Porphyrios · Aristoteles'in Kategoriler'i Üzerine Soru-Cevaplı Şerh
Bir Şeye Göre Olanlar Üzerine
s111Soru: Kemiyetten sonra sırada üçüncü kategori hangisidir?
Cevap: Bir şeye göre olanlarınki.
Soru: Neden keyfiyet değil?
Cevap: Çünkü uzunluk, genişlik ve derinlik önceden var olduktan sonra "daha büyük" ve "daha küçük" ortaya çıkar; bunlar da bir şeye göre olanlardır.
Soru: Neden kemiyetten hemen sonra bir şeye göre olanları getirdi?
Cevap: Hem bu sebepten, hem de kemiyet bahsinde bir şeye göre olanlardan söz ettiği için. Büyüğün, küçüğün, çokun ve azın nasıl söylendiği kolayca kavransın diye, bir şeye göre olanların ne olduğunu hemen öğretmek gerekiyordu.
Soru: Peki bir şeye göre olanlar nedir?
Cevap: Ötekilerde olduğu gibi bunların da en genel bir tarifi yapılamaz; ama kavramlarını toparlayıp vermek mümkündür. Aristoteles de bunu yaptı: "Ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenen ya da başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre olan şeyler bir şeye göre olanlardır" dedi.
Soru: Bu tanımla ne göstermek istiyor?
Cevap: Önce, bir şeye göre olanların çoğul söylendiğini; sanki tek bir şey değil, birbirine göre olan bazı şeyler varmış gibi. Bir şeye göre olanlardan biri var olsa da, onun tek başına "bir şeye göre" olduğu doğru olarak söylenemez. Nasıl "birbirine göre olan" tek bir şeyden değil de "birbirine göre olanlar"dan söz edilirse, "bir şeye göre olan" tek bir şeyden değil, "bir şeye göre olanlar"dan söz edilir. Bu sebeple ousia ve kemiyet hakkında tekil konuştu, bir şeye göre olanlar hakkında ise çoğul olarak "Böyle şeylere bir şeye göre olanlar denir" dedi. Ayrıca burada konan tanımın Platon'a ait olduğu söylenir; Aristoteles onu ilerde düzeltir.
Soru: Peki ne gösteriyor? Ve "ya da başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre olan" eklemesi ne anlama geliyor?
Cevap: Diyorum ki bir şeye göre olanların, ne iseler
E. Πῶς κατά συμβεβηκός: ’A. Οὐχ ὅτι οὐσία ἐστίν, ἀλλ’ ὅτι μέγεθος ἔχει. ποσὰ γάρ ἐστιν περὶ τὴν ἡμετέραν οὐσίαν πρῶτα αἱ καλούμεναι διαστάσεις, αὗται δέ εἰσιν μῆκος, πλάτος, βάθος. E. Μετὰ τὸ ποσὸν τίς ἐστι τρίτη κατηγορία τῇ τάξει; Περὶ τῶν πρός τι]. ’A. ’H τῶν πρός ’E. Διὰ τί μᾶλλον μὴ τὸ ποιόν: Ἀ. Ὅτι προϋφεστηκότος μήκους, πλάτους, βάθους ἐπιγίνεται τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἄλλττον, ἅπερ ἐστὶν πρός τι. ’E. Διὰ τί μετὰ τὸ ποσὸν εὐθὺς τὰς τῶν πρός τι ἐπήγαγεν; ’A. Καὶ διὰ ταύτην μὲν τὴν αἰτίαν, καὶ διότι ἐμνήσθη τῶν πρός τι ἐν τῷ ποσῷ. ἔδει οὖν εἰς τὸ εὐσύνοπτα γενέσθαι πῶς εἴρηται καὶ τὸ μέγα καὶ τὸ μικρὸν καὶ τὸ πολὺ καὶ τὸ ὀλίγον διδάξαι εὐθύς, τίνα ποτέ ἐστι τά πρός τι. ’E. Τίνα οὖν ποτέ ἐστι τὰ πρός τι: ’A. Ὅρον μὲν αὐτῶν γενικώτατον οὐκ ἔστιν ποιήσασθαι, ὡς οὐδ’ ἐπὶ τῶν ἄλλων, τὴν δὲ ἐπίνοιαν ἔστιν συλλαβόντας ἀποδοῦναι, ὃ πεποίηκεν καὶ Ἀριστοτέλης εἰπὼν πρός τι εἶναι ταῦτα, ὅσα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον. Ἐ. Τί οὖν διὰ ταύτης τῆς ἀποδόσεως παραστῆσαι βούλεται; Ἀ. Πρῶτον μὲν ὅτι ἐπὶ πλήθους λέγεται τὰ πρός τι ὡσανεὶ τινῶν ὄντων πρός τι, ἑνὸς δὲ οὔ. ἀλλὰ καὶ τοῦ ἑνὸς τῶν πρός τι ὄντος οὐ μὴν τοῦτο πρός τι ὀρθῶς ἂν ῥηθείη. ὥσπερ οὖν οὐκ ἂν εἴποις τοῦ πρὸς ἄλληλα ἀλλὰ τῶν πρὸς ἄλληλα, οὕτως οὐ τοῦ πρός τι ἀλλὰ τῶν πρός τι. δι᾿ ἣν αἰτάν καὶ περὶ οὐσίας καὶ περὶ ποσοῦ ἑνικῶς εἶπεν, περὶ δὲ τῶν πρός τι πληθυντικῶς ἔφη· πρός τι δὲ τὰ τοιαῦτα λέγεται. ἔπειτα ἡ ἐκκειμένη ὑπογραφὴ Πλατωνικὴ εἶναι λέγεται, ἣν καὶ παρελθὼν διορθοῦται. ’E. Τί οὖν παρίστησιν; καὶ τί βούλεται ἡ προσθήκη ἡ προκειμένη ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον ἔχει; Ἀ. Λέγω ὅτι τῷ τὰ μὲν πρός τι λέγεσθαι φάναι εἶναι ἐκεῖνα, ὅσα
s112o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenen şeyler olduğunu söyleyerek, bir şeye göre olanların mutlak olmadığını, bir başka şeyle bir ilişki içinde olduğunu gösteriyor; ayrıca bazılarının başkasının [şeyi] olarak ikisinde de aynı ad durumuyla, bazılarının farklı farklı ad durumlarıyla söylendiğini, bazılarının da ad durumuyla söylenmediğini.
Soru: Ardından ne ekledi?
Cevap: "Ya da başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre olan."
Soru: Söylediklerini örneklerle açıkla.
Cevap: Bir şeye göre olanlardan şunlar aynı ad durumuyla söylenir: baba, oğulun babasıdır; oğul, babanın oğludur. Bunlarda ilişkinin çıktığı şey yalın, yöneldiği şey tamlayan [genitif] ad durumuyla söylenmiştir. Yine "köle" yalın, "efendinin" tamlayan ad durumundadır. Bunlar ad durumları bakımından denktir. Ama his, hissedilenin hissidir: çıkış noktası yalın, yöneldiği şey tamlayan ad durumundadır; hissedilen ise hisse göre hissedilendir: "hissedilen" yalın ad durumundadır, ona göre söylendiği şey, yani "hisse", tamlayan değil yönelme [datif] ad durumundadır. Burada ad durumları yer değiştirmiştir. Büyük ise küçüğe göre söylenir, ama artık "küçüğün büyüğü" denmez, "büyüğün küçüğü" de denmez; bunlar düşüncede [birbirine göre] düşünülür, ama ifade edilirken böyle bir ad durumuyla dile getirilmez. Öyleyse bunlar "başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre"dir; ama ifade bakımından, ötekilere benzer bir ad durumuyla dile getirilmez. Bütün bunlar, ne iseler o hâlleriyle kendi başlarına değil, başka bazı şeylerin [o şeyi] olarak söylenir.
Soru: Aristoteles hangi örnekleri getirdi?
Cevap: Daha büyük, daha küçükten daha büyüktür; daha küçük, daha büyükten daha küçüktür; ayrıca iki kat, yarımın iki katıdır; yarım da iki katın yarısıdır. Bir de meleke, durum, his ve epistēmē'yi söyler; çünkü sayılan bütün bunların, ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenir. Ama bunlar artık aynı ad durumuyla birbirine dönüşmez: epistēmē bilinenin epistēmē'sidir, his hissedilenin hissidir; ama bilinen "epistēmē'nin bilineni", hissedilen "hissin hissedileni" değildir; bilinen epistēmē'ye göre bilinen, hissedilen hisse göre hissedilendir. Aynı şekilde meleke, sahip olunanın melekesidir; sahip olunan ise melekeye göre sahip olunandır; konum konulanın konumudur; konulan ise konuma göre konulandır. Demek ki bunların, ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenir.
Soru: "Başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre" söylenenlere hangi örnekleri getiriyor?
Cevap: Bunu kendisi açıkça gösterdi: "ya da başka herhangi bir şekilde bir başkasına göre" diye ekledikten sonra "dağa büyük denir" diyor. Dağa küçüğe göre büyük denir, ama ad durumu bakımından değil; çünkü büyük için "küçüğün büyüğü" denmez,
αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων λέγεται, παρίστησιν ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπόλυτα τὰ πρός τι ἀλλ᾿ ἐνσχέσει τινὸς πρὸς ἄλλο τι, καὶ ὅτι τινὰ μὲν ἑτέρων λέγεται κατὰ πτῶστιν τὴν αὐτὴν ἄμφω, τινὰ δὲ καθ᾿ ἑτέραν καὶ ἑτέραν, τινὰ δὲ οὐ κατὰ πτῶσιν. ᾿E. Ἑξῆς δε τί προσέθηκεν; ᾿A. Ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον ἕχει. ᾿E. Σαφῆ ποίησov ἃ λέγεις διὰ παραδειγμάτων. ᾿A. Κατὰ πτῶσιν μὲν τὴν αὐτὴν λέγεται τῶν πρός τι τὰ τοιαῦτα· πατὴρ. υἰοῦ πατήρ, υἱὸς πατρὸς υἱὸς πατρὸς υἱός· ἀφ᾿ οὖτε γὰρ ή σχέσις, κατ᾿ ὀρθὴν εἴρηται πτῶσιν, καἰ πρὸς ὅν, κατὰ γενικήν. καὶ πάλιν δοῦλος μὲν κατ᾿ εὐθεῖαν, δεσπότου δὲ κατὰ γενικήν. ταῦτα μὲν κατὰ τὰς πτώσεις ἐξισάζει· αἴσθησις δὲ αἰσθητοῦ αἴσθησις, εὐθείας μὲν τὸ ἀφ᾿ οὖ, γενικῆς δὲ τὸ πρὸς ὅ, τὸ δὲ αἰσθητὸν αἰσθήσει αἰσθητόν, εὐθείας μὲν τὸ αἰσθητόν, πρὸς ὃ δὲ λέγεται, αἰσθήσει, κατὰ δοτικὴν πτῶσιν καὶ οὐκατὰ γενικήν. ἐνήλλακται οὖν τὰ τῶν πτώσεων ἐνταῦθα. τὸ μέγα δὲ ώς μὲν πρὸς τὸ μικρὸν λέγεται, οὐκέτι μέντοι ἄν ῥηθείη μικροῦμέγα, οὐδε τὸ μικρὸν μεγάλου γάλου μικρόν, ἀλλ᾿ δἰ μὲν ἐπινοίᾳ ἐπινοεῖται, κατ᾿ ἐκφορὰν δὲ οὐκέτι πτωτικὴν τοιαύτην τάδε προφέρεται. ταῦτα οὖν ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον ἔχει, οὐ μὴν κατ᾿ ἐκφορὰν ἤ ὡς πτῶσις ἀνὰ λόγον τοῖς ἄλλοις ἐκφέρεται. πάντα δὲ ταῦτα ἅπερ ἐστὶν οὐ καθ᾿ αὑτὰ λέγεται ἀλλ᾿ ἑτέρων τινῶν. ᾿Ε. Τίνα οὖν παραδείγματα ὁ Ἀριστοτέλης κεκόμικεν; Ἀ. Τὸ μεῖζον ἐλάττονος μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον μείζονος ἔλαττον, ἔτι δὲ καὶ τὸ διπλάσιον ἡμίσεως διπλάσιον καὶ ἥμισυ διπλασίονος ἥμισυ, ἔτι φησὶν ἕξις, διάθεσις, αἴσθησις, ἐπιστήμη· πάντα γὰρ τὰ εἰρημένα ταῦτα ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται. οὐκέτι τοίνυν καὶ κατὰ τὴν αὐτὴν πτῶσιν ἀντιστρέφει ἀλλήλοις· ἐπιστήμη μὲν γὰρ ἐπιστητοῦ ἐπιστήμη καὶ αἴσθησις αἰσθητοῦ αἴσθησις, οὐκέτι δὲ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμης ἐπιστητὸν οὐδὲ τὸ αἰσθητὸν αἰσθήσεως αἰσθητόν, ἀλλ᾿ ἐπιστήμῃ ἐπιστητὸν καὶ αἰσθήσει αἰσθητόν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ μὲν ἕξις ἑκτοῦ ἕξις, τὸ δὲ ἑκτὸν ἕξει ἑκτόν, καὶ ἡ θέσις θετοῦ θέσις, τὸ δὲ θετὸν θέσει θετόν ταῦτα μὲν ἄρα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων εἶναι λέγεται. ᾿E. Τῶν δὲ ὁπωσοῦν ἄλλως πρὸς ἕτερον λεγομένων τίνα επάγει παραδείγματα; Ἀ. Αὐτὸ φανερὸν πεποίηκεν· προσθεὶς γὰρ ἤ ὁπωσοῦν ἄλλως ἕτερον, ἐπάγει ὄρος μέγα λέγεται· πρὸς γὰρ τὸ μικρὸν ὄρος λέγεται μέγα ἀλλ᾿ οὐχὶ καὶ τῇ πτώσει· οὐ γὰρ λέγεται τὸ μέγα μικροῦ
s113küçük için de "büyüğün küçüğü" denmez; "daha küçükten daha büyük" ve "daha büyükten daha küçük" denir.
Soru: Aynı ad durumunu kullananlar arasında ne fark vardır?
Cevap: Bir kısmı aynı adı da kullanır, bir kısmı başka bir adı.
Soru: Aynı adı kullananlar hangileridir?
Cevap: Benzer, eşit, benzemez, eşitsiz gibi: bu şuna benzer, biri ötekine benzemez; ötekilerde de böyle.
Soru: Aynı ad durumunu kullanıp aynı adı kullanmayanlar hangileridir?
Cevap: Şunlar gibi: baba oğulun babası, oğul babanın oğludur. […] Konum ve konumun eidos'ları da bir şeye göre olanlardandır; konulan da konuma göre konulandır. Konum bir şeye göre olanlardansa, konum konulanın konumu olsa gerek.
Soru: Konumun eidos'ları nelerdir?
