, εἰς ἃς διῄρει, παράστησον. Ἀ. Τὸ μὲν τοῦ ποσοῦ, ἔφη, διωρισμένον, τὸ δὲ συνεχές. Ἐ. Τί οὖν ἐστι τὸ διωρισμένον; Ἀ. Οὗ μεταξὺ μηδὲν ἐντεθῆναι δύναται, ὥστε δεσμὸν εἶναι τῶν ὁμογενῶν ποσῶν. εἴποιμι δ᾿ ἂν καὶ οὕτως· διωρισμένον ἐστὶ ποσόν, ἐφ᾿ οὗ μὴ ἔστιν κοινὸν ὅρον λαβεῖν, πρὸς ὃν συνάπτει τὰ μέρη. τῶν γὰρ πέντε οὐκ ἔστιν ἡ μονὰς μόνη συνάπτουσα τὰ δύο καὶ τὰ δύο τὰ ἐφ᾿ ἑκάτερα· οὐ γὰρ συνῆπται οὐδὲ αὐτὴ ταῖς δύο ταῖς ἐφ᾿ ἑκάτερα· εἰ γὰρ συνῆπτο. κἂν εἴπομεν τί ἐστι τὸ συνάπτον. τῶν οὖν διῃρημένων ποσῶν εἴη ἂν ὁ ἀριθμός. Ἐ. Ἆρα οὖν ὁ ἀριθμὸς μόνος τῶν διωρισμένων ἐστὶ ποσῶν; Ἀ. Οὐδαμῶς· καὶ γὰρ ὁ λόγος ποσοῦ ἐστὶ τοῦ διωρισμένου. Ἐ. Ποῖος λόγος; Ἀ. Οὐχὶ ὁ ἐν τῇ διανοίᾳ, ὃς καὶ σιωπώντων ἡμῶν ἐγγίνεται· ἐγγίνεται· οὗτος μὲν γὰρ ἢ ἐνέργειά ἐστι τῆς διανοίας ἢ πάθος· ἀλλ᾿ οὐδὲ τὸ σημαινόμενον τὸ ἐκ τοῦ λόγου καθὸ σημαίνεταί ἐστιν ποσόν, ἀλλ᾿ ὃν φθεγγόμεθα. Ἐ. Πῶς καὶ τίνα τρόπον; Ἀ. Πᾶς λόγος ἐξ ὀνομάτων σύγκειται καὶ ῥημάτων καὶ τῶν λοιπῶν, ἃ λέγεται εἶναι τοῦ λόγου μέρη. ταῦτα δὲ πάντα ἐκ συλλαβῶν συνέστηκεν· αἱ δὲ συλλαβαὶ ἢ μακραί εἰσιν ἢ βραχεῖαι· αἱ δὲ μακραὶ πρὸς τὰς βραχείας ἔχουσιν, ὥσπερ τὰ δύο πρὸς τὸ ἕν· ἓν δὲ καὶ δύο ἀριθμός· ὁ δὲ ἀριθμὸς ποσὸν διωρισμένον ἐστί· ὥστε καὶ αἱ συλλαβαί· ὁ δὲ λόγος ἐκ συλλαβῶν· τὸ δὲ συνεστὸς ἔκ τινων τοιοῦτόν ἐστιν, οἷά πέρ εἰσιν 30r ἐκεῖνα, ἀφ᾿ ὧν συνέστηκεν· ποσὸν οὖν καὶ ὁ λόγος, καὶ διωρισμένον γε ποσόν.
s102Soru: Neden?
Cevap: Çünkü ayrık kemiyet, parçalarının ortak bir sınırının ve parçaları birbirine bağlayan ortak hiçbir şeyin bulunamadığı kemiyetse ve heceleri birbirine bağlayan hiçbir şey bulunamıyorsa, heceler de logos da ayrık kemiyet olsa gerek. Mesela "Sokrates" bir addır; "So" hecesini "kra" hecesine ya da "kra"yı "tes"e bağlayanın ne olduğunu söyleyemeyiz. Bağlayan, gösterilen anlam da değildir; çünkü "blityri" sesinde de üç hece düpedüz yan yana durur, bir sınırla birleşmez; zira bu ses hiçbir şey göstermez. Öyleyse logos ayrık kemiyettir.
Soru: Ayrık kemiyetin ne olduğunu gösterdin; sürekli olanın ne türden olduğunu da göster.
Cevap: Diyorum ki sürekli, ayrığın tersi bir durumda olandır. Ayrıkta, parçalarını birbirine bağlayan hiçbir şey araya girmiyordu; sürekli olanın ise parçalarını birbirine bağlayan ortak bir sınırı vardır. Mesela genişliği olmayan bir uzunluk olan çizgide parçalar birbirine tutunmuş görünür; bu yüzden bir parça hareket edince ardışık parçalar da onunla birlikte hareket eder. Ayrıkta ise parçalar böyle bir şeye uğramaz: buğdayla dolu bir ölçek olsa, bir buğday tanesi hareket edince öteki taneler elbette onunla birlikte hareket etmez; ama bir buğday tanesinin bir parçası hareket ederse, parçaları birbirine tutunduğu için bütün tane hareket eder. Öyleyse çizgi sürekli kemiyete ait olsa gerek.
Soru: Sürekli kemiyetin başka bir örneği de var mı?
Cevap: Var.
Soru: Nedir?
Cevap: Yüzey.
Soru: Yüzey nasıl süreklidir?
Cevap: Yüzey bir çizgiyle kesilir. Kesildiği yerde, düşünülen çizgi o kesimde bulunduğunda, tıpkı üstüne konmuş bir çizgi gibi ortak sınır olur; yüzeyin parçaları onun üzerinde birbirine bağlanır. Bu çizginin parçalar arasında kendi başına fiilen var olduğunu düşünürsen, bütünü keser; kesmezse, bir parçanın sonu, ötekinin başlangıcı olarak görülüp iki parçaya ortak olur ve sınır olarak onları kendi aracılığıyla birbirine bağlar.
Soru: Çizgi ve yüzey gibi sürekli kemiyetin başka bir örneği daha var mı?
Cevap: Evet.
Soru: Nedir?
Cevap: Cisim; çünkü cisim de hem kemiyettir hem süreklidir. Kemiyettir,
Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Εἰ γὰρ διωρισμένον ἐστὶν ποσὸν ἐκεῖνο, οὗ μὴ ἔστι κοινὸν ὅρον λαβεῖν τῶν μορίων καὶ οὗ οὐδὲν ἔστιν λαβεῖν κοινόν, ὃ συνδεῖ τὰ μόρια, οὐδὲν δὲ ἔστι λαβεῖν, ὃ συνδεῖ τὰς συλλαβὰς πρὸς ἀλλήλας, διωρισμένον ἄρα ποσὸν εἶεν ἂν αἱ συλλαβαὶ καὶ ὁ λόγος. οἷόν ἐστιν ὄνομα Σωκράτης· τί δή ἐστι τὸ συνάπτον τὴν σݲωݲ συλλαβὴν πρὸς τὴν κݲρݲαݲ ἢ κݲρݲαݲ πρὸς τὴν τݲηݲςݲ, οὐκ ἂν ἔχοιμεν εἰπεῖν. οὐ γὰρ τὸ σημαινόμενον. καὶ γὰρ ἡ βλίτυρι φωνὴ ἁπλῶς ἔχει τὰς τρεῖς συλλαβὰς κειμένας καὶ οὐ συναπτομένας ὅρῳ· οὐδὲν γὰρ σημαίνει. ποσὸν ἄρα διωρισμένον ὁ λόγος. Ἐ. Ἀλλὰ τὸ διωρισμένον ποσὸν ὅ, τι ποτέ ἐστιν, ἔδειξας· τὸ δὲ συνεχὲς ὁποῖον ἂν εἴη, δεῖξον. Ἀ. Φημὶ δὴ ἐκεῖνο εἶναι, ὃ τοὐναντίον πέπονθε τῷ διωρισμένῳ· ἐκείνῳ μὲν γὰρ οὐδὲν παρενέπιπτεν, ὃ συνέδει αὐτοῦ τὰ μόρια, τὸ δὲ συνεχὲς ἔχει κοινὸν ὅρον, ὃρον, ὃς συνάπτει πρὸς ἄλληλα τὰ μόρια. οἷον ἐπὶ τῆς γραμμῆς μῆκος οὔσης ἀπλατὲς τὰ μόρια φαίνεται ἀλληλοῦχα. διὸ καὶ κινουμένῳ τῷ μορίῳ συγκινεῖται ἐφεξῆς τὰ μόρια. ἐπὶ δὲ τοῦ διωρισμένου οὐκ ἂν πάθοι τι τοιοῦτον τὰ μόρια· εἰ πυρῶν εἴη μόδιος γέμων, οὐκ ἂν δήπου ἑνὸς πυροῦ κινηθέντος συγκινοῦνται καὶ οἱ ἄλλοι πυροί, ἑνὸς δὲ πυροῦ μορίου τινὸς κινηθέντος κινεῖται ὅλος ὁ πυρὸς τῷ ἀλληλουχεῖν τὰ μέρη. ἡ γραμμὴ τοίνυν εἴη ἂν τοῦ ποσοῦ συνεχοῦς. Ἐ. Ἔχεις οὖν καὶ ἄλλο παράδειγμα συνεχοῦς ποσοῦ; Ἀ. Ἔχω. Ἐ. Τί τοῦτο; Ἀ. Τὴν ἐπιφάνειαν. Ἐ. Πῶς γὰρ συνεχὴς ἡ ἐπιφάνεια; Ἀ. Ὅτι τέμνεται μὲν ἡ ἐπιφάνεια γραμμῇ, καθὸ δὲ τέμνεται, ὅταν ἐκείνη τῇ τομῇ προσῇ, κοινὸς ὅρος γίνεται ἡ ἐπινοουμένη γραμμή, ὥσπερ ἡ ἐπικειμένη ἄνωθεν, καθ᾿ ἣν συνάπτεται ἀλλήλοις τὰ μέρη τῆς ἐπιφανείας. ταύτην δὲ τὴν γραμμὴν εἰ ἐπινοήσειας ἐνεργείᾳ γινομένην καθ᾿ ἑαυτὴν μεταξὺ τῶν μερῶν, τέμνοι ἂν τὸ ὅλον· ἐὰν δὲ οὐ τέμνῃ, τοῦ μὲν ὥσπερ πέρας θεωρουμένη πέρας μέρους τοῦ δὲ ὡς ἀρχὴ κοινωνοῦσα ἀμφοῖν ὅρος τοῖν μεροῖν συνάπτοι ἂν ταῦτα πρὸς ἄλληλα δι᾿ ἑαυτῆς. Ἐ. Ἆρα οὖν καὶ ἄλλο ἐστὶ παράδειγμα συνεχοῦς ποσοῦ ὥσπερ ἡ γραμμὴ καὶ ἡ ἐπιφάνεια; Ἀ. Ναί. Ἐ. Ποῖον τοῦτο; Ἀ. Τὸ σῶμα· καὶ γὰρ τὸ σῶμα ποσόν τέ ἐστι καὶ συνεχές. ποσὸν
s103çünkü üç boyutludur; süreklidir, çünkü parçaları, aralarında düşünülen adeta bir yüzey olan ortak bir sınırda birleşir.