Cevap: Uzanış, duruş, oturuş: uzanış uzananın uzanışıdır, uzanan da uzanışa göre uzanandır; duruş ayakta duranın duruşudur, ayakta duran da duruşa göre ayakta durandır; oturuş oturanın oturuşudur, oturan da oturuşa göre oturandır.
Soru: Peki uzanış, duruş ve oturuş bir şeye göre olanlardan olduğuna göre, uzanmak, ayakta durmak ya da oturmak da bir şeye göre olanlardan mı olur?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü bir şeye göre olanlar konum ve konumun eidos'larıydı; bunlar ise ne konumdur ne konumun eidos'u; sözü edilen konumlardan türemiş adlardır. Türemiş adlardan hiçbiri, adını aldığı şeyle aynı değildir: dilbilgisi bilen, dilbilgisiyle aynı değildir. Bir kadına ise dilbilgisinden [grammatikē] "dilbilgisi bilen" [grammatikē] dendiğinde, bu ad türemiş olmaz [çünkü sanatın adıyla aynı biçimdedir].
Soru: Peki oturmanın oturana karşı durumu hakkında ne diyeceksin?
Cevap: Diyorum ki ona araz olarak ilişmiştir; ama araz olarak ilişti diye bir şeye göre olanlardan olmaz.
Soru: Ousia'da ve kemiyette özelliği ararken önce zıddı olmanın ya da olmamanın onların özelliği olup olmadığını araştırdın ve zıddı olmamanın onların özelliği olmadığını ispat ettin. Bir şeye göre olanlarda da aynı şekilde, zıddı olmanın ya da olmamanın onların özelliği olup olmadığını araştır.
μέγα οὐδὲ τὸ μικρὸν μεγάλου μικρόν, ἀλλὰ τὸ μεῖξον μικροτέρου μεῖζον καὶ τὸ μικρότερον μείζονος μικρότερον. Ἐ. Τῶν δὲ τῇ αὐτῇ χρωμένων πτώσει τίς διαφορά; Ἀ. Ὅτι τὰ μὲν καὶ τῷ αὐτῷ ὀνόματι χρῆται, τὰ δὲ ἑτέρῳ. Ἐ. Τίνα οὖν ἐστιν, ἃ τῷ αὐτῷ ὐνόματι χρῆται; ’A. Οἷον τὸ ὅμοιον, τὸ ἴσον, τὸ ἀνόμοιον, τὸ ἄνισον· ὅμοιον γὰρ τόδε τῷδε καὶ τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ ἀνόμοιόν τε, ὡσαύτως καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. Ἐ. Τίνα δὲ τῇ μὲν αὐτῇ πτώσει, οὐ τῷ αὐτῷ δὲ ὀνόματι; Ἀ. Οἷον τὰ τοιαῦτα· πατὴρ οἱοῦ πατήρ, οἱὸς δὲ πατρὸς υἱός. * * * ἡ θέσιε καὶ τὰ εἴδη τῆς θέσεως τῶν πρός τι· καὶ τὸ θετὸν θέσει θετόν. εἰ δὲ ἡ θέσις τῶν πρός τι, θετοῦ γὰρ θέσις ἡ θέσις ἂν εἴη. E. Τίνα οὐν εἴδη θέσεως; Ἀ. Ἀνάκλισις, στάσις, καθέδρα· ἀνάκλισίς τε γὰρ ἀνακειμένου ἐστὶν ἀνάκλισις καὶ ὁ ἀνακείμενος ἀνακλίσει ἐστὶν ἀνακείμενος, ἥ τε στάσις ἑστῶτός ἐστι στάσις καὶ ὁ ἑστὼς στάσει ἐστὶν ἑστώς, ἥ τε καθέδρα τοῦ καθημένου ἐστὶ καθέδρα καὶ ὁ καθήμενος καθέδρᾳ ἐστὶ καθήμενος. Ἐ. Ἆρα οὖν ἐπειδὴ ἡ ἀνάκλισις τῶν πρός τι καὶ ἡ στάσις καὶ ἡ καθέδρα, καὶ τὸ ἀνακεῖσθαι ἢ ἑστάναι ἢ καθῆσθαι τῶν πρός τι ἂν εἴη; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Διὰ τί; Ἀ. Ὅτι ἡ μὲν θέσις καὶ τὰ εἴδη τῆς θέσεως ἦν πρός τι, ταῦτα δὲ οὔτε θέσεις ἐστὶν οὔτε εἴδη ἐστὶν θέσεως ἀλλὰ παρώνυμα ἀπὸ τῶν εἰρημένων θέσεων. οὐδὲν δὲ τῶν παρωνύμων ταὐτόν ταῦτόν ἐστι τῷ ἀφ᾿ οὗ παρωνόμασται· οὔτε γὰρ γραμματικὸς ταῦτὸν τῇ γραμματικῇ ἥ τε γυνὴ ὅταν ἀπὸ τῆς γραμματικῆς γραμματικὴ ῥηθείη, οὐκ ἔστι παρώνυμον. ’E. Τί οὖν ἐρεῖς τὸ καθέζεσθαι καὶ πῶς ἔχειν πρὸς τὸν καθήμενον; Ἀ. Λέγω ὅτι συμβέβηκεν μὲν αὐτῷ, οὐ μὴν ἐπεὶ συμβέβηκεν τοῦτο τῶν πρός τι ἂν εἴη. ’E. Ὥσπερ τοίνυν ἐπὶ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ ποσοῦ ζητῶν τὸ ἴδιον πρῶτον ἐζήτησας, τὸ ἔχειν ἐναντίον ἢ μὴ ἔχειν εἰ ἴδιον αὐτῶν, ἐστιν καὶ ζητήσας ἀπέδειξας ὅτι μὴ ἦν ἴδιον αὐτῶν τὸ μὴ ἔχειν ἐναντίον, οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν πρός τι ζήτησον, μὴ ἴδιον αὐτῶν τὸ ἔχειν ἔναντίον ἤ τὸ μὴ ἔχειν.
s114Cevap: Diyorum ki bir şeye göre olanlarda zıtlık vardır.
Soru: Göster.
Cevap: Mesela aretē kötülüğün zıddıdır; aretē ve kötülük birer melekedir; her melekenin de bir şeyin melekesi olması bakımından bir şeye göre olanlardan olduğu söylendi. Öyleyse aretē ve kötülük bir şeye göre olanlardan olsa gerek; çünkü aretē de kötülük de bir şeyin melekesidir.
Soru: Peki ilerde neden aretē'ye ve kötülüğe keyfiyet diyor?
Cevap: […] ilerde melekelere keyfiyet diyeceği zaman. Aynı şeyin farklı bakımlardan birden çok kategoriye bağlanmasına hiçbir şey engel değildir. Mesela keyfiyet, kendisinden pay alanları belli nitelikte kıldığı bakımdan keyfiyet kategorisine ait olur; bir şeyin keyfiyeti olduğu bakımdan ise (çünkü keyfiyet, nitelikli olanın keyfiyetidir) bir şeye göre olanlardan olur. Bir şeye göre olanlardan hiçbiri başka bir kategori olmadan kendi başına düşünülemez. Bu yüzden zıtlık kabul eden bir kategoride görülürse [o da zıtlık kabul eder]; kabul etmeyen bir kategoride görülürse kendisi de kabul etmez. Mesela keyfiyette: keyfiyet zıtlık kabul eder, çünkü keyfiyet olan aretē kötülüğün zıddıdır; öyleyse bir şeye göre olanlardan aretē ve kötülük bakımından olanlar da zıtlık taşır. Ousia ise ousia olarak zıtlık kabul etmez; Sokrates ve genel olarak ousia, babanın ya da oğulun, efendinin ve kölenin altında yatar; öyleyse bir şeye göre olanların bu türleri de zıtlık kabul etmez. Altında kemiyet yatan iki kat da zıtlık kabul etmez: ikinin bire ya da dördün ikiye [oranının] zıddı nedir? Yarım da kabul etmez. Bu yüzden zıtlık kabul etmek bir şeye göre olanların özelliği olamaz.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü ne hepsinde ne de yalnız onlarda bulunur.
Soru: Peki ya şu? Bir şeye göre olanlar daha çoğu ve daha azı kabul eder mi?
Cevap: Kabul eder, ama hepsi değil.
Soru: Nasıl kabul eder?
Cevap: Bir şeyin bir başkasına daha çok benzediğini söyleriz; benzer ve eşitin de bir şeye göre olanlardan olduğu söylenmişti.
Soru: Peki kemiyet daha çoğu ve daha azı kabul etmediği hâlde eşit ve eşitsiz daha çoğu ve daha azı kabul ediyorsa, eşit ve eşitsiz nasıl kemiyetin özelliği olabilir?
Ἀ. Φημὶ τοίνυν ὅτι ἐν τοῖς πρός τί ἐστιν ἐναντιότης. Ε. Ἐπίδειξον. ’A. Οἷον ἡ ἀρετὴ τῇ κακίᾳ ἐναντίον ἐστίν, ἡ δὲ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία ἕξις, πᾶσα δὲ ἕξις εἴρηται ὅτι τῶν πρός τι καθὸ τινος ἕξις. ἀλλὰ μὴν ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία ἕξεις εἰσίν· τῶν πρός τι δὴ ἂν εἴη ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία· ἥ τε γὰρ ἀρετή τινός ἐστιν ἕξις ἥ τε κακία. ’E. Ἀλλὰ πῶς πρεολθὼν ποιότητα λέγει τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν; Ἀ. * * * ὅτε προελθὼν τὰς ἕξεις ἐρεῖ ποιότητας τὸ αὐτὸ γὰρ πρᾶγμα κατ᾿ ἄλλο καὶ ἄλλο οὐδὲν κωλύεται εἰς πλείους κατηγορίας ἀνάγεσθαι. ὥσπερ . . . . ἡ ποιότης καθὸ μὲν ποιοὺς παρέχει τοὺς μετέχοντάς τι αὑτῆς, τῆς τοῦ ποιοῦ ἂν εἴη κατηγορίας, καθὸ δέ τινός ἐστι ποιότης (ποιοῦ γὰρ ἡ ποιότης) τῶν πρός τι ἂν εἴη. ἄνευ δὲ ἑτέρας κατηγορίας οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαί τι τῶν πρός τι καθ᾿ ἑαυτό, <διότι> ἐὰν μὲν ἐπὶ κατηγορίας ὀφθῇ ἐναντίωσιν * * *, ἐὰν δὲ ἐπὶ κατηγορίας μὴ ἐπιδεχομένης, οὐδὲ αὐτὸ δέχεται, οἶον ἐπὶ τῆς ποιότητος, ἐπιδέχεται γὰρ ἐναντίωσιν, ποιότης γὰρ οὖσα ἡ ἀρετὴ ἐναντία ἐστὶ τῇ κακίᾳ· καὶ τῶν πρός τι ἄρα τὸ κατ’ ἀρετήν καὶ κακίαν ἐναντίωσιν ἔχει. ἡ δέ γε οὐσία καθὸ οὐσία οὐκ ἐπιδέχεται ἐναντίωσιν· Σωκράτης δὲ καὶ ὅλως οὐσία ὑπόκειται τῷ πατρὶ ἢ υἱῷ καὶ τῷ δεσπότη καὶ τῷ δούλῳ· ὥστε οὐδὲ τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τι οὐκ ἐπιδέχεται δέχεται ἐναντίωσιν. οὐδὲ τὸ διπλάσιον οὖν, ᾧ ὑπόκειται ποσόν, ἐναντίωσιν οὐκ ἐπιδέχεται· τί γὰρ δύο πρὸς ἓν ἢ τέσσαρα πρὸς δύο ἐναντίον; οὐδὲ τὸ ἥμισυ. ὅθεν οὐκ ἂν ἴδιον εἴη τῶν πρός τι τὸ ἐπιδέχεσθαι ἐναντίωσιν. ’E. Διὰ τί; ’A. Ὅτι οὔτε πᾶσιν ὑπάρχει οὔτε μόνοις. ’E. Τί οὖν; τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἆρά γε τὰ τῶν πρός τι ἐπιδέχεται; A. Ἐπιδέχεται μέν, ἀλλ᾿ οὐ πάντα. ’E. Πῶς οὖν ἐπιδέχεται; ’A. Ὅμοιον γὰρ μᾶλλον λέγομεν τόδε τῷδε, τὸ δὲ ὅμοιον καὶ τὸ ἴσον ἐλέγετο τῶν πρός τι εἶναι. Ἐ. Καὶ πῶς, εἰ τὸ ποσὸν μὲν οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, τὸ δὲ ἴσον καὶ τὸ ἄνισον ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, ἴδιον ἂν εἴη τοῦ ποσοῦ τὸ ἴσον καὶ τὸ ἄνισον;
s115Cevap: Çünkü kemiyet, kemiyet olarak daha çoğu ve daha azı kabul etmez; ama kemiyete araz olarak ilişenler daha çoğu ve daha azı kabul edebilir. Nasıl ousia da zıtlık kabul etmez, ama zıtları sırayla kabul edebilmek ousia'ya araz olarak ilişirse, burada da kemiyet başka, kemiyetin özelliği başkadır. Özellik, kemiyetin özsel bir keyfiyeti ve hâlidir; keyfiyetler ve hâller ise daha çoğu ve daha azı kabul eder. Öyleyse eşit ve eşitsiz de, daha çoğu ve daha azı kabul etmeyen [kemiyetin özellikleri] olsalar da, daha çoğu ve daha azı kabul edebilir.
Soru: Ama eşit ve eşitsiz kemiyetin hâlleriyse, eşit nasıl bir şeye göre olanlardan olabilir?
Cevap: Çünkü eşite eşite göre eşit, eşitsize eşitsize göre eşitsiz denir: eşit ve eşitsiz, ne iseler o hâlleriyle bir başkasının [eşiti ve eşitsizi] olarak söylenir.
Soru: Peki bir şeye göre olanların altındakilerin hepsi daha çoğu ve daha azı kabul eder mi?
Cevap: Hiç de değil: iki kata bir şeyin daha çok ya da daha az iki katı denmez; yarıma da bir şeyin daha çok ya da daha az yarısı denmez.
Soru: Peki bir şeye göre olanlara, bir şeye göre olmaları bakımından ait olan özellik nedir?
Cevap: Kendileriyle karşılıklı dönüşen bir şeye göre söylenmeleri.
Soru: Kendisiyle karşılıklı dönüşen bir şeye göre söylenmek nedir?
Cevap: Birinci şeyler hangi ikinci şeylere göre söyleniyorsa, ikincilerin de aynı şekilde birincilere göre söylenmesi. Mesela baba birinci, oğul ikinci olarak söylensin ve baba oğulun babası olsun; sırayı çevirip oğulu öne koyarsak, oğul da babanın oğludur.
Soru: Peki hepsi böyle midir?