Soru: Neden "adeta bir yüzey" dedin?
Cevap: Çünkü yüzey cismin sınırıdır, parçası değildir.
Soru: Parça sınırdan ne bakımdan ayrılır?
Cevap: Bütün parçalardan oluşur, ama sınırlardan oluşamaz. Çizgi hiçbir zaman noktalardan oluşmaz; noktada sona erer, ama nokta onun parçası değil sınırıdır. Yüzey de çizgilerden oluşmaz; yüzeyin parçaları yüzeylerdir, yüzey ise çizgilerle sınırlanır. Yüzeyler de cismin parçaları değildir; cismin parçaları cisimlerdir, cisim ise yüzeylerle sınırlanır. Öyleyse cismin parçaları arasında düşünülen yüzey asıl anlamda yüzey değil, düşüncede bir yüzeydir; fiilen var olsaydı cismi keser ve cisimlerin sınırı olurdu. Ama cisim bir yüzeyle kesilebildiği ölçüde, yüzeyi bir parçanın adeta sonu, ötekinin başlangıcı olarak düşünürsen, yüzey cismin parçalarının ortak sınırıdır: bir bakıma var olmasa da düşünülür.
Soru: Peki sürekli kemiyetler yalnız bunlar mı?
Cevap: Hayır; bunların yanında yer ve zaman da vardır.
Soru: Yer nasıl kemiyettir, hem de sürekli kemiyet?
Cevap: Çünkü yer cisimle ilgili olarak düşünülür ve cisim cisim olduğu sürece onu izler. Cisim cisim olarak üç boyutludur; öyleyse yer de, bir cismin yeri olduğu ölçüde, üç boyutlu olsa gerek.
Soru: Peki yer nasıl süreklidir?
Cevap: Bir yerde bulunan cismin parçaları hangi gerekçeyle ortak bir sınırda birleşiyorsa, cismin parçalarının kapladığı yerin parçaları da aynı gerekçeyle ortak bir sınırda birleşecektir; hem de cismin parçalarının birleştiği sınırda.
Soru: Peki zaman nasıl kemiyettir?
Cevap: Kemiyettir, çünkü bir aralık içinde düşünülür ve belli bir sayıyla ölçülür: saatlerle, gündüzlerle ve gecelerle, aylarla ve yıllarla. Sürekli kemiyettir, çünkü "şimdi" geçmişi gelecekle bağlar; şimdi geleceğin başlangıcı, geçmişin sonudur.
Soru: Aristoteles bunları nasıl ortaya koydu?
Cevap: Önce sırasıyla çizgiyi, yüzeyi ve cismi aldı; bunlara ek olarak da "bunların yanında ayrıca zaman ve yer" dedi.
Soru: Neden böyle ortaya koydu?
Cevap: Çünkü çizgi ve yüzey cisimle bir bakıma birleşmiştir:
μὲν γάρ, ὅτι τριχῇ διαστατόν, συνεχὲς δέ, ὅτι τὰ μόρια πρὸς κοινὸν ὅρον συνάπτει τὴν ἐπινοουμένην αὐτῶν μεταξὺ οἷον ἐπιφάνειαν; Ἐ. Διὰ τί οὖν ἔφης οἷον ἐπιφάνειαν; Ἀ. Ὅτι ἡ ἐπιφάνεια πέρας μὲν σώματός ἐστιν, μέρος δὲ οὔ. Ἐ. Τί γὰρ διαφέρει μέρος πέρατος; Ἀ. Ὅτι ἔκ μὲν μερῶν συνίσταται τὸ ὅλον, ἐκ δὲ περάτων οὐκ ἂν συσταίη· οὔτε γὰρ ἡ γραμμὴ ἐκ σημείων ποτὲ ἂν συσταίη, ἀλλὰ περατοῦται μὲν εἰς σημεῖον, μέρος δὲ αὐτῆς οὐκ ἔστι τὸ σημεῖον ἀλλὰ πέρας, οὔτε ἡ ἐπιφάνεια συσταίη ἂν ἐκ γραμμῶν, ἀλλὰ μέρη μὲν ἐπιφανείας ἐπιφάνειαι, περατοῦται δὲ γραμμαῖς, οὔτε μὴν σώματος μέρη αἱ ἐπιφάνειαι, ἀλλὰ μέρη μὲν σώματος σώματα, περατοῦται δὲ ἐπιφανείαις. ἡ οὖν μεταξὺ τῶν μερῶν τοῦ σώματος ἐπινοουμένη ἐπιφάνεια οὐκ ἔστι κυρίως ἐπιφάνεια ἀλλ᾿ ἐπινοίᾳ· εἰ γὰρ γένοιτο ἐνεργείᾳ, τέμνει τὸ σῶμα καὶ πέρας ἐστὶ τῶν σωμάτων. καθὸ δὲ τμηθῆναι δύναται ἐπιφανείᾳ τοῦτο, ἐὰν ἐπινοήσῃς τοῦ μὲv τινὸς μέρους οἷον πέρας τοῦ δὲ ἀρχήν, κοινὸς ὅρος ἐστὶν ἡ επιφάνεια τῶν μερῶν τοῦ σώματος, οὐκ οὐσα μέν πως, ἐπινοουμενη οε. Ἐ. Ἆρα οὖν μόνα ταῦτα συνεχῆ ποσά; Ἀ. Οὔ, ἀλλὰ καὶ παρὰ ταῦτά ἐστιν ὅ τε πόπος καὶ ὁ χρόνος. Ἐ. Πῶς ὁ τόπος ποσὸν καὶ ποσὸν τὸ συνεχές: Ἀ. Ὅτι ὁ τόπος περὶ τὸ σῶμα θεωρεῖται καὶ ἐπηκολούθησε τῷ σώματι, εἴπερ τὸ σῶμά ἐστιν σῶμα. τὸ δὲ σῶμα ᾗ σῶμα τριχῇ διαστατόν· καὶ ὁ τόπος ἄρα, ᾗ σώματός ἐστι τόπος, τριχῇ ἂν εἴη διαστατός. Ἐ. Πῶς οὖν συνεχὴς ὁ τόπος; Ἀ. Ὧι γὰρ λόγῳ τὰ τοῦ σώματος μόρια τοῦ ἐν τῷ τόπῳ τινὶ ὄντος πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάπτει, τῷ αὐτῷ λόγῳ καὶ τὰ τοῦ τόπου μόρια, ἅπερ τὰ τοῦ σώματος μόρια κατέχει, πρός τινα κοινὸν ὅρον συνάψει καὶ πρὸς τοῦτόν γε, πρὸς ὃν καὶ τὰ τοῦ σώματος μόρια, Ἐ. Πῶς οὖν ὁ χρόνος ποσόν; Ἀ. Ποσὸν μέν, ὅτι ἐν διαστήματι θεωρεῖται καὶ καταμετρεῖται ποσῷ δή τινι ἀριθμῷ, οἷον ὡρῶν, ἡμερῶν τε καὶ νυκτῶν, μηνῶν τε καὶ ἐνιαυτῶν. συνεχὲς δὲ ποσόν· συνδεῖ γὰρ τὸ παρεληλυθὸς εἶναι τῷ μέλλοντι τὸ νῦν, ὅπερ ἀρχὴ μέν ἐστι τοῦ μέλλοντος, τφέλος δὲ τοῦ παρεληλυθότος. Ἐ. Πῶς οὖν ταῦτα ὁ Ἀριστοτέλης ἐξέθετο; Ἀ. Ἐφεξῆς μὲν γραμμὴν λαβὼν καὶ ἐπιφάνειαν καὶ σῶμα, ἐπὶ τούτοις δὲ εἰπῶν ἔτι δὲ παρὰ ταῦτα χρόνος καὶ τόπος. Ἐ. Διὰ τί οὖν οὕτως ἐξέθετο; ’A. Ὅτι γραμμὴ μὲν καὶ ἐπιφάνεια ἥνωταί πως τῷ σώματι· ὅρος
s104yüzeyin sınırı ilk olarak çizgi, çizginin sınırı nokta, cismin sınırı da yüzeydir. Yer ise cisimle birleşmiş değildir; onu dışarıdan izler. Zamanın da aynı şekilde cisimle hiçbir bağlantısı yoktur.
Soru: Kemiyetin başka hangi bölümlemesini yaptı?
Cevap: Söylediğimiz gibi, bir kısmının, içindeki parçaların birbirine göre konumu olan parçalardan, bir kısmının da konumu olmayanlardan oluştuğunu.
Soru: Peki ne demek istiyor?
Cevap: Diyorum ki bütün kemiyeti yine başka kesimlere ayırıyor: kemiyetin bir kısmının birbirine göre konumu olan parçalardan, bir kısmının da birbirine göre konumu olmayan parçalardan oluştuğunu söylüyor.
Soru: Peki konumu olmak ve olmamak nedir, söyle.
Cevap: Konumu olanlarda üç şeyi düşünmek gerekir: parçaların bulunduğu yeri, parçaların kendilerinin yok olup gitmemesini ve parçaların birbirine tutunan sürekliliğini. Bunlardan bazıları bulunup bazıları eksik olduğunda, bir şeyin sırası olabilir, ama kemiyete ait konumu olmayabilir. Mesela on testi bir düzlemde bir yerde durur; birini birinci, ötekini ikinci diye gösterebilirsin, bu burada, şu şurada diyebilirsin; parçalar yok olmamıştır, yerinde durur. Ama parçalar birbirine tutunmuş değildir; öyleyse sıraları vardır, konumları yoktur. Yine su saatinden akan suyun parçaları birbirine tutunmuştur, ama ilk parçalar artık gösterilemez, yerinde de durmaz; delikten çıktıkları anda yok olurlar. Bunların sırası vardır, konumu yoktur. Zamanda da böyledir: parçalarının sırası vardır, konumu yoktur; çünkü zamanın hiçbir parçası kalıcı değildir. Ayrık kemiyetlerde konum yoktur, ama sıra olabilir; sayılarda olduğu gibi: bu bakımdan ikinin üçten önce geldiğini söyleriz. Logos'un parçalarında ise sıra da yoktur: "ba" hecesi neden "be"den ya da "pse"den önce olsun? Bir sıraları olacaksa, ancak sen bir ad söyleyip o adın hecelerine bir sıra koyarsan olur; ayrı duran testileri bir araya getirip bir kısmını ilk sıraya, bir kısmını ikinci sıraya dizenler gibi, savaşta askerlerin saf düzeni gibi. Çizgiye, yüzeye, cisme ve yere ait parçalarda ise bir konum vardır: hem parçaların her biri bir yerde durur, hem kalıcıdır, hem de parçalar birbirine tutunmuştur. Zamanda ise sıra vardır, konum yoktur, çünkü zamanın parçaları kalıcı değildir. Akıp denize karışan bir ırmakta ise, karışmak üzere olan
γὰρ ἐπιφανείας πρώτως μὲν γραμμή, γραμμῆς δὲ σημεῖον, σώματος δὲ ἐπιφάνεια. ὁ δὲ τόπος οὐχ ἥνωται τῷ σώματι, ἀλλ᾿ ἔξωθεν ἐπηκολούθησεν. καὶ ὁ χρόνος ὁμοίως οὐδεμίαν ἔχοι συνάφειαν πρὸς τὸ σῶμα. Ἐ. Τίνα ἄλλην διαίρεσιν πεποίηται τοῦ ποσοῦ; Ἀ. Εἰρήκαμεν ὅτι καὶ τὸ μὲν ἐκ θέσιν ἐχόντων πρὸς ἄλληλα τῶν ἐν αὐτοῖς μορίων συνέστηκεν, τὸ δὲ οὐκ ἐξ ἐχόντων θέσιν. Ἐ. Τί οὖν ἐστιν ὃ λέγει; Ἀ. Φημὶ ὅτι εἰς ἄλλα τμήματα πάλιν τὸ ὅλον ποσὸν διαιρεῖ λέγων ὅτι τοῦ ποσοῦ τὸ μέν τι συνέστηκεν ἐκ μορίων ἐχόντων θέσιν πρὸς ἄλληλα, τὸ δὲ ἐκ μορίων οὐκ ἐχόντων θέσιν πρὸς ἄλληλα. Ἐ. Τί οὖν τὸ μὴ ἔχειν θέσιν καὶ τὸ ἔχειν, λέγε. Ἀ. Τρία δεῖ ἐπὶ τῶν ἐχόντων θέσιν ἐπινοῆσαι· τόπον ὅπου κεῖται τὰ μόρια, αὐτὰ τὰ μόρια μὴ ἀφανιζόμενα, συνέχειαν τῶν μορίων ἀλληλοῦχον. ὅταν δὲ τινὰ τούτων προσῇ, λείπῃ δὲ τινά, δύναται τάξιν μὲν ἔχειν, θέσιν δὲ τὴν τοῦ ποσοῦ μὴ ἔχειν. οἷον τὰ δέκα κεράμια κεῖται μέν που ἐν ἐπιπέδῳ καὶ ἔστι τὸ μὲν δεῖξαι πρῶτον, τὸ δὲ δεύτερον, καὶ ὅτι τοῦτο μὲν ἐνθάδε, τοῦτο δὲ ἐνθάδε, καὶ οὐκ ἀπόλωλε τὰ μόρια ἀλλὰ μένει. οὐ μὴν ἀλληλοῦχα τὰ μόριά ἐστιν, ὥστε τάξιν μὲν ἔχειν, θέσιν δὲ οὔ. πάλιν ἐπὶ τοῦ ῥέοντος ὕδατος ἐκ κλεψύδρας ἀλληλουχούμενα μὲν τὰ μόρια, οὐκέτι μέντοι δεικνύμενα τὰ πρῶτα οὐδὲ μένοντα, ἀλλ᾿ ἅμα τῷ προκύψαι ἐκ τοῦ τρυπήματος ἀπολλύμενα, ταῦτα τάξιν μὲν ἔχει, θέσιν δὲ οὐκ ἔχει. καὶ ἐπὶ τοῦ χρόνου· τάξιν μὲν γὰρ αὐτοῦ ἔχει τὰ μόρια, θέσιν δὲ οὐκ ἔχει, οὐδὲν γὰρ ὑπομένει τοῦ χρόνου μόριον. ἐν μὲν οὖν τοῖς διωρισμένοις ποσοῖς θέσις οὐκ ἔστι, τάξις δὲ εἴη ἄρα, ὥσπερ ἐν ἀριθμοῖς, καθὸ πρῶτον μὲν λέγομεν τὸ εἶναι τὰ δύο ἢ τὰ τρία. ἐν δὲ τοῖς τοῦ λόγου μορίοις οὐδὲ τάξις· τί γὰρ μᾶλλον ἡ βݲαݲ συλλαβὴ τῆς βݲηݲ ἢ τῆς ψݲεݲ προτέρα; κἂν τάξιν ἔχῃ τινά, ἐὰν μὴ σὺ ὄνομα προενέγκας τάξιν ἐπιθήσῃς ταῖς συλλαβαῖς τοῦ ὀνόματος ἐοικότως τοῖς διωρισμένους ἀμφορέας συνθεῖσιν καὶ τοὺς μὲν ἐν πρώτῳ θεῖσιν, τοὺς δὲ ἐν δευτέρῳ, καθάπερ παράταξίν τινα στρατιωτῶν ἐν πολέμῳ. ἐν μὲν τοῖς κατὰ τὴν γραμμὴν καὶ τὴν ἐπιφάνειαν καὶ τὸ σῶμα καὶ τόπον θέσις τίς ἐστι καὶ κατὰ τὸ κεῖσθαί που ἕκαστον τῶν μορίων καὶ κατὰ τὸ μένειν καὶ κατὰ τὸ ἀλληλοῦχα εἶναι τὰ μέρη ἀλλήλων, κατὰ δὲ τὸν χρόνον τάξις μέν ἐστιν, θέσις δὲ οὔ, τῷ μὴ μένειν τὰ μόρια τοῦ χρόνου. ἐπὶ δὲ τοῦ ῥέοντος ποταμοῦ καὶ θαλάσσῃ μιγνυμένου ἡ ἐπιφάνεια τοῦ μίγνυσθαι μέλ-
s105ve denize yaklaşan [suyun] yüzeyinin konumu yoktur, çünkü durmaz, hareket eder. Hareket de böylece sürekli şeylerdendir, ama konumu olanlardan değildir; harekete eşlik eden zaman da bu bakımdan konumu olmayan bir süreklidir. Hareket ise kemiyet değildir, ama kemiyetten pay alır; bu sonra gösterilecek. Öyleyse ilk bölümlemeye göre beş sürekli vardı: çizgi, yüzey, cisim, zaman, yer; iki de ayrık: sayı ve logos. İkinci bölümlemeye göre ise dördü parçaları konumu olanlardan oluşur: çizgi, yüzey, cisim, yer; üçü de konumu olmayanlardan: sayı, logos, zaman. Bunlardan ikisinin, sayının ve zamanın, sırası vardır; logos'un ise bir bakıma sırası vardır, bir bakıma yoktur.