Cevap: Düşüncede hepsi; ama söyleyişte hepsi değil. Bir kısmı, önce söylenenlerle aynı ad durumlarıyla karşılıklı dönüşür: baba oğulun babası, oğul babanın oğlu gibi; ikisinde de ifade tamlayan ad durumuyla yapılmıştır. Bir kısmı ise, daha önce gösterdiği gibi, aynı ad durumlarıyla dönüşmez: "his hissedilenin hissidir" tamlayan ad durumuyla söylendi; dönüşümde ise "hissedilen hisse göre hissedilendir" yönelme ad durumuyla kuruldu. Bazıları da söyleyişte, kendilerine göre söylendikleri şeyi kabul etmez: "küçüğün büyüğü büyük" ya da "büyüğün küçüğü küçük" demeyiz. Bunlar daha önce söylendi.
᾿A. Ὅτι τὸ μὲν ποσὸν ᾗ ποσὸν οὐκ ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἦττον, τὰ δὲ συμβεβηκότα τῷ ποσῷ ἐπιδέχοιντ᾿ ἄντὸ μᾶλλον καὶ ἦττον. ὥσπερ καὶ ἡ οὐσία οὐκ ὲπιδέχεται ἐναντίωσιν, συμβέβηκε δὲ τῇ οὐσίᾳ τῶν ἐναντίων ἀνὰ μέρος εἶναι δεκτικήν. καὶ ἐνταῦθα οὖν ἄλλο μὲν ποσόν, ἄλλο δὲ τὸ ἴδιον τοῦ ποσοῦ. ἔστι γὰρ γὸ ἴδιον ποιότης <καὶ> πάθος οὐσιῶδες τοῦ ποσοῦ· αἱ δὲ ποιότητες καὶ τὰ πά πάθη ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον καὶ καὶ τὸ ἧττον· ἐπιδέχοιτο * ἄν καὶ τὸ ισον καὶ τὸ ἄνισον τὸ μᾶλλον καὶ ἦττον, καίτοι τοῦ μὴ επιδεχομένου. ᾿Ε. ᾈλλ᾿ εἰ πάθη ποδοῦ τὸ ἴσον καὶ τὸ ἄνισον, πῶς ἄν εἴη τῶν πρός τι τὸ ἴσον; ᾿Α. Ὅτι τὸ ἴσον ἴσῳ λέγεται ἴσον καὶ τὸ ἄνισον ἀνίσῳ ἄνισον· αὐτὰ γὰρ ἅ ἐστι τὸ ἴσον καὶ τὸ ἄνισον ἑτέρου λέγεται. ᾿Ε. Ἆρα οὖν πάνατα τὰ ὑπὸ τὰ πρός τι ἐπιδέχεται τὸ μᾶλλον καὶ ἦττον; ᾿Α. Οὐδαμῶς· οὔτε γὰρ τὸ διπλάσιον ῥηθείη ἄν μᾶλλόν τινος δι πλάσιον ἤ ἦττον οὔτε τὸ ἥμισυ ῥηθείη ἄν μᾶλλον ἤ ἦττόν τινος ἥμισυ. ᾿Ε. Τί οὖν τοῖς πρός τι ὑπάρχει ἴδιον, καθόσον εἰσὶν πρός τι. ᾿Α. Τὸ πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεσθαι. ᾿E. Τί ἐστι τὸ πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεσθαι; ᾿A. † Τὰ πρὸς ἃ λέγεται τὰ πρῶτα, ὁμοίως καὶ τὰ δεύτερα λέγεσθαι πρὸς τὰ πρῶτα. οἶον εἰρήσθω ὁ πατὴρ πρῶτος, ὁ δὲ υἰὸς δεύτερος, καὶ ἔστω ὁ πατὴρ υἱοῦ πατήρ· οὐκοῦν ἀντιστρέψμεν καὶ τὸν υἱὸν προτάξωμεν, καὶ ἔστι καὶ ὁ υἱὸς παρτὸς υἱός. ᾿E. Ἆρα οὖν πάντα οὕτως ἔχει; ᾿A. Πἀντα μὲν κατ᾿ ἐπίνοιαν, οὐ πάντα δὲ κατ᾿ ἐκφώνησιν. ἀλλὰ τὰμὲν κατὰ τὰς αὐτὰς πτώσεις ἔχει ἀντιστρέφοντα τοῖς πρώτοις λεγομένοις, ὡς ὁ πατὴρ υἱοῦ πατήρ καὶ ὁ υἱὸς πατρὸς υἱός· ἐπ᾿ ἀμφοῖν γὰρ πρὸς γενικὴν πτῶσιν γέγονενν ἡ προφορά. τὰ δὲ οὐ πρὸς τὰς αὐτὰς πτώσεις, ὡς ἤδη ἔδειξεν· αἴσθησις μὲν γὰρ αἰσθητοῦ αἴσθησις πρὸς γενικὴν ἐῤῥέθη πτῶσιν, τὸ δὲ αἰσθητὸν αἰσθήσει αἰσθητὸν πρὸς δοτικὴν τὸ ἀντιστρέφον συνετάχθη. τινὰ δὲ κατ᾿ ἐκφορὰν οὐκ ἐπιδέχεται, πρὸς ὃ λέγεται. οὐ λέγομεν γὰρ μέγα μικροῦ μέγα οὐδὲ μικρὸν μεγάλου μικρόν. ταῦτα δὲ εἴρηται πρότερον.
s116Soru: Peki bu düpedüz ve rastgele olur mu?
Cevap: Hiç de değil.
Soru: Ya neye dikkat etmek gerekir?
Cevap: Neye göre veriliyorsa, ona uygun biçimde verilmesine.
Soru: Bu ne demek?
Cevap: Mesela kanadın kuşun kanadı olduğunu söylersek, doğru söylemiş oluruz, ama uygun biçimde değil. Bu yüzden dönüşmez: "kanadın kuşu" demeyiz. Bunun sebebi dönüşüm değil, ilk şeyin uygun biçimde verilmemiş olmasıdır; çünkü kanada, kuşun kanadı olduğu için değil, kanatlının kanadı olduğu için kanat denir. Bu yüzden "kanat kanatlının kanadıdır" diye verirsen dönüşür: kanatlı da kanada göre kanatlıdır. Çünkü kuş olmayan başka pek çok şeyin de kanadı vardır: arıların, eşekarılarının, çekirgelerin, ağustosböceklerinin ve sayısız başka şeyin.
Soru: Peki bir şeye göre olanları verirken kullanacağımız adları gündelik dilde her durumda bulacak mıyız?
Cevap: Her durumda değil.
Soru: Peki ne yapacağız?
Cevap: Olmadığı yerde, diyor, kendimiz bulacak ve uygun adlar yapacağız.
Soru: Nasıl yapacağız?
Cevap: Birincilerden ikincileri, ad türeterek yapacağız. Mesela "baş" diye bir şey var; ama onu "hayvanın başı" diye verirsek yanılırız; çünkü istiridye, yengeç ve benzerleri gibi başı olmayan birçok hayvan vardır. "Baş hayvanın başıdır" diye verirsek, dönüşümü yapıp "hayvan başa göre hayvandır" demek doğru olmaz, çünkü başsız birçok hayvan vardır.
Soru: Peki ne yapacağız?
Cevap: Baştan türemiş bir ad yapacağız: "başlı". Böylece dönüşür: baş başlının başıdır, başlı da başa göre başlıdır. Dümende de böyledir: "dümen geminin dümenidir" demek her durumda uymaz, çünkü küçük gemiler ve yalnız kürekçilerin yürüttükleri gemiler gibi dümenle yönetilmeyen birçok gemi vardır. Bu yüzden dönüşmez: "gemi dümene göre gemidir" demek doğru değildir. Ama dümenden "dümenli" gibi türemiş bir ad yaparsak, "dümen dümenlinin dümenidir" diye doğru söyleriz ve "dümenli dümene göre dümenlidir" diye dönüştürürüz.
Soru: Öyleyse bütün bir şeye göre olanların, kendileriyle dönüşen bir şeye göre söylendiğini düpedüz söylememek gerekir; ne eklemek gerekir?
Cevap: "Uygun biçimde verilirse" kaydını.
Ἐ. Ἆρα οὖν τοῦτο ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχεν γένοιτ᾿ ἄν; Ἀ. Οὐδαμῶς. Ἐ. Ἆλλὰ τί δεῖ παραφυλάττειν; Ἀ. Τὸ οἰκείως ποιεῖσθαι τὴν ἀπόδοσιν, πρὸς ὃ ἂν ἀποδοθῇ. Ἐ. Τί δὲ τοῦτό ἐστιν; Ἀ. Οἷον τὸ πτερὸν ἂν εἴπωμεν ὄρνιθος εἶναι πτερόν, ὑγιῶς μὲν λέγομεν, οἰκείως δὲ οὔ. διὸ οὐκ ἀντιστρέφει· οὐκέτι γὰρ λέγομεν ὄρνις πτεροῦ. αἴτιον δὲ οὐ τὸ ἀντιστρέφειν, αλλὰ τὸ τὸ πρῶτον οἰκείως μὴ ἀποδεδόσθαι· τὸ γὰρ πτερὸν οὐ καθὸ ὄρνιθός ἐστι λέγεται πτερόν, ἀλλὰ καθὸ πτερωτοῦ. διὸ ἂν οὕτως ἀπιδῷς τὸ πτερὸν πτερωτοῦ πτερόν, ἀντιστρέφει· καὶ γὰρ καὶ τὸ πτερωτὸν πτερῷ πτερωτόν· πολλῶν γὰρ καὶ ἄλλων ἔστι πτερά, ἃ οὐκ ἔστιν ὄρνιθες, μελισσῶν, σφηκῶν, ἀκρίδων, τεττίγων καὶ μυρίων ἄλλων. Ἐ. Ἆρα οὖν ἐπὶ πάντων εὑρήσομεν ὀνόματα ἐν τῇ συνηθείᾳ, πρὸς ἃ ποιησόμεθα τὴν τῶν πρός τι ἀπόδοσιν; Ἀ. Οὐ πάντων. Ἐ. Τί οὖν; Ἀ. Ἐφ᾿ ὧν οὐκ ἔστιν, εὑρήσομεν αὐτοί, φησίν, καὶ πλάσομεν οἰκεῖα ὀνόματα. Ἐ. Πῶς οὖν πλάσομεν; Ἀ. Ἀπὸ τῶν πρώτων ποιήσομεν τὰ δεύτερα ὀνοματοποιοῦντες. οἷόν ἐστι κεφαλὴ λεγομένη, ἀλλ᾿ αὐτὴ ἐὰν ἀποδοθῇ ζῴου κεφαλή, σφαλησόμεθα· πολλὰ γάρ ἐστι ζῷα, ἃ μὴ ἔχει κεφαλήν, ὡς ὄστρεα, καρκίνοι καὶ τὰ παραπλήσια. ἐὰν οὖν ἀποδῶμεν ἡ κεφαλὴ ζῴου κεφαλή, οὐχ ὑγιὲς τὸ ἀντιστρέφον καὶ φάναι τὸ ζῷον κεφαλῇ ζῷον διὰ τὸ πολλὰ εἶναι ἀκέφαλα ζῷα. Ἐ. Πῶς οὖν ποιήσομεν; Ἀ. Ἀπὸ τῆς κεφαλῆς παρώνυμον ποιήσομεν κεφαλωτόν· καὶ οὕτως αντιστρέφει· κεφαλὴ γὰρ κεφαλωτοῦ κεφαλὴ καὶ τὸ κεφαλωτὸν κεφαλῇ κεφαλωτόν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ πηδαλίου· τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν πηδάλιον πλοίου πηδάλιον οὐκ ἐπὶ πάντων ἁρμόσει διὰ τὸ εἶναι πολλὰ πλοῖα, ἃ μὴ πηδαλίῳ εὐθύνεται, ὥσπερ τὰ μικρὰ καὶ ὑπὸ ἐρετῶν ἐλαυνόμενα μόνως. διὸ οὐκ ἀντιστρέφει· οὐ γὰρ ὑγιὲς φάναι πλοῖον πηδαλίῳ πλοῖον. ἐὰν δὲ ἀπὸ τοῦ πηδαλίου παρώνυμον ποιήσωμεν ὄνομα οἷον πηδαλιωτόν, ὑγιῶς ἐροῦμεν οἷον πηδάλιον πηδαλιωτοῦ πηδάλιον καὶ ἀντιστρέψομεν πηδαλιωτὸν πηδαλίῶ πηδαλιωτόν. Ἐ. Οὐχ ἁπλῶς οὖν ῥητέον, ὅτι πάντα τὰ πρός τι πρὸς ἀντιστρέφοντα λέγεται, ἀλλὰ τί προσθετέον; Ἀ. Τὸ ἐὰν οἰκείως ἀποδίδωται.
s117Soru: Buna başka hangi kanıtı gösterdi?
Cevap: Verme işi uygun biçimde ve tam da kendisine göre söylendiği şeye göre yapılmazsa, herkesin kabul ettiği üzere karşılıklı dönüşen bir şeye göre söylenen ve yerleşik adları olan şeylerde bile dönüşüm olmaz; köle ve efendi gibi: efendi kölenin efendisidir. Ama biri köleyi efendiye göre değil de başka bir şeye, mesela insana ya da iki ayaklıya ya da bu türden herhangi bir şeye göre söylerse, dönüşmez: köleye "insanın kölesi" densin; ama artık insana "kölenin insanı" denmeyecektir.
Soru: Buna başka hangi kanıtı getirebilirsin?
Cevap: Bir şey kendisine göre söylendiği şeye uygun biçimde verilmişse, araz olan öteki her şey kaldırılıp yalnız kendisine göre verildiği şey kaldığında, hep ona göre söylenecektir. Mesela köle efendiye göre söylenir; iki ayaklıyı, epistēmē kabul edebileni, ölümlüyü, insanı kaldırırsan ve yalnız efendi olmak kalırsa, köle hep efendiye göre söylenecektir. Tersine, her şeyi korur ama efendiyi kaldırırsan, köle olmayı da kaldırmış olursun; o kişi insan da olsa, iki ayaklı da olsa, akıllı ve ölümlü bir hayvan da olsa. Çünkü efendi yoksa, kalanlardan hiçbirine göre uygun biçimde köle denmeyecektir. Kuşta da öyledir: kanatlı olmak kaldırılırsa, şeyler arasında kanatlı olmayacağından kanat da bir şeye göre olanlardan olmayacaktır.
Soru: Peki bundan senin için ne çıkıyor?
Cevap: Bir şeye göre olanı, hangi şeye göre uygun biçimde söyleniyorsa ona göre vermek gerektiği; yerleşik bir ad varsa yerleşik olanı kullanmak, yoksa adı kişinin kendisinin yapması gerektiği. Böyle verildiğinde hepsinin karşılıklı dönüşen bir şeye göre söyleneceği açıktır.
Soru: Peki bu neden böyle olur?