Soru: Peki kemiyetin eidos'ları yalnız bunlar mı?
Cevap: Asıl olarak bunlardır; araz olarak başkaları da vardır.
Soru: "Asıl olarak" nedir, "araz olarak" nedir?
Cevap: Asıl olarak, kendi başına öyle olandır; araz olarak, başka bir şey bakımından öyle olandır. Mesela sayılanların hepsi asıl olarak kemiyettir. Araz olarak ise mesela beyaza "çok" denir; beyaz olduğu ölçüde değil, içinde bulunduğu yüzey çok olduğu için. İnsana da "uzun" denir; insan olduğu ölçüde değil, boyu öyle olduğu ölçüde.
Soru: Peki bu da kemiyetin bir farkı olur mu?
Cevap: Evet.
Soru: Nasıl ifade edilir?
Cevap: Kemiyetin bir kısmı asıl olarak, bir kısmı araz olarak kemiyettir, diye.
Soru: Asıl olarak kemiyet nedir?
Cevap: Başka bir şey bakımından değil, kendi başına kemiyet olan; mesela sayı, zaman ve benzerleri.
Soru: Araz olarak kemiyet nedir?
Cevap: Başka bir şey bakımından öyle söylenen; mesela beyaza yüzey bakımından "çok" denir, insana boyu bakımından "uzun" denir. Yine bir hummaya, uzun bir süre devam ettiği için "çok" diyebiliriz. Ama biri en uzun süreni değil de şiddetli olanı "çok" diye adlandırırsa, kelimeyi asıl anlamında kullanmamış, kemiyetten çok keyfiyet söylemiş olur; çünkü şiddetli olmak keyfiyete aittir. "Falanca çok koştu" dersek de, hareketin uzun bir zamanda olduğunu hesaba katarak, koşunun çok olduğunu zamana bakıp söyleriz.
Soru: Ne yani? Hareket kemiyet değil mi?
Cevap: Hiç de değil; kemiyetler arasında sayılmadı.
Soru: Peki harekete nasıl "çok" ve "uzun" denir? Thukydides "Bu hareket büyüktü" diyor.
λοντος καὶ πελάζοντος τῇ θαλάσσῃ θέσιν οὐκ ἔχει διὰ τὸ μὴ ἑστάναι ἀλλὰ κινεῖσθαι· οὕτω γὰρ καὶ ἡ κίνησις τῶν συνεχῶν μέν ἐστιν, οὐ μέντοι καὶ τῶν θέσιν ἐχόντων, ᾗ καὶ ὁ χρόνος ἐπιγινόμενος συνεχής ἐστι μὴ ἔχων θέσιν, ἡ δὲ κίνησις οὐ ποσόν, ποσοῦ δὲ μετέχουσα, ὡς ὕστερον δειχθήσεται. ὥστε κατὰ μὲν τὴv πρώτην διαίρεσιν πέντε μὲν ἦν συνεχῆ, γραμμή, ἐπιφάνεια, σῶμα, χρόνος, τόπος, διωρισμένα δὲ δύο, ἀριθμὸς καὶ λόγος. κατὰ δὲ τὴν δευτέραν τέσσαρα μὲν ἐκ θέσιν ἐχόντων τῶν μορίων, γραμμή, ἐπιφάνεια, σῶμα, τόπος, τρία δὲ θέσιν μὴ ἐχόντων, ἀριθμός, λόγος, χρόνος, ὧν τὰ μὲν δύο τάξιν ἔχει, ἀριθμός, χρόνος, ὁ λόγος δὲ πὼς μὲν ἔχει τάξιν, πὼς δὲ οὔ. ’E. Ἆρα οὖν ταῦτά ἐστιν μόνα τοῦ ποσοῦ εἴδη; ’A. Προηγουμένως μὲv ταῦτα, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ καὶ ἄλλα. ’E. Τί γάρ ἐστι τὸ προηγουμένως καὶ τί τὸ κατὰ συμβεβηκός; ’A. Προηγουμένως μὲν τὸ καθ᾿ αὑτό τι τοιοῦτον, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸ κατ’ ἄλλο. οἷον προηγουμένως μὲν ποσὰ τὰ εἰρημένα ἅπαντα, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ οἷον τὸ λευκὸν πολὺ λέγεται, οὐ καθόσον ἐστὶν λευκόν, ἀλλ᾿ ὅτι ἡ ἐπιφάνεια, ἐν ἦ ἔστιν, πολλή ἐστι. καὶ ὁ ἄνθρωπος μακρὸς οὐ καθόσον ἄνθρωπος, καθόσον δὲ τὸ μῆκος αὐτοῦ τοιοῦτον. ’E. Εἴη ἂν οὖν καὶ αὕτη διαφορὰ τοῦ ποσοῦ; ’A. Ναί. ’E. Πῶς προφερομένη; Ἀ. Ὅτι τοῦ ποσοῦ τὸ μέν ἐστιν προηγουμένως, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκός. ’E. Τί τὸ προηγουμένως ποσόν; ’A. Τὸ καθ᾿ αὑτὸ καὶ μὴ κατ᾿ ἄλλο, οἷον δή τι ἀριθμός, χρόνος και τα ομοια. ’E. Τί τὸ κατὰ συμβεβηκὸς ποσόν; ’A. Τὸ καθ᾿ ἕτερον λεγόμενον, οἷον τὸ λευκὸν πολὺ λέγεται κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν καὶ ὁ ἄνθρωπος μακρὸς καθόσον τὸ μῆκος. πάλιν τὸν πυρετὸν εἴποιμεν ἂν πολύν, ἐπειδὴ ἐν πολλῷ παρετάθη χρόνῳ, ὡς ἐάν γε μὴ τὸν ἐπὶ πλεῖστον παρατείνοντα εἴποι τις πολὺν ἀλλὰ τὸν σφοδρόν, οὐ κυρίως τῇ λέξει κέχρηται ὁ τοιοῦτος ποιόν τε μᾶλλον ἢ ποσὸν εἴρηκεν· τὸ γὰρ σφοδρὸν τῆς ποιότητός ἐστιν. κἂν εἴπωμεν δὲ ὅτι ὁ δεῖνα πολὺ δεδράμηκεν τὴν κίνησιν ἀναλογιζόμενοι, ὅτι ἐν πολλῷ γεγένηται χρόνῳ, ἀπὸ χρόνου πολύν φαμεν γεγενῆσθαι τὸν δρόμον. ’E. Τί γάρ; ἡ κίνησις οὐκ ἔστιν ποσόν; ’A. Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ κατείλεκται ἐν τοῖς ποσοῖς. ’E. Πῶς οὖν πολλὴ κίνησις καὶ μακρὰ λέγεται; “κίνησις γὰρ αὕτη μεγάλη”, ἔφη ὁ Θουκυδίδης.
s106Cevap: Onu kendi başına değil, zaman içinde bulunduğu için öyle söyler. Çok ve az, uzun ve kısa, büyük ve küçük zamanda bulunur. Bunların, içinde bulundukları zamana göre, ki zaman bir kemiyettir, ama araz olarak harekette de bulunduğu söylenecektir. Biri bir hareketin ya da eylemin çokluğunu ve azlığını söylerse, kemiyetini zamanla belirleyecek, onu bir yıllık, bir aylık ya da başka bir şekilde ifade edecektir.
Soru: Asıl anlamda kemiyetlerin hangileri, araz olarak olanların hangileri olduğunu, hangilerinin parçalarının konumu olup hangilerinin olmadığını, ayrıca hangilerinin sürekli, hangilerinin ayrık olduğunu açıkladın. Kemiyetin özelliğinin ne olabileceğini de belirlemek gerekir.
Cevap: Diyorum ki kemiyette, hiçbir zıddının olmaması bulunur.
Soru: Ama özellik hepsinde ve yalnız birinde bulunan şey olmalı; sayılan asıl kemiyetlerin hiçbirinin zıddı olmadığını göster.
Cevap: Çizginin, çizgi olarak hiçbir zıddı yoktur.
Soru: Peki nasıl oluyor da çizginin biri düz, öteki eğridir?
Cevap: Ama düzlük ve eğrilik çizgide, çizgi olduğu için ya da kemiyet olduğu için bulunmaz; belli nitelikte bir çizgi olduğu için ona ilişir. Öyleyse zıt olan, çizgiyle çizgi değil, eğrilikle düzlüktür. Yüzeyin de, yüzey olarak hiçbir zıddı yoktur.
Soru: Peki nasıl oluyor da bir yüzeye siyah, ötekine beyaz denir?
Cevap: Ama siyah ve beyaz olmaları bakımından tam zıttırlar, çünkü siyah ve beyaz zıttır; pürüzlü ile düzgün de öyle. Ama yüzey olarak, bir yüzeyin başka bir yüzeyle zıtlığı olmayacaktır. Aynı şekilde cismin de, cisim olarak hiçbir zıddı yoktur.
Soru: Peki cisimsiz, cismin zıddı değil mi?