Cevap: Çünkü karşılıklı dönüşenler denk olmalı; biri fazla, öteki eksik olmamalıdır. Biri fazla olduğunda, kanadın kuşa göre verilmesinde olduğu gibi, ya da biri eksik olduğunda, dümenin gemiye göre verilmesinde olduğu gibi, bunları dönüştürmek imkânsızdır; ancak onları denk hâle getirirsen ya da denk bir ad bulup, yoksa yapıp ortaya koyarsan olur.
Soru: Bir şeye göre olanlar, kendilerine göre söylendikleri şeye uygun biçimde verildiğinde, karşılıklı dönüşen bir şeye göre söylenmenin onlara ait olduğunu ispat ettin. Başka ne vardır?
Cevap: Tabiatça birlikte olarak söylenmeleri.
Soru: Bize bunu öğret.
᾿Ε. Τί ἄλλο πρὸς τοῦτο τεκμήριον ἔφη; ᾿Α. Ὅτι ἐὰν μὴ οἰκείως ή ἀπόδοδις γένηται μηδὲ πρὸς αὐτὸ <ὃ> λέγεται, οὐκ ἀντιστρέφει, οὐδὲ <ἐπὶ> τῶν ὁμολογουμένως πρὸς ἀντιστρέφοντα λεγομένων καὶ ὀνόματα ἐχόντων κείμενα, ὡς ὁ δοῦλος καὶ ὁ δεσπότης· δούλου γὰρ δεσπότης· ἐὰν δέ τις μὴ πρὸς δεσπότην λέβῃ τὸν δοῦλον λέγεσθαι ἀλλὰ πρὸς ἄλλν, ἤ πρὸς δίποδα ἤ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων, οὐκ ἀντιστρέφει· λεγέσθω γὰρ ὁ δοῦλος ἀνθρώπου δοῦλος, ἀλλ᾿ οὐκέτι ἄνθρωπος δούλου ἄνθρωπος ῥηθήσεται. ᾿Ε. Ποῖον ἄλλο ἔτι πρὸς τοῦτο κομίσαις ἄν τεκμήριον; ᾿Α. Ὅτι ἐὰν μὲν οἰκείως ᾗ ἀποδεδομένον πρὸς ὅ λέγεται, πάντων περιαιρουμένων τῶν ἄλλων ὅσα συμβεβηκότα ἐστίν, λειπομένου δὲ τούτου μόνου πρὸς ὅ ἀπεδόθη, ἀεὶ πρὸς αὐτὸ ῥηθήσεται. οἶον ὁ δοῦλος πρὸς δεσπότην λέγεται· ἐὰν τοίνυν περιέλῃς τὸ δίπουν, τὸ ἐπιστήμης δεκτικόν, τὸ θνητόν, τὸ ἄνθρωπον, μένῃ δὲ τὸ δεσπότην εἶναι, ἀεὶ ὁ δοῦλος πρὸς δεσπότην ῥηθήσεται. καὶ ἔμπαλιν ἐὰν μὲν τηρήσῃς πάντα, περιέλῃς δὲ τὸ δεσπότην, περιεῖλες καὶ τὸ δοῦλον εἶναι, κἄν ἄνθρωπος ᾗ, κἄν δίπους, κἄν ζῷον λογικὸν θνητόν· δεσπότου γὰρ μὴ ὄντος πρὸς οὐδὲν τῶν μεινάντων δοῦλος οἰκείως ῥηθήσεται. ὡσαύτως καὶ ἐπὶ ὄρνιθος ἐὰν περιαιρεθῇ τὸ εἶναι πτερωτόν, οὐδὲ τὸ πτερὸν ἔσται τῶν πρός τι μὴ ὄντος πτερωτοῦ ἐν τοῖς πράγμασιν. ᾿Ε. Τί οὖν ἐκ τούτου συμβήσεταί σοι; ᾿Α. Ὅτι δεῖ μὲν ἀποδιδόναι, πρὸς ἅδήποτε οἰκείως λέγεται, ἀλλ᾿ ἀὰν μὲν ᾗ ὄνομα κείμενον, τῷ κειμένῳ χρῆσθαι, μὴ ὄντος δὲ ὀνοματοποιεῖν αὐτόν· οὕτω γὰρ ἀποδιδομένων φανερὸν ὅτι πάντα πρὸς ἀντιστρέφοντα ῥηθήσεται. ᾿Ε. Διὰ τί οὖν τοοῦτο συμβαίνει; ᾿Α. Ὅτι τὰ ἀντιστρέφοντα δεῖ ὲξ ἴσου εἶναι καὶ μήτε πλεονάζειν θάτερον μήτε ἐλλείπειν. ὅταν μὲν οὖν θάτερον πλεονάζῃ ὡς τὸ πτερὸν ὄρνιθος, θάτερον δὲ ἐλλείπῃ ὡς τὸ πηδάλιον τοῦ πλοίου, ἀμήχανον ἀντιστρέψαι ταῦτα, ἄν μη τὸ ἐπίσης αὐτὰ ἔχειν ἤ εὑρὼν τὸ ἐπίσης ὄνομα ἤδη ποιήσας παράσχῃς. ᾿Ε. ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸ πρὸς ἀντισττέφοντα λέγεσθαι ἀπέδειξας εἶναι τῶν πρός τι, ἐάνπέρ τις οἰκείως ἀποδεδῷ πρὸς ἅ λέγεται τὰ πρός τι, τί ἄλλο ᾿Α. Τὸ ἅμα τῇ φύσει λέγεσθαι. ᾿Ε. Δίδαξον ήμᾶς τοῦτο.
s118Cevap: Aristoteles ilerde "birlikte" olanlar hakkında ayrıca bir öğretim yapacak ve kaç anlamda söylendiğini gösterecek. "Birlikte" olanlardan biri de tabiatça birlikte olduğu söylenenlerdir; bunların bir şeye göre olanlarda bulunduğunu söylüyor.
Soru: Birlikte olduğunu söylediğin bu şeyler hangileridir?
Cevap: Birbirini birlikte getiren ve birlikte ortadan kaldıranlar; bazı şeyler birbirini birlikte getiriyor ya da birlikte ortadan kaldırıyorsa, bunlar birlikte olsa gerek.
Soru: Söylediğini daha açık söyle.
Cevap: Mesela baba oğulla birlikte babadır; baba olmayı onunla birlikte taşır; biri ancak bir oğlu olduğu zaman baba olur. Öyleyse baba kendisiyle birlikte oğulu, oğul da kendisiyle birlikte babayı getirir. Yine oğul yoksa baba yoktur, baba yoksa oğul da olmaz. Baba ve oğul birbirini birlikte getirdiğine ve biri ortadan kalkınca öteki de ortadan kalktığına göre, bu tür şeyler tabiatça birlikte olsa gerek. Bir şeye göre olanların hepsi, yani ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenenler, böyle görünür: birbirini getirir ve aynı şekilde birbirini ortadan kaldırır. Tabiatça birlikte olanlar işte bunlardır.
Soru: Ama hangilerinin önce, hangilerinin sonra olduğunu öğrenmemiz gerekiyor; çünkü birlikte olanlar bunların dışında kalanlar olsa gerek. Önce olanların ve sonra olanların hangileri olduğunu söyle.
Cevap: Aristoteles bunlar hakkında da daha sonra konuşacak. Ama şimdi de söylensin, çünkü bunları bir şeye göre olanların incelemesinde kullanacak.
Soru: Öyleyse hangilerinin önce, hangilerinin sonra olduğunu söyle.
Cevap: Önce ve sonranın birçok farkı vardır, çünkü bunlar da birçok anlamda söylenir. Şimdi aranan anlam şu olsa gerek: [bir şeyi] kendisiyle birlikte ortadan kaldırıp onunla birlikte ortadan kalkmayana "önce" deriz. Mesela bir ikiden öncedir: bir ortadan kaldırılınca ikiyi de ortadan kaldırır, iki ortadan kaldırılınca ise biri ortadan kaldırmaz. Bir, ikiyi kendisiyle birlikte ortadan kaldırıp onunla birlikte ortadan kalkmadığına göre, ikiden önce olsa gerek. Demek ki ortadan kaldırma bakımından, ortadan kaldıran, kendisiyle birlikte ortadan kaldırmayandan öncedir. Var olma bakımından ise durum terstir: bir şey varken başka bir şeyin var olması zorunluysa, ama tersine o başka şey varken ilkinin var olması zorunlu değilse, varlığı ötekinin varlığını zorunlu kılan sonradır. İki varsa birin olması zorunludur, bir varsa ikinin olması zorunlu değildir; öyleyse iki birden sonradır. İki şeyden biri varken ötekinin olması zorunlu değil, öteki varken ise ilkinin olması zorunluysa, mesela ousia ve arazda olduğu gibi (araz varsa ousia'nın olması zorunludur, ousia varsa arazın olması zorunlu değildir), ousia
Ἀ. Αὐτὸς μὲν προϊὼν ἰδίᾳ περὶ τῶν ἅμα ποιήσεται διδασκαλίαν καὶ ποσαχῶς λέγεται παραστήσει. ἓν δὲ τῶν ἅμα ἐστὶ καὶ τὰ τῇ φύσει εἶναι λεγόμενα, ἃ δὴ καὶ τοῖς πρός τί φησι προσεῖναι. Ἐ. Τίνα οὖν ἐστὶ ταῦτα ἃ φῂς εἶναι ἅμα; Ἀ. Τὰ συνεισάγοντά τε ἄλληλα καὶ συναναιροῦντα· ὅταν γάρ τινα ἅμα συνεισάγῃ ἄλληλα ἢ συναναιρῇ, ἅμα ἂν εἴη ταῦτα. Ἐ. Λέγε σαφέστερον ὃ λέγεις. .Οἶον ὁ πατὴρ σὺν τῷ υἱῷ ἐστι πατήρ· σὺν τούτῳ γὰρ ἔχει τὸ εἶναι πατήρ, καὶ τότε γίνεταί τις πατήρ, ὅτε καὶ υἱός τις αὐτῷ γίνεται. συνεισάγει οὖν ὁ μὲν πατὴρ ἑαυτῷ υἱόν, ὁ δὲ υἱὸς ἑαυτῷ πατέρα. καὶ πάλπάλιν υἱοῦ μὴ ὄντος οὐκ ἔστι πατήρ, οὐδὲ πατρὸς μὴ ὄντος υἱὸς οὐκ ἂν εἴη ὐκοῦν ἐπειδὴ ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς συνεισάγουσιν ἀλλήλους καὶ ἀναιρεθέντος ρεθέντος θατέρου καὶ θατέρον ἀναιρεῖται, ἅμα ἂν εἴη τὰ τοιαῦτα φύσει. δοκεῖ δὲ τὰ πρός τι τοιαῦτα εἶναι πάντα εἰσάγειν τε ἄλληλα ὅσα αὐτὰ ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων λέγεται καὶ ἀναιρεῖν ὁμοίως ἄλληα. τοιαῦτα μὲν δὴ τὰ ἅμα τῇ φύσει. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπειδὴ ἀναγκαῖον ἡμᾶς μαθεῖν, τίνα μὲν πρότερα καὶ τίνα ὕστερα, ἀφ' ὦν ἔξω τὰ ἅμα ἂν εἴη, λέγε τίνα μὲν τὰ πρότερα, τίνα δὲ τὰ ὕστερα. Ἀ. Ἀλλ᾿ ἐρεῖ μὲν καὶ περὶ τούτων ὁ Ἀριστοτέλης μετὰ τοῦτα. λεγέσθω δὲ καὶ νῦν, ἐπειδὴ καὶ τούτοις χρῆσθαι μέλλει ἐν τῇ θεωρίᾳ τῶν πρός Τι· Ἐ Εἰπὲ τοίνον, τίνα αὐτῶν πρότερα καὶ τίνα ὕστερα. Ἀ. Εἰσὶν μὲν καὶ τῶν προτέρων καὶ τῶν ὑστέρων πολλαὶ διαφοραί· πολλαχῶς γὰρ καὶ ταῦτα λέγεται. ὁ δὲ νῦν ζητούμενος τρόπος ἐκεῖνος ἂν εἴη· λέγομεν γὰρ πρότερον ὃ συναναιρεῖ μέν, οὐ συναναρεῖται δέ, οἷον ἡ μονὰς τῆς δυάδος ἐστὶ προτέρα· μονὰς μὲν γὰρ αναιρεθεῖσα ἀναιρεῖ τὴν δυάδα, δυὰς δὲ ἀναιρεθεῖσα οὐκ ἀναιρεῖ τὴν μονάδα. ἐπεὶ οὖν ἡ μονὰς συναναιρεῖ μέν, οὐ συναναιρεῖται δέ, προτέρα ἂν εἴη ἡ μονὰς τῆς δυάδος. κατὰ μὲv οὖν τὴν ἀναίρεσιν πρότερον τὸ ἀναιροῦν τοῦ μὴ συναναιροῦντος. κατὰ δὲ τὸ εἶναι οὖ ὄντος ἐξ ἀνάγκης τι εἶναι ἔμπαλιν οὗ ὄντος οὐκ ἀνάγκη τι εἶναι ὕστερον τὸ οὗ ὄντος ἐξ ἀνάγκης εἶναί τι· δυάδος γὰρ οὔσης ἀνάγκη μονάδα εἶναι, μονάδος δὲ οὔσης οὐκ ἀνάγκη δυάδα εἶναι· ὑστέρα ἄρα ἡ δυὰς τῆς μονάδος. εἰ τοίνυν δυοῖν ὄντοιν θατέρου μὲν ὄντος οὐκ ἀνάγκη θάτερον εἶναι, θατέρου δὲ ὄντος ἀνάγκη θάτερον εἶναι, οἷον ἐπὶ οὐσίας καὶ συμβεβηκότος· συμβεβηκότος γὰρ ὄντος ἀνάγκη οὐσίαν εἶναι, οὐσίας δὲ οὔσης οὐκ ἀνάγκη συμβεβηκὸς εἶναι· προτέρα ἄρα ἡ οὐσία τοῦ συμβε-
s119arazdan öncedir. Öyleyse ortadan kalkma, var olmaya göre tersine işler: başkasını kendisiyle birlikte ortadan kaldırıp onunla birlikte ortadan kalkmayan öncedir; başkasını kendisiyle birlikte getirip onun tarafından birlikte getirilmeyen ise zorunlu olarak sonradır.
Soru: Peki bütün bir şeye göre olanlar tabiatça birlikte midir?
Cevap: Gerçekte hepsi öyledir; ama kimilerine hepsi öyle görünmez; Aristoteles de bu yaygın kanaatten yola çıkarak akıl yürütür.
Soru: Ne demek istediğini daha açık söyle.