Cevap: Hiç de değil; çünkü zıtlar aynı cinsin altında olmalıdır, cisimle cisimsizin ise ortak bir cinsi yoktur. Ayrıca zıtlar olumlu olarak söylenir, mesela tatlı, acı; cisimsiz ise bir yoksunluk olarak söylenir. Zamanın da, zaman olarak hiçbir zıddı yoktur: gece ve gündüz zıt durumdaysa bile, bu zıtlık zamanda olmalarından değil, gündüzün aydınlanmış hava, gecenin gölgelenmiş hava olmasından gelir; hava ise, hava olarak, kemiyet değildir. Logos'un da, logos olarak hiçbir zıddı yoktur.
Soru: Peki nasıl oluyor da bir logos'a doğru, ötekine yanlış denir?
Cevap: Ama logos, anlam taşıdığı için kemiyet cinsine alınmadı; seslendirilişinde görülüp uzun ya da kısa heceyle ölçüldüğü ölçüde alındı. Bu bakımdan ise ne doğruluk ve yanlışlık ne de herhangi bir zıtlık taşır. Sayıda da hiçbir zıt yoktur: iki olarak ikinin zıddı ne olabilir? Ya beşin ya da genel olarak herhangi bir sayının?
’A. Οὐ καθ᾿ αὑτήν φησιν ἀλλὰ τῷ ὑπάρχειν αὐτὴν χρόνῳ. ἐπὶ δὲ τῷ χρόνῳ ὑπάρχει τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον καὶ τὸ μακρὸν ἢ βραχὺ καὶ τὸ μέγα ἢ μικρόν. κατὰ τὸν χρόνον οὖν ἐν ᾧ ὑπάρχει ταῦτα ὄντι ποσῷ, κατὰ συμβεβηκὸς δέ, καὶ τῇ κινήσει προσεῖναι ῥηθήσεται. ἐὰν οὖν ἀποδιδῷ τις τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον τῆς κινήσεως ἢ τῆς πράξεως, τὸ ποσὸν αὐτῆς τῷ χρόνῳ ὁριεῖ ἐνιαυσιαίαν ἢ μηνιαίαν ἢ ἄλλως ἀποδιδούς. ’E. Ἀλλὰ τίνα μὲν τὰ κυρίως ποσά, τίνα δὲ τὰ κατὰ συβμεβηκός, ἀποδέδωκας, τίνα τε θέσιν ἔχοντα τῶν μορίων καὶ τίνα τὰ θέσιν οὐκ ἔχοντα, ἔτι τε τίνα τὰ συνεχῆ καὶ τίνα τὰ διωρισμέναι· τὸ δὲ ἴδιον ἀφορισαι χρη τι αν ειη του ποσου. ’A. Φημὶ τοίνυν ὅτι ὑπάρχει τῷ ποσῷ τὸ μηθὲν ἔχειν ἐναντίον. ’E. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸ ἴδιον τὸ παντὶ καὶ μόνῳ προσὸν εἶναι ὀφείλει, ἐπίδειξον εἰ μηδενὶ τῶν κατειλεγμένων κυρίως ποσῶν ἔστι τι ἐναντίον. ’A. Οὔτε γὰρ τῇ γραμμῇ καθόσον γραμμὴ ἔστι τι ἐναντίον. ’E. Πῶς οὖν ἡ μὲν τῆς γραμμῆς ἐστιν εὐθεῖα, ἡ δὲ κυρτή; Ἀ. Ἀλλὰ τὸ εὐθὺ καὶ κυρτὸν τῇ γραμμῇ οὐ καθὸ γραμμὴ πρόσεστιν οὐδὲ καθό ἐστιν ποσόν, ἀλλὰ καθὸ ποιά ἐστιν γραμμή, τοῦτο συμβέβηκεν αὐτῇ. οὐδὲ ἡ γραμμὴ οὖν τῇ γραμμῇ ἐναντία, ἀλλ᾿ ἡ κυρτότης τῇ εὐθύτητι, οὔτε τῇ ἐπιφανεφίᾳ καθόσον ἐπιφάνεια ἔστι τι ἐναντίον. Ἐ. Πῶς οὖν ἡ μὲν μέλαινα λέγεται ἐπιφάνεια, ἡ δὲ λευκή; Ἀ. Ἀλλὰ καθὸ μέλαινα καὶ καθὸ λευκή, ἐναντιώτατον, ὅτι καὶ τὸ μέλαν καὶ τὸ λευκὸν ἐναντίον, οὕτως δὲ καὶ τὸ τραχὺ καὶ τὸ λεῖον, καθὸ μέντοι ἐπιφάνεια, ἐναντίωσις οὐκ ἔσται πρὸς ἐπιφάνειαν. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ σῶμα καθὸ σῶμα οὐκ ἔχει τι ἐναντίον. ’E. Τὸ οὖν ἀσώματον οὐκ ἐναντίον τῷ σώματι; ’A. Οὐδαμῶς· τὰ γὰρ ἐναντία ὑπὸ τὸ αὐτὸ ἂν εἴη γένος, τοῦ δὲ σώματος καὶ ἀσωμάτου οὐδέν ἔστι κοινὸν γένος. ἔτι τὰ ἐναντία ἐν καταφάσει λέγεται οἷον γλυκύ, πικρόν, τὸ δὲ ἀσώματον ἐν στερήσει. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῷ χρόνῳ ἔστιν τι ἐναντίον, καθὸ χρόνος ἐστίν· ἡ γὰρ νὺξ καὶ ἡμέρα εἰ ἐναντίως ἔχουσιν, ἀλλ᾿ οὐχὶ καθὸ ἐν χρόνῳ εἰσὶ τὴν ἐναντιότητα ἔχουσι, καθόσον δὲ ἡ μὲν ἡμέρα ἀήρ ἐστι πεφωτισμένος, ἡ δὲ νὺξ ἀήρ ἐστιν ἐπεσκιασμένος, ὁ δὲ ἀὴρ οὐ ποσόν, καθόσον ἀήρ, ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῷ λόγῳ ἔστι τι ἐναντίον, καθὸ λόγος ἐστίν. Ἐ. Πῶς οὖν ὁ μέν τις ἀληθὴς λέγεται, ὁ δὲ ψευδής; Ἀ. Ἀλλ᾿ οὐ καθὸ σημαντικός ἐστιν εἴληπται τοῦ ποσοῦ εἶναι γένους, ἀλλὰ καθόσον ἐν προφορᾷ θεωρούμενος καταμετρεῖται μακρᾷ ἢ βραχείᾳ συλλαβῇ. κατὰ τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἔχοι τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος οὐδέ τινα ἐναντίωσιν. ἀλλ᾿ οὐδὲ ἐν τῷ ἀριθμῷ ἔστι τι ἐναντίον. τοῖς γὰρ δύο καθὸ δύο τί ἂν εἴη ἐναντίον; ἢ τοῖς πέντε ἢ ὅλως τινὶ τῶν ἀριθμῶν;
s107Soru: Peki yer konusunda ne dersin? Kemiyetin bir eidos'u olan yerde de mi zıtlık görülmez?
Cevap: Burada belki görülür; eğer yukarı ve aşağı yerin parçaları ya da eidos'larıysa ve bunlar birbirinin zıddıysa.
Soru: Neden "belki" dedin?
Cevap: Çünkü kimileri aşağı ve yukarının yer değil, yere ait ilişkiler olduğunu savunur: başımızın üstündeki yukarı, ayaklarımızın altındaki aşağıdır; evren bir küre olduğundan da kendi başına ne aşağı ne yukarı diye bir şey yoktur. Ama yukarıyı ve aşağıyı herhangi başka bir uzanıma göre değil de evrenin uzanımına göre alırsak, yani evren küre biçiminde olduğundan evrenin orta bölgesine doğru olanı aşağı, ortadan sınırlara doğru olanları yukarı sayarsak, yukarı aşağının zıddı olur; çünkü merkezin dış yüzeyden uzaklığı en büyük uzaklıktır, tıpkı bir dairede ve kürede merkezle sınırlar arasında olduğu gibi. Bu uzanımda yukarı yalnızca yukarı, aşağı da yalnızca aşağıdır; yukarı ve aşağının söylendiği öteki uzanımlarda ise aynı şey, başka başka şeylere göre alındığında hem yukarı hem aşağı gibi görünür. Bu yüzden yukarı ve aşağı, kendi başlarına yerin farkları ve kemiyetler olarak zıtlığı kabul edebilir; böylece kemiyette zıtlık yalnız yerde bulunur. Yerde zıtlık bulunduğunu, zıtları "birbirinden en uzak duranlar" diye tarif edenler de gösteriyor gibidir; tariflerini yerdeki yukarı-aşağı zıtlığından almış görünürler, çünkü uzak durmak ilk olarak yerde söz konusudur. Öyleyse zıtlık yalnız yerde bulunur.
Soru: Peki Herminos buna nasıl karşılık verdi?
Cevap: Yukarı ve aşağının yeri değil, "nerede"yi gösterdiğini söyleyerek; tıpkı dünün ve yarının zamanı değil, "ne zaman"ı göstermesi gibi. "Ne zaman" zamana göre nasılsa, "nerede" de yere göre öyledir; bir şeyin kemiyete ait olması başka, kemiyet olması başkadır. Herminos da böylece zıtlığı kemiyetten kaldırıyordu.
Soru: Peki öteki kemiyetlerde zıtlık yok mudur?
Cevap: Belirli olanlarda asla yoktur; belirsiz kemiyetlerde ise zıtlık varmış gibi görünebilir.
Soru: Belirsiz kemiyetler hangileridir?
Cevap: "Çok" ya da "az", "büyük" ya da "küçük" diye ifade edilenler; çünkü bir şey, bir kemiyet olarak, çok ya da az, büyük ya da küçüktür.
Ἐ. Τί οὖν ἐπὶ τοῦ τόπου; ἆρα οὐδὲ ἐπὶ τοῦ τόπου ἐναντιότης θεωρεῖται ὄντος εἴδους τοῦ ποσοῦ: Ἀ. Ἴσως ἐπὶ τούτου, εἴ γε τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω τόπου μὲν μέρη ἢ εἴδη ὑπάρχει, ἔστι δὲ ταῦτα ἐναντία ἀλλήλοις. ’E. Διὰ τί οὖν τὸ ἴσως ἔφης; ’A. Ὅτι τινὲς τὸ κάτω καὶ τὸ ἄνω οὐδὲ ειναι βούλονται τόπους ἀλλὰ σχέσεις τόπου· τὸ μὲν γὰρ ὑπὲρ κεφαλὴν ἡμῶν εἶναι ἄνω, τὸ δὲ ὑπὸ τοὺς πόδας κάτων, σφαίρας δὲ ὄντος τοῦ παντὸς μηδὲν εἶναι μήτε κάτω μήτε ἄνω καθ᾿ αὑτό. εἰ μέντοι λάβοιμεν τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω οὐ καθ’ ἡντιναοῦν ἄλλην διάστασιν ἀλλὰ κατὰ τὴν τοῦ παντός, ὥστε σφαιροειδοῦς ὄντος τοῦ παντὸς κάτω μὲν εἶναι τὸ πρὸς τὴν μέσην χώραν τοῦ παντός, ἄνω δὲ τὰ ἀπὸ τοῦ μέσου πρὸς τὰ πέρατα, ἐναντίον ἂν εἴη τὸ ἄνω τῷ κάτω διὰ τὸ πλείστην τῷ μέσῳ διάστασιν πρὸς τὴν ἔξω εἶναι ἐπιφάνειαν, ὡς ἐν κύκλῳ καὶ σφαίρᾳ πρὸς τὰ πέρατα· ἐν γὰρ ταύτῃ καὶ τὸ ἄνω μόνως ἄνω ἐστὶ καὶ τὸ κάτω μόνως κάτω, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις διαστάσεσιν, ἐφ’ ὃ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω λέγεται, πρὸς ἕτερον καὶ ἕτερον λαμβανόμενον τὸ αὐτὸ καὶ ἄνω καὶ κάτω εἶναι δοκεῖ. διὸ ἐκεῖνα καθ’ αὑτά ὄντα ὡς τόπου διαφοραὶ καὶ ποσὰ τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω ἐναντίωσιν ἐπιδέχοιτο ἄν, ὥστε εἶναι περὶ μόνον τὸν τόπον ἐν τῷ ποσῷ ἐναντιότητα. ὅτι δὲ ἐν τῷ τόπῳ ἐναντιότης, ἐοίκασιν δηλοῦν καὶ οἱ τὰ ἐναντία ὁρισάενοι τὰ πλεῖστον ἀλλήλων διεστηκότα· ἀπὸ γὰρ τῆς κατὰ τὸν τόπον ἐν τῷ ἄνω καὶ κάτω ἐναντιύσεως ἐοίκασι τὸν ὁρισμὸν εἰληφέναι· τὸ γὰρ διεστηκέναι πρώτως ἐν τόπῳ ἐστίν· ὥστε ἐν μόνῳ τῷ τόπῳ εἴη ἂν ἡ ἐναντίωσις. ’E. Ἀλλὰ πῶς ὁ Ἑρμῖνος ἀπήντηκεν; Ἀ. Λέγων ὅτι τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω οὐ τόπον σημαίνει ἀλλὰ ποῦ, ὥσπερ οὐδὲ τὸ χθὲς οὐδὲ τὸ αὔριον χρόνον ἀλλὰ ποτέ· ἔστι δὲ ὡς τὸ ποτὲ κατὰ χρόνον, οὕτως καὶ τὸ ποῦ κατὰ τόπον· ἕτερον δὲ ποσοῦ εἶναί τι, ἕτερον δὲ τὸ ποσόν. ἀλλὰ καὶ ὁ Ἑρμῖνος οὕτως ἀφῄρει τοῦ ποσοῦ τὴν ἐναντίωσιν. ’E. Ἆρα οὖν ἐν τοῖς ἄλλοις ποσοῖς οὐκ ἂν εἴη ἐναντίωσις; Ἀ. Ἐν μὲν τοῖς ὑπισμένοις οὐδαμῶς, ἐν δὲ τοῖς ἀορίστοις ποσοῖς δόξειεν ἂν εἶναι ἐναντίωσιν. Ἐ. Τίνα οὖν ἐστι τὰ ἀόριστα ποσά; Ἀ. Τὰ οὕτω ἐκφερόμενα οἷον πολὺ ἢ ὀλίγον, μέγα ἢ μικρόν· ποσὸν γάρ τι ὂν πολὺ ἢ ἀλίγον ἐστὶ καὶ μέγα ἢ μικρόν.
s108Soru: Peki bunlar asıl anlamda kemiyet midir?
Cevap: Pek öyle görünmeyecek.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü kemiyeti göstermezler; daha çok bir şeye göre olana ait olsalar gerek.
Soru: Ne yani? Bunlar zıt mıdır?
Cevap: Hiç de değil. Birbirlerine karşıttırlar, ama zıtlar gibi değil, bir şeye göre olanlar gibi karşıttırlar. Öyleyse bir şeye göre olanlardan olsalar bile, zıt değil, karşıttırlar.
Soru: Bunu nasıl söyledin?
Cevap: Çünkü karşıtların bir kısmı olumlama ve olumsuzlama gibi, bir kısmı yoksunluk ve meleke gibi, bir kısmı bir şeye göre olanlar gibi, bir kısmı da zıtlar gibi karşıttır. Öyleyse bir şeye göre olanlar karşıttır, ama zıt değildir.
Soru: Peki büyük ve küçük, çok ve az bir şeye göre olanlardan mıdır?
Cevap: Yalnız bir şeye göre olanlardan değildir; bunların her biri düpedüz belirsiz bir kemiyeti de gösterir. Çünkü büyük iki anlamda, küçük iki anlamda, aynı şekilde çok ve az da iki anlamda söylenir: biri düpedüz, öteki bir şeye göre olan olarak.
Soru: Düpedüz gösterilen kemiyetlerin ne türden olduğunu söylüyorsun?
Cevap: Belirsiz.
Soru: Neden belirsiz?
Cevap: Çünkü büyüğün ne kadar büyük, küçüğün ne kadar küçük olduğu kavranamaz. Bu yüzden düşünce, "büyük" dendiğinde, söylenen büyüğün ne kadar büyük olduğunu düşünebilmek için hemen küçük bir şeye yönelir.
Soru: Peki neden bunları yalnız bir şeye göre olan olarak değil, düpedüz kemiyet olarak da söylüyorsun?
Cevap: Çünkü ilk bakışta daha çok kemiyettirler. "Daha büyük" ve "daha küçük", "daha çok" ve "daha az" yalnız bu şekilde [başka bir şeye göre] söylenir; "büyük" ve "küçük", "çok" ve "az" ise hem düpedüz, birbirine olan ilişkiye göre olmaksızın söylendiklerini, hem de bir başkasına göre söylendiklerini gösterir. Bu yüzden bunlardan iki anlam çıktığını söyledik: mutlak olan ve bir şeye göre olan.
Soru: Peki Aristoteles iki anlamı da andı mı?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Ya hangisini?
Cevap: Yalnız bunlardan bir şeye göre olan bakımından alınanı; bunu da birçok gerekçeyle göstermeye çalışıyor.
Soru: Bunu ispat etmek için alınan ilk gerekçe hangisidir?