Cevap: Aristoteles epistēmē'yi bir şeye göre olanlardan sayar (çünkü epistēmē bilinenin epistēmē'sidir, bilinen de epistēmē'ye göre bilinendir); kendisi de bir şeye göre olan hissi de öyle sayar (his hissedilenin hissidir, hissedilen de hisse göre hissedilendir). Epistēmē'nin ve hissin bir şeye göre olanlardan olduğunu koyduktan sonra, epistēmē'nin bilinenle, hissin de hissedilenle her durumda birlikte olmadığını söyler. Çünkü birbirini birlikte getiren ve birlikte ortadan kaldıranlar birlikteyse, hissedilen ise hissi, bilinen de epistēmē'yi birlikte getirmiyorsa ve epistēmē ya da his ortadan kalkınca bilinen ya da hissedilen ortadan kalkmıyorsa, öyleyse ne hissedilen hisle ne de bilinen epistēmē'yle birlikte olur.
Soru: Peki bunlarda birlikte olmak yoksa ne vardır?
Cevap: Bir kısmı önce, bir kısmı [sonradır].
Soru: Nasıl birlikte olmadıklarını göster.
Cevap: Belki şu açık olur: bunların bir kısmı önce, bir kısmı sonradır; bu yüzden birlikte olmamaları zorunludur. Hissedilen ve bilinen, epistēmē ve his ortadan kaldırılsa bile yine yerinde kalır; hissedilen ve bilinen ortadan kaldırılınca ise ne his kalır ne epistēmē. Öyleyse bu yüzden hissedilenle his, epistēmē'yle bilinen birlikte değildir; hissedilen histen, bilinen epistēmē'den öncedir.
Soru: Epistēmē yokken bilinenin, his yokken hissedilenin nasıl olabileceğini, tersine bilinen ve hissedilen varken epistēmē'nin ve hissin her durumda olmayacağını göster.
Cevap: Diyorum ki biz daha kundaktaki bebeklerken hiçbir şeyin epistēmē'sine sahip değildik; bilinenlerin ise her zaman var olması zorunludur; çünkü onlar var olmasaydı, öğrenip terbiye görerek epistēmē edinemezdik. Ayrıca biri, [Stoa'dan] olanların söylediği gibi, evrensel yangınla [ekpyrōsis] hayvanları yok etse, hayvan olmayınca his olmaz; ama hissedilen olacaktır, çünkü ateş olacaktır. Matematik bilimlerin de, geometri, aritmetik ve astronomi gibi,
βηκότος. ὥστε ἔμπαλιν ἔχει ἡ ἀναίρεσις πρὸς τὴν ὕπαρξιν· μὲν γὰρ συναναιροῦ καὶ μὴ συναναιρούμενον πρότερον, τὸ δὲ καὶ μὴ συνεισαγόμενον ὕστερον ἐξ ἀνάγκης. Ἐ. Ἆρα οὖν πάντα τὰ πρός τι ἅμα τῇ φύσει; Ἀ. Κατὰ ἀλήθειαν μὲν πάντα, δοκεῖ δέ τισιν μὴ πάντα, ἐξ ὧ ὁ Ἀριστοτέλης κατὰ τὸ ἔνδοξον κατασκευάζει. Ἐ. Εἰπὲ σαφέστερον, τί λέγεις. Ἀ. Ὁ Ἀριστοτέλης τῶν πρός τι τιθεὶς εἶναι τὴν ἐπιστήμην (ἔστιν γὰρ ἐπιστήμη ἐπιστητοῦ ἐπιστήμη καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμῃ ἐπιστητόν) καὶ ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως οὔσης καὶ αὐτῆς τῶν πρός τι (ἔστιν γὰρ ἡ αἴσθησις καὶ τὸ αἰσθητόν αἰσθήσει αἰσθητόν)· κειμένων κειμένων οὖν τῶν πρός τι εἶναιτὴν ἐπιστήμην καὶ τὴν αίσθησίν φησιν μήτε τὴν ἐπιστήμην ἅμα τῷ ἐπιστητῷ εἶναι μήτε τὴν αἴσθησιν ἅμα τῷ αἰσθητῷ πάντως. εἰ γὰρ ἅμα ἦν τὰ συνεισάγοντα ἄλληλα καὶ συναναιροῦντα, οὔτε δὲ τὸ αἰσθητὸν συνεισάγει τὴν αἴσθησιν οὔτε τὸ ἐπιστητὸν τὴν ἐπιστήμην οὔτε † ἀναιρουμένη ἡ ἐπιστήμη ἢ ἡ αἴσθησις ἀνῄρηται τὸ ἐπιστητὸν ἢ τὸ αἰσθητόν, οὐκ ἂν εἴη ἄρα ἅμα οὔτε τὸ αἰσθητὸν τῇ αἰσθήσει οὔτε τὸ ἐπιστητὸν τῇ ἐπιστήμῃ. Ἐ. Ἀλλ᾿ εἰ μὴ ἅν εἴη ἐπ᾿ αὐτοῖς; Ἀ. Ὅτι τὰ μὲν πρότερα, τὰ δὲ Ἐ. Δεῖξον οὖν, πῶς οὐχ ἅμα. Ἀ. Ἴσως γὰρ δῆλον ἔσται, τινὰ μὲν πρότερα, τινὰ δὲ ὕστερα αὐτῶν, δι᾿ ὃ ἀνάγκη μὴ εἶναι αὐτὰ ἅμα. τὸ αἰσθητὸν καὶ τὸ αἰσθητὸν καὶ τὸ ἐπιστητὸν, ἐὰν ἀναιρεθῇ ἡ ἐπιστήμη καὶ ἡ αἴσθησις, ὅμως μένει, τοῦ δὲ αἰσθητοῦ καὶ ἐπιστητοῦ ἀναιρεθέντος οὔτε ἡ αἴσθησις οὔτε ἡ ἐπιστήμη μένει. ὥστε οὐχ ἅμα διὰ τοῦτο τὸ αἰσθητὸν καὶ ἡ αἴσθησις καὶ ἡ ἐπιστήμη καὶ τὸ ἐπιστητόν, ἀλλὰ πρότερον μὲν τὸ αἰσθητὸν αἰσθήσεως καὶ τὸ ἐπιστητὸν ἐπιστήμης. Ἑ. Πῶς οὖν ἐπιστήμης μὴ οὔσης εἴη ἂν τὸ ἐπιστητόν, καὶ αἰσθήσεως μὴ οὔσης εἴη ἂν τὸ αἰσθητόν, καὶ ἔμπαλιν ὄντος ἐπιστητοῦ καὶ αἰσθητοῦ οὐ πάντως ἂν εἴη ἐπιστήμη καὶ αἴσθησις, δεῖξον. Ἀ. Λέγω ὅτι ὅτε κομιδῇ βρέφη ἐτυγχάνομεν ὄντες, οὐδεμίαν ἐπιστήμην εἴχομεν οὐδενός· τὰ δὲ ἐπιστητὰ ἀδύνατον μὴ εἶναι ἀεί· οὐδὲ γὰρ ἂν ἐλάβομεν μαθόντες καὶ παιδευθέντες ἐπιστήμην, εἰ μὴ ἦν αὐτά. ἀλλὰ μὴν καὶ εἴ τις φθείρειεν τὰ ζῷα, ὥσπερ φασὶν οἱ ἀπὸ τῆς ἐκπυρώσει γίνεσθαι, αἴσθησις μὲν οὐκ ἔστιν ζῴου μὴ ὄντος, αἰσθητὸν μέντοι ἔσται· τὸ γὰρ πῦρ ἔσται. ὡμολόγηται δὲ καὶ τὰ μαθήματα ὅτι ὀψὲ εἰς
s120Yunanlılara geç geldiği kabul edilir; ama Yunanlılar onları bilmese de bunlar yine de bilinebilir şeylerdi.
Soru: Kimse emek vermek istemediği için geometri yok olup gitse, bu yüzden geometrinin konuları var olmaz mı?
Cevap: Hiç de değil. Musikide de eskiden musikiciler çeyrek ton aralığını işitirlerdi; sonra bu aralığın icra edildiği enharmonik melodi ihmal edilince, artık böyle bir aralığın hissi kalmadı. His tükenmiş olsa da bu hissedilir aralığın tabiatta var olduğu açıktır. Aristoteles de bilinen var olduğu hâlde epistēmē'si olmayan bir şey olarak dairenin karelenmesini anar. Bu, eskilerin araştırdığı şu türden bir problemdir: öteki şekillerle bir dairenin kapladığı kadar alan kapsamak mümkün olduğu gibi, bir kareyle de mümkün müdür? Öteki şekiller gibi bir kare şeklinin de daireye eşit alan kapsayabileceğini gösteren bir ispat olduğu anlaşılıyor, ama bunun nasıl yapılacağı bulunmamıştır; ya da kimilerinin dediği gibi bulunmuşsa bile, Aristoteles zamanında henüz bulunmamıştı. Öyleyse daireye eşit bir kare alan elde etmek bilinebilir bir şey olduğu hâlde, epistēmē'si henüz bulunmamıştı. Güneş ve ay tutulmalarını bilmek ve önceden söylemek de, bulunduğu gibi, bilinebilir bir şeydir; ama Thales'ten önce, bilinen var olduğu hâlde, epistēmē'si henüz yoktu. Bilinen ortadan kaldırılırsa epistēmē'yi de ortadan kaldırır; epistēmē ortadan kaldırılırsa bilineni ortadan kaldırmaz. Öyleyse bilinen önce, epistēmē sonradır; bir şeye göre oldukları hâlde birlikte değildirler. Demek ki tabiatça birlikte olmak bütün bir şeye göre olanlarda bulunmaz; öyleyse bu, bir şeye göre olanların özelliği de olamaz.
Soru: Peki gerçekte de böyle midir?
Cevap: Hiç de değil. Çünkü hissedilen de, hissedilen olarak, kendi hissi yokken yerinde kalmaz ya da var olmaz; bilinen de, bilinen olarak, kendi epistēmē'si yokken kalmaz ya da var olmaz. Bilinen varsa, epistēmē'si yokken kuvve hâlinde bilinen olur; kendi epistēmē'si de olmadıkça fiilen bilinen olmaz. Ama onun epistēmē'si oluşabileceği için kuvve hâlinde bilinen ise, epistēmē de, onun epistēmē'si olabileceği için kuvve hâlinde olur. Belki de bir bilinenin epistēmē'si insanlarda olmasa bile, bütün bilinenlerin epistēmē'si tabiatta, ezelî olan ve var olan her şeyi bilen nous'ta vardır ve oradan her zaman insanlara
τοὺς Ἔλληνας ἦλθεν, οἶον ἡ γεωμετρία καὶ ἡ ἀριθμητικὴ καὶ ἠ ἀστρο. νομία· ἀλλ' ὅμως ἦν ἐπιστητά, καίπερ τῶν Ἑλλήνων αὐτὰ μὴ ἐπισταμενων. ’E. Ἄν δὲ καὶ μηδενὸς φιλοπονεῖν ἐθέλοντος ἀπόληται γεωμετρία, ἆρα διὰ τοῦτο οὐκ ἔστι τὰ γεωμετρικά; Ἀ. Οὐδαμῶς· ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ μουσικῇ τὸ μὲν πάλαι τοῦ διεσιαίου διαστήματος ἤκουον οἱ μουσικοί, ὕστερον δὲ ἀμεληθείσης τῆς ἐναρμονίου μελῳδίας, καθ' ἣν τὸ διεσιαῖον διάστημα ἐμελῳδεῖτο, οὐκέτι τοῦ τοιούτου αἴσθησίς ἔστι διαστήματος. καὶ δῆλον ὅτι ἐν τῇ φύσει ἐστὶ τὸ αἰσθητὸν τοῦτο διάστημα, εἰ καὶ ἡ αἴσθησις ἐκλέλοιπεν. Ἀριστοτέλης δὲ ἐπιστητοῦ; μὲν ὄντος, ἐπιστήμης δὲ αὐτοῦ μὴ οὔσης μέμνηται τὸ τοῦ κύκλου τετραγωνισμόν. ἔστι δὲ τὸ τοιοῦτον ζήτημα, ὅποῖον ἐζητεῖτο παρὰ τοῖς παλαιοῖς, εἰ ὥσπερ τῶν ἄλλων σχημάτων ἔστι τοσοῦτον χωρίον περιλαβεῖν, ὅσονπερ ὁ κύκος, οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ τετραγώνου. καὶ φαίνετα μὲν ὅτι ἔστι τις ἀπόδειξις, καθ' ἣν ἔστι τετράγωνον σχῆμα κύκλῳ περιλαβεῖν ὥσπερ καὶ ἄλλα σχήματα, οὐχ εὕρηται δὲ πῶς, ἢ εἰ καὶ εὕρηται, ὥς φασί τινες, ἀλλ' ἐπὶ Ἀριστοτέλους οὔπω εὕρητο. ὥστε ὄντος ἐπιστητοῦ τοῦ παραλαβεῖν τετράγωνον χωρίον κύκλῳ οὐδέπω ἡ ἐπιστήμη εὕρητο. ἐπεὶ καὶ τὸ τὰ ἐκλείψεις τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης γνῶναι καὶ προειπεῖν ἔστιν o μέν, ὥσπερ καὶ εὕρηται, πρὸ μέντοι θαλοῦ οὐδέπω ἦν ὄντος τοῦ ἐπιστηντοῦ. ἀλλὰ τὸ μὲν ἐπιστητὸν ἀναιρεθὲν ἀνέλοιλ ἂν καὶ τὴν ἐπιστήμην, ἐπιστήμη δὲ ἀναιρεθεῖσα οὐκ ἂν ἀνέλοι τὸ ἐπιστητόν. πρότερον ἄρα τὸ ἐπιστητόν, ὑστέρα δὲ ἡ ἐπιστήμη, πρός τι δὲ ὄντα, οὐχ ἅμα. ωστε οὐκ ἐν πᾶσι τοῖς πρός τι εἴη ἂν τὸ ἅμα φύσει, ὥστε οὐδὲ ἴδιον ἂν εἴη τοῦτο των προς τι. ’E. οὖν ouv κατ’ ἀλήθειαν οὕτως ἔχει; ’A. Οὐδαμῶς· οὐδὲ γὰρ τὸ αἰσθητὸν καθὸ αἰσθητὸν μένει ἢ ἔστιν μὴ οὔσης αὐτοῦ αἰσθήσεως, οὐδὲ τὸ ἐπιστητὸν καθὸ ἐπιστητὸν μένει ἢ ἔστιν μὴ οὔσης αὐτοῦ ἐπιστήμης. ἀλλ' εἰ μὲν ἔστιν ἐπιστητόν, δυνάμει ἔσται μὴ οὔσης αὐτοῦ ἐπιστήμης, ἐνεργείᾳ δὲ οὐκ ἔσται ἐπιστητόν, ἐὰν μὴ καὶ ἡ ἐπιστὴμη ᾖ αὐτοῦ. ἀλλ' εἰ δυνάμει ἐστὶ ἐπιστητόν, ὅτι δύναται αὐτοῦ ἐπιστήμη γενέσθαι, δυνάμει ἂν εἴη καὶ ἡ ἐπιστήμη, ὅτι δύναται αὐτοῦ ἐπιστή<μη εἶναι>. μήποτε δὲ καὶ ἐν ἀνθρώποις μὴ εἴη ἐπιστήμη τινὸς ἐπιστητοῦ, ἀλλ' ἐν τῇ φύσει ἐστὶν ἡ ἐπιστήμη πάντων τῶν ἐπιστητῶν νοῦ τοῦ ἀιδίου καὶ πάντα ἐπισταμένου τὰ ὄντα, καὶ ἀεὶ εἰς τοὺς ἀνδὲ
s121birçok şeyin epistēmē'si iner. Öyleyse hissedilen varken genel olarak his de vardır, bilinen varken genel olarak epistēmē de vardır; bir şeye göre olanlar birliktedir.
Soru: Ama Aristoteles "epistēmē'leri çoğunlukla önceden var olan şeylerden ediniriz; çünkü pek az durumda ya da hiçbir durumda epistēmē'nin bilinenle birlikte oluştuğu görülmez" dediğine göre, epistēmē hangi durumlarda bilinenle birlikte var olur?
Cevap: Diyorum ki hayalî kurgularda. Kimera'yı kurguladığımız anda Kimera'nın epistēmē'si de hayali de birlikte var oldu. Harfleri ilk öğreten kişi, harflerin epistēmē'siyle birlikte harfleri de getirdi; resmi ilk bulan kişi de resim sanatıyla birlikte tasvirleri getirdi.
Soru: Peki neden "ya da hiçbir durumda" diye ekledi?
Cevap: Çünkü belki bunlar da tabiatta vardı ve insanlar epistēmē'lerini sonradan edindiler.
Soru: Peki his yokken hissedilenin de olmadığını nasıl söylüyorsun?
Cevap: Çünkü, diyelim, his olmasa bal tadılabilir bir şey olur, ama hissedilen olmaz; görme olmasa beyaz yine olacaktır, ama görülen olmayacaktır.
Soru: Aristoteles ardından bunlara hangi soruları ekliyor?
Cevap: Diyorum ki şunu: bir şeye göre olanlar, verilen bu tarif benzeri ifadeye göre ele alınırsa, bazı ousia'lar bir şeye göre olanlardan olacaktır.
Soru: Neden "tarif benzeri" dedin ve bununla neyi kastediyorsun?
Cevap: Tarif benzeri dedim, tarif demedim; çünkü en üst cinslerin tarifi verilemez, kategorilerin altına düşen cinsler de en üst cinslerdir. Bir şeye göre olanlar için tarif benzeri olarak şu verildi: bir şeye göre olanlar, ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenenlerdir. Bu tanıma göre bazı ousia'lar bir şeye göre olanlardan olacaktır.
Soru: Bunun nesi tuhaf?
Cevap: Bir şeye göre olan bir arazdır, ousia ise hiçbir şekilde araz değildir. Öyleyse bazı ousia'lar, oldukları şeyin kendisi bakımından bir şeye göre olanlardan olursa, ousia, ousia olarak, arazlardan olacaktır.
Soru: Bunu nasıl göstereceksin?
θρώπους κάτεισιν ἡ τῶν πολλῶν ἐπιστήμη. ὥστε αἰσθητοῦ ὄντος ἔστι καὶ καθόλου αἴσθησις καὶ ἐπιστητοῦ ὄντος ἔστι καθόλου ἐπιστήμη, καὶ ἅμα τέ ἐστι τὰ πρός τι. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἔφη ὁ Ἀριστοτέλης τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ προϋπαρχόντων πραγμάτων τὰς ἐπιστήμας λαμβάνομεν, ἐπ᾿ ὀλίγων γὰρ ἢ ἐπ᾿ οὐδενὸς ἴδοι τις ἂν ἅμα τῷ ἐπιστητῷ τὴν ἐπιστήμην γινομένην, ἐπὶ τίνων ἅμα ἡ ἐπιστήμη συνυφίσταται; Ἀ. Φημὶ ὅτι ἐπὶ τῶν ἀναπλασμάτων· ἅμα γὰρ τῷ ἀναπλάσαι χίμαιραν ὑπέστη ἅμα καὶ ἡ ἐπιστήμη τῆς χιμαίρας καὶ τὸ φάντασμα αὐτῆς, καὶ ὁ πρῶτος γράμματα διδάξας ἅμα τῇ ἐπιστήμῃ τῶν γραμμάτων εἰσήγαγεν τὰ γράμματα, καὶ ὁ ζωγραφίαν εὑρὼν πρῶτος ἅμα τῇ ζωγραφίᾳ εἰσήγαγε τὰς εἰκόνας. Ἐ. Διὰ τί οὖν προσέθηκεν τὸ ἢ ἐπ᾿ οὐδενός; Ἀ. Ὅτι μήποτε καὶ ταῦτα ἦν ἐν τῇ φύσει, τὰς δὲ ἐπιστήμας ὕστερον ἐλάβον. Ἐ. Αἰσθήσεως οὖν μὴ οὔσης πῶς φὴς καὶ τὸ αἰσθητὸν μὴ εἶναι; Ἀ. Ὅτι φέρε αἰσθήσεως μὴ οὔσης μέλι μέν ἐστιν γευστόν, αἰσθητὸν δὲ οὐκ ἔστι, καὶ λευκὸν μὲν ἔσται, ὁρατὸν δὲ οὐκ ἔσται ὁράσεως μὴ οὔσης. Ἐ. Ἑξῆς ὁ Ἀριστοτέλης τίνα τούτοις ἐπάγει ζητήματα; Ἀ. Λέγω ὅτι ἐι κατὰ τὸν δοθέντα οἷον ὁρισμὸν ἀποδοθῇ τὰ πρός τι, ἔσται τινὰ τῆς οὐσίας τῶν πρός τι. Ἐ. Διὰ τί οἷον ὁρισμὸν εἴρηκας, καὶ τίνα τοῦτον < φής > Ἐ. Οἷον μὲν ὁρισμὸν ἔφην, ἀλλ᾿ οὐχ ὁρισμόν, ὅτι τῶν ἀνωτάτων οὐκ ἔστιν ὅρους ἀποδοῦναι, ἀνώτατα δὲ γένη τὰ ταῖς κατηγορίαις ὑποπίπτοντα. οἷον δὲ ὅρος τῶν πρός τι ἀπεδόθη τὸ εἶναι τὰ πρός τι ἐκεῖνα, < ἃ > ἅπερ ἐστὶν ἑτέρων λέγεται. κατὰ δὲ ταύτην τὴν ὑπογραφὴν ἔσονταί τινες οὐσίσι τῶν πρός τι. Ἐ. Τί οὖν ἄτοπον; Ἀ. Ὅτι τὸ μὲν πρός τι συμβεβηκός ἐστιν, ἡ δὲ οὐσία οὐδαμῶς συμβεβηκός. εἰ οὖν τῶν πρός τί τινες ἔσονται κατ᾿ αὐτὸ ὅ εἰσιν οὐσίαι, ἔσται ἡ οὐσία καθόσον οὐσία τῶν συμβεβηκότων. Ἐ. Πῶς οὖν τοῦτο ἐπιδείξεις;
s122Cevap: Eğer bir şeye göre olan, başka bir şeye göre söylenen türden bir şeyse, insanın eli de başka bir şeye göre söylendiğine göre, el bir şeye göre olanlardan olacaktır. Aynı şekilde ayak, göz ve her birimizi oluşturan öteki parçalar da.
Soru: Peki bunun nesi tuhaf?
Cevap: Ousia'ların parçaları ousia değilse, bütün de ousia değildir; çünkü ousia'lardan oluşmayan şey kendisi de ousia olmaz. Bundan daha tuhaf bir şey olamaz. Öyleyse ya verilen tarif düzeltilmeli ya da onu doğruymuş gibi bırakırsak, hiçbir ousia'nın bir şeye göre olanlardan olmadığını göstermek güçleşir.
Soru: Peki bir şeye göre olanların bu tanımına göre ousia'lardan bir kısmının bir şeye göre olanlardan olacağını nasıl göstereceksin?
Cevap: Ousia'ları şöyle bölerek: ya birey ousia'nın ya da onun parçalarının, ya ortak ousia'nın, yani ousia'ların cinslerinin ve eidos'larının, ya da eidos'ların ve cinslerin parçalarının bir şeye göre olanlardan olduğunu söylemek gerekir, ya da hiçbirinin. Birinci ousia'lardan, yani bireylerden birinin bir şeye göre olanlardan olduğunu söylemenin mümkün olmadığını göstermek güç değildir: Sokrates'e "birinin Sokrates'i" denmez. Biri şaka yollu Sokrates'in tanrıya ait olduğunu söylese, dönüşümü yapınca tanrının da Sokrates'in tanrısı olduğunu söyleyecektir ki bu saçmadır; çünkü o zaman tanrı yalnız akıllı hayvanların değil, taşın ve rastgele ousia'ların da tanrısı olacaktır. Sonra, dünyadaki tek tek şeyler tanrının mülkleri gibi olur; oysa biz ousia'ların, mülk olarak birilerinin mülkü olup olmadığını değil, ousia olmaları bakımından birilerinin ousia'ları olup olmadığını araştırıyoruz; birey ousia'larda ise bu gösterilemez. Birey ousia'ların parçaları da bir şeye göre olanlardan olmaz: belli bir el, "birinin belli bir eli" diye söylenmez; düpedüz "birinin eli" deriz. Baş da "birinin başı" diye söylenir, "birinin belli bir başı" diye değil.
Soru: Birey ousia'lara da parçalarına da bir şeye göre denemeyeceğini bunlarla ispat ettin. Aynı şeyin ikinci ousia'larda, hem kendilerinde hem parçalarında olduğunu da göster.
Cevap: İkinci ousia'larda aynı şeyin olduğunu gösterebilirim: mesela ortak olarak yüklediğimiz insana
’A. Εἰ γὰρ τὸ πρός τι τοιοῦτόν ἐστιν, ὃ πρός τι ἕτερον λέγεται, ἔστι δὲ χεὶρ ἀνθρώπου πρός τι ἕτερον λεγομένη, γενήσεται ἡ χεὶρ τῶν πρός τι. ὡσαύτως δὲ καὶ ὁ ποὺς καὶ ὁ ὀφθαλμὸς καὶ τὰ ἄλλα μέρη, ἐξ ὧν ἕκαστος ἡμῶν συνέστηκεν. ’E. Καὶ τί οὖν ἄτοπον; ’A. Ὅτι εἰ τὰ μέρη τῶν οὐσιῶν μὴ ἔστιν οὐσίαι, καὶ τὸ ὅλον οὐκ ἔστιν οὐσία· τὸ γὰρ μὴ ἐξ οὐσιῶν συγκείμενον, οὐδὲ αὐτὸ ἔσται οὐσία. τούτου δὲ οὐδὲν ἀτοπώτερον γένοιτο. ἢ τὸν ὁρισμὸν οὖν τὸν ἀποδοθέντα διορθωτέον ἢ ἐάν περ τοῦτον ὡς ὑγιῶς ἔχοντα ἐάσωμεν, χαλεπὸν τὸ δεῖξαι οτι οὐδεμια οὐσια των προς τί ἐστιν. ’E. Πῶς οὖν ἐπιδίξεις ὅτι ἔσται κατὰ τὴν ἀπόδοσιν τῶν πρός τι τῶν οὐσιῶν τι τῶν πρός τι; ’A. Διαιρῶν τοῦτον τὸν τρόπον τὰς οὐσίας· ἐρῶ γὰρ ὅτι ἤτοι τὴν ἄτομον οὐσίαν ἢ τὰ μέρη αὐτῆς λεκτέον τῶν πρός τι, ἢ τὴν κοινήν, τοῦτ᾿ ἔστι τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη τῶν οὐσιῶν, ἢ τὰ μέρη τῶν εἰδῶν καὶ τῶν γενῶν ἢ οὐδὲν αὐτῶν. ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν πρώτων οὐσιῶν, τοῦτ᾿ ἔστι τῶν ἀτόμων, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὅτι τῶν πρός τί ἐστί τις, οὐ χαλεπὸν δεῖξαι· ὁ γὰρ Σωκράτης οὐ λέγεται τινός τις Σωκράτης· εἰ γάρ τις ἐρεσχελῶν θεοῦ λέγοι εἶναι τὸν Σωκράτην, ἀλλὰ καὶ ἀναστρέψας ἐρεῖ τὸν θεὸν Σωκράτους εἶναι θεόν, ὅπερ ἄτοπον· ἔσται γὰρ τοῦ λίθου καὶ τῶν τυχόντων οὐσιῶν ὁ θεὸς, καὶ οὐ μόνων τῶν λογικῶν ζῴων. ἔπειτα ὡς κτήματα εἴη ἂν τοῦ θεοῦ τὰ κατὰ μέρος τῶν ἐν κόσμῳ, ζητοῦμεν δὲ οὐχὶ ὡς τὰ κτήματα εἰ εἰσὶν οὐσίαι κτημάτων τινῶν, ἀλλ᾿ εἰ καθὸ οὐσίαι εἰσὶν τινῶν οὐσίαι αἱ οὐσίαι, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἐπιδεῖξαι ἐπὶ τῶν ἀτόμων οὐσιῶν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὰ μέρη τῶν ἀτόμων οὐσιῶν εἴη ἂν τῶν πρός τι· οὐδὲ γὰρ ἡ τινὸς χεὶρ εἴη ἂν τινὸς χείρ, ὥστε εἰπεῖν ἂν ἡ τινὸς χεὶρ τινός τις χείο ἐστιν, ἀλλὰ ἁπλῶς λέγομεν τινὸς χείp. ἐπεὶ καὶ ἡ κεφαλὴ τινὸς λέγεται κεφαλή, ἀλλ᾿ οὐχὶ τινός Τις κεφαλή. Ἐ. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν οὐχ οἷόν τε εἰπεῖν ἐστι πρός τι τὰς ἀτόμους οὐσίας οὐδὲ τὰ μέρη αὐτῶν, διὰ τούτων ἀπέδειξας. ἐπίδειξον οὖν καὶ ἐπὶ τῶν δευτέρων οὐσιῶν αὐτῶν τε καὶ τῶν μερῶν αὐτῶν αὐτὸ τοῦτο συμβαῖνον. Ἀ. Ἐπὶ μὲν οὖν τῶν δευτέρων οὐσιῶν δείξαιμ᾿ ἂν τὸ αὐτὸ τοῦτο συβμαῖνον, οἷον ὁ ἄνθρωπος, ὃν κοινῶς κατηγοροῦμεν ἄνθρωπον, οὐ λέγεται
s123"birinin insanı" denmez; öküze "birinin öküzü", oduna "birinin odunu" denmez; denirse de mülk olarak denir. Bunların her biri için insan, öküz ya da odun olmanın başka, mülk olmanın başka olduğu açıktır.