Cevap: İstikradan gelen gerekçe. Hiçbir şeye kendi başına büyük ya da küçük denmez, bir başka şeye göre denir; istikra bunu gösterecektir. Mesela bir dağa küçük denir, oysa dağ düpedüz küçük değildir; ama açıktır ki
E. Ἆρα οὖν ποσὰ ταῦτα κυρίως; Ἀ. Οὐ πάνυ τι δόξει. Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Οὐδὲ γὰρ σημαίνει ποσόν, ἀλλὰ μᾶλλον πρός τι ἂν εἴη. Ἐ. Τί οὖν; ἐναντία ἐστὶ ταῦτα; A. Οὐδαμῶς, ἀλλὰ ἀντίκειται μὲν ἀλλήλοις, ἀντίκειαι δὲ οὐχ ὡς τὰ ἐναντία ἀλλ’ ὡς τὰ πρός τι, ὥστε κἂν τῶν πρός τι ᾖ, οὐκ ἔστιν ἐναντία ἀλλὰ ἀντικείμενα. ’E. Πῶς τοῦτο ἔφης; ’A. Ὅτι τῶν ἀντικειμένων τὰ μὲν ἀντίκειται ὡς κατάφασις καὶ ἀπόφασις, τὰ δὲ ὡς στέρησις καὶ ἕξις, τὰ δὲ ὡς τὰ πρός τι, τὰ δὲ ὡς ἐναντία. ὥστε τά πρός τι ἀντικείμενα μέν ἐστιν, ἐναντία δὲ οὔ. E. Ἆρα οὖν τῶν πρὸς τί ἐστι τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον; Ἀ. Οὐ μόνον τῶν προς τι, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς σημαίνει ποσὸν ἀόριστον ἕκαστον τούτων· διχῶς γὰρ λέγεται τὸ μέγα καὶ διχῶς τὸ μικρὸν καὶ ὁμοίως τὸ πολὺ καὶ ἀλίγον, τὸ μὲν ἁπλῶς, τὸ δὲ τῶν πρός τι. ’E. Τὰ ἁπλῶς σημαινόμενα ποσὰ ποταπὰ εἶναι λέγεις; Ἀ. Ἀόριστα. Ἐ. Διὰ τί ἀόριστα: Ἀ. Ὅτι οὐκ ἔστιν λαβεῖν τὸ μέγα πόσῳ μέγα, οὐδὲ τὸ μικρὸν πόσῳ μικρόν. εὐθὼς οὖν φέρεται ἡ διάνοια ἐπί τι μικρόν, ὅταν εἴπῃ μέγα, ἵνα διανοηθῇ, πόσῳ τὸ μέγα ῥηθέν ἐστιν. ’E. Διὰ τί οὖν οὐ πρός τι μόνον αὐτὰ λέγεις, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς ποσόν; Ἀ. Ὅτι ἐκ πρώτης ποσὸν μᾶλλον. καὶ οὕτως λέγεται μέγα καὶ μικρὸν καὶ πλέον καὶ ἔλαττον, τὸ δὲ μέγα καὶ μικρὸν καὶ τὸ πολὺ καὶ ἀλίγον ἐμφαίνει τὸ ἀπλῶς καὶ μὴ κατὰ τὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν οὕτως λέγεσθαι, ἐμφαίνει δὲ καὶ τὸ πρὸς ἄλλο. διὸ δύο σημαίνεσθαι ἐξ αὐτῶν ἔφαμεν καὶ ἀπόλυτον καὶ πρός τι. ’E. Ἆρα οὖν ὁ Ἀριστοτέλης τῶν δύο σημαινομένων εμνήσθη; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Ἐλλὰ τίνος; Ἀ. Τοῦ κατὰ τὸ πρός τι μόνον ἀπ’ αὐτοῦ λαμβανομένου, ὅ καὶ περιρᾶται διὰ πλειόνων ἐπιδεῖξαι. Ἐ. Τίς οὖν πρῶτος λόγος εἰς τὴν τούτου ἀπόδειξιν λαμβάνεται; Ἀ. Ὁ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς· οὐδὲν γὰρ αὐτὸ καθ’ αὑτὸ μέγα λέγεται ἢ μικρόν, ἀλλὰ πρὸς ἕτερον ἀναφέφεται, ὡς παραστήσει ἡ ἐπαγωγή· οἷον ὄρος μικρὸν λέγεται καίτοι ἁπλῶς οὕτως οὐκ ὂν μικρόν, ἀλλὰ δῆλον τὸ
s109kıyas, aynı cinsten ve ondan daha büyük başka bir şeye göre yapılmaktadır. Yine darı tanesi her şeyden küçük olduğu hâlde ona büyük denir; açıkça başka bir darı tanesiyle kıyaslanarak.
Soru: Peki bu, büyüğün ve küçüğün bir şeye göre söylendiğini ispat etmeye nasıl yarar?
Cevap: Çünkü her biri kendi başına söylenseydi ve aynı cinsten başka bir şeyle kıyaslanmasalardı, dağa küçük, darı tanesine büyük denmezdi.
Soru: Bunu kısaca ve kıyas biçiminde nasıl söylersin?
Cevap: Şöyle: kemiyet bir başkasına göre söylenmez, mesela iki arşın, üç arşın, yüzey ve ötekiler; büyük ve küçük ise bir başkasının büyüğü ve küçüğü olarak söylenir; öyleyse büyük ve küçük kemiyet değildir. Yine başka türlü: kemiyet kendi başına söylenir, bu istikrayla gösterilir; büyük ve küçük ise kendi başına söylenmez; öyleyse büyük ve küçük kemiyet değildir.
Soru: Büyüğün ve küçüğün kemiyet değil, bir şeye göre olan olduğunu ispat ettin. Çokun ve azın da kemiyet değil, bir şeye göre olan olduğunu göster.
Cevap: Atina'da, diyelim, üç bin insan varsa az olduklarını söyleriz; bir köyde ise üç yüz kişi olsa bile çok olduklarını söyleriz, oysa Atina'dakiler kat kat fazladır. Bir evde beş yüz kişi çoktur; bir şehirde ise bunun kat kat fazlası olsa bile az denir. Demek ki çok ve az bir başkasıyla kıyaslanarak söylenir. Bir başka kanıt: iki arşın, üç arşın, iki ve beş, her biri bir kemiyeti gösterir; çok ve az ise ne kadar olduğunu bildirmez. "Çok" ya da "az" demekle bir sayı gösterilmez; aynı şekilde "büyük" ya da "küçük" desek de belirli bir kemiyet bildirilmez. Öyleyse bunlar kemiyet değildir.
Soru: Aynı sonuç için başka bir gerekçe daha getiriyor musun?
Cevap: Getiriyorum.
Soru: Nedir?
Cevap: Tatlının zıddı olan acı kendi başına söylenir ve düşünülür: acı olmasa da tatlı kendi başına düşünülür, tatlı olmasa da acı kendi başına düşünülür. Aynı şekilde beyaz ve siyah, soğuk ve sıcak, zıtlık kabul eden bütün bu şeyler her durumda önce kendi başlarına düşünülür. Büyük ve küçük, çok ve az ise önce kendi başlarına söylenemez; her biriyle birlikte, kıyaslandığı şeyin de düşünülmesi zorunludur. Çünkü bir şeyi, kendisine bakarak
πρὸς ἕτερον ὁμογενὲς αὐτὸ μεῖζον γίνεσθαι τὴν ἀναφοράν. καὶ πάλιν ἡ κέγχρος πάντων οὖσα μικροτέρα ὅμως λέγεται μεγάλη, δηλονότι ἀναφερομένη πρὸς ἄλλην κέγχρον. Ἐ. Τί οὖν τοῦτο πρὸς ἀπόδειξιν ποιεῖ τοῦ τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν λέγεσθαι ἰατὰ τὸ πρός τι; Ἀ. Ὅτι εἴπερ ταὐτὸν ἑκάτερον καθ’ ἑαυτὸ ἐλέγετο καὶ μὴ πρὸς ἄλλο τι τὼν ὁμογενῶν ἡ ἀναφορὰ ἐγίνετο αὐτῶν, οὐκ ἂν τὸ μὲν ὄρος μικρὸν ἐλέγετο, ἡ δὲ κέγχρος μεγάλη. Ἐ. Πῶς οὖν ἂν εἴποις συντόμως τοῦτο καὶ συλλογιστικῶς; ’A. Οὕτως· τὸ ποσὸν οὐ λέγεται πρὸς ἕτερον οἷον τὸ δίπηχυ, τρίπηχυ, ἡ ἐπιφάνεια καὶ τὰ ἄλλα, τὸ δὲ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ἑτέρου λέγεται, οὐκ ἄρα ἔστι τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ποσά. πάλιν ἄλλως· τὸ ποσὸν καθ’ ἑαυτὸ λέγεται, ὃ δείκνυται τῇ ἐπαγωγῇ, τὸ δὲ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καθ’ ἑαυτὸ οὐ λέγεται, οὐκ ἄρα τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν ἐστι ποσά. ’E. Ὅτι μὲν οὖν τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν οὐ ποσὰ ἀλλὰ πρός τι, ἀπέδειξας. δεῖξον δὲ ὅτι μὴ καὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον ποσὰ ἀλλὰ προς τι. ’A. ’Ev μὲν γὰρ ταῖς Ἀθήναις εἰ τύχοι τρισχιλίων ὄντων ἀνθρώπων φαμὲν ὀλίγους εἶναι, ἐν δὲ τῇ κώμῃ κἂν ὦσιν τριακόσιοι, λέγομεν πολλοί εἰσιν, καίτοι πολλαπλασίων ὄντων Ἀθήναζε. καὶ ἐν μὲν τῇ οἰκίᾳ οἱ πεντακόσιοι πολλοί, ἐν δὲ τῇ πόλει κἂν πολλαπλάσιοι τούτων ὦσιν, ὀλίγοι λέγονται. πρὸς ἕτερον οὖν ἡ ἀναφορὰ τοῦ πολλοῦ καὶ ὀλίγου λέγεται. καὶ ἄλλο ἐπιχείρημα· τὸ μὲν δίπηχυ καὶ τρίπηχυ καὶ τὰ δύο καὶ πέντε ποσὸν ἕκαστον σημαίνει, τὸ δὲ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον οὐκ εἰσὶν τοῦ τοσοῦ δηλωτικά· ἐκ γὰρ τοῦ φάναι πολὺ ἢ ὀλίγον οὐ σημαίνεται ἀριθμός, ὠσαύτως δὲ οὐκ ἂν εἴπωμεν μέγα ἢ μικρόν, οὐ δηλοῦται διωρισμένον τι ποσόν. οὐκ αρα ποσα ταυτα. ’E. Ἆρα οὖν καὶ ἄλλο ἐπάγεις εἰς τὸ αὐτὸ *; Ἀ. Ἐπάγω. Ἐ. Ποῖον τοῦτο; Ἀ. Τῷ γλυκεῖ τὸ πικρὸν ἐναντίον ὂν καθ’ ἑαυτὸ λέγεται καὶ νοεῖτ κἂν γὰρ μὴ ᾖ πικρόν, νοεῖται τὸ γλυκῦ καθ’ ἑαυτό, κἂν μὴ ᾖ γλυκύ, νοεῖται τὰ πικρὸν καθ’ αὑτό. ὁμοίως δὲ καὶ τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν καὶ τὸ ψυχρὸν καὶ τὸ θερμὸν πάντα ταῦτα ἐναντίωσιν ἐπιδεχόμενα πάντως καθ’ ἑαυτὰ νοεῖται πρότερον. τὸ δὲ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον οὐκ ἔστι καθ’ πρῶτον εἰπεῖν, ἀλλὰ ἀνάγκη συνεπινοεῖσθαι αὐτῶν ἑκάστῳ, πρὸς ὃ τὴν ἀναφορὰν ἔχει· τότε γὰρ μέγα οὐκ ἔστιν οὔτε εἰπεῖν οὔτε νοῦσαι μὴ οὐχὶ ἀνενεγκόντα ἐπί τι ἔτερον, πρὸς ὃ ἀποβλέπων
s110ona büyük diyeceğimiz başka bir şeyle kıyaslamadan "büyük" diye ne söyleyebiliriz ne de düşünebiliriz. Kalan üçü de öyledir: "büyük", "küçük", "çok" ya da "az" duyunca belirli olarak ne düşünüleceğini söylemek mümkün değildir. Öyleyse zıtlığı olanlar önce kendi başlarına söyleniyorsa, sözü edilen bu dördü ise önce kendi başlarına söylenemiyorsa, bunlar zıtlık kabul etmez.