Soru: Bunlardan hiçbirinin bir şeye göre olanlardan olmadığını ispat ettin. İkinci ousia'ların parçaları için de göster: ikinci ousia'ların parçaları olmaları bakımından bir şeye göre olanlardan olmaları gerekmez mi?
Cevap: Ama bunu gösterme imkânım yok.
Soru: Neden?
Cevap: Çünkü baş, baş olarak birinin başıdır; tıpkı dümenin birinin dümeni olması gibi. Ortak olarak söylenen baş, ortak olarak birinin, açıkça başlının başı olur; el de elli olanın eli olur. Bir şeye göre olanlar, ne iseler o hâlleriyle başka şeylerin [o şeyi] olduğu söylenen şeylerse, ikinci ousia'ların bir başkasına göre söylenen bütün parçaları bir şeye göre olanlardan olur: başa, başı olanın başı denir; el, göz, burun, ayak, ortak olarak söylenen bu şeylerin hepsine birinin [eli, gözü…] denebilir; parçalar da, ne iseler o hâlleriyle, bütünün parçaları olarak söylenir. Öyleyse bir şeye göre olanlar için verilen tarife göre, ikinci ousia'ların parçaları bir şeye göre olanlar olacaktır.
Soru: Ousia'nın parçalarının eidos'ları ve cinsleri var mı?
Cevap: Evet.
Soru: Nasıl?
Cevap: Belli bir elin bir eidos'u ve bir cinsi olmalıdır: eidos'u el, cinsi uzuvdur. Öyleyse el ve ayak da ikinci ousia'lardır; ama el birinin elidir, ayak birinin ayağıdır; öyleyse bunlar bir şeye göre olanlardandır.
Soru: Ama bazı ousia'ları bir şeye göre olanlardan saymak saçma olduğuna göre, Aristoteles ne yaptı?
Cevap: Önceki tanımı bırakıp onlar için başka bir tanım veriyor.
Soru: Hangisi?
Cevap: Bir şeye göre olanlar, diyor, var olmaları bir şeye göre bir durumda olmalarıyla aynı olan şeylerdir.
Soru: Ama bu tanım belirsizdir ve aranan şeyin kendisiyle veriliyor.
Cevap: Neden?
Soru: Çünkü bir şeye göre olanların ne olduğu aranırken, bir şeye göre olanların, var olmaları bir şeye göre olmalarıyla aynı olan şeyler olduğunu söyledi. Bir şeye göre olanların ne olduğu aranırken "bir şeye göre olanlar bir şeye göre olanlardır" demek ve tanımı aranan şeyin kendisiyle yapmak, belirsiz bir tanım vermektir.
τινὸς ἄνθρωπος οὐδὲ ὁ βοῦς τινὸς βοῦς οὐδὲ τὸ ξύλον τινὸς ξύλον, ἀλλ᾿ εἰ ἄρα, κτῆμα. ὅτι δὲ ἕτερόν ἐστι τούτων ἑκάστῳ τὸ εἶναι ἀνθρώπῳ ἢ βοῒ ἢ ξύλῳ, καὶ ἕτερον τὸ κτῆμα εἶναι δῆλον. ’E. Ἀλλ᾿ ὅτι μὲν τῶν τοιούτων οὐδὲν † ἤτοι αὐτὰ τῶν πρός τί ἐστιν, ἀπέδειξας· δεὶξον οὖν καὶ ἐπὶ τῶν μερῶς τῶν δευτέρων οὐσιῶν, εἰ μὴ τῶν πρός τι αὐτοῖς εἶναι συμβήσεται, καθόσον τῶν δευτέρων οὐσιῶν εστιν μέρη. ’A. Ἀλλ᾿ οὐκ ἔστι μοι τοῦτο ὑποδεῖξαι δυνατόν. ’E. Διὰ τί: ’A. Ὅτι ἡ κεφαλὴ καθόσον κεφαλὴ τινός ἐστι κεφαλή, ὥσπερ καὶ τὸ πηδάλιον τινός ἐστι πηδάλιον· κοινῶς δὲ ἡ κεφαλὴ λεγομένη κοινῶς ἂ εἴη τινὸς κεφαλή, τοῦ κεφαλωτοῦ δηλονότι, καὶ ἡ χεὶρ χειροδότου ἂν εἴη χείρ· εἰ δὲ πρός τί ἐστιν ἐκεῖνα ἅπερ αὐτὰ ἃ ἐστιν ἑτέρων λέγεται, τὰ μέρη πάντα τῶν δευτέρων οὐσιῶν ἑτέρου λεγόμενα τῶν πρός τι ἂν εἴη· λέγεται γὰρ κεφαλὴ εἶναι τοῦ κεφαλὴν ἔχοντος καὶ ἡ χεὶρ καὶ ὁ ὀφθαλμὸς καὶ ἡ ῥὶν καὶ ὁ πούς, ὅσα κοινῶς λέγεται, τινὸς ἂν ῥηθείη εἶναι καὶ αὐτὰ ἅπερ ἐστὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου λέγεται εἶναι μέρη. ὥστε τὰ μέρη τῶν δευτέρων οὐσιῶν κατὰ τὸν ἀποδοθέντα ὅρον τῶν πρός τι ἔσται πρός τι. ’E. Ἔστι γὰρ εἴδη καὶ γένη τῶν μερῶν τῆς οὐσίας; ’A. Ναί. ’E. Πῶς; ’A. ’H γὰρ τὶς χεὶρ ἔχειν ὀφείλει εἶδος καὶ γένος, εἶδος μὲν τὴν χεῖρα, γένος δὲ τὸ μέλος. δεύτεραι οὖν οὐσίαι καὶ αὗται, ἡ χεὶρ καὶ ὁ πούς· ἀλλὰ χεὶρ τινὸς χείρ καὶ ὁ ποὺς τινὸς πούς· τῶν πρός τι ἄρα. ’E. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἄτοπον τῶν πρός τί τινας παραδέξασθαι τῶν οὐσιῶν, τί πεποίηκεν ὁ Ἀριστοτέλης; ’A. Παραιτησάμενος τὴν προτέραν ὑπογραφὴν ἑτέραν ἀποδίδωσιν αὐτοῖς. Ἐ. Τίνα ταύτην; A. Πρός τι εἶναι, φησίν, οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πρός τί πως ἔχειν. ’E. Ἀλλὰ ἀσαφὴς ἡ ὑπογραφὴ καὶ δι᾿ αὐτοῦ γε τοῦ ζητουμένου ἀποδιδομένη. ’A. Διὰ τί; ’E. Ὅτι ζητουμένου, τίνα ἐστὶ πρός τι, † ἀποδεδωκότος πρός τι εἶναι ἐκεῖνα, οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πρός τι αὐτοῖς εἶναι· ἀσαφής τε γὰρ ἡ ἀπόδοσις ζητουμένου, τίνα τὰ πρός τι, λέγειν ὅτι τὰ πρός τί ἐστι τὰ πρός τι καὶ δι᾿ αὐτοῦ τοῦ ζητουμένου τὴν απόδοσιν ἔχειν.
s124Cevap: Ama tanımı böyle açarak ele alırsan, doğru ve eksiksiz verildiğini göreceksin.
Soru: Öyleyse anlat: bu tanımla ne demek istiyor?
Cevap: Birçok şey bir türlü var olur, başka türlü tanımlanır; ama ayrım yaparak tanımın nasıl olması gerektiğini göstermek gerekir. Mesela "beyaz" sözünü beyazlık için de kullanabiliriz, çünkü renge beyaz deriz; beyazlıktan pay alan cisim için de kullanabiliriz, çünkü "beyaz cisim" demek de mümkündür. Şimdi biri beyazı "görmeyi ayrıştıran renk" diye tanımlasa, öteki de bunu beyazlık için değil cisim için anlasa, saçma bir şey çıkar: cisim görmeyi ayrıştıran bir renk olur. Düzeltme şudur: beyaz, beyaz olduğu ölçüde görmeyi ayrıştıran renk olabilir; beyaz olmanın arazı olarak ait olduğu şey, yani cisim, değil. Böylece beyazın tarifinde "beyaz olmak" kaydı alınır; bu ne bir hatadır ne de aranan şeyi, aranan şeyi açıklamak için kullanmaktır. Burada da yalnızca "bir şeye göre olanlar, bir şeye göre bir durumda olmakla aynıdır" denmedi, "var olmaları bir şeye göre bir durumda olmakla aynı olan şeyler" diye bir kayıt eklendi. Çünkü bir şeye göre olanların varlığı, başka bir şeyle bir ilişki içinde olmaktır; bu varlık da kendisine göre söylendiği şeyle olan ilişkiden başka bir şey değildir. Mesela iki katı alalım; dört ve iki diyelim. Dört, dört olduğu için bir şeye göre olanlardan değildir, iki de iki olduğu için değildir; ama dört ikiyle iki kat oranında, iki de dörtle yarım oranında olduğu için öyledir. Demek ki bir şeye göre olan, altta yatan şeylerin birbiriyle ilişkisidir; ilişkinin altında yatan şeylerin kendileri değil, çünkü onların varlığı birbirleriyle ilişkileriyle aynı değildir. Bir şeye göre olanların birbiriyle ilişkisi ise bir şeye göre bir durumda olmaktır. Öyleyse var olmaları birbirine göre bir durumda olmakla aynı olan şeyler, bir şeye göre olanlardır.
Soru: Açıkça söyle, ne demek istiyorsun?
Cevap: Demek istiyor ki bir şeye göre olanlar altta yatan bazı şeylere dayanarak var olur; ama altta yatanlar, altta yattıkları için bir şeye göre olanlar değildir; birbirleriyle ilişkileri sayesinde kendilerine bir şey eklenmiş göründükleri için öyledirler. Dördün ikiyle ilişkisinde ona bir şey eklenir: birine iki kat, ötekine yarım dendiğinde.
’A. Ἀλλ᾿ οὕτως μέν σου ἐπισύραντος τὴν ἀπόδοσιν φανήσεταί σοι ὀρθῶς ἀποδιδομένη καὶ ἀλείπτως. ’E. Ἐξήγησαι οὖν, τί βούλεται διὰ τῆς ἀποδόσεως. ’A. Πολλὰ τῶν πραγμάτων ἄλλως μὲν ὑφέστηκεν, ἄλλως δὲ ὑπογράφεται. ἀλλὰ δεῖ διαστέλλοντα δεικνύναι, ποταπὴν τὴν ὑπογραφὴν ἔχειν ὀφείλει. οἷον τὸ λευκὸν ἔστι μὲν καὶ ἐπὶ τῆς λευκότητος τάξαι· λέγομεν γὰρ τὸ χρῶμα λευκόν· ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος τοῦ μετέχοντος τῆς λευκότητος· ἔστι γὰρ εἰπεῖν σῶμα λευκόν. ἂν οὖν ὁ μὲν τὸ λευκὸν εἴπῃ χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως, ὁ δὲ ἀκούσῃ μὴ ἐπὶ τῆς λευκότητος ἀλλ᾿ ἐπὶ τοῦ σώματος, ἄτοπόν τι . . . χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως. ἔστιν οὖν διόρθωσις, ὅτι τὸ λευκὸν καθὸ λευκὸν εἴη ἂν χρῶμα διακριτικὸν ὄψεως καὶ οὐχ ᾧ τὸ λευκὸν εἶναι συμβέβηκεν, ἤγουν τὸ σῶμα, ὥστε ἐν αὐτῷ τῷ ὅρῳ τοῦ κοῦ † παριλαμβάνει ἢ τὸ λευκὸν εἶναι καὶ μὴ εἶναι μήτε ἁμάρτημα μήτε τὸ ζητούμενον λαμβάνεσθαι εἰς ἐξήγησιν τοῦ ζητουμένου. καὶ ἐνταῦθα οὖν οὐχ ἁπλῶς ἐρρέθη ὅτι ἔστι τὰ πρός τι ταὐτὸν τῷ πρός τί πως ἔχειν, ἀλλὰ πρόσκειται οἷς τὸ εἶναι ταὐτὸν τῷ πρός τί πως ἔχειν· τὸ γὰρ εἶναι τῶν πρός τί ἐστι τὸ σχέσιν ἔχειν πρὸς ἕτερον καὶ ἐκείνου, πρὸς ὃ λέγεται, ταὐτοῦ ὄντος τῇ σχέσει τῇ πρὸς ὃ λέγεται· τὸ γὰρ διπλάσιον, ἔστω δὲ καὶ τέσσαρα καὶ δύο, οὐ καθὸ τέσσαρά ἐστι τῶν πρός τι οὐδὲ τὰ δύο, ἀλλὰ καθὸ τὰ τέσσαρα τῶν δύο ἐν λόγῳ ἐστὶ διπλασίονι καὶ τὰ δύο τῶν τέσσαρα ἐν λόγῳ ἐστὶν ἡμίσει. τὰ οὖν πρός τί ἐστιν ἡ σχέσις ὑποκειμένων πρὸς ἄλληλα, οὐ κατὰ τὰ ὑποκείμενα τῇ σχέσει, οἷς οὐ τὸ εἶναι ταῦτόν ἐστι τῇ πρὸς ἄλληλα σχέσει· ἡ δὲ πρὸς ἄλληλα σχέσις τῶν πρός τι τὸ πρός τί πως ἔχειν ἐστίν. ταῦτα οὖν πρός τί ἐστιν, οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πως ἔχειν πρὸς ἄλληλα. ’E. Σαφῶς εἰπέ, τί ποτε λέγεις. ’A. Φημὶ ὅτι βούλεται λέγειν, τὰ πρός τί ἔστι μὲν ὑπό τινων ὑποκειμένων ὑφιστάμενα, οὐ μὴν καθὸ ὑπόκειται τὰ ὑποκείμενά ἐστι πρός τι, ἀλλὰ καθὸ τὰ ὑποκείμενα κατὰ σχέσιν τὴν πρὸς ἄλληλα πλεονεκτοῦντα φαίνεται· τὰ γὰρ τέσσαρα πρὸς τὰ δύο σχέσει πλεονάζει, ὅταν τὰ μὲν
s125Çünkü dörde yalnızca "dört" denmez; ona bu adın üstüne "iki kat" da denir, çünkü onda iki kat oranı görülür; ikiye de "yarım" denir. İki kat ve yarım oranından pay aldıkları ölçüde bunlar bir şeye göre olanlardır. Oran ise birbiriyle ilişkisi olan iki şeyde görülür.
Soru: Peki birinci tarif de aynı şeyi göstermiyor muydu?