Soru: Başka hangi kanıtı söyleyebilirsin?
Cevap: Şunu: büyük ve küçük zıt olursa, bunlar arasında bir şey daha büyüğe göre belirlenince küçük, daha küçüğe göre belirlenince büyük görüneceğinden ve bu aynı anda olduğundan, aynı şey kendi kendisinin zıddı olur. Öyleyse büyük ve küçük zıt değildir. Çok ve az için de aynı akıl yürütme geçerlidir. Öyleyse ne bunlarda ne de, kimilerinin sandığı gibi, yerde zıtlık varsa, kemiyette elbette zıt olmayacaktır.
Soru: Peki bu yüzden bu, kemiyetin özelliği midir?
Cevap: Hiç de değil; çünkü ousia'da da zıtlık olmadığı gösterildi, keyfiyete ait bazı şeylerde de zıtlık bulunmadığı gösterilecek. Öyleyse her kemiyetin hiçbir zıddı olmasa da, bu kemiyetin özelliği değildir.
Soru: Öyleyse ona ait başka bir şey varsa söyle.
Cevap: Diyorum ki kemiyet daha çoğu ve daha azı kabul etmez. Bu, tek tek olanları gözden geçirince açıkça görülür: bir çizgi, çizgi olarak bir başka çizgiden daha çok çizgi değildir; bir yüzey bir başka yüzeyden daha çok ya da daha az yüzey değildir; cisim de cisim olarak, yer yer olarak, sayı sayı olarak, zaman da zaman olarak öyle değildir. Bunlardan kemiyetin daha çoğu ve daha azı kabul etmediği açıktır.
Soru: Peki bu kemiyetin özelliği midir?
Cevap: Hiç de değil. Çünkü her kemiyette bulunsa da yalnız onda bulunmaz; bir ousia'nın da bir başka ousia'dan hiç de daha çok ousia olmadığı gösterildi.
Soru: Peki kemiyetin özelliği ne olabilir?
Cevap: Eşit ve eşitsiz diye söylenmesi: bir çizgi bir çizgiye ya eşittir ya eşitsizdir, cisim cisme, yüzey yüzeye de öyle.
Soru: Peki biri beyaz hakkında "bu, şuna eşittir" derse, nasıl söylemiş olur?
Cevap: Asıl anlamıyla değil; kelimeyi "benzer" yerine eğreti olarak kullanarak.
Soru: Peki kemiyet olmadıkları hâlde insana insana, kuleye kuleye nasıl eşit denir?
Cevap: Araz olarak.
μέγα φήσει τις εἶναι αὐτό. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ λοιπὰ τὰ τρία· τί γὰρ ὁριστόν ἐστι νοῆσαι ἐκ τοῦ ἀκοῦσαι μέγα ἢ μικρὸν ἢ τολὺ ἢ ἀλίγον, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. εἰ τοίνυν τά μὲν ἔχοντα ἐναντιότητα καθ’ ἑαυτά πρώτως λέγεται, τὰ δὲ τέτταρα τὰ εἰρημένα οὐκ ἔστιν εἰπεῖν πρώτως καθ’ ἑαυτά, οὐκ ἂν ἐπιδέχοιτο ἐναντιότητα. Ἐ. Ἔτι ἄλλο ἐπιχείρημα ποῖον ἔχεις εἰπεῖν; Ἀ. Τοῦτο· εἰ ἔσται τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν ἐναντία, ἐπειδὴ πρὸς τὸ μεῖζον ἐν τούτοις ἀφορίσαι μικρὸν ἂν δόξειεν εἶναι τὸ ἕτερον, πρὸς δὲ τὸ ἔλαττον πάλιν μέγα, καὶ τοῦτό γε κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν συμβαίνει, συμβήσεται αὐτὸ ἑαυτῷ ἐναντιοῦσθαι. οὐκ ἄρα τὸ μέγα καὶ τὸ μικρόν εἰσιν ἐναντία. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ επὶ τοῦ πολλοῦ καὶ ἀλίγου. ἀλλ’ εἰ μήτε ἐν τούτοις ἐναντίωσις μήτε ἐν τῷ τόπῳ, ὥς τισιν ἐδόκει, οὐκ ἔσται δήπου ἐν τῶ ποσῶ ἐναντίον. ’E Ἆρα οὖν δοὰ τοῦτο ἴδιον τοῦ τοσοῦ τοῦτο; Ἀ. Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῆς οὐσίας ἐδείχθη ἐναντίωσις, καὶ ἐπὶ τινῶν δὲ τῶν τοῦ τοιοῦ δειχθήσεται μὴ προσοῦσα ἐναντίωσις, ὥστε οὐκ ἴδιον τοῦ ποσοῦ τοῦτο, κἂν παντὶ ποσῷ μηδὲν ᾖ ἐναντίον. Ἐ. Εἰπὲ τοίνυν εἰ καὶ ἄλλο τι αὐτῷ πρόσεστιν. Ἀ. Φημὶ δὴ ὅτι οὐ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπιδέχεται τὸ ποσόν. τοῦτο δὲ δῆλον ἐπιοῦσι τὰ κατὰ μέρος· γραμμή τε γὰρ γραμμῆς καθὸ γραμμὴ οὐκ ἔστιν μᾶλλον γραμμὴ οὐδὲ ἐπιφάνεια ἐπιφανείας οὐκ ὄστιν μᾶλλον ἢ ἧττον ἐπιφάνεια, οὐδὲ σῦμα ᾖ σῶμα οὐδὲ τόπος ἧ τόπος οὐδὲ ἀριθμὸς ᾗ ἀριθμὸς οὐδὲ μὴν χρόνος ᾗ χρόνος. ἀφ’ ὧν δὴ δῆλον ὅτι οὐκ ἐπιδέχεται τὸ ποσὸν τὸ μᾶλλον καὶ τὰ ἧττον. Ἐ. Ἆρα οὖν ἴδιον τοῦ τοσοῦ τοῦτο; Ἀ. Οὐδαμῶς. οὐ γὰρ ὑπάρχει αὐτῷ μόνῳ, εἰ καὶ παντί· ἐδείχθη γὰρ ὅτι καὶ ἡ οὐσία οὐδὲν μᾶλλόν ἐστιν ἑτέρα ἑτέρας οὐσία. Ε. Τί οὖν ἴδιον τοῦ ποσοῦ ἂν εἴη; Ἀ. Τὸ ἴσον τε καὶ ἄνισον λέγεσθαι· γραμμή τε γὰρ γραμμῇ ἢ ἴση ἢ ἄνισός ἐστι καὶ σῶμα σώματι καὶ ἐπιφάνεια ἐπιφανείᾳ. ’E. Ὅταν οὖν λέγῃ τις ἐπὶ λευκοῦ, ὅτι τόδε τῷδε ἴσον, πῶς λέγει; Ἀ. Οὑ κυρίως ἀλλὰ καταχρώμενος ἀντὶ τοῦ ὅμοιον. Ἐ. Πῶς δὲ ὁ ἄνθρωπος ἀνθρώπῳ λέγεται ἴσος καὶ πύργος πύργῳ, οὐκ ὄντα ποσά; ’A. Κατὰ συμβεβηκός.
Soru: Nasıl araz olarak?
Cevap: Ousia oldukları için değil, bir büyüklükleri olduğu için. Bizim ousia'mızla ilgili ilk kemiyetler boyut denenlerdir; bunlar da uzunluk, genişlik ve derinliktir.