Cevap: Hayır. O, bir şeye göre olanlara eşlik eden bir özelliği gösteriyordu, ama ne olduklarını söylemiyordu. Bir şey bir şeye göre olanlardansa, mutlaka bir şeye göre, yani birinin [şeyi] olarak söylenir; ama birinin [şeyi] olarak söylenen her şey mutlaka bir şeye göre olanlardan değildir, çünkü "birinin olmak" daha geniştir. Mesela [insan olan her şey ölümlüdür, ama ölümlü olan her şey] mutlaka insan değildir; "akıllı" için de durum aynıdır. Bu yüzden bir şey bir şeye göre olanlardansa mutlaka birinindir; ama bir şey birininse artık mutlaka bir şeye göre olanlardan değildir. Birinci tarif, "birinin olmak" sanki yalnız bir şeye göre olanlara aitmiş gibi verildiği için, bir şeye göre olmayan birçok şeyi de bir şeye göre olanların içine alıyordu. İkinci tarif ise "birinin olmak"a dayanmaz; bir şeye göre olanların varlığını, bazı şeylerin birbiriyle ilişkisinde bulur. Bir şeye göre olanları var eden ilişki, altta yatan şeylerin arasında duran bir şey gibidir; onlara başka bir şey katmaz, yalnızca aralarında görülen bir tür bağı bildirir; bu adlarla anılmaları da bundandır. Tanımlanmak istenen şeyin bizzat kendisi tanımda kullanılıyormuş gibi görünmesin diye bazıları şöyle tanımlamayı uygun buldu: "var olmaları herhangi bir şeye göre bir durumda olmakla aynı olan şeyler"; ya da Andronikos gibi: "var olmaları başka bir şeye göre bir durumda olmakla aynı olan şeyler bir şeye göre olanlardır."
Soru: Bu tarif neyi gösteriyor?
Cevap: Bir şeye göre olanın altta yatan şeylerde bulunduğunu, ama ne ousia'yı tamamlayan bir şey olarak ne de altta yatan şeylerin kendisinde meydana gelen başka bir araz, mesela bir hâl ya da bir fiil olarak bulunduğunu; dışarıdan gelen bir şey olduğunu gösteriyor. Bu yüzden altta yatan şeyler hiçbir değişikliğe uğramadan da meydana gelir ve ortadan kalkar.
Soru: Aristoteles bir şeye göre olanların bu tanımı hakkında ne dedi?
Cevap: Biri bunlardan birini belirli olarak bilirse, onun kendisine göre söylendiği şeyi de belirli olarak bileceğini.
Soru: Neden, nasıl?
Cevap: Biri dördün bir şeye göre olanlardan olduğunu biliyorsa, bir şeye göre olanlar için var olmak da bir şeye göre bir durumda olmakla aynı olduğuna göre,
διπλάσια ῥηθῇ, τὰ δὲ ἥμισυ. οὐ γὰρ μόνον τὰ τέσσαρα τέσσαρα καλεῖται, ἀλλὰ καὶ διπλάσια πλεονάσαντα ταύτῃ τῇ προσηγορίᾳ, καθὸ λόγος ἐπ᾿ αὐτῶν θεωρεῖται ὁ τοῦ διπλασίου, καὶ τὰ δύο, καθὸ ἥμισυ λέγεται, καθὸ δὲ λόγου μετέχει τοῦ διπλασίου καὶ τοῦ ἡμίσεως, εἰσὶ πρός τι. ὁ δὲ λόγος ἐπὶ δυοῖν σχέσιν ἐχόντων πρὸς ἄλληλα θεωρεῖται. ’E. Ἀλλὰ πῶς καὶ ὁ πρότερος λόγος οὐ τὸ αὐτὸ παρίστησιν; ’A. Ὅτι παρακολούθημα μὲν παρίστη παρακολουθοῦν τὰ πρός τι, τί δέ ἐστιν, οὐκ ἀπεδίδου· εἰ μὲν γάρ τί ἔστι πρός τι, πρός τι πάντως καὶ τινὸς λέγεται, οὐ μὴν εἰ τινὸς λέγεται, πάντως ἂν εἴη καὶ πρός τι· ἐπὶ πλέον γὰρ τὸ τινὸς εἶναι. ο+ον * * * θνητόν, πάντως τοῦτο ἄνθρωπος, καὶ ὁμοίως ἐπὶ τοῦ λογικοῦ. διὸ καὶ εἴ τι μὲν τῶν πρός τι, πάντως τοῦτο τινός, οὐκ ἔτι δὲ εἴ <τι> τινός ἐστι, πάντως τοῦτο πρός τι. δι᾿ ἣ πολλὰ τῶν οὐ πρός τι περιελάμβανεν ἐν τοῖς πρός τι, ὡς ἂν δὴ τοῦ τινὸ εἶναι ἀποδοθέντος μόνοις τοῖς πρός τι εἶναι. ἀλλ᾿ ὁ δεύτερος λόγος οὐ τούτῳ ἀπερείδεται τῷ τινὸς εἶναι, καὶ ἐν τῇ σχέσει τινῶν τῶν πρὸς τι ἄλληλα τὸ εἶναι ἔχειν τὰ πρός τι· ο+ον γὰρ μέσον τί ἐστιν τῶν ὑποκειμένων ἡ σχέσις, καθ’ ἣν ἡφίσταται τὰ πρὸς τι, πλεονάζουσα παρὰ τὰ ὑποκείμενα οὐκ ἄλλῳ τινί, ἀλλὰ τῷ μηνύειν ποιάν τινα συνάφειαν αὐτοῖς πρὸς ἄλληλα ἐπιθεωρουμένην, καθὸ τούτοις καλεῖται τοῖς ὀνόμασιν. ἵνα δὲ μὴ δοκῇ αὐτὸ τοῦτο ὑπογραφῆς ἀξιούμενον λαμβάνεσθαι εἰς τὴν αὐτοῦ ὑπογραφήν, ἠξίουν τινὲς οὕτως ὑπογράφειν· ‘οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πρὸς ὁτιοῦν πως ἔχειν’, ἢ ὡς Ἀνδρόνικος, ‘οἷς τὸ εἶναι ταὐτόν ἐστι τῷ πρὸς ἕτερόν πως ἔχειν, ἐκεῖνά ἐστι πρός τι’. ’E. Τί οὖν παρίστησιν ὁ τοιοῦτος λόγος; ’A. Ὅτι ἐν τοῖς ὑποκειμένοις ἐστὶν οὔτε ὡς οὐσίας συμπληρωτικὸν οὔτε ὡς ἄλλο τι τῶν συμβεβηκότων, ἃ ἐν αὐτοῖς τοῖς ὑποκειμένοις γίνεται, οἷον πάθος ἢ ἐνέρηεια, ἀλλὰ τι ἔξωθεν. διὸ καὶ μὴ πασχόντων τῶν ὑποκειμένων γίνεται καὶ ἀπογίνεται. ’E. Ἀριστοτέλης δὲ τί ἔφη περὶ τῆς τοιαύτης ὑπογραφῆς τῶν προς τι; ’A. Ὅτι ἐάν τις εἰδῇ τι ὡρισμένως, κἀκεῖνο πρὸς ὃ λέγεται ὡρισμένως εἴσεται. ’E. Διὰ τί ἢ πῶς; ’A. Εἰ γὰρ οἶδέν τις ὅτι τὰ τέσσαρα τῶν πρὸς τί ἐστιν, ἔστι δὲ τὸ
s126 dördün neye göre bir durumda olduğunu da bilir: ikiye göre iki kat oranında olduğunu. Neye göre bir durumda olduğunu hiç bilmiyorsa, bir şeye göre bir durumda olduğunu da bilemez; çünkü dördün iki kat olduğunu bilip neyin iki katı olduğunu, yani ikinin iki katı olduğunu bilmemek imkânsızdır. Sophroniskos'un baba olduğunu belirli olarak biliyorsa kimin babası olduğunu da, yani Sokrates'in babası olduğunu bilir; Sokrates'in de Sophroniskos'un oğlu olduğunu bilecektir.
Soru: Bu, bir şeye göre olanlar için ispat edildiğine göre, söylediklerinden ne sonuç çıkıyor?
Cevap: Ousia'ların parçalarını, ne iseler o olarak, belirli bir biçimde bilmek mümkündür; ama kendilerine göre söylendikleri şeyi belirli olarak bilmek zorunlu değildir. Diyelim bir el gösterildi: insan bunun birinin eli olduğunu belirleyebilir; ama kimin eli olduğunu, Dion'un mu, Theon'un mu, yoksa başka birinin mi olduğunu, eli gördüğü ve bunun bir el olduğunu gösterebildiği hâlde bilemez. Bir şeye göre olanlar belirsizse belirsiz şeylere göre, belirliyse belirli şeylere göre söylenir. Ousia'ların parçaları ise belirli olarak bilindikleri hâlde, kendilerine göre söylendikleri şeye belirli olarak bağlanmaz; öyleyse bunlar bir şeye göre olanlardan olamaz. Baş, el ve ousia olan bu türden her şey, ne ise o olarak belirli bir biçimde bilinebilir; ama kendisine göre söylendiği şeyi bilmek zorunlu değildir, çünkü bu başın ya da bu elin kimin olduğunu belirli olarak bilmek mümkün değildir. Öyleyse bunlar bir şeye göre olanlardan olmaz. Tartışma da yalnızca bunlar hakkındaydı: ousia oldukları hâlde bir şeye göre olanlardan olabilirler mi? Ne bunlardan biri ne de parçaların kendileri, ousia oldukları ölçüde, açıkça bir şeye göre olanlardan değildir.
Soru: Öyleyse Aristoteles hiçbir ousia'nın bir şeye göre olanlardan olmadığını kesin olarak mı söylüyor?
Cevap: Aristoteles, konuyu birçok kez incelemedikçe kesin konuşmayı doğru bulmaz; ama bunların her biri hakkında güçlükleri ortaya koymanın faydasız olmadığını söyler. Çünkü biri, parçalar için de kimin olduklarının belirli olarak bilineceğini söyleyebilir: hangi el olduğunu gören, onun şu kişinin eli olduğunu da belirli olarak bilir. Ama yüzü örtülü birinin elini gören, el olduğunu bilir, [kimin eli olduğunu bilmez;] çünkü birinin elini bilmek, şu eli görünce onun şu kişiye ait olup olmadığını bilmektir. İşte bu tür güçlükler yüzünden, hiçbir ousia'nın bir şeye göre olanlardan olmadığını kesin olarak söylememek gerektiğini ekledi.
εἶναι τοῖς πρός τι ταὐτὸν τῷ πρός τί πως ἔχειν, κἀκεῖνο οἶδεν, πρὸς ὃ τοῦτό πως ἔχει, ὅτι τὰ τέσσαρα πρὸς τὰ δύο τὸν διπλασίονα λόγον ἔχει. εἰ δὲ μὴ οἶδεν ὅλως, πρὸς ὅ πως ἔχει, οὐδ᾿ ὅτι πρός τί πως ἔχει εἴσεται· ἀμήχανον γὰρ εἰδέναι μὲν ὅτι διπλάσιά ἐστι τὰ τέσσαρα, μὴ εἰδέναι δὲ ὅτι τῶν δύο διπλάσιά ἐστι. καὶ εἰ οἶδεν ὅτι πατήρ ἐστι Σωφρονίσκος ὡρισμένως, οἶδεν καὶ ὅτου πατήρ ἐστιν, ὅτι Σωκράτους, καὶ τὸν Σωκράτην ὅτι υἱὸς Σωφρονίσκου εἴσεται. Ἐ. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἐπὶ τῶν πρός τι τοῦτο ἀπεδείχθη, τι ἐκ τούτων συμβήσεται ὧν εἴρηκας, τί συμβήσεται; Ἀ. Τὰ τῶν οὐσιῶν μέρη αὐτὰ μὲν ἅπερ ἐστὶν ὡρισμένως εἴσεταί (Ttc), < τις >, πρὸς ἃ λέγεται δὲ οὐκ ἀναγκαῖον ὡρισμένως εἰδέναι. δεικνυμένης γὰρ φέρε χειρὸς ὅτι μέν τινός ἐστιν χεὶρ ὁρίσειεν ἂν τις, τίνος δέ, πότερον Δίωνος ἢ Θέωνος ἤ τινος ἄλλου τῶν κατὰ μέρος, οὐκ ἂν εἰδείη καίτοι ὁρῶν αὐτὴν καὶ δεικνὺς ὅτι αὕτη χείρ ἐστιν. ἀλλ᾿ εἰ τὰ πρός τι ἀόριστα μὲν πρὸς ἀόριστα λέγεται, ὡρισμένα δὲ πρὸς ὡρισμένα, τὰ δὲ τῶν οὐσιῶν μόρια ὡρισμένως γινωσκόμενα πρὸς ἃ λέγεται οὐκ ἀναφέρεται ὡρισμένως, οὐκ ἂν εἴη τὰ τοιαῦτα τῶν πρός τι. τὴν γὰρ κεφαλὴν καὶ τὴν χεῖρα καὶ ἕκαστον τῶν τοιούτων, ἅ εἰσιν οὐσίαι, αὐτὸ μὲν ὅπερ ἐστὶν ὡρισμένως ἔστιν εἰδέναι, πρὸς ὃ δὲ λέγεται, οὐκ ἀναγκαῖον. τίνος γὰρ αὕτη ἡ κεφαλὴ ἢ τίνος ἡ χείρ, οὐκ ἔστιν εἰδέναι ὡρισμένως· οὐκ ἂν οὖν εἴη ταῦτα τῶν πρός τι. περὶ δὲ τούτων ἦν ἡ ἀμφισβήτησις μόνον, εἰ οὐσίαι ὄντα τῶν πρός τι ἂν εἴη. ἀλλ᾿ εἰ μηδὲ < ταῦτα > τις οὐσία οὐδὲ τὰ μέρη αὐτὰ < δηλα >δὴ καθόσον οὐσίαι τῶν προς τί ἐστιν. Ἆρα οὖν ἀποφαι.... π..... τι ο ὅρ ....δ. οὐσία τῶν πρός τι; Ἐ. Σφοδρῶς μὲν οὐκ ἀξιοῖ ὁ Ἀριστοτέλης μὴ πολλάκις ἐπεσκεμμένους, τὸ μέντοι ἠπορηκέναι ἐφ᾿ ἑκάστου αὐτῶν οὐκ ἄχρηστον εἶναι. δυνατὸ γάρ τινα εἰπεῖν κἀπὶ τῶν μερῶν ὅτι ὡρισμένως εἴσεται· ὁ γὰρ ἰδὼν τίς ἡ χείρ ἐστιν, ὅτι καὶ τοῦδέ ἐστιν εἴσεται ὡρισμένως· ὁ γὰρ δὴ τοῦ ἐγκεκαλυμμένου ὁρῶν χεῖρα γινώσκει μὲν χεῖρα, * * τὸν γάρ τινά ἐστιν εἰδέναι τὸ τήνδε γινώσκειν εἰ ἔστιν τοῦδε. διὰ τοίνυν τὰς τοιαύτας ἀπορίας προσέθηκεν τὸ μὴ δεῖν σφοδρῶς ἀποφαίνεσθαι ὅτι οὐκ ἔστιν οὐσία τῶν πρός.